وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {إِن يدعونَ من دونه إِلَّا إِنَاثًا} قَالَ: موتى
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {إِن يدعونَ من دونه إِلَّا إِنَاثًا} “Onlar, O'nu bırakıp ancak dişilere taparlar” ayeti hakkında: "Ölüler[dir]" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي الْآيَة قَالَ: الْإِنَاث كل شَيْء ميت لَيْسَ فِيهِ روح مثل الْخَشَبَة الْيَابِسَة وَمثل الْحجر الْيَابِس
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre el-Hasan bu ayet hakkında: "Dişiler; kuru odun ve kuru taş gibi içinde ruh olmayan her cansız (ölü) şeydir" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة قَالَ {إِلَّا إِنَاثًا} قَالَ: مَيتا لَا روح فِيهِ
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {إِلَّا إِنَاثًا} “Ancak dişilere [taparlar]” kavli hakkında: "İçinde ruh olmayan ölü[lerdir]" demiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن الْحسن قَالَ: كَانَ لكل حَيّ من أَحيَاء الْعَرَب صنم يعبدونها اثنى بني فلَان فَأنْزل الله {إِن يدعونَ من دونه إِلَّا إِنَاثًا}
Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in el-Hasan'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Arap kabilelerinden her bir kabilenin taptığı bir put vardı; 'falan oğullarının dişisi' [derlerdi]. Bunun üzerine Allah: {إِن يدعونَ من دونه إِلَّا إِنَاثًا} “Onlar, O'nu bırakıp ancak dişilere taparlar” ayetini indirdi."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {إِن يدعونَ من دونه إِلَّا إِنَاثًا} قَالَ الْمُشْركُونَ: إِن الْمَلَائِكَة بَنَات الله وَإِنَّمَا نعبدهم ليقربونا إِلَى الله زلفى
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in ed-Dahhâk'tan bildirdiğine göre o, {إِن يدعونَ من دونه إِلَّا إِنَاثًا} “Onlar, O'nu bırakıp ancak dişilere taparlar” kavli hakkında şöyle demiştir: "Müşrikler: 'Melekler Allah'ın kızlarıdır; biz onlara ancak bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye ibadet ediyoruz' dediler."
قَالَ اتَّخذُوا أَرْبَابًا وصوروهن صور الْجَوَارِي فحلوا وقلدوا وَقَالُوا: هَؤُلَاءِ يشبهن بَنَات الله الَّذِي نعبده يعنون الْمَلَائِكَة
[Dahhâk] dedi ki: "Rabler edindiler, onları genç kızlar suretinde şekillendirdiler, süsleyip kolyeler taktılar ve: 'Bunlar, ibadet ettiğimiz Allah'ın kızlarına benziyorlar' dediler; melekleri kastediyorlardı."
وَأخرج عبد بن حميد عَن الْكَلْبِيّ أَن ابْن عَبَّاس كَانَ يقْرَأ هَذَا الْحَرْف إِن يدعونَ من دونه إِلَّا أُنْثَى وَإِن يدعونَ إِلَّا شَيْطَانا مرِيدا قَالَ مَعَ كل صنم شَيْطَانَة
Abd b. Humeyd'in el-Kelbî'den bildirdiğine göre İbn Abbâs bu harfi (kıraati) şöyle okurdu: "İn yed'ûne min dûnihî illâ ünsâ ve in yed'ûne illâ şeytânen merîdâ." [İbn Abbâs] dedi ki: "Her putla birlikte dişi bir şeytan vardır."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {إِلَّا إِنَاثًا} قَالَ: إِلَّا أوثاناً
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Mücâhid, {إِلَّا إِنَاثًا} “Ancak dişilere [taparlar]” kavli hakkında: "Ancak putlara [taparlar]" demiştir.
وَأخرج أَبُو عبيد فِي فَضَائِل الْقُرْآن وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف عَن عَائِشَة أَنَّهَا كَانَت تقْرَأ ((إِن يدعونَ من دونه إِلَّا أوثاناً)) وَلَفظ ابْن جرير كَانَ فِي مصحف عَائِشَة {إِن يدعونَ من دونه إِلَّا إِنَاثًا}
Ebû Ubeyd Fedâilü'l-Kur'ân'da, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Mesâhif'te İbnü'l-Enbârî'nin Âişe'den bildirdiğine göre o: ((إِن يدعونَ من دونه إِلَّا أوثاناً)) "Onlar O'nu bırakıp ancak putlara taparlar" şeklinde okurdu. İbn Cerîr'in lafzında ise Âişe'nin mushafında {إِن يدعونَ من دونه إِلَّا إِنَاثًا} “Onlar, O'nu bırakıp ancak dişilere taparlar” [şeklindeydi].
وَأخرج الْخَطِيب فِي تَارِيخه عَن عَائِشَة قَالَت: قَرَأَ رَسُول الله ﷺ ((إِن يدعونَ من دونه إِلَّا أُنْثَى))
el-Hatîb'in Târîh'inde bildirdiğine göre Âişe şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: ((إِن يدعونَ من دونه إِلَّا أُنْثَى)) "Onlar, O'nu bırakıp ancak bir dişiye taparlar" şeklinde okudu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مقَاتل بن حَيَّان {وَإِن يدعونَ إِلَّا شَيْطَانا} يَعْنِي إِبْلِيس
İbn Ebî Hâtim'in Mukâtil b. Hayyân'dan bildirdiğine göre o, {وَإِن يدعونَ إِلَّا شَيْطَانا} “Ve onlar ancak bir şeytana taparlar” ayeti hakkında: "İblis'i kastetmektedir" demiştir.
وَأخرج عَن سُفْيَان {وَإِن يدعونَ إِلَّا شَيْطَانا} قَالَ: لَيْسَ من صنم إِلَّا فِيهِ شَيْطَان
Süfyân'dan {وَإِن يدعونَ إِلَّا شَيْطَانا} “Ve onlar ancak bir şeytana taparlar” ayeti hakkında şöyle dediği bildirilmiştir: "İçinde bir şeytan bulunmayan hiçbir put yoktur."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {مرِيدا} قَالَ: تمرد على معاصي الله
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {مرِيدا} “İnatçı / azgın” kavli hakkında: "Allah'a isyan konusunda haddi aşmış/azgınlaşmıştır" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مقَاتل بن حَيَّان {وَقَالَ لأتَّخذن من عِبَادك} قَالَ: هَذَا قَول إِبْلِيس {نَصِيبا مَفْرُوضًا} يَقُول: من كل ألف تِسْعمائَة وَتِسْعَة وَتِسْعين إِلَى النَّار وَوَاحِد إِلَى الْجنَّة
İbn Ebî Hâtim'in Mukâtil b. Hayyân'dan bildirdiğine göre o: "{وَقَالَ لأتَّخذن من عِبَادك} “[Şeytan] dedi ki: 'Kullarından elbette edineceğim...'; bu İblis'in sözüdür. {نَصِيبا مَفْرُوضًا} “...belirlenmiş bir pay”; her bin kişiden dokuz yüz doksan dokuzu Cehennem'e, biri Cennet'e [gidecek] demektedir" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {لأتَّخذنَّ من عِبَادك نَصِيبا مَفْرُوضًا} قَالَ: يتخذونها من دونه وَيَكُونُونَ من حزبي
İbn Ebî Hâtim'in ed-Dahhâk'tan bildirdiğine göre o, {لأتَّخذنَّ من عِبَادك نَصِيبا مَفْرُوضًا} “'Kullarından elbette belirlenmiş bir pay edineceğim'” kavli hakkında: "O'nu bırakıp [başkasını ilah] edinecekler ve benim taraftarlarımdan olacaklar" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك {نَصِيبا مَفْرُوضًا} قَالَ: مَعْلُوما
İbn Cerîr'in ed-Dahhâk'tan bildirdiğine göre o, {نَصِيبا مَفْرُوضًا} “Belirlenmiş bir pay” ayeti hakkında: "Belli [bir pay]" demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن الرّبيع بن أنس فِي قَوْله {لأتَّخذنَّ من عِبَادك نَصِيبا مَفْرُوضًا} قَالَ: من كل ألف تِسْعمائَة وَتِسْعَة وَتِسْعين
İbnü'l-Münzir'in er-Rebî' b. Enes'ten bildirdiğine göre o, {لأتَّخذنَّ من عِبَادك نَصِيبا مَفْرُوضًا} “'Kullarından elbette belirlenmiş bir pay edineceğim'” kavli hakkında: "Her bin kişiden dokuz yüz doksan dokuzunu" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {ولأضلنهم ولأمنينّهم ولآمرنهم فليبتكن آذان الْأَنْعَام} قَالَ: دين شَرعه لَهُم إِبْلِيس كَهَيئَةِ البحائر والسوائب
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den bildirdiğine göre o, {ولأضلنهم ولأمنينّهم ولآمرنهم فليبتكن آذان الْأَنْعَام} “'Onları mutlaka saptıracağım, mutlaka onları kuruntulara boğacağım ve onlara mutlaka emredeceğim de hayvanların kulaklarını yaracaklar'” kavli hakkında: "Bahîre ve sâibe gibi İblis'in onlar için koyduğu bir dindir" demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {فليبتكن آذان الْأَنْعَام} قَالَ: التبتك فِي الْبحيرَة والسائبة كَانُوا يبتكون آذانها لطواغيتهم
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {فليبتكن آذان الْأَنْعَام} “Hayvanların kulaklarını yaracaklar” kavli hakkında şöyle demiştir: "Yarma (tebtîk) işi bahîre ve sâibede olurdu; tağutları (putları) için onların kulaklarını yararlardı."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك {فليبتكن آذان الْأَنْعَام} قَالَ: ليقطعن آذان الْأَنْعَام
İbnü'l-Münzir'in ed-Dahhâk'tan bildirdiğine göre o, {فليبتكن آذان الْأَنْعَام} “Hayvanların kulaklarını yaracaklar” ayeti hakkında: "Hayvanların kulaklarını mutlaka keseceklerdir" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي الْآيَة قَالَ: أما يبتكن آذان الْأَنْعَام فيشقونها فيجعلونها بحيرة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den bildirdiğine göre o bu ayet hakkında: "Hayvanların kulaklarını yarmalarına gelince, onları yarıp bahîre yaparlardı" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس أَنه كره الإخصاء وَقَالَ: فِيهِ نزلت {ولآمرنهم فليغيرن خلق الله}
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre İbn Abbâs burmayı (hadım etmeyi) kerih görmüş ve: "{ولآمرنهم فليغيرن خلق الله} “'Onlara mutlaka emredeceğim de Allah'ın yarattığını değiştirecekler' ayeti bunun hakkında indi" demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن
Abdurrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in
أنس بن مَالك أَنه كره الإخصاء وَقَالَ: فِيهِ نزلت {ولآمرنهم فليغيرن خلق الله} وَلَفظ عبد الرَّزَّاق قَالَ: من تَغْيِير خلق الله الإخصاء
Enes b. Mâlik'ten bildirdiğine göre o, burmayı (hadım etmeyi) kerih görmüş ve: "{ولآمرنهم فليغيرن خلق الله} “'Onlara mutlaka emredeceğim de Allah'ın yarattığını değiştirecekler' ayeti bunun hakkında indi" demiştir. Abdurrezzâk'ın lafzında ise [Enes]: "Burma (hadım etme), Allah'ın yarattığını değiştirmektir" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: اخصاء الْبَهَائِم مثله ثمَّ قَرَأَ {ولآمرنهم فليغيرن خلق الله}
İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr'in bildirdiğine göre İbn Abbâs: "Hayvanları burmak müsle (organ keserek işkence etme) gibidir" demiş, ardından da {ولآمرنهم فليغيرن خلق الله} “'Onlara mutlaka emredeceğim de Allah'ın yarattığını değiştirecekler'” ayetini okumuştur.
وَأخرج عبد بن حميد من طرق عَن ابْن عَبَّاس {ولآمرنهم فليغيرن خلق الله} قَالَ: هُوَ الخصاء
Abd b. Humeyd'in çeşitli yollardan İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {ولآمرنهم فليغيرن خلق الله} “'Onlara mutlaka emredeceğim de Allah'ın yarattığını değiştirecekler'” ayeti hakkında: "O, burmadır (hadım etmedir)" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عمر قَالَ: نهى رَسُول الله ﷺ عَن خصاء الْخَيل والبهائم قَالَ ابْن عمر: فِيهِ نَمَاء الْخلق
İbn Ebî Şeybe ve Beyhakî'nin İbn Ömer'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem atların ve hayvanların burulmasını yasakladı." İbn Ömer: "[Çünkü] yaratılışın çoğalması ondadır" dedi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: نهى رَسُول الله ﷺ عَن صَبر الرّوح وإخصاء الْبَهَائِم
İbnü'l-Münzir ve Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem canlı bir varlığı hapsederek [hedef yapıp] öldürmeyi ve hayvanları burmayı yasakladı."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عمر إِن عمر بن الْخطاب كَانَ ينْهَى عَن إخصاء الْبَهَائِم وَيَقُول: هَل النَّمَاء إِلَّا فِي الذُّكُور
İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir'in İbn Ömer'den bildirdiğine göre Ömer b. el-Hattâb hayvanların burulmasını yasaklar ve: "Üreme ancak erkeklerle değil midir?" derdi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن شبيل أَنه سمع شهر بن حَوْشَب قَرَأَ هَذِه الْآيَة {فليغيرن خلق الله} قَالَ: الخصاء مِنْهُ
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Şübeyl'den bildirdiğine göre o, Şehr b. Havşeb'in {فليغيرن خلق الله} “Allah'ın yarattığını değiştirecekler” ayetini okuyup: "Burma da bundandır" dediğini işitmiştir.
فَأمرت أَبَا التياج فَسَأَلَ الْحسن عَن خصاء الْغنم قَالَ: لَا بَأْس بِهِ
[Şübeyl devamla:] "Ebû't-Teyyâh'a emrettim; o da el-Hasan'a koyunların burulmasını sordu. [el-Hasan]: 'Bunda bir sakınca yoktur' dedi."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {فليغيرن خلق الله} قَالَ: هُوَ الخصاء
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İkrime'den bildirdiğine göre o, {فليغيرن خلق الله} “Allah'ın yarattığını değiştirecekler” kavli hakkında: "O, burmadır" demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عمر أَنه كَانَ يكره الخصاء وَيَقُول: هُوَ نَمَاء خلق الله
İbnü'l-Münzir ve Beyhakî'nin bildirdiğine göre İbn Ömer burmayı kerih görür ve: "O, Allah'ın yarattıklarının üremesidir" derdi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير عَن عِكْرِمَة أَنه كره الخصاء قَالَ: فِيهِ نزلت {ولآمرنهم فليغيرن خلق الله}
İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr'in bildirdiğine göre İkrime burmayı kerih görmüş ve: "{ولآمرنهم فليغيرن خلق الله} “'Onlara mutlaka emredeceğim de Allah'ın yarattığını değiştirecekler' ayeti bunun hakkında indi" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن عُرْوَة أَنه خصى بغلاً لَهُ
İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Urve, kendine ait bir katırı burdurmuştu.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن طَاوس أَنه خصى جملا لَهُ
İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Tâvûs, kendine ait bir deveyi burdurmuştu.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن مُحَمَّد بن سِيرِين أَنه سُئِلَ عَن خصاء الفحول فَقَالَ: لَا بَأْس لَو تركت الفحول لأكل بَعْضهَا بَعْضًا
İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Muhammed b. Sîrîn'e damızlık erkek hayvanların burulması sorulduğunda şöyle demiştir: "Sakınca yoktur; şayet aygırlar/damızlıklar bırakılsaydı birbirlerini yerlerdi."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن الْحسن قَالَ: لَا بَأْس بإخصاء الدَّوَابّ
İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre el-Hasan: "Binek hayvanlarının burulmasında bir sakınca yoktur" demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن أبي سعيد عبد الله بن بشر قَالَ: أمرنَا عمر بن عبد الْعَزِيز بخصاء الْخَيل ونهانا عَنهُ عبد الْملك بن مَرْوَان
İbnü'l-Münzir'in Ebû Saîd Abdullah b. Bişr'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Ömer b. Abdilazîz bize atları burmayı emretti, Abdülmelik b. Mervân ise bunu bize yasaklamıştı."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن عَطاء أَنه سُئِلَ عَن إخصاء الْفَحْل فَلم ير بِهِ عِنْد عضاضه وَسُوء خلقه بَأْسا
İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir'in Atâ'dan bildirdiğine göre kendisine damızlık hayvanın burulması sorulmuş, o da ısırması ve huysuzluğu söz konusu olduğunda bunda bir sakınca görmemiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طرق عَن ابْن عَبَّاس {ولآمرنهم فليغيرن خلق الله} قَالَ: دين لله
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in çeşitli yollardan İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {ولآمرنهم فليغيرن خلق الله} “'Onlara mutlaka emredeceğim de Allah'ın yarattığını değiştirecekler'” kavli hakkında: "Allah'ın dinidir" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {فليغيرن خلق الله} قَالَ: دين الله
İbn Cerîr'in ed-Dahhâk'tan bildirdiğine göre o, {فليغيرن خلق الله} “Allah'ın yarattığını değiştirecekler” kavli hakkında: "Allah'ın dinidir" demiştir.
وَهُوَ قَوْله (فطْرَة الله الَّتِي فطر النَّاس عَلَيْهَا لَا تَبْدِيل لخلق الله) (الرّوم الْآيَة ٣٠) يَقُول: لدين الله
[Dahhâk devamla:] "O, (فطْرَة الله الَّتِي فطر النَّاس عَلَيْهَا لَا تَبْدِيل لخلق الله) 'Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrattır; Allah'ın yaratışında hiçbir değişiklik yoktur' (er-Rûm, 30) kavlidir; 'Allah'ın dininde [değişiklik yoktur]' demektedir."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ عَن إِبْرَاهِيم {فليغيرن خلق الله} قَالَ: دين الله
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Beyhakî'nin İbrâhîm'den bildirdiğine göre o, {فليغيرن خلق الله} “Allah'ın yarattığını değiştirecekler” ayeti hakkında: "Allah'ın dinidir" demiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر عَن سعيد بن جُبَير {فليغيرن خلق الله} قَالَ: دين الله
Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir'in Saîd b. Cübeyr'den bildirdiğine göre o, {فليغيرن خلق الله} “Allah'ın yarattığını değiştirecekler” ayeti hakkında: "Allah'ın dinidir" demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وآدَم وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ عَن مُجَاهِد {فليغيرن خلق الله} قَالَ: دين الله ثمَّ قَرَأَ {لَا تَبْدِيل لخلق الله ذَلِك الدّين الْقيم}
Abdurrezzâk, Âdem, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Beyhakî'nin Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {فليغيرن خلق الله} “Allah'ın yarattığını değiştirecekler” kavli hakkında: "Allah'ın dinidir" demiş, ardından da {لَا تَبْدِيل لخلق الله ذَلِك الدّين الْقيم} “Allah'ın yaratışında hiçbir değişiklik yoktur; dosdoğru din işte budur” ayetini okumuştur.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله {فليغيرن خلق الله} قَالَ: الوشم
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre el-Hasan, {فليغيرن خلق الله} “Allah'ın yarattığını değiştirecekler” kavli hakkında: "Dövme yapmaktır" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: لعن الله الْوَاشِمَات وَالْمُسْتَوْشِمَات وَالْمُتَنَمِّصَات وَالْمُتَفَلِّجَات لِلْحسنِ والمغيرات خلق الله
İbn Cerîr'in İbn Mes'ûd'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Allah dövme yapan, dövme yaptıran, kaş/yüz tüylerini yolan, güzellik için dişlerinin arasını açtıran ve Allah'ın yarattığını değiştiren kadınlara lanet etmiştir."
وَأخرج أَحْمد عَن أبي رَيْحَانَة قَالَ: نهى رَسُول الله ﷺ عَن عشرَة: عَن الوشر والوشم والنتف وَعَن مكامعة الرجل الرجل بِغَيْر شعار وَعَن مكامعة الْمَرْأَة الْمَرْأَة بِغَيْر شعار وَأَن يَجْعَل الرجل فِي أَسْفَل ثَوْبه حَرِيرًا مثل الْأَعْلَام وَأَن يَجْعَل على مَنْكِبه مثل الْأَعَاجِم وَعَن النهبى وَعَن ركُوب النمور ولبوس الْخَاتم إِلَّا لذِي سُلْطَان
Ahmed'in Ebû Reyhâne'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem on şeyi yasakladı: Dişleri törpülemeyi, dövme yapmayı, kıl yolmayı, bir erkeğin örtüsüz olarak başka bir erkekle aynı örtü/elbise altında yatmasını, bir kadının örtüsüz olarak başka bir kadınla aynı örtü/elbise altında yatmasını, erkeğin elbisesinin etek ucuna alamet gibi ipek koymasını, acemler gibi omuzuna [ipek] koymasını, yağmayı (nehbâ), kaplan [derilerine] binmeyi ve hükümdar (yetki sahibi) hariç [altın] yüzük takmayı."
وَأخرج أَحْمد عَن عَائِشَة قَالَت: كَانَ رَسُول الله ﷺ يلعن القاشرة والمقشورة والواشمة والتستوشمة والواصلة والمتصلة
Ahmed'in Âişe'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [yüzünü güzelleştirmek için derisini] soyan ve soyduran kadına, dövme yapan ve dövme yaptıran kadına, saç ekleyen ve ekleten kadına lanet ederdi."
وَأخرج أَحْمد وَمُسلم عَن جَابر قَالَ: زجر النَّبِي ﷺ أَن تصل الْمَرْأَة برأسها شَيْئا
Ahmed ve Müslim'in Câbir'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem kadının saçına bir şey eklemesini yasakladı."
وَأخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم عَن عَائِشَة أَن جَارِيَة من الْأَنْصَار تزوجت وَأَنَّهَا مَرضت فتمعط شعرهَا فأرداوا أَن يصلوها فسألوا النَّبِي ﷺ فَقَالَ: لعن الله الْوَاصِلَة وَالْمسْتَوْصِلَة
Ahmed, Buhârî ve Müslim'in Âişe'den bildirdiğine göre Ensâr'dan genç bir kız evlendi ve hastalanıp saçları döküldü. Saç eklemek istediler ve Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e sordular. O da: "Allah saç ekleyene ve ekletene lanet etmiştir" buyurdu.
وَأخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم عَن أَسمَاء بنت أبي بكر قَالَت: أَتَت النَّبِي ﷺ امْرَأَة فَقَالَت: يَا رَسُول الله إِن لي ابْنة عروساً وَأَنه أَصَابَهَا حصبة فتمزق شعرهَا أفأصله فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: لعن الله الْوَاصِلَة وَالْمسْتَوْصِلَة
Ahmed, Buhârî ve Müslim'in Esmâ bint Ebî Bekir'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir kadın gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Yeni evli bir kızım var, kızamığa yakalandı da saçları döküldü. Ona saç ekleteyim mi?" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allah saç ekleyene ve ekletene lanet etmiştir" buyurdu.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {ولآمرنهم فليغيرن خلق الله} قَالَ: مَا بَال أَقوام جهلة يغيرون صبغة الله ولون الله
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {ولآمرنهم فليغيرن خلق الله} “ve onlara emredeceğim de Allah'ın yarattığını değiştirecekler” kavli hakkında şöyle demiştir: "Allah'ın boyasını ve rengini değiştiren o cahil topluluklara ne oluyor?"
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: إِن أصدق الحَدِيث كَلَام الله
İbn Ebî Hâtim'in İbn Mes'ûd'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Sözün en doğrusu Allah'ın kelâmıdır."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: كل مَا هُوَ آتٍ قريب إِلَّا إِن الْبعيد مَا لَيْسَ بآتٍ أَلا لَا يعجل الله لعجلة أحد وَلَا يجد لأمر النَّاس مَا شَاءَ الله لَا مَا شَاءَ النَّاس يُرِيد الله أمرا وَيُرِيد النَّاس أمرا مَا شَاءَ الله كَانَ وَلَو كره النَّاس لَا مقرب لما باعد الله وَلَا مباعد لما قرب الله وَلَا يكون شَيْء إِلَّا بِإِذن الله أصدق الحَدِيث كتاب الله وَأحسن الْهَدْي هدي مُحَمَّد ﷺ وَشر الْأُمُور محدثاتها وكل محدثة بِدعَة وكل بِدعَة ضَلَالَة وَخير مَا ألقِي فِي الْقلب الْيَقِين وَخير الْغنى غنى النَّفس وَخير الْعلم مَا نفع وَخير الْهَدْي مَا اتبع وَمَا قل وَكفى خير مِمَّا كثر وألهى وَإِنَّمَا يصير أحدكُم إِلَى مَوضِع أَرْبَعَة أَذْرع أَلا لَا تملوا النَّاس وَلَا تسئموهم فَإِن لكا نفس نشاطاً وإقبالاً وَإِن لَهَا سآمة وإدباراً أَلا وَشر الروايا روايا الْكَذِب وَالْكذب يَقُود إِلَى الْفُجُور وَإِن الْفُجُور يَقُود إِلَى النَّار أَلا وَعَلَيْكُم بِالصّدقِ فَإِن الصدْق يَقُود إِلَى الْبر وَإِن الْبر يَقُود إِلَى الْجنَّة واعتبروا فِي ذَلِك أَيهمَا الفئتان التقا يُقَال للصادق صدق وبر وَيُقَال للكاذب كذب وفجر وَقد سمعنَا نَبِيكُم ﷺ يَقُول: لَا يزَال العَبْد يصدق حَتَّى يكْتب صديقا وَلَا يزَال يكذب حَتَّى يكْتب كذابا
Beyhakî'nin Şuabü'l-Îmân'da İbn Mes'ûd'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Gelecek olan her şey yakındır. Dikkat edin, uzak olan ancak gelmeyecek olandır. Bilin ki Allah kimsenin acele etmesiyle acele etmez ve insanların isteği için acele davranmaz. İnsanların dilediği değil, Allah'ın dilediği olur. Allah bir şey diler, insanlar da bir şey diler; fakat insanların hoşuna gitmese de Allah'ın dilediği gerçekleşir. Allah'ın uzaklaştırdığını yakınlaştıracak, yaklaştırdığını da uzaklaştıracak yoktur. Hiçbir şey O'nun izni olmadan olmaz. Sözün en doğrusu Allah'ın Kitabı'dır; yolların en güzeli Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in yoludur. İşlerin en kötüsü sonradan uydurulanlardır. Her sonradan uydurulan şey bid'attir, her bid'at sapıklıktır. Kalbe bırakılan şeylerin en hayırlısı yakîndir (kesin inanç). Zenginliğin en hayırlısı gönül zenginliğidir. İlmin en hayırlısı fayda verendir. Yolun en hayırlısı uyulandır. Az olup yeten şey, çok olup [Allah'tan] alıkoyan şeyden daha hayırlıdır. Şüphesiz her birinizin varacağı yer dört arşınlık bir yerdir. Dikkat edin, insanları usandırmayın ve bıktırmayın; çünkü her nefsin bir şevki ve yönelişi olduğu gibi, bir bıkkınlığı ve geri çekilişi de vardır. Dikkat edin, rivayetlerin (sözlerin) en kötüsü yalan rivayetlerdir. Yalan fücura (günaha) götürür, fücur da cehenneme götürür. Dikkat edin, doğruluğa sarılın; çünkü doğruluk iyiliğe götürür, iyilik de cennete götürür. Karşılaşan şu iki fırkadan ibret alın; doğru söyleyene 'doğru söyledi ve iyilik etti', yalan söyleyene ise 'yalan söyledi ve günaha battı' denir. Biz Nebiniz sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittik: 'Kul doğru söylemeye devam eder, nihayet Allah katında dosdoğru (sıddîk) olarak yazılır. Kul yalan söylemeye devam eder, nihayet Allah katında yalancı (kezzâb) olarak yazılır.'
أَلا وَإِن الْكَذِب لَا يصلح فِي جد وَلَا هزل وَلَا أَن يَعِدَ الرجل مِنْكُم صَبِيه ثمَّ لَا ينجز لَهُ أَلا وَلَا تسألوا أهل الْكتاب عَن شَيْء فَإِنَّهُم قد طَال عَلَيْهِم الأمد فقست قُلُوبهم وابتدعوا فِي دينهم فَإِن كُنْتُم لَا محَالة سائليهم فَمَا وَافق كتابكُمْ فَخُذُوهُ وَمَا خَالفه فأمسكوا عَنهُ واستكوا أَلا وَإِن أصفر الْبيُوت الْبَيْت الَّذِي لَيْسَ فِيهِ من كتاب الله شَيْء أَلا وَإِن الْبَيْت الَّذِي لَيْسَ فِيهِ من كتاب الله خرب كخراب الْبَيْت الَّذِي لَا عَامر لَهُ أَلا وَإِن الشَّيْطَان يخرج من الْبَيْت الَّذِي يسمع سُورَة الْبَقَرَة تقْرَأ فِيهِ
Bilin ki yalan ne ciddi ne de şaka olarak caiz değildir; sizden birinin çocuğuna söz verip sonra da sözünü yerine getirmemesi de [caiz değildir]. Dikkat edin, Ehl-i Kitap'a hiçbir şey sormayın; zira onların üzerinden uzun zaman geçmiş, kalpleri katılaşmış ve dinlerinde bid'atler çıkarmışlardır. Eğer mutlaka soracak olursanız, Kitabınıza uygun olanı alın, ona aykırı olanı ise bırakın ve susun. Dikkat edin, evlerin en boşu, içinde Allah'ın Kitabı'ndan hiçbir şey bulunmayan evdir. Bilin ki içinde Allah'ın Kitabı bulunmayan ev, içinde kimsenin oturmadığı harap bir ev gibi haraptır. Şüphe yok ki şeytan, içinde Bakara sûresinin okunduğu işitilen evden kaçar çıkar."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن عقبَة بن عَامر قَالَ: خرجنَا مَعَ رَسُول الله ﷺ فِي غَزْوَة تَبُوك فَأَشْرَف رَسُول الله ﷺ فَلَمَّا كَانَ مِنْهَا على لَيْلَة فَلم يَسْتَيْقِظ حَتَّى كَانَت الشَّمْس قيد رمح قَالَ: ألم أقل لَك يَا بِلَال أكلئنا اللَّيْلَة فَقَالَ: يَا رَسُول الله ذهب بِي النّوم فَذهب بِي الَّذِي ذهب بك فانتقل رَسُول الله ﷺ من ذَلِك الْمنزل غير بعيد ثمَّ صلى ثمَّ هدر بَقِيَّة يَوْمه وَلَيْلَته فَأصْبح بتبوك فَحَمدَ الله وَأثْنى عَلَيْهِ بِمَا هُوَ أَهله ثمَّ قَالَ: أما بعد: فَإِن أصدق الحَدِيث كتاب الله وأوثق العرا كلمة التَّقْوَى وَخير الْملَل مِلَّة إِبْرَاهِيم وَخير السّنَن سنة مُحَمَّد ﷺ وأشرف الحَدِيث ذكر الله وَأحسن الْقَصَص هَذَا الْقُرْآن وَخير الْأُمُور عوازمها وَشر الْأُمُور محدثاتها وَأحسن الْهَدْي هدي الْأَنْبِيَاء وأشرف الْمَوْت قتل الشُّهَدَاء وأعمى الْعَمى الضَّلَالَة بعد الْهدى وَخير الْعلم مَا نفع وَخير الْهَدْي مَا اتبع وَشر الْعَمى عمى الْقلب وَالْيَد الْعليا خير من الْيَد السُّفْلى وَمَا قل وَكفى خير مِمَّا كثر وألهى وَشر المعذرة حِين يحضر الْمَوْت وَشر الندامة يَوْم الْقِيَامَة وَمن النَّاس من لَا يَأْتِي الصَّلَاة إِلَّا دبراً وَمِنْهُم من لَا يذكر الله إِلَّا هجراً وَأعظم الْخَطَايَا اللِّسَان الكذوب وَخير الْغنى غنى النَّفس وَخير الزَّاد التَّقْوَى وَرَأس الْحِكْمَة مَخَافَة الله ﷿ وَخير مَا وقر فِي الْقُلُوب الْيَقِين والإرتياب من الْكفْر والنياحة من عمل الْجَاهِلِيَّة والغلول من جثاء جَهَنَّم والكنز كي من النَّار وَالشعر من مَزَامِير إِبْلِيس وَالْخمر جماع الْإِثْم وَالنِّسَاء حبالة الشَّيْطَان والشباب شُعْبَة من الْجُنُون وَشر المكاسب كسب الرِّبَا وَشر المآكل مَال الْيَتِيم والسعيد من وعظ بِغَيْرِهِ والشقي من شقي فِي بطن أمه وَإِنَّمَا يصير أحدكُم إِلَى مَوضِع أَربع أَذْرع وَالْأَمر بِآخِرهِ وملاك الْعَمَل خواتمه وَشر الروايا روايا الْكَذِب وكل مَا هُوَ آتٍ قريب وسباب الْمُؤمن فسوق وقتال الْمُؤمن كفر وَأكل
Beyhakî'nin Delâil'de Ukbe b. Âmir'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Tebük Gazvesi'ne çıktık. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [ilerledi] ve oraya bir gecelik mesafe kalınca konakladı; güneş bir mızrak boyu yükselene kadar uyanamadı. Bunun üzerine: "Ey Bilâl! Bu gece bizi gözetle dememiş miydim?" dedi. Bilâl: "Ey Allah'ın Resûlü! Beni uyku bastırdı; seni alıkoyan şey beni de alıkoydu" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o konak yerinden pek uzak olmayan bir yere geçti, sonra namaz kıldı. Ardından günün ve gecenin geri kalan kısmını yol alarak geçirdi ve sabahleyin Tebük'e vardı. Allah'a lâyık olduğu şekilde hamd ve senâda bulunduktan sonra şöyle buyurdu: "Emmâ ba'd: Şüphesiz sözün en doğrusu Allah'ın Kitabı'dır, en sağlam kulp takvâ kelimesidir, dinlerin en hayırlısı İbrâhim'in dinidir, sünnetlerin en hayırlısı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetidir, sözün en şereflisi Allah'ın zikridir, kıssaların en güzeli bu Kur'ân'dır, işlerin en hayırlısı azimle yapılanlarıdır, işlerin en kötüsü sonradan uydurulanlarıdır, yolların en güzeli peygamberlerin yoludur, ölümlerin en şereflisi şehitlerin öldürülüşüdür, körlüğün en körü hidayetten sonraki sapıklıktır, ilmin en hayırlısı fayda verendir, yolun en hayırlısı uyulandır, körlüğün en kötüsü kalp körlüğüdür, veren el alan elden hayırlıdır, az olup yeten şey çok olup [Allah'tan] alıkoyan şeyden daha hayırlıdır, mazeretin en kötüsü ölüm gelip çattığı andaki mazerettir, pişmanlığın en kötüsü kıyamet günündeki pişmanlıktır. İnsanlardan öylesi vardır ki namaza ancak arkadan (vakti geçtikten sonra) gelir, öylesi de vardır ki Allah'ı ancak hezeyan içinde anar. Hataların en büyüğü yalancı dildir, zenginliğin en hayırlısı gönül zenginliğidir, azığın en hayırlısı takvâdır, hikmetin başı Allah Azze ve Celle korkusudur, kalplerde yer eden şeylerin en hayırlısı yakîndir, şüphe küfürdendir, ağıt yakmak câhiliye işidir, ganimet malından çalmak cehennem çukurundandır, kenz (zekâtı verilmeyip biriktirilen mal) ateşten bir dağlamadır, şiir İblis'in çalgılarındandır, şarap günahların toplayıcısıdır, kadınlar şeytanın kementleridir, gençlik delilikten bir şubedir, kazançların en kötüsü faiz kazancıdır, yenen şeylerin en kötüsü yetim malıdır, bahtiyar başkasından ibret alan, bedbaht ise anasının karnında bedbaht olandır. Şüphesiz her birinizin varacağı yer dört arşınlık bir yerdir. İş sonuna göredir, amelin esası ise sonudur. Rivayetlerin en kötüsü yalan rivayetlerdir. Gelecek olan her şey yakındır. Mümine sövmek fasıklık, müminle savaşmak küfürdür. Onun
لَحْمه من مَعْصِيّة الله وَحُرْمَة مَاله كَحُرْمَةِ دَمه وَمن يتَأَوَّل على الله يكذبهُ وَمن يغْفر يغْفر لَهُ وَمن يغْضب يغْضب الله عَنهُ وَمن يَكْظِم الغيظ يأجره الله وَمن يصبر على الرزية يعوضه الله وَمن يتبع السمعة يسمع الله بِهِ وَمن يصبر يضعف الله لَهُ وَمن يعْص الله يعذبه الله اللَّهُمَّ اغْفِر لي ولأمتي قَالَهَا ثَلَاثًا: اسْتغْفر الله لي وَلكم
etini yemek (gıybetini yapmak) Allah'a isyandır. Malının dokunulmazlığı da kanının dokunulmazlığı gibidir. Kim Allah adına [yalan yere] tevil ederse, Allah onu yalancı çıkarır. Kim bağışlarsa, o da bağışlanır. Kim öfkesini yenerse, Allah da ona gazap etmez. Kim öfkesini yutarsa, Allah onu mükâfatlandırır. Kim musibete sabrederse, Allah ona karşılığını verir. Kim şöhret peşinde koşarsa, Allah onu rezil eder. Kim sabrederse, Allah ona [sabretme gücünü] kat kat verir. Kim Allah'a isyan ederse, Allah ona azap eder. Allah'ım, beni ve ümmetimi bağışla." Bunu üç defa söyledi [ve ekledi]: "Kendim ve sizin için Allah'tan bağışlanma dilerim."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن ابْن مَسْعُود أَنه كَانَ يَقُول فِي خطبَته: أصدق الحَدِيث كَلَام الله فَذكر مثله سَوَاء
İbn Ebî Şeybe'nin İbn Mes'ûd'dan bildirdiğine göre o hutbesinde şöyle derdi: "Sözün en doğrusu Allah'ın kelâmıdır..." ve aynısını zikretti.
الْآيَة ١٢٣
123. Ayet
أخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد قَالَ: قَالَت الْعَرَب: لَا نبعث وَلَا نحاسب وَقَالَت الْيَهُود وَالنَّصَارَى (لن يدْخل الْجنَّة إِلَّا من كَانَ هوداً أَو نَصَارَى) (الْبَقَرَة الْآيَة ١١١)
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Araplar: "Biz diriltilmeyeceğiz ve hesaba çekilmeyeceğiz" dediler. Yahudiler ve Hristiyanlar da (لن يدْخل الْجنَّة إِلَّا من كَانَ هوداً أَو نَصَارَى) "Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası cennete asla giremeyecek" (el-Bakara, 111) dediler.
وَقَالُوا (لن تمسنا النَّار إِلَّا أَيَّامًا معدوة) (الْبَقَرَة الْآيَة ٨٠) فَأنْزل الله {لَيْسَ بأمانيكم وَلَا أماني أهل الْكتاب من يعْمل سوءا يجز بِهِ}
Ve: (لن تمسنا النَّار إِلَّا أَيَّامًا معدوة) "Sayılı birkaç gün dışında ateş bize asla dokunmayacak" (el-Bakara, 80) dediler. Bunun üzerine Allah: {لَيْسَ بأمانيكم وَلَا أماني أهل الْكتاب من يعْمل سوءا يجز بِهِ} “Ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla bu iş olmaz. Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” ayetini indirdi.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مَسْرُوق قَالَ: احْتج الْمُسلمُونَ وَأهل الْكتاب فَقَالَ الْمُسلمُونَ: نَحن أهْدى مِنْكُم
Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mesrûk'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Müslümanlar ile Ehl-i Kitap tartıştı. Müslümanlar: "Biz sizden daha doğru yoldayız" dediler.
وَقَالَ أهل الْكتاب نَحن أهْدى مِنْكُم
Ehl-i Kitap da: "Biz sizden daha doğru yoldayız" dedi.
فَأنْزل الله {لَيْسَ بأمانيكم وَلَا أماني أهل الْكتاب} فانفلج عَلَيْهِم الْمُسلمُونَ بِهَذِهِ الْآيَة (وَمن يعْمل من الصَّالِحَات من ذكر أَو أُنْثَى وَهُوَ مُؤمن
Bunun üzerine Allah: {لَيْسَ بأمانيكم وَلَا أماني أهل الْكتاب} “Ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla bu iş olmaz” ayetini indirdi. Müslümanlar, şu (وَمن يعْمل من الصَّالِحَات من ذكر أَو أُنْثَى وَهُوَ مُؤمن) “Erkek veya kadın, her kim mümin olarak salih ameller işlerse...” ayetiyle onlara üstün geldiler.
) (وَمن يعْمل من الصَّالِحَات من ذكر أَو أُنْثَى وَهُوَ مُؤمن) (النِّسَاء الْآيَة ١٢٤) الْآيَة
... (وَمن يعْمل من الصَّالِحَات من ذكر أَو أُنْثَى وَهُوَ مُؤمن) “Erkek veya kadın, her kim mümin olarak salih ameller işlerse...” (en-Nisâ, 124) ayetinin sonuna kadar.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مَسْرُوق قَالَ: تفاخر النَّصَارَى وَأهل الْإِسْلَام فَقَالَ هَؤُلَاءِ: نَحن أفضل مِنْكُم
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mesrûk'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Hristiyanlar ile İslâm ehli karşılıklı övündüler. Şunlar: "Biz sizden daha üstünüz" dediler.
وَقَالَ هَؤُلَاءِ: نَحن أفضل مِنْكُم
Bunlar da: "Biz sizden daha üstünüz" dediler.
فَأنْزل الله {لَيْسَ بأمانيكم وَلَا أماني أهل الْكتاب}
Bunun üzerine Allah: {لَيْسَ بأمانيكم وَلَا أماني أهل الْكتاب} “Ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla bu iş olmaz” ayetini indirdi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة قَالَ: ذكر لنا أَن الْمُسلمين وَأهل الْكتاب افْتَخرُوا فَقَالَ أهل الْكتاب: نَبينَا قبل نَبِيكُم وَكِتَابنَا قبل كتابكُمْ وَنحن أولى بِاللَّه مِنْكُم
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Bize anlatıldığına göre Müslümanlar ve Ehl-i Kitap karşılıklı övündüler. Ehl-i Kitap: "Bizim peygamberimiz sizin peygamberinizden öncedir, Kitabımız sizin Kitabınızdan öncedir ve biz Allah'a sizden daha yakınız" dedi.
وَقَالَ الْمُسلمُونَ: نَحن أولى بِاللَّه مِنْكُم وَنَبِينَا خَاتم النَّبِيين وَكِتَابنَا يقْضِي على الْكتب الَّتِي كَانَت قبله
Müslümanlar da: "Biz Allah'a sizden daha yakınız, peygamberimiz peygamberlerin sonuncusudur ve Kitabımız kendisinden önceki kitaplar hakkında hüküm verendir" dediler.
فَأنْزل الله {لَيْسَ بأمانيكم وَلَا أماني أهل الْكتاب} إِلَى قَوْله {وَمن أحسن دينا} الْآيَة
Bunun üzerine Allah: {لَيْسَ بأمانيكم وَلَا أماني أهل الْكتاب} “Ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla bu iş olmaz” ayetinden {وَمن أحسن دينا} “Dini daha güzel olan kimdir?” ayetine kadar indirdi.
فأفلج الله حجَّة الْمُسلمين على من ناوأهم من أهل الْأَدْيَان
Böylece Allah, Müslümanların delilini kendilerine karşı çıkan diğer din mensuplarına üstün kıldı.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ قَالَ: التقى نَاس من الْمُسلمين وَالْيَهُود وَالنَّصَارَى فَقَالَت الْيَهُود للْمُسلمين: نَحن خير مِنْكُم ديننَا قبل دينكُمْ وَكِتَابنَا قبل كتابكُمْ وَنَبِينَا قبل نَبِيكُم وَنحن على دين إِبْرَاهِيم وَلنْ يدْخل الْجنَّة إِلَّا من كَانَ يَهُودِيّا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Müslümanlar, Yahudiler ve Hristiyanlardan bir grup insan karşılaştı. Yahudiler Müslümanlara: "Biz sizden daha hayırlıyız; dinimiz dininizden önce, Kitabımız Kitabınızdan önce ve peygamberimiz peygamberinizden öncedir. Biz İbrâhim'in dini üzereyiz ve cennete Yahudi olandan başkası asla girmeyecektir" dediler.
وَقَالَت النَّصَارَى مثل ذَلِك
Hristiyanlar da bunun benzerini söylediler.
فَقَالَ الْمُسلمُونَ: كتَابنَا بعد كتابكُمْ وَنَبِينَا بعد نَبِيكُم وَدِيننَا بعد دينكُمْ وَقد أمرْتُم أَن تتبعونا وتتركوا أَمركُم فَنحْن خير مِنْكُم نَحن على دين إِبْرَاهِيم وَإِسْمَاعِيل وَإِسْحَاق وَلنْ يدْخل الْجنَّة إِلَّا من كَانَ على ديننَا
Müslümanlar ise şöyle dedi: "Bizim Kitabımız sizin Kitabınızdan sonra, peygamberimiz sizin peygamberinizden sonra ve dinimiz sizin dininizden sonradır. Siz bize tabi olmak ve kendi durumunuzu terk etmekle emrolundunuz. Dolayısıyla biz sizden daha hayırlıyız; biz İbrâhim, İsmâil ve İshâk'ın dini üzereyiz ve cennete ancak bizim dinimiz üzere olanlar girecektir."
فَرد الله عَلَيْهِم قَوْلهم فَقَالَ {لَيْسَ بأمانيكم وَلَا أماني أهل الْكتاب من يعْمل سوءا يجز بِهِ} ثمَّ فضل الله الْمُؤمنِينَ عَلَيْهِم فَقَالَ (وَمن أحسن دينا مِمَّن أسلم وَجهه لله وَهُوَ محسن وَاتبع مِلَّة إِبْرَاهِيم حَنِيفا) (النِّسَاء الْآيَة ١٢٥)
Bunun üzerine Allah onların bu sözlerini reddederek: {لَيْسَ بأمانيكم وَلَا أماني أهل الْكتاب من يعْمل سوءا يجز بِهِ} “Ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla bu iş olmaz. Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” buyurdu. Sonra Allah, müminleri onlara üstün kılarak şöyle buyurdu: (وَمن أحسن دينا مِمَّن أسلم وَجهه لله وَهُوَ محسن وَاتبع مِلَّة إِبْرَاهِيم حَنِيفا) “İyilik eden biri olarak yüzünü tertemiz bir şekilde Allah'a teslim eden ve hanîf olan İbrâhim'in dinine uyan kimseden daha güzel dinli kim olabilir?” (en-Nisâ, 125).
وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق عبيد بن سُلَيْمَان عَن الضَّحَّاك قَالَ: تخاصم أهل الْأَدْيَان فَقَالَ أهل التَّوْرَاة: كتَابنَا أول كتاب وَخَيرهَا وَنَبِينَا خير الْأَنْبِيَاء
İbn Cerîr'in Ubeyd b. Süleymân yoluyla Dahhâk'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Din mensupları çekiştiler. Tevrat ehli: "Kitabımız ilk kitaptır ve onların en hayırlısıdır; peygamberimiz de peygamberlerin en hayırlısıdır" dedi.
وَقَالَ أهل الْإِنْجِيل نَحوا من ذَلِك وَقَالَ أهل الْإِسْلَام: لَا دين إِلَّا الْإِسْلَام وَكِتَابنَا نسخ كل كتاب وَنَبِينَا خَاتم النَّبِيين وأمرنا أَن نعمل بكتابنا ونؤمن بِكِتَابِكُمْ فَقضى الله بَينهم فَقَالَ {لَيْسَ بأمانيكم وَلَا أماني أهل الْكتاب من يعْمل سوءا يجز بِهِ} ثمَّ خير بَين أهل الْأَدْيَان ففضل أهل الْفضل فَقَالَ (وَمن أحسن دينا مِمَّن أسلم وَجهه لله وَهُوَ محسن
İncil ehli de buna benzer şeyler söyledi. İslâm ehli ise: "İslâm'dan başka din yoktur; Kitabımız bütün kitapları neshetmiştir, peygamberimiz peygamberlerin sonuncusudur; bize Kitabımızla amel etmemiz ve sizin kitabınıza da inanmamız emredildi" dediler. Allah aralarında hüküm vererek şöyle buyurdu: {لَيْسَ بأمانيكم وَلَا أماني أهل الْكتاب من يعْمل سوءا يجز بِهِ} “Ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla bu iş olmaz. Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır”. Sonra din mensupları arasında tercih yapıp fazilet ehlini üstün kılarak: (وَمن أحسن دينا مِمَّن أسلم وَجهه لله وَهُوَ محسن) “İyilik eden biri olarak yüzünü tertemiz bir şekilde Allah'a teslim eden kimseden daha güzel dinli kim olabilir?” buyurdu.
) (النِّسَاء الْآيَة ١٢٥) الْآيَة
) (en-Nisâ, 125) ayeti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر من طَرِيق جُوَيْبِر عَن الضَّحَّاك قَالَ: افتخر أهل الْأَدْيَان فَقَالَت الْيَهُود: كتَابنَا خير الْكتب وَأَكْرمهَا على الله وَنَبِينَا أكْرم الْأَنْبِيَاء على الله مُوسَى خلا بِهِ وَكَلمه نجيا وَدِيننَا خير الْأَدْيَان
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Cüveybir yoluyla Dahhâk'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Din mensupları karşılıklı övündüler. Yahudiler: "Kitabımız kitapların en hayırlısı ve Allah katında en değerlisidir. Peygamberimiz Mûsâ Allah katında peygamberlerin en değerlisidir; Allah onunla baş başa kalmış ve fısıldaşarak konuşmuştur. Dinimiz de dinlerin en hayırlısıdır" dediler.
وَقَالَت النَّصَارَى: عِيسَى
Hristiyanlar da şöyle dediler: "Îsâ,
خَاتم النَّبِيين آتَاهُ الله التَّوْرَاة وَالْإِنْجِيل وَلَو أدْركهُ مُحَمَّد تبعه وَدِيننَا خير الدّين
peygamberlerin sonuncusudur; Allah ona Tevrat'ı ve İncil'i vermiştir. Şayet Muhammed ona yetişseydi ona tabi olurdu. Dinimiz de dinin en hayırlısıdır."
وَقَالَت الْمَجُوس وكفار الْعَرَب: ديننَا أقدم الْأَدْيَان وَخَيرهَا
Mecûsîler ve Arap kâfirleri ise: "Bizim dinimiz dinlerin en eskisi ve en hayırlısıdır" dediler.
وَقَالَ الْمُسلمُونَ: مُحَمَّد رَسُول الله وَخَاتم الْأَنْبِيَاء وَسيد الرُّسُل وَالْقُرْآن آخر مَا نزل من عِنْد الله من الْكتب وَهُوَ أَمِير على كل كتاب وَالْإِسْلَام خير الْأَدْيَان فَخير الله بَينهم فَقَالَ {لَيْسَ بأمانيكم وَلَا أماني أهل الْكتاب من يعْمل سوءا يجز بِهِ} يَعْنِي بذلك الْيَهُود وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوس وكفار الْعَرَب وَلَا يجد لَهُ من دون الله وليا وَلَا نَصِيرًا ثمَّ فضل الْإِسْلَام على كل دين فَقَالَ: (وَمن أحسن دينا مِمَّن أسلم وَجهه لله) (النِّسَاء الْآيَة ١٢٥) الْآيَة
Müslümanlar da şöyle dediler: "Muhammed Allah'ın Resûlü, peygamberlerin sonuncusu ve elçilerin efendisidir. Kur'ân, Allah katından inen kitapların sonuncusudur ve her kitaba hâkimdir. İslâm ise dinlerin en hayırlısıdır." Bunun üzerine Allah aralarında tercih yaparak şöyle buyurdu: {لَيْسَ بأمانيكم وَلَا أماني أهل الْكتاب من يعْمل سوءا يجز بِهِ} “Ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla bu iş olmaz. Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır”. Bununla Yahudileri, Hristiyanları, Mecûsîleri ve Arap kâfirlerini kastetmektedir; [ve devamında]: "Ve o, kendisi için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilir." Sonra İslâm'ı her dine üstün kılarak şöyle buyurdu: (وَمن أحسن دينا مِمَّن أسلم وَجهه لله) “Yüzünü tertemiz bir şekilde Allah'a teslim eden kimseden daha güzel dinli kim olabilir?” (en-Nisâ, 125) ayeti.
وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ أهل التَّوْرَاة: كتَابنَا خير الْكتب أنزل قبل كتابكُمْ وَنَبِينَا خير الْأَنْبِيَاء
İbn Cerîr'in el-Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Tevrat ehli: "Kitabımız kitapların en hayırlısıdır, sizin Kitabınızdan önce indirilmiştir; peygamberimiz de peygamberlerin en hayırlısıdır" dediler.
وَقَالَ أهل الْإِنْجِيل مثل ذَلِك وَقَالَ أهل الْإِسْلَام: كتَابنَا نسخ كل كتاب وَنَبِينَا خَاتم النَّبِيين وأمرتم وأمرنا أَن نؤمن بِكِتَابِكُمْ ونعمل بكتابنا فَقضى الله بَينهم فَقَالَ {لَيْسَ بأمانيكم وَلَا أماني أهل الْكتاب من يعْمل سوءا يجز بِهِ} وَخير بَين أهل الْأَدْيَان فَقَالَ (وَمن أحسن دينا مِمَّن أسلم وَجهه) (النِّسَاء الْآيَة ١٢٥) الْآيَة
İncil ehli de bunun benzerini söyledi. İslâm ehli ise: "Kitabımız bütün kitapları neshetmiştir, peygamberimiz peygamberlerin sonuncusudur; size de bize de sizin kitabınıza inanmamız ve bizim Kitabımızla amel etmemiz emredilmiştir" dediler. Allah aralarında hüküm vererek: {لَيْسَ بأمانيكم وَلَا أماني أهل الْكتاب من يعْمل سوءا يجز بِهِ} “Ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla bu iş olmaz. Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” buyurdu. Din mensupları arasında tercih yaparak şöyle buyurdu: (وَمن أحسن دينا مِمَّن أسلم وَجهه) “Yüzünü tertemiz bir şekilde [Allah'a] teslim eden kimseden daha güzel dinli kim olabilir?” (en-Nisâ, 125) ayeti.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي صَالح قَالَ: جلس أنَاس من أهل التَّوْرَاة وَأهل الْإِنْجِيل وَأهل الْإِيمَان فَقَالَ هَؤُلَاءِ: نَحن أفضل مِنْكُم
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Sâlih'ten bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Tevrat ehlinden, İncil ehlinden ve iman ehlinden birtakım insanlar oturdular. Şunlar: "Biz sizden daha üstünüz" dediler.
وَقَالَ هَؤُلَاءِ: نَحن أفضل
Bunlar da: "Biz daha üstünüz" dediler.
فَقَالَ الله {لَيْسَ بأمانيكم وَلَا أماني أهل الْكتاب من يعْمل سوءا يجز بِهِ} ثمَّ خص الله أهل الْأَدْيَان فَقَالَ (وَمن يعْمل من الصَّالِحَات من ذكر أَو أُنْثَى) (النِّسَاء الْآيَة ١٢٤)
Bunun üzerine Allah: {لَيْسَ بأمانيكم وَلَا أماني أهل الْكتاب من يعْمل سوءا يجز بِهِ} “Ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla bu iş olmaz. Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” buyurdu. Sonra Allah din ehlini belirterek: (وَمن يعْمل من الصَّالِحَات من ذكر أَو أُنْثَى) “Erkek veya kadın, her kim salih ameller işlerse...” (en-Nisâ, 124) buyurdu.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {لَيْسَ بأمانيكم وَلَا أماني أهل الْكتاب} قَالَ: قُرَيْش وَكَعب بن الْأَشْرَف
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {لَيْسَ بأمانيكم وَلَا أماني أهل الْكتاب} “Ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla bu iş olmaz” ayeti hakkında: "Kureyş ve Ka'b b. el-Eşref'tir" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن الْحسن قَالَ: إِن الْإِيمَان لَيْسَ بالتحلي وَلَا بالتمني إِن الْإِيمَان مَا وقر فِي الْقلب وَصدقه الْعَمَل
İbn Ebî Şeybe'nin el-Hasan'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "İman süslenmekle veya temenni etmekle olmaz; bilakis iman kalbe yerleşen ve amelin doğruladığı şeydir."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَت الْيَهُود وَالنَّصَارَى: لَا يدْخل الْجنَّة غَيرنَا
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Yahudiler ve Hristiyanlar: "Cennete bizden başkası girmeyecek" dediler.
وَقَالَت قُرَيْش: لَا نبعث
Kureyş ise: "Biz diriltilmeyeceğiz" dedi.
فَأنْزل الله {لَيْسَ بأمانيكم وَلَا أماني أهل الْكتاب من يعْمل سوءا يجز بِهِ}
Bunun üzerine Allah: {لَيْسَ بأمانيكم وَلَا أماني أهل الْكتاب من يعْمل سوءا يجز بِهِ} “Ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla bu iş olmaz. Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” ayetini indirdi.
وَالسوء: الشّرك
Kötülük (sû') ise şirktir.
وَأخرج أَحْمد وهناد وَعبد بن حميد والحكيم التِّرْمِذِيّ وَابْن جرير وَأَبُو يعلى وَابْن الْمُنْذر وَابْن حبَان وَابْن السّني فِي عمل الْيَوْم وَاللَّيْلَة وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان والضياء فِي المختارة عَن أبيّ بكر الصّديق أَنه قَالَ: يَا رَسُول الله كَيفَ الصّلاح بعد هَذِه الْآيَة {لَيْسَ بأمانيكم وَلَا أماني أهل الْكتاب من يعْمل سوءا يجز بِهِ} فَكل سوء جزينا بِهِ فَقَالَ النَّبِي ﷺ: غفر الله لَك يَا أَبَا بكر أَلَسْت تنصب أَلَسْت تمرض أَلَسْت تحزن أَلَسْت تصيبك اللأواء قَالَ: بلَى
Ahmed, Hünnâd, Abd b. Humeyd, Hakîm et-Tirmizî, İbn Cerîr, Ebû Ya'lâ, İbnü'l-Münzir, İbn Hibbân, İbnü's-Sünnî (Amelü'l-Yevm ve'l-Leyle'de), Hâkim (ve sahih olduğunu belirtti), Beyhakî (Şuabü'l-Îmân'da) ve Ziyâ (el-Muhtâre'de) Ebû Bekir es-Sıddîk'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Ey Allah'ın Resûlü! Şu {لَيْسَ بأمانيكم وَلَا أماني أهل الْكتاب من يعْمل سوءا يجز بِهِ} 'Ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla bu iş olmaz. Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır' ayetinden sonra kurtuluş nasıl olur? Biz yaptığımız her kötülükle cezalandırılacak mıyız?" Bunun üzerine Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah seni bağışlasın ey Ebû Bekir! Sen hiç yorulmaz mısın? Hiç hastalanmaz mısın? Hiç üzülmez misin? Başına hiç sıkıntı gelmez mi?" Ebû Bekir: "Evet, gelir" dedi.
قَالَ: فَهُوَ مَا تُجْزونَ بِهِ
[Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem]: "İşte o, kendisiyle cezalandırıldığınız şeylerdir" buyurdu.
وَأخرج أَحْمد وَالْبَزَّار وَابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه والخطيب فِي الْمُتَّفق والمفترق عَن ابْن عمر قَالَ: سَمِعت أَبَا بكر يَقُول: قَالَ رَسُول الله ﷺ: من يعْمل سوءا يجز بِهِ فِي الدِّينَا
Ahmed, Bezzâr, İbn Cerîr, İbn Merdûye ve Hatîb (el-Müttefik ve'l-Müfterık'ta) İbn Ömer'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Bekir'in şöyle dediğini işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kim bir kötülük yaparsa onunla dünyada cezalandırılır" buyurdu.