والإعراض التّرْك
İ'raz (yüz çevirmek) ise [şahitliği] terk etmektir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد قَالَ {تلووا} تحرفوا و {تعرضوا} تتركوا
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Mücâhid: "{تَلْوُوا} tahrif ederseniz, {تُعْرِضُوا} da terk ederseniz [demektir]" demiştir.
وَأخرج آدم وَالْبَيْهَقِيّ فب سنَنه عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَإِن تلووا} يَقُول: تبدلوا الشَّهَادَة {أَو تعرضوا} يَقُول: تكتموها
Âdem ve es-Sünen'de Beyhakî'nin bildirdiğine göre Mücâhid: {وَإِن تَلْوُوا} “Eğer [dilinizi] eğip bükerseniz...” ayeti hakkında: "Şahitliği değiştirirseniz demektir", {أَوْ تُعْرِضُوا} “...veya yüz çevirirseniz...” ayeti hakkında da: "Onu gizlerseniz demektir" demiştir.
الْآيَة ١٣٦
Ayet 136
أخرج الثَّعْلَبِيّ عَن ابْن عَبَّاس أَن عبد الله بن سَلام وأسداً وَأُسَيْدًا ابنَيْ كَعْب وثعلبة بن قيس وَسلَامًا ابْن أُخْت عبد الله بن سَلام وَسَلَمَة ابْن أَخِيه ويامين بن يَامِين أَتَوا رَسُول الله ﷺ فَقَالُوا: يَا رَسُول الله إِنَّا نؤمن بكتابك ومُوسَى والتوراة وعزير ونكفر بِمَا سواهُ من الْكتب وَالرسل
Sa'lebî'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre; Abdullah b. Selâm, Kâ'b'ın iki oğlu Esed ve Üseyd, Sa'lebe b. Kays, Abdullah b. Selâm'ın kız kardeşinin oğlu Selâm, erkek kardeşinin oğlu Seleme ve Yâmîn b. Yâmîn, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek şöyle dediler: "Ey Allah'ın Resûlü! Biz senin Kitabına, Mûsâ'ya, Tevrat'a ve Üzeyr'e inanıyor; bunların dışındaki kitapları ve peygamberleri ise inkâr ediyoruz."
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: بل آمنُوا بِاللَّه وَرَسُوله مُحَمَّد وَكتابه الْقُرْآن وَبِكُل كتاب كَانَ قبله فَقَالُوا: لَا نَفْعل
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Hayır, aksine Allah'a, O'nun peygamberi Muhammed'e, Kitabı Kur'an'a ve ondan önceki bütün kitaplara iman ediniz" buyurdu. Onlar da: "Bunu yapmayız" dediler.
فَنزلت {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا آمنُوا بِاللَّه وَرَسُوله وَالْكتاب الَّذِي نزل على رَسُوله وَالْكتاب الَّذِي أنزل من قبل} قَالَ: فآمنوا كلهم
Bunun üzerine: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلَى رَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي أَنزَلَ مِن قَبْلُ} “Ey iman edenler! Allah'a, Peygamberine, Peygamberine indirdiği Kitaba ve daha önce indirdiği Kitaba iman edin...” ayeti indi. [İbn Abbâs] dedi ki: "Bunun üzerine hepsi iman etti."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا آمنُوا بِاللَّه وَرَسُوله} الْآيَة
İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Dahhâk: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ} “Ey iman edenler! Allah'a, Peygamberine iman edin...” ayeti hakkında şöyle demiştir:
قَالَ: يَعْنِي بذلك أهل الْكتاب كَانَ الله قد أَخذ ميثاقهم فِي التَّوْرَاة وَالْإِنْجِيل وأقروا على أنفسهم بِأَن يُؤمنُوا بِمُحَمد ﷺ فَلَمَّا بعث الله رَسُوله دعاهم إِلَى أَن يُؤمنُوا بِمُحَمد ﷺ وَالْقُرْآن وَذكرهمْ الَّذِي أَخذ عَلَيْهِم من الْمِيثَاق فَمنهمْ من صدق النَّبِي وَاتبعهُ وَمِنْهُم من كفر
"Bununla Ehl-i Kitap kastedilmektedir. Allah onlardan Tevrat ve İncil'de kesin söz almış, onlar da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman edeceklerine dair kendi aleyhlerine ikrarda bulunmuşlardı. Allah Resûlünü gönderdiğinde onları Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve Kur'an'a iman etmeye çağırdı ve kendilerinden alınan o sözü hatırlattı. Onlardan kimi Peygamber'i tasdik edip ona uydu, kimi de inkâr etti."
الْآيَات ١٣٧ - ١٣٩
Ayetler 137 - 139
أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي الْآيَة قَالَ: هم الْيَهُود وَالنَّصَارَى آمَنت الْيَهُود بِالتَّوْرَاةِ ثمَّ كفرت وَآمَنت النَّصَارَى بالإنجيل ثمَّ كفرت
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in bildirdiğine göre Katâde bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır. Yahudiler Tevrat'a iman etti, sonra inkâr etti; Hristiyanlar da İncil'e iman etti, sonra inkâr etti."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {إِن الَّذين آمنُوا ثمَّ كفرُوا} قَالَ: هَؤُلَاءِ الْيَهُود آمنُوا بِالتَّوْرَاةِ ثمَّ كفرُوا ثمَّ ذكر النَّصَارَى فَقَالَ {ثمَّ آمنُوا ثمَّ كفرُوا} يَقُول: آمنُوا بالإنجيل ثمَّ كفرُوا بِهِ {ثمَّ ازدادوا كفرا} بِمُحَمد ﷺ {وَلَا ليهديهم سَبِيلا} قَالَ: طَرِيق هدى وَقد كفرُوا بآيَات الله
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in bildirdiğine göre Katâde: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا} “Şüphesiz iman edip sonra inkâr edenler...” ayeti hakkında: "Bunlar Tevrat'a iman edip sonra inkâr eden Yahudilerdir" dedi. Sonra [Katâde] Hristiyanları zikrederek: "{ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا} “...sonra iman edip tekrar inkâr edenler...” buyuruyor; yani İncil'e iman ettiler sonra onu inkâr ettiler. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr etmekle {ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا} “...sonra da inkârlarını artıranlar...” oldular. {وَلَا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا} “...onları doğru bir yola iletecek de değildir” ayeti hakkında ise: 'Allah'ın ayetlerini inkâr etmişken [onları] bir hidayet yoluna [iletmez]' dedi."
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد فِي الْآيَة قَالَ: هَؤُلَاءِ المُنَافِقُونَ آمنُوا مرَّتَيْنِ وَكَفرُوا مرَّتَيْنِ {ثمَّ ازدادوا كفرا}
İbn Cerîr'in bildirdiğine göre İbn Zeyd bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Bunlar münafıklardır; iki defa iman ettiler, iki defa inkâr ettiler, {ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا} “...sonra da inkârlarını artırdılar.""
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي الْآيَة قَالَ: هم المُنَافِقُونَ
İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Mücâhid bu ayet hakkında: "Onlar münafıklardır" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن عَليّ أَنه قَالَ فِي الْمُرْتَد: إِن كنت لمستتيبه ثَلَاثًا ثمَّ قَرَأَ هَذِه الْآيَة {إِن الَّذين آمنُوا ثمَّ كفرُوا ثمَّ آمنُوا ثمَّ كفرُوا ثمَّ ازدادوا كفرا}
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre Ali, dinden dönen (mürted) kişi hakkında şöyle demiştir: "Ben onu üç defa tevbeye davet ederdim." Sonra şu ayeti okudu: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا} “Şüphesiz iman edip sonra inkâr edenler, sonra iman edip tekrar inkâr edenler, sonra da inkârlarını artıranlar..."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن فضَالة بن عبيد أَنه أُتِي بِرَجُل من الْمُسلمين قد فر إِلَى العدوّ فأقاله الْإِسْلَام فَأسلم ثمَّ فر الثَّانِيَة فَأتي بِهِ فأقاله الْإِسْلَام ثمَّ فر الثَّالِثَة فَأتي بِهِ فَنزع بِهَذِهِ الْآيَة {إِن الَّذين آمنُوا ثمَّ كفرُوا} إِلَى {سَبِيلا} ثمَّ ضرب عُنُقه
İbnü'l-Münzir ve es-Sünen'de Beyhakî'nin bildirdiğine göre Fedâle b. Ubeyd'e, düşman tarafına kaçmış Müslümanlardan bir adam getirildi; [Fedâle] onun İslam'a [dönme talebini] kabul etti ve adam Müslüman oldu. Sonra ikinci kez kaçtı, tekrar getirildi; onun İslam'a [dönme talebini yine] kabul etti. Sonra üçüncü kez kaçtı ve getirildi; bunun üzerine {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا} “Şüphesiz iman edip sonra inkâr edenler...” ayetinden {سَبِيلًا} “...yola...” [ifadesine] kadar olan kısmı delil getirdi, ardından boynunu vurdu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ازدادوا كفرا} قَالَ: تَمُّوا على كفرهم حَتَّى مَاتُوا
İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre İbn Abbâs: {ازْدَادُوا كُفْرًا} “...inkârlarını artıranlar...” ayeti hakkında: "Ölünceye kadar inkârları üzere devam ettiler" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den bildirdiğine göre de,
مثله
Bunun benzeri [rivayet edilmiştir].
وَأخرج الْحَاكِم فِي التَّارِيخ والديلمي وَابْن عَسَاكِر عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن الله يَقُول كل يَوْم: أَنا ربكُم الْعَزِيز فَمن أَرَادَ عز الدَّاريْنِ فليطع الْعَزِيز
Hâkim et-Târîh'te, Deylemî ve İbn Asâkir'in Enes'ten bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz Allah her gün şöyle buyurur: 'Ben sizin el-Azîz (üstün ve güçlü) olan Rabbinizim. Kim her iki yurdun izzetini isterse el-Azîz'e itaat etsin.'"
الْآيَتَانِ ١٤٠ - ١٤١
Ayetler 140 - 141
أخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن جرير عَن أبي وَائِل قَالَ: إِن الرجل ليَتَكَلَّم فِي الْمجْلس بِالْكَلِمَةِ الْكَذِب يُضْحِكُ بهَا جلساءه فيسخط الله عَلَيْهِم جَمِيعًا فَذكر ذَلِك لإِبْرَاهِيم النَّخعِيّ فَقَالَ: صدق أَبُو وَائِل أَو لَيْسَ ذَلِك فِي كتاب الله {فَلَا تقعدوا مَعَهم حَتَّى يخوضوا فِي حَدِيث غَيره}
İbnü'l-Münzir ve İbn Cerîr'in bildirdiğine göre Ebû Vâil şöyle demiştir: "Kişi bir mecliste yanında oturanları güldürmek için yalan bir söz söyler de bu yüzden Allah onların hepsine gazap eder." Bu durum İbrâhim en-Nehaî'ye zikredilince şöyle dedi: "Ebû Vâil doğru söylemiş; bu, Allah'ın Kitabı'nda {فَلَا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّىٰ يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ} “...başka bir söze dalıncaya kadar onlarla bir arada oturmayın...” şeklinde yok mudur?"
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد قَالَ: أنزل فِي سُورَة الْأَنْعَام (حَتَّى يخوضوا فِي حَدِيث غَيره) (الْأَنْعَام الْآيَة ٦٨) ثمَّ نزل التَّشْدِيد فِي سُورَة النِّسَاء {إِنَّكُم إِذا مثلهم}
İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Mücâhid şöyle demiştir: "En'âm Suresi'nde (حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ) (En'âm Suresi 68. ayet) indirildi, sonra Nisâ Suresi'nde [daha] şiddetli olan {إِنَّكُمْ إِذًا مِّثْلُهُمْ} “...o takdirde siz de mutlaka onlar gibi olursunuz” ayeti indi."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن السّديّ فِي الْآيَة قَالَ: كَانَ الْمُشْركُونَ إِذا جالسوا الْمُؤمنِينَ وَقَعُوا فِي رَسُول الله وَالْقُرْآن فَشَتَمُوهُ واستهزؤوا بِهِ فَأمر الله أَن لَا يقعدوا مَعَهم حَتَّى يخوضوا فِي حَدِيث غَيره
İbnü'l-Münzir'in es-Süddî'den bildirdiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Müşrikler müminlerle birlikte oturduklarında Resûlullah ve Kur'an hakkında ileri geri konuşur, ona söver ve onunla alay ederlerdi. Bunun üzerine Allah, başka bir söze dalıncaya kadar onlarla birlikte oturmamalarını emretti."
وَأخرج عَن سعيد بن جُبَير أَن الله جَامع الْمُنَافِقين من أهل الْمَدِينَة وَالْمُشْرِكين من أهل مَكَّة الَّذين خَاضُوا واستهزؤوا بِالْقُرْآنِ فِي جَهَنَّم جَمِيعًا
Saîd b. Cübeyr'den bildirildiğine göre Allah, Medine halkından olan münafıklar ile Mekke halkından olup Kur'an hakkında ileri geri konuşan ve onunla alay eden müşrikleri cehennemde bir araya toplayacaktır.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد {الَّذين يتربصون بكم} قَالَ: هم المُنَافِقُونَ يتربصون بِالْمُؤْمِنِينَ {فَإِن كَانَ لكم فتح من الله} إِن أصَاب الْمُسلمُونَ من عدوّهم غنيمَة قَالَ المُنَافِقُونَ {ألم نَكُنْ مَعكُمْ} قد كُنَّا مَعكُمْ فأعطونا من الْغَنِيمَة مثل مَا تأخذون {وَإِن كَانَ للْكَافِرِينَ نصيب} يصيبونه من الْمُسلمين قَالَ المُنَافِقُونَ للْكفَّار {ألم نستحوذ عَلَيْكُم} ألم نبين لكم أَنا على مَا أَنْتُم عَلَيْهِ قد نثبطهم عَنْكُم
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Mücâhid: {الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ} “Onlar sizi gözetleyip duran kimselerdir...” ayeti hakkında: "Onlar müminleri gözetleyen münafıklardır" dedi. {فَإِن كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِّنَ اللَّهِ} “Eğer size Allah'tan bir fetih (zafer) nasip olursa...” ayeti hakkında: 'Şayet Müslümanlar düşmanlarından bir ganimet elde ederse münafıklar: {أَلَمْ نَكُن مَّعَكُمْ} “Biz sizinle beraber değil miydik? Biz de sizinle beraberdik, öyleyse aldığınız gibi ganimetten bize de verin” derler' dedi. {وَإِن كَانَ لِلْكَافِرِينَ نَصِيبٌ} “Şayet kâfirlere bir pay düşerse...” yani Müslümanlardan bir pay elde ederlerse münafıklar kâfirlere: {أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ} “Size üstünlük sağlamadık mı? Sizin bulunduğunuz yol üzere olduğumuzu size açıklamadık mı? Biz onları sizden [savaşmaktan] alıkoyuyorduk' derler" dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ {ألم نستحوذ عَلَيْكُم} قَالَ: نغلب عَلَيْكُم
İbn Cerîr'in bildirdiğine göre es-Süddî: {أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ} “Size üstünlük sağlamadık mı?” ayeti hakkında: "Size galip gelmedik mi? [demektir]" demiştir.
أخرج عبد الرَّزَّاق وَالْفِرْيَابِي وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن عَليّ أَنه قيل لَهُ: أَرَأَيْت هَذِه الْآيَة {وَلنْ يَجْعَل الله للْكَافِرِينَ على الْمُؤمنِينَ سَبِيلا} وهم يقاتلونا فيظهرون وَيقْتلُونَ فَقَالَ: ادنه ادنه ثمَّ قَالَ: فَالله يحكم بَيْنكُم يَوْم الْقِيَامَة {وَلنْ يَجْعَل الله للْكَافِرِينَ على الْمُؤمنِينَ سَبِيلا}
Abdurrezzâk, Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in bildirdiğine göre Ali'ye: "Şu {وَلَن يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا} “Allah, kâfirlere müminlerin aleyhinde asla bir yol (fırsat) vermeyecektir” ayeti hakkında ne dersin? Oysa onlar bizimle savaşıyor, üstün geliyor ve öldürüyorlar" denildi. Bunun üzerine [Ali]: "Yaklaş, yaklaş!" dedi, sonra da şöyle buyurdu: "Kıyamet gününde Allah aranızda hüküm verecektir; {وَلَن يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا} “Allah, kâfirlere müminlerin aleyhinde asla bir yol vermeyecektir.""
وَأخرج ابْن جرير عَن عَليّ {وَلنْ يَجْعَل الله للْكَافِرِينَ على الْمُؤمنِينَ سَبِيلا} قَالَ فِي الْآخِرَة
İbn Cerîr'in bildirdiğine göre Ali: {وَلَن يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا} “Allah, kâfirlere müminlerin aleyhinde asla bir yol vermeyecektir” ayeti hakkında: "Ahirettedir" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس {وَلنْ يَجْعَل الله للْكَافِرِينَ على الْمُؤمنِينَ سَبِيلا} قَالَ: ذَاك يَوْم الْقِيَامَة
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre İbn Abbâs: {وَلَن يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا} “Allah, kâfirlere müminlerin aleyhinde asla bir yol vermeyecektir” ayeti hakkında: "Bu, kıyamet günündedir" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس {وَلنْ يَجْعَل الله للْكَافِرِينَ على الْمُؤمنِينَ سَبِيلا} قَالَ: ذَاك يَوْم الْقِيَامَة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre İbn Abbâs: {وَلَن يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا} “Allah, kâfirlere müminlerin aleyhinde asla bir yol vermeyecektir” ayeti hakkında: "Bu, kıyamet günündedir" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن أبي مَالك
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Ebû Mâlik'ten bildirdiğine göre de,
مثله
Bunun benzeri [rivayet edilmiştir].
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ {سَبِيلا} قَالَ: حجَّة
İbn Cerîr'in bildirdiğine göre es-Süddî: {سَبِيلًا} “...bir yol...” ifadesi hakkında: "Hüccet (delil üstünlüğü) [demektir]" demiştir.
الْآيَة ١٤٢
Ayet 142
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن الْحسن فِي الْآيَة قَالَ: يلقى على كل مُؤمن ومنافق نور يَمْشُونَ بِهِ يَوْم الْقِيَامَة حَتَّى إِذا انْتَهوا إِلَى الصِّرَاط طفىء نور الْمُنَافِقين وَمضى الْمُؤْمِنُونَ بنورهم فَتلك خديعة الله إيَّاهُم
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Hasan bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Kıyamet gününde her müminin ve münafığın üzerine bir nur verilir ve onunla yürürler. Nihayet Sırat'a ulaştıklarında münafıkların nuru söner, müminler ise nurlarıyla yollarına devam ederler. İşte Allah'ın onları aldatması (cezalandırması) budur."
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ فِي قَوْله {وَهُوَ خادعهم} قَالَ: يعطيهم يَوْم الْقِيَامَة نورا يَمْشُونَ فِيهِ مَعَ الْمُسلمين كَمَا كَانُوا مَعَه فِي الدِّينَا ثمَّ يسلبهم ذَلِك النُّور فيطفئه فَيقومُونَ فِي ظلمتهم
İbn Cerîr'in es-Süddî'den bildirdiğine göre o: {وَهُوَ خَادِعُهُمْ} “...oysa O, onları aldatandır (tuzaklarını başlarına geçirendir)” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Dünyada Müslümanlarla beraber oldukları gibi kıyamet gününde de onlara Müslümanlarla beraber yürüyecekleri bir nur verir. Sonra o nuru onlardan çekip alır ve söndürür; onlar da karanlıkları içinde kalakalırlar."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد وَسَعِيد بن جُبَير
İbnü'l-Münzir'in Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr'den bildirdiğine göre de,
نَحوه
Bunun benzeri [rivayet edilmiştir].
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن جريج فِي الْآيَة قَالَ: نزلت فِي عبد الله بن أبي وَأبي عَامر بن النُّعْمَان
İbn Cerîr'in bildirdiğine göre İbn Cüreyc bu ayet hakkında: "Abdullah b. Übey ve Ebû Âmir b. en-Nu'mân hakkında indi" demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن أبي الدِّينَا فِي الصمت عَن ابْن عَبَّاس أَنه كَانَ يكره أَن يَقُول الرجل إِنِّي كسلان ويتأوّل هَذِه الْآيَة
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Samt'ta İbn Ebi'd-Dünyâ'nın İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, bu ayeti tevil ederek bir kimsenin 'Ben tembelim' demesini hoş görmezdi.
وَأخرج أَبُو يعلى عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: من حسن الصَّلَاة حَيْثُ يرَاهُ النَّاس وأساءها حَيْثُ يَخْلُو فَتلك استهانة استهان بهَا ربه
Ebû Ya'lâ'nın İbn Mes'ûd'dan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kim insanlar kendisini gördüğünde namazı güzel kılar, yalnız kaldığında ise onu kötü kılarsa, işte bu, Rabbini hafife almaktır."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة {يراؤون النَّاس} قَالَ: وَالله لَوْلَا النَّاس مَا صلى الْمُنَافِق وَلَا يُصَلِّي إِلَّا رِيَاء وَسُمْعَة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Katâde: {يُرَاءُونَ النَّاسَ} “...insanlara gösteriş yaparlar...” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Allah'a yemin olsun ki insanlar olmasaydı münafık namaz kılmazdı; o ancak gösteriş ve şöhret için namaz kılar."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الايمان عَن الْحسن {وَلَا يذكرُونَ الله إِلَّا قَلِيلا} قَالَ: إِنَّمَا لِأَنَّهُ كَانَ لغير الله
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin bildirdiğine göre Hasan: {وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا} “...Allah'ı da pek az anarlar” ayeti hakkında: "Bu ancak Allah'tan başkası için yapıldığı içindir" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة {وَلَا يذكرُونَ الله إِلَّا قَلِيلا}
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Katâde: {وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا} “...Allah'ı da pek az anarlar” ayeti hakkında,
قَالَ: إِنَّمَا قل ذكر الْمُنَافِق لِأَن الله لم يقبله وكل مَا رد الله قَلِيل وكل مَا قبل الله كثير
Şöyle demiştir: "Münafığın zikri ancak Allah onu kabul etmediği için az olmuştur. Zira Allah'ın reddettiği her şey azdır; Allah'ın kabul ettiği her şey ise çoktur."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن عَليّ قَالَ: لَا يقل عمل مَعَ تقوى وَكَيف يقل مَا يتَقَبَّل وَأخرج مُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: تِلْكَ صَلَاة الْمُنَافِق يجلس يرقب الشَّمْس حَتَّى إِذا كَانَت بَين قَرْني شَيْطَان قَامَ فَنقرَ أَرْبعا لَا يذكر الله فِيهَا إِلَّا قَلِيلا
İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Ali şöyle demiştir: "Takva ile beraber olan hiçbir amel az olmaz; kabul olunan şey nasıl az olabilir ki!" Müslim, Ebû Dâvûd ve es-Sünen'de Beyhakî'nin Enes'ten bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "İşte bu münafığın namazıdır; oturur güneşi gözetler, nihayet güneş şeytanın iki boynuzu arasına girince kalkar, içinde Allah'ı pek az andığı dört rekâtı alelacele kılıverir."
الْآيَة ١٤٣
Ayet 143
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: مثل الْمُؤمن وَالْمُنَافِق وَالْكَافِر مثل ثَلَاثَة نفر انْتَهوا إِلَى وَاد فَوَقع أحدهم فَعبر حَتَّى أَتَى ثمَّ وَقع أحدهم حَتَّى أَتَى على نصف الْوَادي ناداه الَّذِي على شَفير الْوَادي: وَيلك أَيْن تذْهب إِلَى الهلكة ارْجع عودك على بدئك وناداه الَّذِي عبر: هَلُمَّ النجَاة
İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre İbn Mes'ûd şöyle demiştir: "Mümin, münafık ve kâfirin misali; bir vadiye varan üç kişinin misali gibidir. Onlardan biri vadiye girdi ve karşıya geçti. Sonra bir diğeri girdi ve vadinin yarısına geldiğinde vadinin kenarındaki adam ona: 'Yazıklar olsun sana, nereye gidiyorsun? Helake mi? Başladığın yere geri dön!' diye seslendi. Karşıya geçen ise: 'Kurtuluşa gel!' diye seslendi.
فَجعل ينْتَظر إِلَى هَذَا مرّة وَإِلَى هَذَا مرّة قَالَ: فَجَاءَهُ سيل فأغرقه فَالَّذِي عبر الْمُؤمن وَالَّذِي غرق الْمُنَافِق مذبذب بَين ذَلِك لَا إِلَى هَؤُلَاءِ وَلَا إِلَى هَؤُلَاءِ وَالَّذِي مكث الْكَافِر
Adam bir buna bir ona bakmaya başladı." [İbn Mes'ûd] dedi ki: "Derken bir sel geldi ve onu boğdu. Karşıya geçen mümindir; boğulan, ne bunlara ne de onlara [bağlanamayıp] arada bocalayan münafıktır; geride kalan ise kâfirdir."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي الْآيَة {مذبذبين بَين ذَلِك لَا إِلَى هَؤُلَاءِ وَلَا إِلَى هَؤُلَاءِ} يَقُول: لَيْسُوا بمؤمنين مُخلصين وَلَا مُشْرِكين مصرحين بالشرك
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Katâde: {مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ لَا إِلَى هَؤُلَاءِ وَلَا إِلَى هَؤُلَاءِ} “[İman ile küfür] arasında bocalayıp dururlar; ne bunlara [bağlanırlar] ne de onlara” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Onlar ne ihlaslı müminlerdir ne de şirklerini açıkça ortaya koyan müşriklerdir."
قَالَ: وَذكر لنا: أَن نَبِي الله ﷺ كَانَ يضْرب مثلا لِلْمُؤمنِ وَالْكَافِر وَالْمُنَافِق كَمثل رَهْط ثَلَاثَة دفعُوا إِلَى نهر فَوَقع الْمُؤمن فَقطع ثمَّ وَقع الْمُنَافِق حَتَّى كَاد يصل إِلَى الْمُؤمن ناداه الْكَافِر: أَن هَلُمَّ إليّ فَإِنِّي أخْشَى عَلَيْك وناداه الْمُؤمن أَن هَلُمَّ إِلَيّ فَإِن عِنْدِي وَعِنْدِي يحصي لَهُ مَا عِنْده فَمَا زَالَ الْمُنَافِق يتَرَدَّد بَينهمَا حَتَّى أَتَى عَلَيْهِ المَاء فغرقه وَإِن الْمُنَافِق لم يزل فِي شكّ وشبهة حَتَّى أَتَى عَلَيْهِ الْمَوْت وَهُوَ كَذَلِك
[Katâde] dedi ki: Bize anlatıldığına göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem mümin, kâfir ve münafık için şu misali verirdi: "[Onların misali] bir nehre varan üç kişilik bir grubun misali gibidir. Mümin nehre girdi ve karşıya geçti. Sonra münafık girdi, tam mümine ulaşmak üzereyken kâfir ona: 'Bana gel, senin adına korkuyorum!' diye seslendi. Mümin de ona: 'Bana gel, çünkü yanımda [şu var], yanımda [bu var]!' diyerek yanındakileri ona sayıp döktü. Münafık ikisi arasında bocalayıp dururken nihayet su gelip onu boğdu. Münafık da bu haldeyken ölüm kendisine gelene kadar şüphe ve tereddüt içinde kalmaya devam eder."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {مذبذبين بَين ذَلِك} قَالَ: هم المُنَافِقُونَ {لَا إِلَى هَؤُلَاءِ} يَقُول: لَا إِلَى أَصْحَاب مُحَمَّد وَلَا إِلَى هَؤُلَاءِ الْيَهُود
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Mücâhid: {مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ} “[İman ile küfür] arasında bocalayıp dururlar...” ayeti hakkında: "Onlar münafıklardır" demiş, {لَا إِلَى هَؤُلَاءِ} “...ne bunlara...” kısmını da: "Ne Muhammed'in ashabına ne de şu Yahudilere [bağlanırlar]" şeklinde açıklamıştır.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد {مذبذبين بَين ذَلِك} قَالَ: بَين الْإِسْلَام وَالْكفْر
İbn Cerîr'in bildirdiğine göre İbn Zeyd: {مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ} “[İman ile küfür] arasında bocalayıp dururlar...” ayeti hakkında: "İslam ile küfür arasında" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ فِي تَارِيخه وَمُسلم وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عمر قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: مَثَل الْمُنَافِق مَثَل الشَّاة العائرة بَين الْغَنَمَيْنِ تعير إِلَى هَذِه مرّة وَإِلَى هَذِه مرّة لَا تَدْرِي أَيهَا تتبع
Abd b. Humeyd, Târîh'inde Buhârî, Müslim, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Ömer'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Münafığın misali, iki sürü arasında bocalayan şaşkın koyunun misali gibidir; bir bu sürüye bir şu sürüye gider, hangisinin peşinden gideceğini bilemez."
وَأخرج أَحْمد وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عمر قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: أَن مثل الْمُنَافِق يَوْم الْقِيَامَة كالشاة بَين الْغَنَمَيْنِ إِن أَتَت هَؤُلَاءِ نطحتها وَإِن أَتَت هَؤُلَاءِ نطحتها
Ahmed ve Beyhakî'nin İbn Ömer'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kıyamet gününde münafığın misali iki sürü arasındaki koyun gibidir; şunlara gitse onlar boynuzlar, bunlara gitse bunlar boynuzlar."
الْآيَة ١٤٤
Ayet 144
أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {أتريدون أَن تجْعَلُوا لله عَلَيْكُم سُلْطَانا مُبينًا} قَالَ: إِن لله السُّلْطَان على خلقه وَلكنه يَقُول: عذرا مُبينًا
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Katâde: {أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا مُبِينًا} “...Allah'a aleyhinizde apaçık bir delil mi vermek istiyorsunuz?” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Şüphesiz ki Allah'ın mahlukatı üzerinde mutlak bir hâkimiyeti vardır; ancak O, 'apaçık bir hüccet/mazeret mi [vermek istiyorsunuz]?' buyurmaktadır."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كل سُلْطَان فِي الْقُرْآن فَهُوَ حجَّة
Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin bildirdiğine göre İbn Abbâs: "Kur'an'daki her sultân kelimesi hüccet (kesin delil) demektir" demiştir.
الْآيَات ١٤٥ - ١٤٧
Ayetler 145 - 147
أخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة وهناد وَابْن أبي الدِّينَا وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم فِي صفة النَّار عَن ابْن مَسْعُود {إِن الْمُنَافِقين فِي الدَّرك الْأَسْفَل} قَالَ: فِي توابيت من حَدِيد مقفلة عَلَيْهِم وَفِي لفظ: مُبْهمَة عَلَيْهِم أَي مقفلة لَا يَهْتَدُونَ لمَكَان فتحهَا
Feryâbî, İbn Ebî Şeybe, Hennâd, İbn Ebi'd-Dünyâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Sıfatü'n-Nâr'da İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre İbn Mes'ûd: {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ} “Şüphe yok ki münafıklar cehennemin en alt tabakasındadırlar...” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Üzerlerine kilitlenmiş demirden tabutlar içindedirler." Bir rivayette: "Üzerleri kapalı, yani kilitli [tabutlar içindedirler], açılacak yerini dahi bulamazlar."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي هُرَيْرَة {إِن الْمُنَافِقين فِي الدَّرك الْأَسْفَل} قَالَ: الدَّرك الْأَسْفَل: بيُوت من حَدِيد لَهَا أَبْوَاب تطبق عَلَيْهَا فيوقد من تَحْتهم وَمن فَوْقهم
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre Ebû Hüreyre: {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ} “Şüphe yok ki münafıklar cehennemin en alt tabakasındadırlar...” ayeti hakkında şöyle demiştir: "En alt tabaka (ed-derkü'l-esfel); kapıları üzerlerine kapatılan, altlarından ve üstlerinden ateş yakılan demirden evlerdir."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن أبي هُرَيْرَة {إِن الْمُنَافِقين فِي الدَّرك} قَالَ: فِي توابيت ترتج عَلَيْهِم
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Ebû Hüreyre: {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ} “Şüphe yok ki münafıklar [cehennemin] tabakasındadırlar...” ayeti hakkında: "Üzerlerine kilitlenen tabutlar içindedirler" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {فِي الدَّرك الْأَسْفَل} يَعْنِي فِي أَسْفَل النَّار
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre İbn Abbâs: {فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ} “...en alt tabakasındadırlar...” ayeti hakkında: "Yani cehennemin en dibindedirler" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن عبد الله بن كثير قَالَ: سَمِعت أَن جَهَنَّم أَدْرَاك منَازِل بَعْضهَا فَوق بعض
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Abdullah b. Kesîr şöyle demiştir: "Cehennemin birbiri üzerinde kat kat dereceler (edrâk/menziller) olduğunu işittim."
وَأخرج ابْن أبي الدِّينَا فِي صفة النَّار عَن أبي الْأَحْوَص قَالَ: قَالَ ابْن مَسْعُود: أَي أهل النَّار أَشد عذَابا قَالَ رجل: المُنَافِقُونَ
İbn Ebi'd-Dünyâ'nın Sıfatü'n-Nâr'da Ebi'l-Ahvas'tan bildirdiğine göre İbn Mes'ûd: "Cehennemliklerin hangisinin azabı daha şiddetlidir?" diye sordu. Bir adam: "Münafıkların" dedi.
قَالَ: صدقت فَهَل تَدْرِي كَيفَ يُعَذبُونَ قَالَ: لَا
[İbn Mes'ûd]: "Doğru söyledin. Peki nasıl azap edileceklerini biliyor musun?" dedi. [Adam]: "Hayır" cevabını verdi.
قَالَ: يجْعَلُونَ فِي توابيت من حَدِيد تصمد عَلَيْهِم ثمَّ يجْعَلُونَ فِي الدَّرك الْأَسْفَل فِي تنانير أضيق من زج يُقَال لَهُ: جب الْحزن يطبق على أَقوام بأعمالهم آخر الْأَبَد
[İbn Mes'ûd] dedi ki: "Demirden tabutlara konulurlar ve üzerleri sıkıca kapatılır. Sonra en alt tabakada, mızrak demirinden daha dar fırınlara konulurlar. Buraya 'Cübbü'l-Huzn' (Hüzün Kuyusu) denir ve amelleri sebebiyle sonsuza dek birtakım kavimlerin üzerine kapatılır."
وَأخرج ابْن أبي الدِّينَا فِي كتاب الْإِخْلَاص وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن معَاذ بن جبل أَنه قَالَ لرَسُول الله ﷺ حِين بَعثه إِلَى الْيمن: أوصني
İbn Ebi'd-Dünyâ Kitâbü'l-İhlâs'ta, İbn Ebî Hâtim, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve Şuab'da Beyhakî'nin bildirdiğine göre Muâz b. Cebel, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendisini Yemen'e gönderdiği zaman: "Bana tavsiyede bulun" demiştir.
قَالَ: أخْلص دينك يكفك الْقَلِيل من الْعَمَل
[Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Dininde ihlaslı ol, amelin azı bile sana yeter" buyurmuştur.
وَأخرج ابْن أبي الدِّينَا فِي الْإِخْلَاص وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن ثَوْبَان سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: طُوبَى للمخلصين أُولَئِكَ مصابيح الْهدى تنجلي عَنْهُم كل فتْنَة ظلماء
İbn Ebi'd-Dünyâ el-İhlâs'ta ve Beyhakî Şuab'da Sevbân'dan bildirmiştir: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: "Muhlislere (ihlaslılara) müjdeler olsun! Onlar hidayet kandilleridir; her zifiri karanlık fitne onlardan uzaklaşır."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن أبي فراس رجل من أسلم قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: سلوني عَمَّا شِئْتُم
Beyhakî'nin Eslem kabilesinden bir adam olan Ebû Firâs'tan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Dilediğiniz şeyi bana sorunuz" buyurmuştur.
فَنَادَى رجل: يَا رَسُول الله مَا الْإِسْلَام قَالَ: إقَام الصَّلَاة وإتياء الزَّكَاة قَالَ: فَمَا الْإِيمَان قَالَ: الْإِخْلَاص
Bunun üzerine bir adam seslenip: "Ey Allah'ın Resulü! İslam nedir?" dedi. [Resûlullah]: "Namazı kılmak ve zekâtı vermektir" buyurdu. Adam: "Peki iman nedir?" dedi. [Resûlullah]: "İhlaslı olmaktır" buyurdu.
قَالَ: فَمَا الْيَقِين قَالَ: التَّصْدِيق بالقيامة
[Adam]: "Peki yakîn nedir?" dedi. [Resûlullah]: "Kıyameti [şüphesizce] tasdik etmektir" buyurdu.
وَأخرج الْبَزَّار بِسَنَد حسن عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ عَن النَّبِي ﷺ أَنه قَالَ فِي حجَّة الْوَدَاع: نصر الله أمرأ سمع مَقَالَتي فوعاها فَرب حَامِل فقه لَيْسَ بفقيه ثَلَاث لَا يغل عَلَيْهِنَّ قلب امرىء مُؤمن
Bezzâr'ın hasen bir senetle Ebû Saîd el-Hudrî'den bildirdiğine göre Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Veda Haccı'nda şöyle buyurmuştur: "Sözümü işitip belleyen kimsenin Allah yüzünü ağartsın! Zira nice fıkıh (bilgi) taşıyıcısı vardır ki fakih değildir. Üç şey vardır ki mümin bir kimsenin kalbi bunlarda hainlik ve kin gütmez:"
إخلاص الْعَمَل لله والمناصحة لأئمة الْمُسلمين وَلُزُوم جَمَاعَتهمْ فَإِن دعاءهم يُحِيط من ورائهم
"Ameli Allah için ihlasla yapmak, Müslümanların yöneticilerine samimiyetle nasihat etmek ve onların cemaatinden ayrılmamak. Çünkü onların duası arkalarındakileri de kuşatır."
الْجَهْر بالسوء من القَوْل
Kötü sözün açıkça söylenmesi
الْآيَة
Ayet
قَالَ: لَا يحب الله أَن يَدْعُو أحد على أحد إِلَّا أَن يكون مَظْلُوما فَإِنَّهُ رخص لَهُ أَن يَدْعُو على من ظلمه وَإِن يصبر فَهُوَ خير لَهُ
Şöyle demiştir: "Allah bir kimsenin başka bir kimseye beddua etmesini sevmez; ancak mazlum olması müstesnadır. Zira kendisine zulmeden kimseye beddua etmesi hususunda ona ruhsat verilmiştir. Sabretmesi ise onun için daha hayırlıdır."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن الْحسن فِي الْآيَة قَالَ: هُوَ الرجل يظلم فَلَا يدع عَلَيْهِ وَلَكِن ليقل: اللَّهُمَّ أَعنِي عَلَيْهِ اللَّهُمَّ استخرج لي حَقي حل بَينه وَبَين مَا يُرِيد وَنَحْو هَذَا
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Hasan bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Bu, kendisine zulmedilen kimsedir; ona beddua etmesin, aksine: 'Allahım! Ona karşı bana yardım et; Allahım, hakkımı benden çıkarıp al [ona bırakma]; onunla istediği şey arasına engel koy' ve benzeri şekilde dua etsin."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي الْآيَة قَالَ: عذر الله الْمَظْلُوم كَمَا تَسْمَعُونَ أَن يَدْعُو
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Katâde bu ayet hakkında: "İşittiğiniz üzere Allah, mazluma beddua etmesi hususunda mazeret tanımıştır" demiştir.
وَأخرج أَبُو دَاوُد عَن عَائِشَة أَنه سرق لَهَا شَيْء فَجعلت تَدْعُو عَلَيْهِ فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: لَا تسبخي عَنهُ بدعائك
Ebû Dâvûd'un Âişe'den bildirdiğine göre Âişe'nin bir şeyi çalınmıştı da o [hırsıza] beddua etmeye başladı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Beddua ederek onun [günah yükünü] hafifletme" buyurdu.
وَأخرج التِّرْمِذِيّ عَنْهَا أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: من دَعَا على مَنْ ظلمه فقد انتصر
Tirmizî'nin Âişe'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kendisine zulmedene beddua eden kimse hakkını almış olur" buyurmuştur.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي الْآيَة قَالَ: نزلت فِي رجل ضاف رجلا بفلاة من الأَرْض فَلم يضفه فَنزلت {إِلَّا من ظلم} ذكر أَنه لم يضفه لَا يزِيد على ذَلِك
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in bildirdiğine göre Mücâhid bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Bu ayet, ıssız bir yerde bir adama misafir olan fakat adamın kendisini misafir etmediği bir kimse hakkında indi. Bunun üzerine: {إِلَّا مَنْ ظُلِمَ} “...haksızlığa uğrayan müstesna...” ayeti indi. Kendisini misafir etmediğini anlattı, buna bir şey eklemedi."
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد قَالَ: هُوَ الرجل ينزل بِالرجلِ فَلَا يحسن ضيافته فَيخرج من عِنْده فَيَقُول: أَسَاءَ ضيافتي وَلم يحسن
Feryâbî, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in bildirdiğine göre Mücâhid şöyle demiştir: "Bu, bir adama konuk olan fakat adamın kendisine güzel misafirperverlik göstermediği kimsedir; onun yanından çıkar ve: 'Bana kötü misafirperverlik gösterdi, güzel davranmadı' der."
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ فِي الْآيَة يَقُول: إِن الله لَا يحب الْجَهْر بالسوء من القَوْل من أحد من الْخلق وَلَكِن يَقُول: من ظلم فانتصر بِمثل مَا ظلم فَلَيْسَ عَلَيْهِ جنَاح
İbn Cerîr'in bildirdiğine göre Süddî bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Şüphesiz Allah, mahlukattan hiçbir kimseden kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez; ancak: 'Kim zulme uğrar da kendisine yapılan zulüm miktarınca hakkını alırsa ona bir günah yoktur' buyurmaktadır."
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد قَالَ: كَانَ أبي يقْرَأ {لَا يحب الله الْجَهْر بالسوء من القَوْل إِلَّا من ظلم} قَالَ ابْن زيد: يَقُول: من قَامَ على ذَلِك النِّفَاق فجهر لَهُ بالسوء حَتَّى نزع
İbn Cerîr'in bildirdiğine göre İbn Zeyd şöyle demiştir: "Babam: {لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ} “Allah kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez; ancak haksızlığa uğrayan müstesna...” ayetini okurdu." İbn Zeyd dedi ki: "[Babam şöyle] derdi: 'Kim o nifak üzerinde ısrar ederse vazgeçene kadar ona kötü söz açıkça söylenir.'"
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن إِسْمَاعِيل {لَا يحب الله الْجَهْر بالسوء من القَوْل إِلَّا من ظلم} قَالَ: كَانَ الضَّحَّاك بن مُزَاحم يَقُول: هَذَا فِي التَّقْدِيم وَالتَّأْخِير يَقُول الله (مَا
İbnü'l-Münzir'in İsmâil'den bildirdiğine göre: {لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ} “Allah kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez; ancak haksızlığa uğrayan müstesna...” ayeti hakkında Dahhâk b. Müzâhim şöyle derdi: "Bu, takdim ve tehir (kelimelerin yer değiştirmesi) kabilindendir; Allah (şöyle...
وَأخرج النَّسَائِيّ عَن مُصعب بن سعد عَن أَبِيه أَنه ظن أَن لَهُ فضلا على من دونه من أَصْحَاب النَّبِي ﷺ فَقَالَ النَّبِي ﷺ: إِنَّمَا ينصر الله هَذِه الْأمة بضعيفها بدعوتهم وصلاتهم وإخلاصهم
Nesâî'nin Mus'ab b. Sa'd'dan, onun da babasından bildirdiğine göre o, Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından kendisinden daha aşağı derecede olanlara karşı bir üstünlüğü olduğunu düşündü. Bunun üzerine Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allah bu ümmete ancak zayıflarının duası, namazları ve ihlasları sayesinde yardım eder" buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة والمروزي فِي زَوَائِد الزّهْد وَأَبُو الشَّيْخ بن حبَان عَن مَكْحُول قَالَ: بَلغنِي أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: مَا أخْلص عبد لله أَرْبَعِينَ صباحاً إِلَّا ظَهرت ينابيع الْحِكْمَة من قلبه على لِسَانه
İbn Ebî Şeybe, Zevâidü'z-Zühd'de Mervezî ve Ebü'ş-Şeyh b. Hibbân'ın Mekhûl'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Bana ulaştığına göre Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bir kul kırk sabah Allah için ihlaslı olursa, muhakkak ki hikmet pınarları kalbinden diline fışkırır" buyurmuştur.
وَأخرج أَحْمد وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي ذَر أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: قد أَفْلح من أخْلص قلبه للْإيمَان وَجعل قلبه سليما وَلسَانه صَادِقا وَنَفسه مطمئنة وخليقته مُسْتَقِيمَة وَأذنه مستمعة وعينه ناظرة فَأَما الْأذن فقمع وَالْعين مقرة لما يوعي الْقلب وَقد أَفْلح من جعل قلبه واعياً
Ahmed ve Beyhakî'nin Ebû Zer'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kalbini imana ihlasla bağlayan, kalbini selim, dilini doğru, nefsini mutmain, ahlakını istikamet üzere kılan, kulağını dinleyici ve gözünü ibretle bakıcı yapan kimse muhakkak kurtuluşa ermiştir. Kulağa gelince o bir huni gibidir; göz ise kalbin belleyip koruduğu şeyleri doğrulayıcıdır. Kalbini belleyen/kavrayan kılan kimse muhakkak kurtuluşa ermiştir."
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول عَن زيد بن أَرقم قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: من قَالَ لَا إِلَه إِلَّا الله مخلصاً دخل الْجنَّة قيل: يَا رَسُول الله وَمَا إخلاصها قَالَ: أَن تحجزه عَن الْمَحَارِم
el-Hakîm et-Tirmizî'nin Nevâdirü'l-Usûl'de Zeyd b. Erkam'dan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kim ihlasla 'Lâ ilâhe illallâh' derse cennete girer" buyurdu. "Ey Allah'ın Resulü, onun ihlası nedir?" diye soruldu. [Resûlullah]: "Onu haramlardan alıkoymasıdır" buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد فِي الزّهْد والحكيم التِّرْمِذِيّ وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي ثُمَامَة قَالَ: قَالَ الحواريون لعيس ﵇: يَا روح الله من المخلص لله قَالَ: الَّذِي يعْمل لله لَا يحب أَن يحمده النَّاس عَلَيْهِ
İbn Ebî Şeybe, ez-Zühd'de Ahmed, el-Hakîm et-Tirmizî ve İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre Ebû Sümâme şöyle demiştir: Havariler, İsa aleyhisselâm'a: "Ey Ruhullah! Allah için ihlaslı olan kimdir?" dediler. [İsa]: "Allah için amel eden ve insanların bundan dolayı kendisini övmesini sevmeyen kimsedir" dedi.
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن أبي إِدْرِيس قَالَ: لَا يبلغ عبد حَقِيقَة الْإِخْلَاص حَتَّى لَا يحب أَن يحمده أحد على شَيْء من عمل الله ﷿
İbn Asâkir'in bildirdiğine göre Ebû İdrîs şöyle demiştir: "Bir kul, Allah celle ve alâ rızası için yaptığı amelinden dolayı kimsenin kendisini övmesini istemedikçe ihlasın hakikatine ulaşamaz."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {مَا يفعل الله بعذابكم} الْآيَة
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Katâde: {مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ} “Allah size azap edip de ne yapsın...” ayeti hakkında,
قَالَ: إِن الله لَا يعذب شاكرا وَلَا مُؤمنا
Şöyle demiştir: "Şüphesiz ki Allah şükredene ve mümine azap etmez."
الْآيَتَانِ ١٤٨ - ١٤٩
Ayetler 148 - 149
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {مَا يفعل الله بعذابكم إِن شكرتم وآمنتم} ) (النِّسَاء الْآيَة ١٤٧) {إِلَّا من ظلم}
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre İbn Abbâs: {مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ} “Şükredip iman ederseniz Allah size azap edip de ne yapsın?” (en-Nisâ Ayet 147) [ile peşinden gelen] {إِلَّا مَنْ ظُلِمَ} “...haksızlığa uğrayan müstesna...” ayetleri hakkında,
وَكَانَ يَقْرَأها كَذَلِك ثمَّ قَالَ {لَا يحب الله الْجَهْر بالسوء من القَوْل} أَي على كل حَال
Bu şekilde okur, sonra da: {لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ} “Allah kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez...” ayeti hakkında: "Yani hiçbir durumda [sevmez]" derdi.
الْآيَات ١٥٠ - ١٥٢
Ayetler 150 - 152