وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن سَمُرَة قَالَ: كَانَ رَسُول الله ﷺ يَقُول: إِن الْأَنْبِيَاء يَوْم الْقِيَامَة كل اثْنَيْنِ مِنْهُم خليلان دون سَائِرهمْ
Taberânî'nin Semure'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kıyamet gününde peygamberlerin her ikisi, diğerleri müstesna, birbirlerinin dostu (halil) olurlar.
قَالَ فخليلي مِنْهُم يَوْمئِذٍ خَلِيل الله إِبْرَاهِيم
O gün onlardan benim dostum (halilim) ise Allah'ın dostu (halili) İbrâhîm'dir."
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَالْبَزَّار عَن أبي هُرَيْرَة أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: إِن فِي الْجنَّة قصراً من درة لَا صدع فِيهِ وَلَا وَهن أعده الله لخليله إِبْرَاهِيم ﵇ نزلا
Taberânî ve Bezzâr'ın Ebû Hüreyre'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Cennette inciden yapılmış, içinde hiçbir çatlak ve kusur bulunmayan bir köşk vardır ki, Allah onu dostu İbrâhîm aleyhisselâm için bir konaklama yeri olarak hazırlamıştır."
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: أتعجبون أَن تكون الْخلَّة لإِبراهيم وَالْكَلَام لمُوسَى والرؤية لمُحَمد ﷺ
Hâkim'in bildirip sahih kabul ettiğine göre İbn Abbâs şöyle demiştir: "Dostluğun (hıllet) İbrâhîm'e, [vasıtasız] konuşmanın Mûsâ'ya ve [Allah'ı] görmenin (rü'yet) Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e verilmesine mi şaşıyorsunuz?"
وَأخرج التِّرْمِذِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: جلس نَاس من أَصْحَاب النَّبِي ﷺ ينتظرونه فَخرج حَتَّى إِذا دنا مِنْهُم سمعهم يتذاكرون فَسمع حَدِيثهمْ وَإِذا بَعضهم يَقُول: إِن الله اتخذ من خلقه خَلِيلًا فإبراهيم خَلِيله
Tirmizî ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir grup insan oturup onu bekliyorlardı. Resûlullah [evinden] çıkıp yanlarına yaklaştığında aralarında konuştuklarını işitti ve sözlerini dinledi. Bir kısmı şöyle diyordu: "Allah yarattıklarından birini dost (halil) edindi; İbrâhîm O'nun dostudur."
وَقَالَ آخر: مَاذَا بِأَعْجَب من أَن كلم الله مُوسَى تكليماً
Bir başkası: "Allah'ın Mûsâ ile bizzat konuşmasından daha şaşırtıcı ne olabilir?" diyordu.
وَقَالَ آخر: فعيسى روح الله وكلمته
Bir diğeri: "Îsâ ise Allah'ın ruhu ve kelimesidir" diyordu.
وَقَالَ آخر آدم اصطفاه الله
Bir başkası da: "Âdem'i de Allah seçkin kıldı" diyordu.
فَخرج عَلَيْهِم فَسلم فَقَالَ: قد سَمِعت كلامكم وعجبكم ان إِبْرَاهِيم خَلِيل الله وَهُوَ كَذَلِك ومُوسَى كليمه وَعِيسَى روحه وكلمته وآدَم اصطفاه الله ربه كَذَلِك أَلا وَإِنِّي حبيب الله وَلَا فَخر وَأَنا أول شَافِع وَأول مُشَفع وَلَا فَخر وَأَنا أول من يُحَرك حلق الْجنَّة فيفتحها الله فيدخلنيها وَمَعِي فُقَرَاء الْمُؤمنِينَ وَلَا فَخر وَأَنا أكْرم الْأَوَّلين والآخرين يَوْم الْقِيَامَة وَلَا فَخر
Bunun üzerine Resûlullah yanlarına çıktı, selam verdi ve şöyle buyurdu: "Sözlerinizi ve İbrâhîm'in Allah'ın dostu olmasına -ki öyledir-, Mûsâ'nın O'nun kendisiyle konuştuğu kimse olmasına, Îsâ'nın O'nun ruhu ve kelimesi olmasına, Âdem'i de Rabbi olan Allah'ın seçkin kılmasına hayret edişinizi duydum; aynen öyledir. Dikkat edin! Ben de Allah'ın habibiyim (sevgilisiyim), övünmek yok. [Kıyamet günü] ilk şefaat edecek ve şefaati ilk kabul edilecek olan benim, övünmek yok. Cennetin kapı halkalarını ilk hareket ettirecek olan benim; Allah kapıyı açar ve müminlerin fakirleriyle birlikte beni içeri alır, övünmek yok. Kıyamet gününde öncekilerin ve sonrakilerin en değerlisi benim, övünmek yok."
وَأخرج الزبير بن بكار فِي الموفقيات قَالَ: أوحى الله إِلَى إِبْرَاهِيم: أَتَدْرِي لم اتخذتك خَلِيلًا قَالَ: لَا يارب
Zübeyr b. Bekkâr'ın el-Muvaffakıyyât'ta bildirdiğine göre: Allah Teâlâ İbrâhîm'e: "Seni niçin dost (halil) edindiğimi biliyor musun?" diye vahyetti. İbrâhîm: "Hayır, yâ Rabbi" dedi.
قَالَ: لِأَنِّي اطَّلَعت إِلَى قَلْبك فوجدتك تحب أَن ترزأ وَلَا ترزأ
Allah: "Çünkü senin kalbine baktım ve gördüm ki sen [malından insanlara] vermeyi seviyorsun, [insanların malına] zarar vermeyi/onlardan almayı sevmiyorsun" buyurdu.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن أَبْزَى قَالَ: دخل إِبْرَاهِيم ﵇ منزله فَجَاءَهُ ملك الْمَوْت فِي صُورَة شَاب لَا يعرفهُ فَقَالَ لَهُ إِبْرَاهِيم: بِإِذن من دخلت قَالَ: بِإِذن رب الْمنزل
İbnü'l-Münzir'in İbn Ebzâ'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhîm aleyhisselâm evine girdiğinde ölüm meleği tanımadığı bir genç suretinde yanına geldi. İbrâhîm ona: "Kimin izniyle girdin?" dedi. O da: "Ev sahibinin izniyle" dedi.
فَعرفهُ إِبْرَاهِيم فَقَالَ لَهُ ملك الْمَوْت: إِن رَبك اتخذ من عباده خَلِيلًا
İbrâhîm onu tanıdı. Ölüm meleği ona: "Rabbin kullarından birini dost (halil) edindi" dedi.
قَالَ إِبْرَاهِيم: وَنحن ذَلِك قَالَ: وَمَا تصنع بِهِ قَالَ: أكون خَادِمًا لَهُ حَتَّى أَمُوت
İbrâhîm: "O kimdir?" dedi. Melek: "Onu ne yapacaksın?" dedi. İbrâhîm: "Ölünceye kadar ona hizmetçi olurum" dedi.
قَالَ: فَإِنَّهُ أَنْت
Melek: "İşte o sensin!" dedi.
وَبِأَيِّ شَيْء اتَّخَذَنِي خَلِيلًا قَالَ: بأنك تحب أَن تُعْطِي وَلَا تَأْخُذ
[İbrâhîm]: "Peki beni ne sebeple dost edindi?" dedi. Melek: "Vermeyi sevmen ve kimseden almayı istememen sebebiyle" dedi.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن عبد الله بن عَمْرو قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: يَا جِبْرِيل لم اتخذ الله إِبْرَاهِيم خَلِيلًا قَالَ: لإطعامه الطَّعَام يَا مُحَمَّد
Beyhakī'nin Şuabü'l-Îmân'da Abdullah b. Amr'dan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ey Cibrîl, Allah İbrâhîm'i niçin dost edindi?" diye sormuş; o da: "Yemek yedirmesinden dolayı ey Muhammed!" demiştir.
وَأخرج الديلمي بِسَنَد واهٍ عَن أبي هُرَيْرَة: أَن النَّبِي ﷺ قَالَ للْعَبَّاس: يَا عَم أَتَدْرِي لم اتخذ الله إِبْرَاهِيم خَلِيلًا هَبَط إِلَيْهِ جِبْرِيل فَقَالَ: أَيهَا الْخَلِيل هَل تَدْرِي بِمَ اسْتَوْجَبت الْخلَّة فَقَالَ: لَا أَدْرِي يَا جِبْرِيل قَالَ: لِأَنَّك تُعْطِي وَلَا تَأْخُذ
Deylemî'nin zayıf bir senetle Ebû Hüreyre'den bildirdiğine göre: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Abbâs'a şöyle buyurmuştur: "Ey amca! Allah'ın İbrâhîm'i niçin dost edindiğini bilir misin? Cibrîl ona inip: 'Ey Halil! Dostluğa (hıllete) ne sebeple layık olduğunu bilir misin?' dedi. O da: 'Bilmiyorum ey Cibrîl' dedi. Cibrîl: 'Çünkü sen hep verirsin, kimseden almazsın' dedi."
وَأخرج الْحَافِظ أَبُو الْقَاسِم حَمْزَة بن يُوسُف السَّهْمِي فِي فَضَائِل الْعَبَّاس عَن وَاثِلَة بن الْأَسْقَع قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن الله اصْطفى من ولد آدم إِبْرَاهِيم اتَّخذهُ خَلِيلًا وَاصْطفى من ولد إِبْرَاهِيم إِسْمَاعِيل ثمَّ اصْطفى من ولد إِسْمَاعِيل نزاراً ثمَّ اصْطفى من ولد نزار مُضر ثمَّ اصْطفى من مُضر كنَانَة ثمَّ اصْطفى من كنَانَة قُريْشًا ثمَّ اصْطفى من قُرَيْش بني هَاشم ثمَّ اصْطفى من بني هَاشم بني عبد عبد الْمطلب ثمَّ اصطفاني من بني عبد الْمطلب
Hâfız Ebü'l-Kāsım Hamza b. Yûsuf es-Sehmî'nin Fedâilü'l-Abbâs'ta Vâsile b. Eskā'dan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz Allah, Âdemoğlundan İbrâhîm'i seçip onu dost edindi; İbrâhîmoğullarından İsmâîl'i seçti; sonra İsmâîloğullarından Nizâr'ı seçti; sonra Nizâroğullarından Mudar'ı seçti; sonra Mudar'dan Kinâne'yi seçti; sonra Kinâne'den Kureyş'i seçti; sonra Kureyş'ten Hâşimoğullarını seçti; sonra Hâşimoğullarından Abdülmuttaliboğullarını seçti; sonra da Abdülmuttaliboğullarından beni seçti."
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان وَضَعفه وَابْن عَسَاكِر والديلمي عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: اتخذ الله إِبْرَاهِيم خَلِيلًا ومُوسَى نجياً واتخذني حبيباً ثمَّ قَالَ: وَعِزَّتِي لَأُوثِرَنَّ حَبِيبِي على خليلي ونجيِّي
Hakîm et-Tirmizî'nin Nevâdirü'l-Usûl'de, zayıf olduğunu belirterek Beyhakī'nin Şuabü'l-Îmân'da, İbn Asâkir'in ve Deylemî'nin Ebû Hüreyre'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah İbrâhîm'i dost, Mûsâ'yı sırdaş (neciy) ve beni de sevgili (habib) edindi. Sonra da: 'İzzetime andolsun ki sevgilimi mutlaka dostum ve sırdaşımdan üstün tutacağım' buyurdu."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن عَليّ بن أبي طَالب قَالَ: أوّل من يكسى يَوْم الْقِيَامَة إِبْرَاهِيم قبطيتين وَالنَّبِيّ ﷺ حلَّة حبرَة وَهُوَ عَن يَمِين الْعَرْش
Beyhakī'nin el-Esmâ ve's-Sıfât'ta bildirdiğine göre Ali b. Ebî Tâlib şöyle demiştir: "Kıyamet gününde kendisine ilk elbise giydirilecek olan İbrâhîm'dir, iki Mısır kumaşı elbise giydirilir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ise çizgili Yemen kumaşından bir elbise giydirilir ve o, Arş'ın sağında yer alır."
وَالله أعلم
En doğrusunu Allah bilir.
الْآيَة ١٢٧
127. Ayet
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ويستفتونك فِي النِّسَاء} الْآيَة
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {ويستفتونك فِي النِّسَاء} "...kadınlar hakkında senden fetva isterler..." ayeti hakkında şöyle demiştir:
قَالَ كَانَ أهل الْجَاهِلِيَّة لَا يورثون الْمَوْلُود حَتَّى يكبر وَلَا يورثون الْمَرْأَة
Cahiliye ehli, yeni doğan çocuğu büyüyünceye kadar mirastan pay sahibi yapmaz, kadına da miras vermezlerdi.
فَلَمَّا كَانَ الْإِسْلَام قَالَ {ويستفتونك فِي النِّسَاء قل الله يفتيكم فِيهِنَّ وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُم فِي الْكتاب} فِي أوّل السُّورَة فِي الْفَرَائِض
İslâm gelince Allah: {وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَمَا يُتْلَىٰ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ} “Senden kadınlar hakkında fetva istiyorlar. De ki: Onlar hakkında ve Kitap'ta size okunanlar hususunda fetvayı size Allah veriyor...” buyurdu; [Kitap'ta okunanlar] surenin başında miras payları (ferâiz) hakkında geçenlerdir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: كَانَ لَا يَرث إِلَّا الرجل الَّذِي قد بلغ أَن يقوم فِي المَال وَيعْمل فِيهِ وَلَا يَرث الصَّغِير وَلَا الْمَرْأَة شَيْئا قَلما نزلت الْمَوَارِيث فِي سُورَة النِّسَاء شقّ ذَلِك على النَّاس وَقَالُوا: أَيَرِث الصَّغِير الَّذِي لَا يقوم فِي المَال وَالْمَرْأَة الَّتِي هِيَ كَذَلِك فيرثان كَمَا يَرث الرجل فَرجوا أَن يَأْتِي فِي ذَلِك حدث من السَّمَاء فانتظروا فَلَمَّا رَأَوْا أَنه لَا يَأْتِي حدث قَالُوا: لَئِن تمّ هَذَا إِنَّه لواجب مَا عَنهُ بُد ثمَّ قَالُوا: سلوا
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Saîd b. Cübeyr'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Malı çekip çevirecek ve onu işletebilecek yaşa gelen erkekten başkası mirasçı olamazdı; küçük çocuk ve kadın hiçbir şey miras alamazdı. Nisâ Suresi'ndeki miras payları inince bu durum insanlara ağır geldi ve: "Malı çekip çeviremeyen küçük çocuk ile aynı durumdaki kadın da erkek gibi mirasçı mı olacak?" dediler ve bu konuda gökten yeni bir hüküm gelmesini umup beklediler. Gökten yeni bir hüküm gelmediğini görünce: "Eğer bu kesinleşirse, yerine getirilmesi kaçınılmaz bir farzdır" dediler. Sonra da: "Sorun!" dediler.
فسألوا النَّبِي ﷺ فَأنْزل الله {ويستفتونك فِي النِّسَاء قل الله يفتيكم فِيهِنَّ وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُم فِي الْكتاب} فِي أول السُّورَة فِي يتامى النِّسَاء اللَّاتِي لَا تؤتونهن مَا كتب لَهُنَّ وترغبون أَن تنكحوهن
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sordular. Bunun üzerine Allah: {وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَمَا يُتْلَىٰ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ} “Senden kadınlar hakkında fetva istiyorlar. De ki: Onlar hakkında ve kendilerine yazılmış olan paylarını vermediğiniz ve nikâhlamayı arzuladığınız yetim kadınlar hususunda Kitap'ta size okunanlar hakkında fetvayı size Allah veriyor” ayetini surenin başındaki yetim kadınlar hakkında indirdi.
قَالَ سعيد ابْن جُبَير: وَكَانَ الْوَلِيّ إِذا كَانَت الْمَرْأَة ذَات جمال وَمَال رغب فِيهَا ونكحها واستأثر بهَا وَإِذا لم تكن ذَات جمال وَمَال أنْكحهَا وَلم ينْكِحهَا
Saîd b. Cübeyr şöyle dedi: Kadının velisi, kadın güzel ve mal sahibi olduğunda ona rağbet eder, onunla evlenir ve onu kendine ayırırdı; güzel ve mal sahibi olmadığında ise onu başkasıyla evlendirmez, kendisi de nikâhlamazdı.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي الْآيَة قَالَ: كَانَ أهل الْجَاهِلِيَّة لَا يورثون النِّسَاء وَلَا الصّبيان شَيْئا كَانُوا يَقُولُونَ: لَا يغزون وَلَا يغنمون خيرا فَفرض الله لَهُنَّ الْمِيرَاث حَقًا وَاجِبا
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o bu ayet hakkında şöyle demiştir: Cahiliye ehli kadınlara ve çocuklara mirastan hiçbir pay vermezler ve: "Onlar savaşa gitmiyor, ganimet elde etmiyorlar" derlerdi. Bunun üzerine Allah, kadınlara mirası kesin bir hak olarak farz kıldı.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن إِبْرَاهِيم فِي الْآيَة قَالَ: كَانُوا إِذا كَانَت الْجَارِيَة يتيمة دَمِيمَة لم يعطوها مِيرَاثهَا وحبسوها من التَّزْوِيج حَتَّى تَمُوت فيرثوها فَأنْزل الله هَذَا
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in İbrâhîm'den bildirdiğine göre o bu ayet hakkında şöyle demiştir: Kız çocuğu yetim ve çirkin olduğunda mirasını ona vermezler, ölüp de mirasına konsunlar diye evlenmesine engel olurlardı. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي الْآيَة قَالَ: كَانَت الْيَتِيمَة تكون فِي حجر الرجل فيرغب أَن ينكجها وَلَا يُعْطِيهَا مَالهَا رَجَاء أَن تَمُوت فيرثها وَإِن مَاتَ لَهَا حميم لم تعط من الْمِيرَاث شَيْئا وَكَانَ ذَلِك فِي الْجَاهِلِيَّة فَبين الله لَهُم ذَلِك وَكَانُوا لَا يورثون الصَّغِير والضعيف شَيْئا فَأمر الله أَن يعْطى نصِيبه من الْمِيرَاث
İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o bu ayet hakkında şöyle demiştir: Yetim kız bir adamın himayesinde bulunurdu; adam onunla evlenmek istemez, ölüp de mirasına konmak ümidiyle malını da ona vermezdi. Bir yakını öldüğünde de ona mirastan hiçbir şey verilmezdi. Bu uygulama Cahiliye dönemindeydi; Allah bunu onlara açıkladı. Onlar küçüklere ve güçsüzlere mirastan pay vermezlerdi; Allah da miras payının hak sahibine verilmesini emretti.
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ فِي الْآيَة قَالَ: كَانَ جَابر بن عبد الله لَهُ ابْنة عَم عمياء وَكَانَت دَمِيمَة وَكَانَت قد ورثت من أَبِيهَا مَالا فَكَانَ جَابر يرغب عَن نِكَاحهَا وَلَا ينْكِحهَا رهبة أَن يذهب الزَّوْج بمالها فَسَأَلَ النَّبِي ﷺ عَن ذَلِك وَكَانَ نَاس فِي حجورهم جوَار أَيْضا مثل ذَلِك فَأنْزل الله فيهم هَذَا
İbn Cerîr'in es-Süddî'den bildirdiğine göre o bu ayet hakkında şöyle demiştir: Câbir b. Abdillâh'ın kör ve çirkin bir amcakızı vardı; babasından kendisine miras kalmıştı. Câbir onunla evlenmek istemiyor, başkasıyla evlenirse kocasının onun malını alıp götürmesinden korktuğu için onu evlendirmiyordu da. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bunu sordu. Başka insanların himayesinde de benzer kızlar vardı. Bunun üzerine Allah onlar hakkında bu ayeti indirdi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة من طَرِيق السّديّ عَن أبي مَالك فِي قَوْله {وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُم فِي الْكتاب فِي يتامى النِّسَاء اللَّاتِي لَا تؤتونهن مَا كتب لَهُنَّ وترغبون أَن تنكحوهن} قَالَ: كَانَت الْمَرْأَة إِذا كَانَت عِنْد ولي يرغب عَن حسنها لم يتزوّجها وَلم يتْرك أحدا يتزوّجها {وَالْمُسْتَضْعَفِينَ من الْولدَان} قَالَ: كَانُوا لَا يورثون إِلَّا الْأَكْبَر فالأكبر
İbn Ebî Şeybe'nin es-Süddî kanalıyla Ebû Mâlik'ten bildirdiğine göre o, {وَمَا يُتْلَىٰ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ اللَّاتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَن تَنكِحُوهُنَّ} "...ve kendilerine yazılmış olan paylarını vermediğiniz ve kendileriyle nikâhlanmayı istemediğiniz yetim kadınlar hususunda Kitap'ta size okunanlar..." ayeti hakkında: "Kadın, güzelliğini beğenmeyen bir velinin yanında olduğunda o veli kadınla evlenmez ve başkasının da onunla evlenmesine izin vermezdi" dedi. {وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدَانِ} "...ve güçsüz çocukları..." ifadesi hakkında da: "En büyükten başlayarak mirasçı yaparlardı [küçüklere vermezlerdi]" dedi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُم فِي الْكتاب فِي يتامى النِّسَاء} قَالَ: مَا يُتْلَى عَلَيْكُم فِي أول السُّورَة من الْمَوَارِيث وَكَانُوا لَا يورثون امْرَأَة وَلَا صَبيا حَتَّى يَحْتَلِم
İbn Ebî Şeybe'nin Saîd b. Cübeyr'den bildirdiğine göre o, {وَمَا يُتْلَىٰ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ} "...ve yetim kadınlar hususunda Kitap'ta size okunanlar..." ayeti hakkında: "Surenin başında miras paylarına dair size okunanlardır; onlar kadınlara ve ergenlik çağına ulaşana kadar erkek çocuklara miras vermezlerdi" dedi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن عَائِشَة فِي قَوْله {ويستفتونك فِي النِّسَاء قل الله يفتيكم فِيهِنَّ} إِلَى قَوْله {وترغبون أَن تنكحوهن} قَالَت: هُوَ الرجل تكون عِنْده الْيَتِيمَة هُوَ وَليهَا ووراثها قد شركته فِي مَاله حَتَّى فِي العذق فيرغب أَن ينْكِحهَا وَيكرهُ أَن يزوّجها رجلا فيشركه فِي مَاله بِمَا شركته فيعضلها فَنزلت هَذِه الْآيَة
İbn Ebî Şeybe, Buhârî, Müslim, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Sünen'inde Beyhakī'nin Âişe'den bildirdiğine göre o, {وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ} ayetinden {وَتَرْغَبُونَ أَن تَنكِحُوهُنَّ} kısmına kadar olan ayet hakkında şöyle demiştir: "Bu, bir adamın yanında yetim bir kızın bulunması halidir; adam onun velisi ve mirasçısıdır, kız hurma salkımına varıncaya kadar onun malına ortaktır. Adam kızla evlenmek istemez, fakat kızın kendi malına ortak olması gibi bir başkasının da bu mala ortak olmasını istemediği için kızı başkasıyla evlendirmekten de hoşlanmaz ve ona engel olur. İşte bu ayet bunun üzerine inmiştir."
وَأخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن عَائِشَة قَالَت: ثمَّ إِن النَّاس استفتوا رَسُول الله ﷺ بعد هَذِه الْآيَة فِيهِنَّ فَأنْزل الله {ويستفتونك فِي النِّسَاء قل الله يفتيكم فِيهِنَّ وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُم فِي الْكتاب فِي يتامى النِّسَاء} قَالَت: وَالَّذِي ذكر الله أَنه يُتْلَى عَلَيْكُم فِي الْكتاب الْآيَة الأولى الَّتِي قَالَ الله (وَإِن خِفْتُمْ أَن لَا تقسطوا فِي الْيَتَامَى فانكحوا مَا طَابَ لكم من النِّسَاء) قَالَت: وَقَول الله {وترغبون أَن تنكحوهن} رَغْبَة أحدكُم عَن يتيمته الَّتِي تكون فِي حجره حِين تكون
Buhârî, Müslim, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Âişe'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Sonra insanlar bu ayetten sonra kadınlar hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den fetva istediler. Bunun üzerine Allah: {وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَمَا يُتْلَىٰ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ} “Senden kadınlar hakkında fetva istiyorlar. De ki: Onlar hakkında ve yetim kadınlar hususunda Kitap'ta size okunanlar hakkında fetvayı size Allah veriyor...” ayetini indirdi." Âişe dedi ki: "Allah'ın Kitap'ta size okunduğunu zikrettiği ayet, Allah'ın (وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَىٰ فَانكِحُوا مَا طَابَ لَكُم مِّنَ النِّسَاءِ) buyurduğu ilk ayettir." Âişe devamla şöyle dedi: "Allah'ın {وَتَرْغَبُونَ أَن تَنكِحُوهُنَّ} “...ve kendileriyle nikâhlanmayı arzuladığınız/istemediğiniz...” buyruğu, birinizin himayesinde bulunan yetim kızına karşı duyduğu isteksizliktir; o kız
قَليلَة المَال وَالْجمال فنهوا أَن ينكحوا مَا رَغِبُوا فِي مَالهَا وجمالها من يتامى النِّسَاء إِلَّا بِالْقِسْطِ من أجل رغبتهم عَنْهُن
az malı ve az güzelliği olduğu zamandır. İşte onlar, diğer [güzel olmayan] yetim kadınlara karşı isteksizliklerinden dolayı, malına ve güzelliğine rağbet ettikleri yetim kadınları ancak adaletle nikâhlamaktan nehyedildiler."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ الرجل فِي الْجَاهِلِيَّة تكون عِنْده الْيَتِيمَة فيلقي عَلَيْهَا ثَوْبه فَإِذا فعل ذَلِك لم يقدر أحد أَن يتزوّجها أبدا فَإِن كَانَت جميلَة وهويها تزوّجها وَأكل مَالهَا وَإِن كَانَت دَمِيمَة منعهَا الرِّجَال أبدا حَتَّى تَمُوت فَإِذا مَاتَت ورثهَا فَحرم الله ذَلِك وَنهى عَنهُ وَكَانُوا لَا يورثون الصغار وَلَا الْبَنَات وَذَلِكَ قَوْله {لَا تؤتونهن مَا كتب لَهُنَّ} فَنهى الله عَنهُ وبيَّن لكل ذِي سهم سَهْمه صَغِيرا كَانَ أَو كَبِيرا
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Cahiliye döneminde bir adamın himayesinde yetim bir kız bulunduğunda elbisesini onun üzerine atardı; bunu yaptığı zaman artık hiç kimse o kızla evlenemezdi. Eğer kız güzelse ve adam onu arzuluyorsa onunla evlenir ve malını yerdi. Şayet kız çirkinse, ölene kadar erkeklerin onunla evlenmesine engel olurdu. Kız öldüğünde de ona mirasçı olurdu. Allah bunu haram kıldı ve yasakladı. Onlar küçük çocuklara ve kızlara miras vermezlerdi; işte {لَا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ} “...kendilerine yazılmış olan paylarını vermediğiniz...” ayeti budur. Allah bunu yasakladı ve küçük olsun büyük olsun her hak sahibinin payını açıkladı.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي الْآيَة قَالَ: كَانَت الْيَتِيمَة تكون فِي حجر الرجل فِيهَا دمامة فيرغب عَنْهَا أَن ينْكِحهَا وَلَا ينْكِحهَا رَغْبَة فِي مَالهَا
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den bildirdiğine göre o bu ayet hakkında şöyle demiştir: Yetim kız bir adamın himayesinde bulunurdu ve çirkindi; adam onunla evlenmek istemezdi, fakat malına göz diktiği için onu başkasıyla da evlendirmezdi.
وَأخرج القَاضِي إِسْمَاعِيل فِي أَحْكَام الْقُرْآن عَن عبد الْملك بن مُحَمَّد بن حزم أَن عمْرَة بنت حزم كَانَت تَحت سعد بن الرّبيع فَقتل عَنْهَا بِأحد وَكَانَ لَهُ مِنْهَا ابْنة فَأَتَت النَّبِي ﷺ تطلب مِيرَاث ابْنَتهَا فَفِيهَا نزلت {ويستفتونك فِي النِّسَاء} الْآيَة
Kadı İsmâîl'in Ahkâmü'l-Kur'ân'da Abdülmelik b. Muhammed b. Hazm'dan bildirdiğine göre: Amre bint Hazm, Sa'd b. er-Rebî'in nikâhı altındaydı; Sa'd Uhud'da şehit edildi ve geride ondan bir kız çocuğu kaldı. Bunun üzerine kadın, kızının mirasını talep etmek için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi; işte bunun üzerine {وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ} “Senden kadınlar hakkında fetva istiyorlar...” ayeti indi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر من طَرِيق ابْن عون عَن الْحسن وَابْن سِيرِين فِي هَذِه الْآيَة قَالَ أَحدهمَا: ترغبون فِيهِنَّ وَقَالَ الآخر: ترغبون عَنْهُن
İbnü'l-Münzir'in İbn Avn kanalıyla el-Hasan ve İbn Sîrîn'den bildirdiğine göre bu ayet hakkında onlardan biri: "Onlarla evlenmek istersiniz" demiş, diğeri ise: "Onlarla evlenmekten yüz çevirirsiniz" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير عَن الْحسن فِي قَوْله {وترغبون أَن تنكحوهن} قَالَ: ترعبون عَنْهُن
İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr'in el-Hasan'dan bildirdiğine göre o, {وَتَرْغَبُونَ أَن تَنكِحُوهُنَّ} “...ve nikâhlamayı arzuladığınız...” ayeti hakkında: "Onlarla evlenmek istemezsiniz" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد عَن عُبَيْدَة {وترغبون أَن تنكحوهن} قَالَ: ترغبون عَنْهُن
İbn Ebî Şeybe ve Abd b. Humeyd'in Ubeyde'den bildirdiğine göre o, {وَتَرْغَبُونَ أَن تَنكِحُوهُنَّ} “...ve nikâhlamayı arzuladığınız...” ayeti hakkında: "Onlarla evlenmekten yüz çevirirsiniz" demiştir.
الْآيَات ١٢٨ - ١٣٤
128 - 134. Ayetler
أخرج الطَّيَالِسِيّ وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه وَابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: خشيت سَوْدَة أَن يطلقهَا رَسُول الله ﷺ فَقَالَت: يَا رَسُول الله لَا تُطَلِّقنِي وَاجعَل يومي لعَائِشَة فَفعل وَنزلت هَذِه الْآيَة {وَإِن امْرَأَة خَافت من بَعْلهَا نُشُوزًا} الْآيَة
Tayâlisî, Tirmizî (ve hasen kabul etmiştir), İbnü'l-Münzir, Taberânî ve Sünen'inde Beyhakī'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Sevde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisini boşamasından endişe etti ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Beni boşama; [bana ayırdığın] günümü Âişe'ye ver" dedi. Peygamber de bunu kabul etti ve bu ayet indi: {وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِن بَعْلِهَا نُشُوزًا} “Eğer bir kadın kocasının geçimsizliğinden endişe ederse..."
قَالَ ابْن عَبَّاس: فَمَا اصطلحا عَلَيْهِ من شَيْء فَهُوَ جَائِز
İbn Abbâs: "Üzerinde anlaştıkları her şey caizdir" dedi.
وَأخرج ابْن سعد وَأَبُو دَاوُد وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ عَن عَائِشَة قَالَت: كَانَ رَسُول الله ﷺ لَا يفضل بَعْضنَا على بعض فِي مكثه عندنَا وَكَانَ يطوف علينا يومياً من كل امْرَأَة من غير مَسِيس حَتَّى يبلغ إِلَى من هُوَ يَوْمهَا فيبيت عِنْدهَا وَلَقَد قَالَت سَوْدَة بنت زَمعَة حِين أَسِنَت وَفرقت أَن يفارقها رَسُول الله ﷺ: يَا رَسُول الله يومي هُوَ لعَائِشَة
İbn Sa'd, Ebû Dâvûd, Hâkim (ve sahih kabul etmiştir) ve Beyhakī'nin Âişe'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanımızda kalma hususunda hiçbirimizi diğerine üstün tutmazdı. Her gün dokunmaksızın her hanımına uğrayıp dolaşır, nihayet o günün sırası kime aitse onun yanına varır ve geceyi onun yanında geçirirdi. Sevde bint Zem'a yaşlanıp da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisini ayırmasından/boşamasından endişe edince: 'Ey Allah'ın Resûlü! Benim günüm Âişe'nindir' dedi."
فَقبل ذَلِك رَسُول الله ﷺ قَالَت عَائِشَة: فَأنْزل الله فِي ذَلِك {وَإِن امْرَأَة خَافت من بَعْلهَا نُشُوزًا أَو إعْرَاضًا} الْآيَة
"Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de bunu kabul etti." Âişe dedi ki: "Bunun üzerine Allah bu hususta: {وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِن بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا} “Eğer bir kadın kocasının geçimsizliğinden veya yüz çevirmesinden endişe ederse...” ayetini indirdi."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْبُخَارِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن عَائِشَة {وَإِن امْرَأَة خَافت من بَعْلهَا نُشُوزًا أَو إعْرَاضًا} الْآيَة
İbn Ebî Şeybe, Buhârî, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Âişe'den bildirdiğine göre o, {وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِن بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا} “Eğer bir kadın kocasının geçimsizliğinden veya yüz çevirmesinden endişe ederse...” ayeti hakkında rivayette bulunmuştur.
قَالَت: الرجل تكون عِنْده الْمَرْأَة لَيْسَ مستكثراً مِنْهَا يُرِيد أَن يفارقها فَتَقول: أجعلك من شأني فِي حل
[Âişe] şöyle dedi: "Bu, yanında bulunan kadından artık hoşlanmayıp onu boşamak isteyen, kadının da: 'Benimle ilgili haklarından seni muaf tutuyorum/helal ediyorum' dediği erkektir."
فَنزلت هَذِه الْآيَة
Bunun üzerine bu ayet indi.
وَأخرج ابْن مَاجَه عَن عَائِشَة قَالَت: نزلت هَذِه الْآيَة {وَالصُّلْح خير} فِي رجل كَانَت تَحْتَهُ امْرَأَة قد طَالَتْ صحبتهَا وَولدت مِنْهُ أَوْلَادًا فَأَرَادَ أَن يسْتَبْدل بهَا فراضته على أَن يُقيم عِنْدهَا وَلَا يُقيم لَهَا
İbn Mâce'nin Âişe'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: {وَالصُّلْحُ خَيْرٌ} “...ve barışmak daha hayırlıdır...” ayeti, nikâhı altında uzun süre birlikteliği olan ve kendisinden çocukları bulunan bir kadın varken kadını değiştirmek (boşamak) isteyen, kadının da yanında [geceleme sırası] ayırmaksızın sadece nikâhında tutması şartıyla kendisiyle anlaştığı bir adam hakkında indi.
وَأخرج مَالك وَعبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن رَافع بن خديج أَنه كَانَت تَحْتَهُ امْرَأَة قد خلا من سنّهَا فَتزَوج عَلَيْهَا شَابة فآثرها عَلَيْهَا فَأَبت الأولى أَن تقر فَطلقهَا تَطْلِيقَة حَتَّى إِذا بَقِي من أجلهَا يسير قَالَ: إِن شِئْت رَاجَعتك وَصَبَرت على الأثرة وَإِن شِئْت تركتك قَالَت: بل راجعني
Mâlik, Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Hâkim (ve sahih kabul etmiştir) Râfi' b. Hadîc'den bildirdiğine göre, onun nikâhı altında yaşlanmış bir hanımı vardı. Onun üzerine genç bir kadınla evlendi ve genci ona tercih etti. İlk hanımı buna rıza göstermekten kaçındı. Bunun üzerine onu bir talakla boşadı. Nihayet iddet süresinden az bir zaman kalınca ona: "İstersen sana döneyim ve [diğer kadını] tercih etmeme sabret, istersen seni bırakayım" dedi. Kadın: "Aksine bana dön" dedi.
فَرَاجعهَا فَلم تصبر على الأثرة فَطلقهَا أُخْرَى وآثر عَلَيْهَا الشَّابَّة فَذَلِك الصُّلْح الَّذِي بلغنَا أَن الله أنزل فِيهِ {وَإِن امْرَأَة خَافت من بَعْلهَا نُشُوزًا أَو إعْرَاضًا} الْآيَة
Râfi' ona döndü, fakat kadın tercihe sabredemedi. Bunun üzerine onu bir daha boşadı ve genç olanı ona tercih etti. İşte Allah'ın hakkında: {وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِن بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا} “Eğer bir kadın kocasının geçimsizliğinden veya yüz çevirmesinden endişe ederse...” ayetini indirdiği bize ulaşan barış/anlaşma budur.
وَأخرج الشَّافِعِي وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَالْبَيْهَقِيّ عَن سعيد ابْن الْمسيب أَن ابْنة مُحَمَّد بن مسلمة كَانَت عِنْد رَافع بن خديج فكره مِنْهَا أمرا إِمَّا كبرا أَو غَيره فَأَرَادَ طَلاقهَا فَقَالَت: لَا تُطَلِّقنِي واقسم لي مَا بدا لَك فاصطلحا على صلح فجرت السّنة بذلك وَنزل الْقُرْآن {وَإِن امْرَأَة خَافت من بَعْلهَا} الْآيَة
Şâfiî, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe ve Beyhakī'nin Saîd b. el-Müseyyeb'den bildirdiğine göre Muhammed b. Mesleme'nin kızı Râfi' b. Hadîc'in nikâhı altındaydı. Râfi' onda yaşlılık veya başka bir sebeple hoşlanmadığı bir durum gördü ve onu boşamak istedi. Kadın: "Beni boşama; bana dilediğin kadar gün taksim et" dedi. Böylece aralarında bir anlaşmaya vardılar. Sünnet bu şekilde cereyan etti ve Kur'an'daki: {وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِن بَعْلِهَا} “Eğer bir kadın kocasından endişe ederse...” ayeti indi.
وَأخرج ابْن جرير عَن عمر أَن رجلا سَأَلَهُ عَن آيَة فكره ذَلِك وضربه بِالدرةِ فَسَأَلَهُ آخر عَن هَذِه الْآيَة {وَإِن امْرَأَة خَافت من بَعْلهَا نُشُوزًا} فَقَالَ: عَن مثل هَذَا فَسَلُوا ثمَّ قَالَ: هَذِه الْمَرْأَة تكون عِنْد الرجل قد خلا من سنّهَا فَيَتَزَوَّج الْمَرْأَة الثَّانِيَة يلْتَمس وَلَدهَا فَمَا اصطلحا عَلَيْهِ من شَيْء فَهُوَ جَائِز
İbn Cerîr'in bildirdiğine göre Ömer'e bir adam bir ayet hakkında soru sordu; Ömer bundan hoşlanmadı ve adama kamçıyla vurdu. Başka biri ise ona: {وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِن بَعْلِهَا نُشُوزًا} “Eğer bir kadın kocasının geçimsizliğinden endişe ederse...” ayeti hakkında sordu. Bunun üzerine Ömer: "İşte bunun gibisini sorun!" dedi, sonra da şöyle açıkladı: "Bu, yaşlanmış bir kadının bir adamın nikâhında bulunması, adamın da çocuk sahibi olmak isteğiyle ikinci bir kadınla evlenmesidir. [Bu durumda karı kocanın] üzerinde anlaştıkları her şey caizdir."
وَأخرج الطَّيَالِسِيّ وَابْن أبي شيبَة وَابْن رَاهَوَيْه وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ عَن عَليّ بن أبي طَالب أَنه سُئِلَ عَن هَذِه الْآيَة فَقَالَ: هُوَ الرجل عِنْده امْرَأَتَانِ فَتكون إِحْدَاهمَا قد عجزت أَو تكون دَمِيمَة فيريد فراقها فتصالحه على أَن يكون عِنْدهَا لَيْلَة وَعند الْأُخْرَى ليَالِي وَلَا يفارقها فَمَا طابت بِهِ نَفسه فَلَا بَأْس بِهِ فَإِن رجعت سوَّى بَينهمَا
Tayâlisî, İbn Ebî Şeybe, İbn Râhûye, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Beyhakī'nin bildirdiğine göre Ali b. Ebî Tâlib'e bu ayet hakkında sorulduğunda o şöyle demiştir: "Bu, iki hanımı olan bir adamdır; hanımlarından biri ya yaşlanmış veya çirkinleşmiştir ve adam ondan ayrılmak ister. Kadın ise boşanmamak şartıyla bir gece kendisinde, birkaç gece diğerinde kalması üzere onunla anlaşır. Kadının gönül rızasıyla kabul ettiği bu şeyde bir sakınca yoktur. Şayet kadın [bu rızasından] dönerse, adam ikisi arasında eşit davranır."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي الْآيَة قَالَ: هِيَ الْمَرْأَة تكون عِنْد الرجل حَتَّى تكبر فيريد أَن يتَزَوَّج عَلَيْهَا فيتصالحان بَينهمَا صلحا على أَن لَهَا يَوْمًا ولهذه يَوْمَانِ أَو ثَلَاثَة
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Bu, bir adamın yanında yaşlanıncaya kadar kalan ve adamın üzerine evlenmek istediği kadındır. Aralarında bir gün bu kadına, iki veya üç gün de diğerine olmak üzere bir anlaşmaya varırlar."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي الْآيَة قَالَ: تِلْكَ الْمَرْأَة تكون عِنْد الرجل لَا يرى مِنْهَا كثيرا مِمَّا يحب وَله امْرَأَة غَيرهَا أحب إِلَيْهِ مِنْهَا فيؤثرها عَلَيْهَا فَأمر الله إِذا كَانَ ذَلِك أَن يَقُول لَهَا: يَا هَذِه إِن شِئْت أَن تقيمي على مَا تَرين من الأثرة فأواسيك وَأنْفق عَلَيْك فأقيمي وَإِن كرهت خليت سَبِيلك فَإِن هِيَ رضيت أَن تقيم بعد أَن يخبرها فَلَا جنَاح عَلَيْهِ وَهُوَ قَوْله {وَالصُّلْح خير} يَعْنِي أَن تَخْيِير الزَّوْج لَهَا بَين الْإِقَامَة والفراق خير من تمادي الزَّوْج على أَثَرَة غَيرهَا عَلَيْهَا
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Bu, bir adamın nikâhında bulunup da adamın kendisinde sevdiği pek bir şey görmediği kadındır; adamın ondan daha çok sevdiği başka bir hanımı vardır ve onu buna tercih eder. Böyle bir durum olduğunda Allah adama, kadına şöyle demesini emretmiştir: 'Ey kadın! Gördüğün bu tercihe rağmen yanımda kalmak istersen sana bakar, nafakanı veririm, kal; şayet hoşlanmıyorsan seni serbest bırakayım.' Adam durumu bildirdikten sonra kadın kalmaya razı olursa kocaya bir günah yoktur. {وَالصُّلْحُ خَيْرٌ} “...ve barışmak daha hayırlıdır...” ayetinin anlamı da; kocanın kadını kalmak ile ayrılmak arasında muhayyer bırakmasının (seçenek sunmasının), diğerini ona tercih etmeyi sürdürmesinden daha hayırlı olduğudur."
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي الْآيَة قَالَ: هُوَ الرجل تكون تَحْتَهُ الْمَرْأَة الْكَبِيرَة فينكح عَلَيْهَا الْمَرْأَة الشَّابَّة وَيكرهُ أَن يُفَارق أم وَلَده فيصالحها على عَطِيَّة من مَاله وَنَفسه فيطيب لَهُ ذَلِك الصُّلْح
İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Bu, nikâhı altında yaşlı bir kadın varken onun üzerine genç bir kadınla evlenen ve çocuklarının annesinden ayrılmak istemeyen adamdır. Kadınla malından ve kendisinden bir pay verme karşılığında anlaşır ve bu barış/anlaşma onun için helal olur."
وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي الْآيَة قَالَ: نزلت فِي أبي السنابل بن بعكك
İbn Cerîr'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, bu ayet hakkında: "Ebû's-Senâbil b. Ba'kek hakkında indi" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ فِي الْآيَة قَالَ: نزلت فِي رَسُول الله ﷺ وَفِي سَوْدَة بنت زَمعَة
İbn Cerîr'in es-Süddî'den bildirdiğine göre o, bu ayet hakkında: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve Sevde bint Zem'a hakkında indi" demiştir.
وَأخرج أَبُو دَاوُد وَابْن ماجة وَالْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عمر قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: أبْغض الْحَلَال إِلَى الله الطَّلَاق
Ebû Dâvûd, İbn Mâce, Hâkim ve Beyhakī'nin İbn Ömer'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah katında helallerin en sevimsizi boşanmaktır."
وَأخرج الْحَاكِم عَن كثير بن عبد الله بن عَوْف عَن أَبِيه عَن جده: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: الصُّلْح حائز بَين الْمُسلمين إِلَّا صلحا حرم حَلَالا أَو أحل حَرَامًا والمسلمون على شروطهم إِلَّا شرطا حرم حَلَالا
Hâkim'in Kesîr b. Abdillâh b. Avf'tan, onun babasından, onun da dedesinden bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Helali haram veya haramı helal kılan anlaşma hariç, Müslümanlar arasında sulh/anlaşma caizdir. Helali haram kılan şart hariç, Müslümanlar şartlarına bağlıdırlar."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وأحضرت الْأَنْفس الشُّح} قَالَ: تشح عِنْد الصُّلْح على نصِيبهَا من زَوجهَا
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre İbn Abbâs: {وَأُحْضِرَتِ الأَنفُسُ الشُّحَّ} “...nefisler ise kıskançlığa/bencilliğe hazır kılınmıştır...” ayeti hakkında: "[Kadın] anlaşma esnasında kocasından olan payı konusunda cimrilik/kıskançlık eder" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وأحضرت الْأَنْفس الشُّح} قَالَ: هَوَاهُ فِي الشَّيْء يحرص عَلَيْهِ
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakī'nin bildirdiğine göre İbn Abbâs: {وَأُحْضِرَتِ الأَنفُسُ الشُّحَّ} “...nefisler ise kıskançlığa/bencilliğe hazır kılınmıştır...” ayeti hakkında: "[Şuh], kişinin arzuladığı bir şeye hırs göstermesidir" demiştir.
وَفِي قَوْله {وَلنْ تستطيعوا أَن تعدلوا بَين النِّسَاء} قَالَ: فِي الْحبّ وَالْجِمَاع
Ve {وَلَن تَسْتَطِيعُوا أَن تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ} “Kadınlar arasında adaleti sağlamaya asla güç yetiremezsiniz...” ayeti hakkında da: "Sevgi ve cinsel birliktelikte [adalet sağlamaya güç yetiremezsiniz]" demiştir.
وَفِي قَوْله {فَلَا تميلوا كل الْميل فتذروها كالمعلقة} قَالَ: لَا هِيَ أيِّم وَلَا هِيَ ذَات زوج
Ve {فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ} “...öyleyse büsbütün meyletmeyin ki onu askıda kalmış gibi bırakmayasınız” ayeti hakkında da: "Ne bekardır ne de evli" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن أبي مليكَة قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة {وَلنْ تستطيعوا أَن تعدلوا بَين النِّسَاء} فِي عَائِشَة يَعْنِي أَن النَّبِي ﷺ كَانَ يُحِبهَا أَكثر من غَيرهَا
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Ebî Müleyke'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "{وَلَن تَسْتَطِيعُوا أَن تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ} “Kadınlar arasında adaleti sağlamaya asla güç yetiremezsiniz...” ayeti Âişe hakkında indi. Yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu diğerlerinden daha çok seviyordu."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن مَاجَه وَابْن الْمُنْذر
İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce ve İbnü'l-Münzir'in
عَن عَائِشَة قَالَت: كَانَ النَّبِي ﷺ يقسم بَين نِسَائِهِ فيعدل ثمَّ يَقُول: اللَّهُمَّ هَذَا قسمي فِيمَا أملك فَلَا تلمني فِيمَا تملك وَلَا أملك
Âişe'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hanımları arasında [nöbeti] taksim eder ve adil davranırdı; sonra da şöyle derdi: "Allahım! Bu, benim sahip olduğum [gücümün yettiği] hususlardaki taksimimdir. Senin malik olduğun, benim ise malik olmadığım hususta [kalpteki sevgide] beni kınama."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَعبد بن حميد وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن ماجة عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: من كَانَت لَهُ امْرَأَتَانِ فَمَال إِلَى إِحْدَاهمَا جَاءَ يَوْم الْقِيَامَة وَأحد شقيه سَاقِط
İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, İbn Cerîr ve İbn Mâce'nin Ebû Hüreyre'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kimin iki hanımı olur da birine meylederse [diğerine haksızlık ederse], kıyamet gününde bir tarafı felçli/düşmüş olarak gelir."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد قَالَ: كَانُوا يستحبون أَن يسوّوا بَين الضرائر حَتَّى فِي الطّيب يتطيب لهَذِهِ كَمَا يتطيب لهَذِهِ
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Kumalar arasında güzel koku sürünmede dahi eşit davranmayı, birine koku süründüğü gibi diğerine de sürünmeyi müstehap görürlerdi."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن جَابر بن زيد قَالَ: كَانَت لي امْرَأَتَانِ فَلَقَد كنت أعدل بَينهمَا حَتَّى أعد الْقبل
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Câbir b. Zeyd'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "İki hanımım vardı; öpücükleri sayacak kadar aralarında adil davranırdım."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن مُحَمَّد بن سِيرِين فِي الَّذِي لَهُ امْرَأَتَانِ يكره أَن يتَوَضَّأ فِي بَيت إِحْدَاهمَا دون الْأُخْرَى
İbn Ebî Şeybe'nin bildirdiğine göre Muhammed b. Sîrîn, iki hanımı olan bir kimsenin diğerinin evinde değil de sadece birinin evinde abdest almasını mekruh görürdü.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن إِبْرَاهِيم قَالَ: إِن كَانُوا ليسوّون بَين الضرائر حَتَّى تبقى الفضلة مِمَّا لَا يُكَال من السويق وَالطَّعَام فيقسمونه كفا كفا إِذا كَانَ مِمَّا لَا يُسْتَطَاع كَيْله
İbn Ebî Şeybe'nin İbrâhim'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Kumalar arasında öyle eşit davranırlardı ki sevik (kavrulmuş un) ve yemekten ölçekle ölçülemeyen bir artık kaldığında, ölçülmesi mümkün değilse bunu avuç avuç paylaştırırlardı."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن مَسْعُود فِي قَوْله {وَلنْ تستطيعوا أَن تعدلوا بَين النِّسَاء} قَالَ: فِي الْجِمَاع
İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre İbn Mes'ûd: {وَلَن تَسْتَطِيعُوا أَن تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ} “Kadınlar arasında adaleti sağlamaya asla güç yetiremezsiniz...” ayeti hakkında: "Cinsel birliktelikte" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْبَيْهَقِيّ عَن عُبَيْدَة فِي قَوْله {وَلنْ تستطيعوا أَن تعدلوا بَين النِّسَاء} قَالَ فِي الْحبّ {فَلَا تميلوا كل الْميل} قَالَ: فِي الغشيان {فتذروها كالمعلقة} لَا أيِّم وَلَا ذَات زوج
İbn Ebî Şeybe ve Beyhakī'nin bildirdiğine göre Ubeyde: {وَلَن تَسْتَطِيعُوا أَن تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ} “Kadınlar arasında adaleti sağlamaya asla güç yetiremezsiniz...” ayeti hakkında: "Sevgide", {فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ} “...öyleyse büsbütün meyletmeyin...” ayeti hakkında: "Birliktelikte", {فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ} “...ki onu askıda kalmış gibi bırakmayasınız” ayeti hakkında da: "Ne bekardır ne de evli" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَلنْ تستطيعوا أَن تعدلوا بَين النِّسَاء} يَعْنِي فِي الْحبّ {فَلَا تميلوا كل الْميل} قَالَ: لَا تتعمدوا الْإِسَاءَة
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Beyhakī'nin bildirdiğine göre Mücâhid: {وَلَن تَسْتَطِيعُوا أَن تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ} “Kadınlar arasında adaleti sağlamaya asla güç yetiremezsiniz...” ayeti hakkında: "Yani sevgide", {فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ} “...öyleyse büsbütün meyletmeyin...” ayeti hakkında da: "Kasten kötülük yapmayın" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ فِي الْآيَة يَقُول: لَا تمل عَلَيْهَا فَلَا تنْفق عَلَيْهَا وَلَا تقسم لَهَا يَوْمًا
İbn Cerîr'in bildirdiğine göre es-Süddî bu ayet hakkında şöyle demiştir: "[Diğerine] büsbütün meyledip de buna nafaka vermemezlik ve gün taksim etmemezlik etme."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك فِي الْآيَة يَقُول: إِن أَحْبَبْت وَاحِدَة وأبغضت وَاحِدَة فاعدل بَينهمَا
İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Dahhâk bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Birini sevip diğerinden hoşlanmasan bile ikisi arasında adil davran."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فتذروها كالمعلقة} قَالَ: لَا مُطلقَة وَلَا ذَات بعل
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre İbn Abbâs: {فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ} “...ki onu askıda kalmış gibi bırakmayasınız” ayeti hakkında: "Ne boşanmıştır ne de bir kocası vardır" demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {كالمعلقة} قَالَ: كالمسجونة
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Cerîr'in bildirdiğine göre Katâde: {كَالْمُعَلَّقَةِ} “...askıda kalmış gibi...” ayeti hakkında: "Hapsedilmiş gibi" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَإِن يَتَفَرَّقَا} قَالَ: الطَّلَاق
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Mücâhid: {وَإِن يَتَفَرَّقَا} “Eğer [karı koca] ayrılırlarsa...” ayeti hakkında: "[Bu] boşanmadır" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَكَانَ الله غَنِيا} قَالَ: غَنِيا عَن خلقه {حميدا} قَالَ: مستحمداً إِلَيْهِم
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre İbn Abbâs: {وَكَانَ اللَّهُ غَنِيًّا} “Allah zengindir...” yani: "Yaratıklarına muhtaç değildir", {حَمِيدًا} “...övgüye layıktır” yani: "Kullarının övgüsüne layıktır" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن عَليّ
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Ali'den bildirdiğine göre
مثله
O da aynısını söylemiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَكفى بِاللَّه وَكيلا} قَالَ: حفيظاً
İbn Cerîr'in bildirdiğine göre Katâde: {وَكَفَىٰ بِاللَّهِ وَكِيلًا} “Vekil olarak Allah yeter” ayeti hakkında: "Koruyucu olarak [yeter]" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {إِن يَشَأْ يذهبكم أَيهَا النَّاس وَيَأْتِ بِآخَرين} قَالَ: قَادر وَالله رَبنَا على ذَلِك أَن يهْلك من خلقه مَا شَاءَ وَيَأْتِ بِآخَرين من بعدهمْ
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Katâde: {إِن يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ} “Ey insanlar! Eğer O dilerse sizi yok eder ve başkalarını getirir” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Vallahi Rabbimiz, dilediği yaratıklarını helak edip arkalarından başkalarını getirmeye kadirdir."
الْآيَة ١٣٥
135. Ayet
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا كونُوا قوّامين} الْآيَة
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Sünen'inde Beyhakī'nin bildirdiğine göre İbn Abbâs: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ} “Ey iman edenler! [Adaleti] titizlikle ayakta tutanlar olun...” ayeti hakkında
قَالَ: أَمر الله الْمُؤمنِينَ أَن يَقُولُوا بِالْحَقِّ وَلَو على أنفسهم أَو آبَائِهِم أَو أبنائهم لَا يحابوا غَنِيا لغناه وَلَا يرحموا مِسْكينا لمسكنته وَفِي قَوْله {فَلَا تتبعوا الْهوى} فتذروا الْحق فتجوروا {وَإِن تلووا} يَعْنِي أَلْسِنَتكُم بِالشَّهَادَةِ أَو تعرضوا عَنْهَا
Şöyle demiştir: "Allah müminlere, zengini zenginliğinden ötürü kayırmaksızın, yoksula da yoksulluğundan ötürü [haksız yere] acımaksızın, kendi aleyhlerine veya anne babaları ve çocukları aleyhine de olsa hakkı söylemelerini emretmiştir. {فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَىٰ} “...artık heva ve hevesinize uymayın...” yani hakkı terk edip zulmetmeyin. {وَإِن تَلْوُوا} “Eğer dilinizi eğip bükerseniz...” yani şahitlik ederken dillerinizi eğip büker veya ondan yüz çevirirseniz."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد فِي الزّهْد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا كونُوا قوّامين بِالْقِسْطِ شُهَدَاء لله} الْآيَة
İbn Ebî Şeybe, ez-Zühd'de Ahmed, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Hilye'de Ebû Nuaym'ın bildirdiğine göre İbn Abbâs: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ} “Ey iman edenler! Adaleti titizlikle ayakta tutan, Allah için şahitlik eden kimseler olun...” ayeti hakkında
قَالَ: الرّجلَانِ يقعدان عِنْد القَاضِي فَيكون ليّ القَاضِي وإعراضه لأحد الرجلَيْن على الآخر
Şöyle demiştir: "[Bu durum,] iki adamın kadının huzuruna oturması ve kadının iki adamdan birine meyletmesi ve diğerinden yüz çevirmesi hakkındadır."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر من طَرِيق ابْن جريج عَن مولى لِابْنِ عَبَّاس قَالَ: لما قدم النَّبِي ﷺ الْمَدِينَة كَانَت الْبَقَرَة أول سُورَة نزلت ثمَّ أردفها النِّسَاء قَالَ:
İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc yoluyla İbn Abbâs'ın azatlısından bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde ilk inen sure Bakara oldu, ardından Nisâ suresi geldi." Şöyle devam etti:
فَكَانَ الرجل يكون عِنْده الشَّهَادَة قبل ابْنه أَو عَمه أَو ذَوي رَحمَه فيلوي بهَا لِسَانه أَو يكتمها مِمَّا يرى من عسرته حَتَّى يوسر فَيَقْضِي فَنزلت {كونُوا قوّامين بِالْقِسْطِ شُهَدَاء لله} يَعْنِي إِن يكن غَنِيا أَو فَقِيرا
"Bir adamın oğlunun, amcasının veya akrabasının aleyhine bir şahitliği olurdu da onun darlığını gördüğünden dolayı durumu genişleyip borcunu ödeyinceye kadar dilini büker veya şahitliği gizlerdi. Bunun üzerine: {كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ} “...adaleti titizlikle ayakta tutan, Allah için şahitlik eden kimseler olun...” yani: '[O kimse] ister zengin olsun ister fakir' ayeti indi."
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ فِي الْآيَة قَالَ: نزلت فِي النَّبِي ﷺ اخْتصم إِلَيْهِ رجلَانِ غَنِي وفقير فَكَانَ حلفه مَعَ الْفَقِير يرى أَن الْفَقِير لَا يظلم الْغَنِيّ فَأبى الله إِلَّا أَن يقوم بِالْقِسْطِ فِي الْغَنِيّ وَالْفَقِير
İbn Cerîr'in es-Süddî'den bildirdiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında indi. Biri zengin, diğeri fakir iki adam onun huzurunda davalaştı. Fakirin zengine zulmetmeyeceğini düşünerek meyili/tarafı fakirden yana oldu. Bunun üzerine Allah, zengin hakkında da fakir hakkında da adaletle hükmetmesini emretti."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي الْآيَة قَالَ: هَذَا فِي الشَّهَادَة فأقم الشَّهَادَة يَا ابْن آدم وَلَو على نَفسك أَو الْوَالِدين والأقربين أَو على ذِي قرابتك وأشراف قَوْمك فَإِنَّمَا الشَّهَادَة لله وَلَيْسَت للنَّاس وَإِن الله تَعَالَى رَضِي بِالْعَدْلِ لنَفسِهِ والإقساط وَالْعدْل ميزَان الله فِي الأَرْض بِهِ يرد الله من الشَّديد على الضَّعِيف وَمن الصَّادِق على الْكَاذِب وَمن الْمُبْطل على المحق وبالعدل يصدق الصَّادِق ويكذب الْكَاذِب وَيرد المعتدي ويوبخه تَعَالَى رَبنَا وتبارك وبالعدل يصلح النَّاس يَا ابْن آدم إِن يكن غَنِيا أَو فَقِيرا فَالله أولى بهما يَقُول الله أولى بغنيكم وفقيركم وَلَا يمنعك عَنى غَنِي وَلَا فَقْرُ فَقير أَن تشهد عَلَيْهِ بِمَا تعلم فَإِن ذَلِك من الْحق قَالَ: وَذكر لنا أَن نَبِي الله مُوسَى ﵇ قَالَ: يَا رب أَي شَيْء وضعت فِي الأَرْض أقل قَالَ: الْعدْل أقل مَا وضعت
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Katâde bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Bu [hüküm] şahitlik hakkındadır. Ey âdemoğlu! Kendi aleyhine, anne baban, en yakınların yahut akrabaların ve kavminin ileri gelenleri aleyhine de olsa şahitliği yerine getir. Çünkü şahitlik yalnızca Allah içindir, insanlar için değildir. Şüphesiz Allah Teâlâ kendisi için adalet ve dürüstlükten razı olmuştur. Adalet, Allah'ın yeryüzündeki terazisidir; Allah onunla zayıfın [hakkını] güçlüden, doğrunun [hakkını] yalancıdan, hak sahibinin [hakkını] haksızdan geri alır. Adaletle doğru olan doğrulanır, yalancı yalanlanır, haddi aşan geri püskürtülür ve azarlanır; Rabbimiz pek yücedir, pek mübarektir. İnsanlar adaletle düzelir. Ey âdemoğlu! '[O kimse] ister zengin olsun ister fakir, Allah ikisine de daha yakındır' buyurmaktadır; yani Allah sizin zenginize de fakirinize de [sizden] daha yakındır/layıktır. Bir zenginin zenginliği veya bir fakirin fakirliği, bildiğin şeyi onun aleyhine şahitlik etmekten seni alıkoymasın; zira bu, haktandır." [Katâde] dedi ki: "Bize anlatıldığına göre Allah'ın peygamberi Mûsâ aleyhisselâm: 'Ey Rabbim! Yeryüzüne koyduğun şeylerin en azı hangisidir?' diye sormuş, Allah da: 'Koyduğum şeylerin en azı adalettir' buyurmuştur."
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَإِن تلووا أَو تعرضوا} يَقُول: تلوي لسَانك بِغَيْر الْحق وَهِي اللجلجة فَلَا يُقيم الشَّهَادَة على وَجههَا
İbn Cerîr'in bildirdiğine göre İbn Abbâs: {وَإِن تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا} “Eğer dilinizi eğip büker veya yüz çevirirseniz...” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Dilini haktan başkasına eğip bükmendir; bu da şahitliği layıkıyla yerine getirmeyip gevelemektir."