Binûn

Nisâ Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس فِي هَذِه الْآيَة قَالَ: كَانَ الرجل إِذا مَاتَ وَترك جَارِيَة ألْقى عَلَيْهَا حميمه ثَوْبه فَمنعهَا من النَّاس فَإِن كَانَت جميلَة تزَوجهَا وَإِن كَانَت دَمِيمَة حَبسهَا حَتَّى تَمُوت فيرثها

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Alî tarikinden İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle rivayet ettiler: "Kişi öldüğünde ve geride bir kadın bıraktığında, yakını elbisesini onun üzerine atar ve onu diğer insanlardan menederdi. Şayet [kadın] güzel ise onunla evlenir, çirkin ise ölünceye kadar onu hapseder, böylece ona mirasçı olurdu."

وَهِي قَوْله {وَلَا تعضلوهن} يَعْنِي لَا تقهروهن {لتذهبوا بِبَعْض مَا آتَيْتُمُوهُنَّ} يَعْنِي الرجل تكون لَهُ الْمَرْأَة وَهُوَ كَارِه لصحبتها وَلها عَلَيْهِ مهر فَيضر بهَا لتفتدي

Bu da O'nun {وَلَا تعضلوهن} “Onlara baskı yapmayın”, yani onlara zor kullanmayın; {لتذهبوا بِبَعْض مَا آتَيْتُمُوهُنَّ} “kendilerine verdiklerinizin bir kısmını alıp götürmek için” kavlidir. Yani bir adamın bir karısı olup onunla birlikte olmaktan hoşlanmaz ve kadının da kendisinden alacağı mehri bulunur; bunun üzerine kadın [kendini kurtarmak için] fidye versin diye ona zarar verir (baskı yapar).

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر من طَرِيق عَطاء عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ الرجل إِذا مَاتَ أَبوهُ أَو حميمه كَانَ أَحَق بِامْرَأَة الْمَيِّت إِن شَاءَ أمْسكهَا أَو يحبسها حَتَّى تَفْتَدِي مِنْهُ بصداقها أَو تَمُوت فَيذْهب بمالها

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Atâ tarikinden İbn Abbâs'tan şöyle rivayet ettiler: "Kişinin babası veya bir yakını öldüğünde, ölünün karısı üzerinde en çok hak sahibi o olurdu; dilerse onu nikâhında tutar veya mehrini fidye olarak verinceye yahut ölüp de malını alıp götürünceye kadar onu hapsederdi."

قَالَ عَطاء بن أبي رَبَاح: وَكَانَ أهل الْجَاهِلِيَّة إِذا هلك الرجل فَترك امْرَأَة يحبسها أَهله على الصَّبِي تكون فيهم فَنزلت {لَا يحل لكم أَن ترثوا النِّسَاء كرها}

Atâ b. Ebî Rebâh dedi ki: "Cahiliye ehli, bir adam ölüp de geride bir kadın bıraktığında, aralarındaki küçük çocuk için ailesi kadını alıkoyardı. Bunun üzerine {لَا يحل لكم أَن ترثوا النِّسَاء كرها} “Kadınlara zorla mirasçı olmanız size helal değildir” [ayeti] indi."

وَأخرج النَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي أُمَامَة بن سهل بن حنيف قَالَ: لما توفّي أَبُو قيس بن الأسلت أَرَادَ ابْنه أَن يتزوّج امْرَأَته - وَكَانَ لَهُم ذَلِك فِي الْجَاهِلِيَّة - فَأنْزل الله {لَا يحل لكم أَن ترثوا النِّسَاء كرها}

Nesâî, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Ümâme b. Sehl b. Huneyf'ten rivayet ettiler: "Ebû Kays b. el-Eslet vefat edince oğlu onun karısıyla evlenmek istedi -ki Cahiliye'de bu onlar için bir haktı-. Bunun üzerine Allah {لَا يحل لكم أَن ترثوا النِّسَاء كرها} “Kadınlara zorla mirasçı olmanız size helal değildir” [ayetini] indirdi."

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة فِي كَبْشَة ابْنة معن بن عَاصِم أبي الْأَوْس كَانَت عِنْد أبي قيس بن الأسلت فَتوفي عَنْهَا فجنح عَلَيْهَا ابْنه فَجَاءَت النَّبِي ﷺ فَقَالَت: لَا أَنا ورثت زَوجي وَلَا أَنا تُرِكْتُ فَأُنْكَحَ

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İkrime'den rivayet ettiler: "Bu ayet, Ebû Kays b. el-Eslet'in nikâhı altında bulunan Ebü'l-Evs Ma'n b. Âsım'ın kızı Kebşe hakkında indi. Ebû Kays vefat edince oğlu ona meyletti (evlenmek istedi). Bunun üzerine kadın Nebî'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip: 'Ne kocama mirasçı olabildim ne de [serbest] bırakıldım ki evleneyim!' dedi."

فَنزلت هَذِه الْآيَة

"Bunun üzerine bu ayet indi."

وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس أَن رجَالًا من أهل الْمَدِينَة كَانَ إِذا مَاتَ حميم أحدهم ألْقى ثَوْبه على امْرَأَته فورث نِكَاحهَا فَلم ينْكِحهَا أحد غَيره وحبسها عِنْده لتفتدي مِنْهُ بفدية

İbn Cerîr, el-Avfî tarikinden İbn Abbâs'tan rivayet etti: "Medine ehlinden bazı kimseler vardı ki birinin bir yakını öldüğünde elbisesini karısının üzerine atar, böylece onun nikâhına mirasçı olurdu; ondan başka hiç kimse onunla evlenemezdi ve [kadın] kendisinden bir fidye karşılığında kurtulsun diye onu yanında alıkoyardı."

فَأنْزل الله {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لَا يحل لكم أَن ترثوا النِّسَاء كرها}

Allah da {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لَا يحل لكم أَن ترثوا النِّسَاء كرها} “Ey iman edenler! Kadınlara zorla mirasçı olmanız size helal değildir” [ayetini] indirdi.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي مَالك قَالَ: كَانَت الْمَرْأَة فِي الْجَاهِلِيَّة إِذا مَاتَ زَوجهَا جَاءَ وليُّه فَألْقى عَلَيْهَا ثوبا فَإِن كَانَ لَهُ ابْن صَغِير أَو أَخ حَبسهَا عَلَيْهِ حَتَّى يشب أَو تَمُوت فيرثها فَإِن هِيَ انفلتت فَأَتَت أَهلهَا وَلم يلق عَلَيْهَا ثوبا نجت

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Mâlik'ten rivayet ettiler: "Cahiliye devrinde kadının kocası öldüğünde onun velisi gelir ve kadının üzerine bir elbise atardı. Eğer [ölenin] küçük bir oğlu veya kardeşi varsa, büyüyünceye kadar kadını onun için alıkoyar yahut kadın ölür de ona mirasçı olurdu. Şayet kadın kaçıp ailesine sığınırsa ve üzerine elbise atılmamış olursa kurtulurdu."

فَأنْزل الله {لَا يحل لكم أَن ترثوا النِّسَاء كرها}

Bunun üzerine Allah {لَا يحل لكم أَن ترثوا النِّسَاء كرها} “Kadınlara zorla mirasçı olmanız size helal değildir” [ayetini] indirdi.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن سعد وَابْن جرير عَن الزُّهْرِيّ فِي الْآيَة قَالَ: نزلت فِي نَاس من الْأَنْصَار كَانُوا إِذا مَاتَ الرجل مِنْهُم فأملك النَّاس بامرأته وليه فيمسكها حَتَّى تَمُوت فيرثها

Abdürrezzâk, İbn Sa'd ve İbn Cerîr, bu ayet hakkında Zührî'den rivayet ettiler: "Ensâr'dan birtakım kimseler hakkında indi. İçlerinden biri öldüğünde, karısı üzerinde insanların en yetkilisi onun velisi olurdu; ölünceye kadar kadını alıkoyar, böylece ona mirasçı olurdu."

فَنزلت فيهم

"İşte haklarında bu ayet indi."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن زيد بن أسلم فِي الْآيَة قَالَ: كَانَ أهل يثرب إِذا مَاتَ الرجل مِنْهُم فِي الْجَاهِلِيَّة ورث امْرَأَته من يَرث مَاله فَكَانَ يعضلها حَتَّى يتزوّجها أَو يُزَوّجهَا من أَرَادَ وَكَانَ أهل تهَامَة يسيء الرجل صُحْبَة الْمَرْأَة حَتَّى يطلقهَا وَيشْتَرط عَلَيْهَا أَن لَا تنْكح إِلَّا من أَرَادَ حَتَّى تَفْتَدِي مِنْهُ بِبَعْض مَا أَعْطَاهَا

İbn Ebî Hâtim, bu ayet hakkında Zeyd b. Eslem'den rivayet etti: "Yesrib halkından biri Cahiliye döneminde öldüğünde, malına mirasçı olan kimse karısına da mirasçı olurdu; onunla evleninceye yahut onu dilediği kimseyle evlendirinceye kadar kadına engel olurdu (baskı yapardı). Tihâme halkında ise adam kadına kötü davranır, nihayet kadını boşar fakat kendisine verdiğinin bir kısmını fidye olarak geri verinceye kadar sadece kendisinin istediği kişiyle evlenmesini şart koşardı."

فَنهى الله الْمُؤمنِينَ عَن ذَلِك

"Bunun üzerine Allah müminleri bundan nehyetti."

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن عبد الرَّحْمَن بن السَّلمَانِي فِي قَوْله {لَا يحل لكم أَن ترثوا النِّسَاء كرها وَلَا تعضلوهن} قَالَ: نزلت هَاتَانِ الْآيَتَانِ إِحْدَاهمَا فِي أَمر الْجَاهِلِيَّة وَالْأُخْرَى فِي أَمر الْإِسْلَام قَالَ ابْن الْمُبَارك {أَن ترثوا النِّسَاء كرها} فِي الْجَاهِلِيَّة {وَلَا تعضلوهن} فِي الإِسلام

Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Abdurrahman b. es-Selmânî'den {لَا يحل لكم أَن ترثوا النِّسَاء كرها وَلَا تعضلوهن} “Kadınlara zorla mirasçı olmanız ve onlara baskı yapmanız size helal değildir” kavli hakkında rivayet ettiler: "Bu iki ayet indi; biri Cahiliye meselesi, diğeri ise İslam meselesi hakkındadır." İbnü'l-Mübârek dedi ki: "{أَن ترثوا النِّسَاء كرها} “Kadınlara zorla mirasçı olmanız” Cahiliye hakkında, {وَلَا تعضلوهن} “onlara baskı yapmayın” ise İslam hakkındadır."

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي مَالك فِي قَوْله {وَلَا تعضلوهن} قَالَ: لَا تضر بامرأتك لتفتدي مِنْك

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Mâlik'ten {وَلَا تعضلوهن} “Onlara baskı yapmayın” kavli hakkında: "Senden kurtulmak için fidye versin diye karına zarar verme" dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد {وَلَا تعضلوهن} يَعْنِي أَن ينكحن أَزوَاجهنَّ كالعضل فِي سُورَة الْبَقَرَة

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den {وَلَا تعضلوهن} “Onlara baskı yapmayın” kavli hakkında: "Bakara suresindeki adl (evlenmeye engel olma) gibi, [eski] kocalarıyla evlenmelerine [engel olmayın demektir]" dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد قَالَ: كَانَ العضل فِي قُرَيْش بِمَكَّة ينْكح الرجل الْمَرْأَة الشَّرِيفَة فلعلها لَا توافقه فيفارقها على أَن لَا تتَزَوَّج إِلَّا بِإِذْنِهِ فَيَأْتِي بالشهود فَيكْتب ذَلِك عَلَيْهَا وَيشْهد فَإِذا خطبهَا خَاطب فَإِن أَعطَتْهُ وأرضته أذن لَهَا وَإِلَّا عضلها

İbn Cerîr, İbn Zeyd'den rivayet etti: "Mekke'de Kureyş içinde adl (baskı/engel olma) şöyleydi: Adam soylu bir kadınla evlenir, kadın belki onunla uyuşamaz; bunun üzerine adam, sadece kendi izniyle evlenmesi şartıyla ondan ayrılırdı. Şahitleri getirir, bunu kadının aleyhine yazdırır ve şahit tutardı. Bir talip kadına dünür olduğunda, kadın ona [bir şeyler] verir ve onu razı ederse izin verir, aksi takdirde ona engel olurdu."

وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إِلَّا أَن يَأْتِين بِفَاحِشَة مبيِّنة} قَالَ: البغض والنشوز

İbn Cerîr, Alî tarikinden İbn Abbâs'tan {إِلَّا أَن يَأْتِين بِفَاحِشَة مبيِّنة} “Açık bir hayasızlık yapmaları durumu müstesna” kavli hakkında: "Buğzetmek ve itaatsizlik etmek (nüşûz)dir" dediğini rivayet etti.

فَإِذا فعلت ذَلِك فقد حلَّ لَهُ مِنْهَا الْفِدْيَة

"Bunu yaptığı takdirde, [kocasının] ondan fidye alması helal olur."

وَأخرج ابْن جرير عَن مقسم وَلَا تعضلوهن لتذهبوا بِبَعْض مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلَّا أَن يفحشن فِي قِرَاءَة ابْن مَسْعُود وَقَالَ: إِذا آذتك فقد حل لَك أَخذ مَا أخذت مِنْك

İbn Cerîr, Miksem'den İbn Mes'ûd kıraatindeki {وَلَا تعضلوهن لتذهبوا بِبَعْض مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلَّا أَن يفحشن} “Verdiğinizin bir kısmını alıp götürmek için onlara baskı yapmayın; ancak açık bir hayasızlık yapmaları müstesnadır” [ayetini] rivayet etti ve o şöyle dedi: "Sana eziyet ettiği zaman, senden aldığını senin [geri] alman helal olur."

وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة {إِلَّا أَن يَأْتِين بِفَاحِشَة مبيِّنة} يَقُول: إِلَّا أَن ينشزن

Abd b. Humeyd, Katâde'den {إِلَّا أَن يَأْتِين بِفَاحِشَة مبيِّنة} “Açık bir hayasızlık yapmaları durumu müstesna” kavli hakkında: "İtaatsizlik etmeleri (nüşûz yapmaları) müstesna demektir" dediğini rivayet etti.

وَفِي قِرَاءَة ابْن مَسْعُود وَأبي بن كَعْب إِلَّا أَن يفحشن

İbn Mes'ûd ve Übey b. Ka'b'ın kıraatinde [bu kısım] "İllâ en yefhuşne" (إِلَّا أَن يفحشن) şeklindedir.

وَأخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك قَالَ: الْفَاحِشَة هُنَا النُّشُوز

İbn Cerîr, Dahhâk'tan: "Buradaki fuhuş (hayasızlık), nüşûzdur (itaatsizliktir)" dediğini rivayet etti.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن عَطاء الْخُرَاسَانِي فِي الرجل إِذا أَصَابَت امْرَأَته فَاحِشَة أَخذ مَا سَاق إِلَيْهَا وأخرجها فنسخ ذَلِك الْحُدُود

Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Atâ el-Horasânî'den [şöyle] rivayet ettiler: "Kişinin karısı bir hayasızlık (zina) yaptığında, ona verdiklerini geri alır ve onu çıkarırdı; bunu had cezaları neshetti."

وَأخرج ابْن جرير عَن الْحسن {إِلَّا أَن يَأْتِين بِفَاحِشَة} قَالَ: الزِّنَا

İbn Cerîr, Hasan'dan {إِلَّا أَن يَأْتِين بِفَاحِشَة} “Bir hayasızlık yapmaları durumu müstesna” kavli hakkında: "[Bu] zinadır" dediğini rivayet etti.

فَإِذا فعلت حلَّ لزَوجهَا أَن يكون هُوَ يسْأَلهَا الْخلْع

"Bunu yaptığı takdirde, kocasının ondan muhâlea (bedel karşılığı boşanma) talep etmesi helal olur."

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن أبي أُمَامَة قلَابَة وَابْن سِيرِين قَالَا: لَا يحل الْخلْع حَتَّى يُوجد رجل على بَطنهَا لِأَن الله يَقُول {إِلَّا أَن يَأْتِين بِفَاحِشَة}

İbnü'l-Münzir, Ebû Kılâbe ve İbn Sîrîn'den şöyle dediklerini rivayet etti: "Kadının karnı üzerinde bir adam bulunmadıkça (zina üzere yakalanmadıkça) muhâlea helal olmaz; çünkü Allah {إِلَّا أَن يَأْتِين بِفَاحِشَة} “Açık bir hayasızlık yapmaları durumu müstesna” buyurmaktadır."

وَأخرج ابْن جرير عَن جَابر أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: اتَّقوا الله فِي النِّسَاء فَإِنَّكُم أَخَذْتُمُوهُنَّ بأمانة الله واستحللتم فروجهن بِكَلِمَة الله وَإِن لكم عَلَيْهِنَّ أَن لَا يوطئن فرشكم أحدا تكرهونه فَإِن فعلن ذَلِك فاضربوهن ضربا غير مبرح ولهن عَلَيْكُم رزقهن وكسوتهن بِالْمَعْرُوفِ

İbn Cerîr, Câbir'den rivayet etti ki Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Kadınlar hakkında Allah'tan korkun; çünkü siz onları Allah'ın emanetiyle aldınız ve onların fercini Allah'ın kelimesiyle helal kıldınız. Sizin onlar üzerindeki hakkınız, hoşlanmadığınız hiç kimseye yataklarınızı çiğnetmemeleridir. Şayet bunu yaparlarsa, onları can yakmayacak şekilde dövün. Onların sizin üzerinizdeki hakkı ise örfe uygun olarak rızıkları ve giyimleridir."

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عمر أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: يَا أَيهَا النَّاس إِن النِّسَاء عنْدكُمْ عوان أَخَذْتُمُوهُنَّ بأمانة الله واستحللتم فروجهن بِكَلِمَة الله وَلكم عَلَيْهِنَّ حق وَمن حقكم عَلَيْهِنَّ أَن لَا يوطئن فرشكم أحدا وَلَا يعصينكم فِي مَعْرُوف وَإِذا فعلن ذَلِك فَلَهُنَّ رزقهن وكسوتهن بِالْمَعْرُوفِ

İbn Cerîr, İbn Ömer'den rivayet etti ki Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Ey insanlar! Şüphesiz kadınlar sizin yanınızda yardımcılar/esirler gibidir; siz onları Allah'ın emanetiyle aldınız ve fercini Allah'ın kelimesiyle helal kıldınız. Sizin onlar üzerinde bir hakkınız vardır. Sizin onlar üzerindeki hakkınızdan biri, yataklarınızı hiç kimseye çiğnetmemeleri ve meşru bir işte size isyan etmemeleridir. Bunu yaptıkları takdirde örfe uygun olarak rızıkları ve giyimleri onlarındır."

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {وعاشروهن} قَالَ: خالطوهن

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Süddî'den {وعاشروهن} “Onlarla muaşerette bulunun (birlikte yaşayın)” kavli hakkında: "Onlarla bir arada bulunun (kaynaşın)" dediğini rivayet ettiler.

قَالَ ابْن جرير: صحفه بعض الروَاة

İbn Cerîr dedi ki: "Bazı raviler bunu tahrif/tashif etmiştir;"

وَإِنَّمَا هُوَ خالقوهن

"Doğrusu 'Onlara güzel ahlakla muamele edin (hâlikûhunne)' şeklindedir."

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة قَالَ: حَقّهَا عَلَيْك الصُّحْبَة الْحَسَنَة وَالْكِسْوَة والرزق الْمَعْرُوف

İbnü'l-Münzir, İkrime'den rivayet etti: "Onun senin üzerindeki hakkı; güzel birliktelik, giyim ve örfe uygun rızıktır."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مقَاتل {وعاشروهن بِالْمَعْرُوفِ} يَعْنِي صحبتهن بِالْمَعْرُوفِ {فَإِن كرهتموهن فَعَسَى أَن تكْرهُوا شَيْئا} فيطلقها فتتزوج من بعده رجلا فَيجْعَل الله لَهُ مِنْهَا ولدا وَيجْعَل الله فِي تَزْوِيجهَا خيرا كثيرا

İbn Ebî Hâtim, Mukâtil'den rivayet etti: "{وعاشروهن بِالْمَعْرُوفِ} “Onlarla iyi geçinin”, yani onlarla örfe uygun şekilde birlikte olun; {فَإِن كرهتموهن فَعَسَى أَن تكْرهُوا شَيْئا} “Eğer onlardan hoşlanmazsanız, olabilir ki bir şeyden hoşlanmazsınız da” [adam] kadını boşar, kadın da ondan sonra başka bir adamla evlenir; böylece Allah kadından [yeni kocasına] bir çocuk verir ve onun bu evliliğinde pek çok hayır var eder."

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {وَيجْعَل الله فِيهِ خيرا كثيرا} قَالَ: الْخَيْر الْكثير

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {وَيجْعَل الله فِيهِ خيرا كثيرا} “Ve Allah onda pek çok hayır kılar” kavli hakkında rivayet ettiler: "Pek çok hayır,"

أَن يعْطف عَلَيْهَا فيرزق الرجل وَلَدهَا وَيجْعَل الله فِي وَلَدهَا خيرا كثيرا

"[kocanın] kadına şefkat göstermesi, adamın onun çocuğuna kavuşması ve Allah'ın o kadının çocuğunda pek çok hayır kılmasıdır."

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي الْآيَة قَالَ: فَعَسَى الله أَن يَجْعَل فِي الْكَرَاهِيَة خيرا كثيرا

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, bu ayet hakkında Mücâhid'den: "Olabilir ki Allah [o] hoşnutsuzlukta pek çok hayır kılar" dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ {وَيجْعَل الله فِيهِ خيرا كثيرا} قَالَ: الْوَلَد

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Süddî'den {وَيجْعَل الله فِيهِ خيرا كثيرا} “Ve Allah onda pek çok hayır kılar” kavli hakkında: "[O hayır] çocuktur" dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك قَالَ: إِذا وَقع بَين الرجل وَبَين امْرَأَته كَلَام فَلَا يعجل بِطَلَاقِهَا وليتأن بهَا وليصبر فَلَعَلَّ الله سيريه مِنْهَا مَا يحب

İbnü'l-Münzir, Dahhâk'tan rivayet etti: "Kişi ile karısı arasında bir söz (tartışma) meydana geldiğinde, onu boşamakta acele etmesin; teenniyle davransın ve sabretsin. Umulur ki Allah ona o kadından seveceği şeyleri gösterecektir."

وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة فِي الْآيَة قَالَ: عَسى أَن يمْسِكهَا وَهُوَ لَهَا كَارِه فَيجْعَل الله فِيهَا خيرا كثيرا قَالَ: وَكَانَ الْحسن يَقُول: عَسى أَن يطلقهَا فتتزوج غَيره فَيجْعَل الله لَهُ فِيهَا خيرا كثيرا

Abd b. Humeyd, bu ayet hakkında Katâde'den rivayet etti: "Olabilir ki ondan hoşlanmadığı hâlde onu nikâhında tutar da Allah kadında pek çok hayır kılar." Dedi ki: Hasan [el-Basrî] ise şöyle derdi: "Olabilir ki onu boşar, kadın da bir başkasıyla evlenir ve Allah kadında o [yeni kocası] için pek çok hayır kılar."

الْآيَة ٢٠ - ٢١

Ayet 20-21

أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {وَإِن أردتم استبدال زوج مَكَان زوج}

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {وَإِن أردتم استبدال زوج مَكَان زوج} “Eğer bir eşin yerine başka bir eş almak isterseniz” [ayeti hakkında] rivayet etti:

قَالَ: إِن كرهت امْرَأَتك وَأَعْجَبَك غَيرهَا فَطلقت هَذِه وَتَزَوَّجت تِلْكَ فأعط هَذِه مهرهَا وَإِن كَانَ قِنْطَارًا

Dedi ki: "Karından hoşlanmaz da bir başkası hoşuna giderse, bunu boşayıp onunla evlenirsen, kantar dolusu da olsa buna mehrini ver."

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد {وَإِن أردتم استبدال زوج مَكَان زوج} قَالَ: طَلَاق امْرَأَة وَنِكَاح أُخْرَى فَلَا يحل لَهُ من مَال الْمُطلقَة شَيْء وَإِن كثر

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den {وَإِن أردتم استبدال زوج مَكَان زوج} “Eğer bir eşin yerine başka bir eş almak isterseniz” kavli hakkında: "Bir kadını boşayıp başkasıyla evlenmektir; ne kadar çok olursa olsun boşanan kadının malından [bir şey almak] ona helal olmaz" dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج ابْن جرير عَن أنس عَن رَسُول الله ﷺ {وَآتَيْتُم إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا} قَالَ: ألفا وَمِائَتَيْنِ يَعْنِي أَلفَيْنِ

İbn Cerîr, Enes'ten rivayet etti ki Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) {وَآتَيْتُم إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا} “Ve onlardan birine kantar dolusu [mehir] vermiş olsanız bile” kavli hakkında: "Bin iki yüz, yani iki bin [dirhem]" buyurdu.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَأَبُو يعلى بِسَنَد جيد عَن مَسْرُوق قَالَ: ركب عمر بن الْخطاب الْمِنْبَر ثمَّ قَالَ: أَيهَا النَّاس مَا إكْثَاركُمْ فِي صدَاق النِّسَاء وَقد كَانَ رَسُول الله ﷺ وَأَصْحَابه وَإِنَّمَا الصَّدقَات فِيمَا بَينهم أَرْبَعمِائَة دِرْهَم فَمَا دون ذَلِك وَلَو كَانَ الْإِكْثَار فِي ذَلِك تقوى عِنْد الله أَو مكرمَة لم تَسْبِقُوهُمْ إِلَيْهَا فَلَا أَعرفن مَا زَاد رجل فِي صدَاق امْرَأَة على أَرْبَعمِائَة دِرْهَم

Saîd b. Mansûr ve Ebû Ya'lâ ceyyid bir senetle Mesrûk'tan rivayet ettiler: Ömer b. el-Hattâb minbere çıktı, sonra şöyle dedi: "Ey insanlar! Kadınların mehirlerini ne diye bu kadar artırıyorsunuz? Oysa Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ashabı varken aralarındaki mehirler ancak dört yüz dirhem ve daha azı idi. Eğer bunda artış yapmak Allah katında bir takva yahut bir fazilet olsaydı, onlardan önce siz buna ulaşamazdınız. Bir kimsenin bir kadının mehrini dört yüz dirhemin üzerine çıkardığını kesinlikle duymayayım!"

ثمَّ نزل فاعترضه امْرَأَة من قُرَيْش فَقَالَت لَهُ: يَا أَمِير الْمُؤمنِينَ نهيت النَّاس أَن يزِيدُوا النِّسَاء فِي صدقاتهن على أَرْبَعمِائَة دِرْهَم قَالَ: نعم

Sonra indi; Kureyş'ten bir kadın önüne geçip ona: "Ey Müminlerin Emîri! Kadınların mehirlerinde dört yüz dirhemin üzerine çıkmaktan insanları nehyettin, [öyle mi?]" dedi. [Ömer]: "Evet" dedi.

فَقَالَت أما سَمِعت مَا أنزل الله يَقُول {وَآتَيْتُم إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا} فَقَالَ: اللَّهُمَّ غفرانك

Kadın: "Allah'ın indirdiği {وَآتَيْتُم إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا} “Ve onlardan birine kantar dolusu [mehir] vermiş olsanız bile” kavlini işitmedin mi?" dedi. Bunun üzerine [Ömer]: "Allah'ım, bağışlamanı dilerim!" dedi.

كل النَّاس أفقه من عمر

Herkes Ömer'den daha fakihtir!"

ثمَّ رَجَعَ فَركب الْمِنْبَر فَقَالَ: يَا أَيهَا النَّاس إِنِّي كنت نَهَيْتُكُمْ أَن تَزِيدُوا النِّسَاء فِي صدقاتهن على أَرْبَعمِائَة دِرْهَم فَمن شَاءَ أَن يُعْطي من مَاله مَا أحب

Sonra geri döndü, minbere çıktı ve şöyle dedi: "Ey insanlar! Ben sizi kadınların mehirlerinde dört yüz dirhemin üzerine çıkmaktan nehyetmiştim. Artık dileyen malından dilediği kadar versin."

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر عَن أبي عبد الرَّحْمَن السّلمِيّ قَالَ: قَالَ عمر بن الْخطاب: لَا تغَالوا فِي مُهُور النِّسَاء

Abdürrezzâk ve İbnü'l-Münzir, Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'den rivayet ettiler: Ömer b. el-Hattâb: "Kadınların mehirlerinde aşırıya kaçmayın" dedi.

فَقَالَت امْرَأَة لَيْسَ ذَلِك لَك يَا عمر إِن يَقُول {وَآتَيْتُم إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا} من ذهب

Bunun üzerine bir kadın: "Bu senin hakkın değildir ey Ömer! Çünkü [Allah] altından {وَآتَيْتُم إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا} “onlardan birine kantar dolusu vermiş olsanız bile” buyuruyor" dedi.

قَالَ: وَكَذَلِكَ هِيَ فِي قِرَاءَة ابْن مَسْعُود فَقَالَ عمر: إِن امْرَأَة خَاصَمت عمر فَخَصمته

Dedi ki: İbn Mes'ûd'un kıraatinde de böyledir. Bunun üzerine Ömer: "Bir kadın Ömer ile tartıştı ve onu yendi" dedi.

وَأخرج الزبير بن بكار فِي الموفقيات عَن عبد الله بن مُصعب قَالَ: قَالَ عمر: لَا تَزِيدُوا فِي مُهُور النِّسَاء على أَرْبَعِينَ أُوقِيَّة فَمن زَاد ألقيت الزِّيَادَة فِي بَيت المَال

Zübeyr b. Bekkâr el-Muvaffakıyyât'ta Abdullah b. Mus'ab'dan rivayet etti: Ömer: "Kadınların mehirlerinde kırk ukıyyeden fazlasını vermeyin; kim artırırsa fazlalığı beytülmâle atarım" dedi.

فَقَالَت امْرَأَة: مَا ذَاك لَك

Bunun üzerine bir kadın: "Bu senin yetkinde değildir" dedi.

قَالَ: وَلم

[Ömer]: "Neden?" dedi.

قَالَت: لِأَن الله يَقُول {وَآتَيْتُم إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا} الْآيَة

[Kadın]: "Çünkü Allah {وَآتَيْتُم إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا} “Ve onlardan birine kantar dolusu [mehir] vermiş olsanız bile” ayetini buyuruyor" dedi.

فَقَالَ عمر: امْرَأَة أَصَابَت وَرجل أَخطَأ

Bunun üzerine Ömer: "Bir kadın isabet etti, bir adam ise yanıldı" dedi.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد عَن بكر بن عبد الله الْمُزنِيّ قَالَ: قَالَ

Saîd b. Mansûr ve Abd b. Humeyd, Bekr b. Abdillâh el-Müzenî'den rivayet ettiler: Dedi ki: Şöyle dedi

عمر: خرجت وَأَنا أُرِيد أَن أنهاكم عَن كَثْرَة الصَدَاق فعرضت لي آيَة من كتاب الله {وَآتَيْتُم إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا}

Ömer: "Ben sizi mehrin çokluğundan nehyetmek isteyerek çıkmıştım; fakat Allah'ın Kitabı'ndan {وَآتَيْتُم إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا} “Ve onlardan birine kantar dolusu [mehir] vermiş olsanız bile” ayeti karşıma çıktı."

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {بهتاناً} قَالَ: إِثْمًا

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den {بهتاناً} “iftira ederek” kavli hakkında: "Günah olarak" dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {مُبينًا} قَالَ: الْبَين

İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den {مُبينًا} “apaçık” kavli hakkında: "Açık, besbelli" dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الْإِفْضَاء الْجِمَاع وَلَكِن الله يكني

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet ettiler: "İfdâ, cinsel ilişkidir; fakat Allah kinaye yapmaktadır" dedi.

وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد {وَقد أفْضى بَعْضكُم إِلَى بعض} قَالَ: مجامعة النِّسَاء

Abd b. Humeyd, Mücâhid'den {وَقد أفْضى بَعْضكُم إِلَى بعض} “Halbuki birbirinizle baş başa kalıp kaynaşmıştınız” kavli hakkında: "Kadınlarla cinsel ilişkide bulunmaktır" dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وأخذن مِنْكُم ميثاقاً غليظاً} قَالَ: الْمِيثَاق الغليظ (إمْسَاك بِمَعْرُوف أوتسريح بِإِحْسَان) (الْبَقَرَة الْآيَة ٢٢٩)

İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan {وأخذن مِنْكُم ميثاقاً غليظاً} “Ve onlar sizden sağlam bir teminat almışlardı” kavli hakkında: "Sağlam teminat (iyilikle tutmak yahut güzellikle serbest bırakmaktır) (Bakara Suresi, 229. ayet)" dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {ميثاقاً غليظاً} قَالَ: هُوَ مَا أَخذ الله تَعَالَى للنِّسَاء على الرِّجَال فإمساك بِمَعْرُوف أَو تَسْرِيح بِإِحْسَان قَالَ: وَقد كَانَ ذَلِك يُؤْخَذ عِنْد عقد النِّكَاح آللَّهُ عَلَيْك لتمسكن بِمَعْرُوف أَو لتسرحن بِإِحْسَان

Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den {ميثاقاً غليظاً} “sağlam bir teminat” kavli hakkında: "O, Allah Teâlâ'nın erkeklerden kadınlar lehine aldığı; iyilikle tutmak yahut güzellikle serbest bırakmaktır" dediğini rivayet ettiler. Dedi ki: "Bu söz nikah akdi esnasında 'İyilikle tutacağına veya güzellikle serbest bırakacağına dair Allah adına söz verir misin?' şeklinde alınırdı."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن أبي ملكية أَن ابْن عمر كَانَ إِذا أنكح قَالَ: أنكحك على مَا أَمر الله بِهِ (إمْسَاك بِمَعْرُوف أَو تَسْرِيح بِإِحْسَان)

İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Müleyke'den rivayet ettiler: İbn Ömer birini evlendirdiği zaman şöyle derdi: "Seni Allah'ın emrettiği üzere (iyilikle tutmak yahut güzellikle salıvermek) şartıyla evlendiriyorum."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عَوْف قَالَ: كَانَ أنس بن مَالك إِذا زوّج امْرَأَة من بَنَاته أَو امْرَأَة من بعض أَهله قَالَ لزَوجهَا: أُزَوِّجُك تمْسِكْ بِمَعْرُوف أَو تُسَرِّحَ بِإِحْسَان

İbn Ebî Şeybe, Avf'tan rivayet etti: Enes b. Mâlik kızlarından veya ailesinden bir kadını evlendirdiği zaman kocasına: "İyilikle tutman yahut güzellikle serbest bırakman üzere seni evlendiriyorum" derdi.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن حبيب بن أبي ثَابت أَن ابْن عَبَّاس كَانَ إِذا زَوَّجَ اشتَرط (إمْسَاك بِمَعْرُوف أَو تَسْرِيح بِإِحْسَان)

İbn Ebî Şeybe, Habîb b. Ebî Sâbit'ten rivayet etti: İbn Abbâs birini evlendirdiği zaman (iyilikle tutmayı veya güzellikle serbest bırakmayı) şart koşardı.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن الضَّحَّاك {وأخذن مِنْكُم ميثاقاً غليظاً} قَالَ (إمْسَاك بِمَعْرُوف أَو تَسْرِيح بِإِحْسَان)

İbn Ebî Şeybe, Dahhâk'tan {وأخذن مِنْكُم ميثاقاً غليظاً} “Ve onlar sizden sağlam bir teminat almışlardı” kavli hakkında: "(İyilikle tutmak yahut güzellikle serbest bırakmaktır)" dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن يحيى بن أبي كثير

İbn Ebî Şeybe, Yahyâ b. Ebî Kesîr'den rivayet etti:

مثله

Aynısını.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن مُجَاهِد {وأخذن مِنْكُم ميثاقاً غليظاً} قَالَ: عقدَة النِّكَاح

İbn Ebî Şeybe, Mücâhid'den {وأخذن مِنْكُم ميثاقاً غليظاً} “Ve onlar sizden sağlam bir teminat almışlardı” kavli hakkında: "Nikah bağıdır" dediğini rivayet etti.

قَالَ: قد أنكحتك

Dedi ki: "Seni [onunla] evlendirdim" [sözüdür].

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عِكْرِمَة وَمُجاهد {وأخذن مِنْكُم ميثاقاً غليظاً} قَالَ: أَخَذْتُمُوهُنَّ بأمانة الله واستحللتم فروجهن بِكَلِمَة الله

İbn Ebî Şeybe, İkrime ve Mücâhid'den {وأخذن مِنْكُم ميثاقاً غليظاً} “Ve onlar sizden sağlam bir teminat almışlardı” kavli hakkında: "Onları Allah'ın emanetiyle aldınız ve onların mahremiyetlerini Allah'ın kelimesiyle helal kıldınız" dediklerini rivayet etti.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {وأخذن مِنْكُم ميثاقاً غليظاً} قَالَ: هُوَ قَول الرجل ملَّكت

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {وأخذن مِنْكُم ميثاقاً غليظاً} “Ve onlar sizden sağlam bir teminat almışlardı” kavli hakkında: "O, kişinin 'Sahiplendim/nikahladım' demesidir" dediğini rivayet etti.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {ميثاقاً غليظاً} قَالَ: كلمة النِّكَاح الَّتِي تستحل بهَا فروجهن

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den {ميثاقاً غليظاً} “sağlam bir teminat” kavli hakkında: "Kendisiyle onların mahremiyetlerinin helal kılındığı nikah kelimesidir" dediğini rivayet ettiler.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي مَالك {ميثاقاً غليظاً} يَعْنِي شَدِيدا

İbn Ebî Hâtim, Ebû Mâlik'ten {ميثاقاً غليظاً} “sağlam bir teminat” kavli hakkında: "Yani kuvvetli/çetin" dediğini rivayet etti.

وَأخرج ابْن جرير عَن بكير أَنه سُئِلَ عَن المختلعة أنأخذ مِنْهَا شَيْئا قَالَ: لَا {وأخذن مِنْكُم ميثاقاً غليظاً}

İbn Cerîr, Bükeyr'den rivayet etti: Kendisine muhâlea yapan (bedel verip boşanan) kadından bir şey alıp alamayacağımız sorulduğunda: "Hayır, {وأخذن مِنْكُم ميثاقاً غليظاً} 'Ve onlar sizden sağlam bir teminat almışlardı'" dedi.

وَأخرج عَن ابْن زيد فِي الْآيَة قَالَ: ثمَّ رخص بعد (فَإِن خِفْتُمْ أَن لَا يُقِيمَا حُدُود الله فَلَا جنَاح عَلَيْهِمَا فِيمَا افتدت بِهِ) (الْبَقَرَة الْآيَة ٢٢٩) قَالَ: فنسخت هَذِه تِلْكَ

İbn Zeyd'den bu ayet hakkında rivayet etti: Dedi ki: "Sonra (Eğer Allah'ın koyduğu sınırları koruyamayacaklarından korkarsanız, kadının [boşanmak için] fidye vermesinde her ikisine de bir günah yoktur) (Bakara Suresi, 229. ayet) ile ruhsat verildi." Dedi ki: "Böylece bu [ayet], diğerini neshetti."

الْآيَة ٢٢

Ayet 22

أخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن عدي بن ثَابت الْأنْصَارِيّ قَالَ توفّي أَبُو قيس بن الأسلت وَكَانَ من صالحي الْأَنْصَار فَخَطب ابْنه قيس امْرَأَته فَقَالَت: إِنَّمَا أعدك ولدا وَأَنت من صالحي قَوْمك وَلَكِن آتِي رَسُول الله ﷺ فاستأمره

Feryâbî, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve es-Sünen'de Beyhakî, Adiyy b. Sâbit el-Ensârî'den rivayet ettiler: Dedi ki: Ensâr'ın salihlerinden olan Ebû Kays b. el-Eslet vefat etti. Oğlu Kays, onun eşine evlenme teklif etti. Kadın ise: "Ben seni ancak bir evlat sayarım, sen kavminin salihlerindensin; fakat ben Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gidip ona danışayım" dedi.

فَأَتَت رَسُول الله ﷺ فَقَالَت: إِن أَبَا قيس توفّي فَقَالَ لَهَا: خيرا

Bunun üzerine Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip: "Ebû Kays vefat etti" dedi. [Resûlullah] ona: "Hayırdır" buyurdu.

قَالَت وَإِن ابْنه قيسا خطبني وَهُوَ من صالحي قومه وَإِنَّمَا كنت أعدُّه ولدا فَمَا ترى قَالَ: ارجعي إِلَى بَيْتك

[Kadın]: "Oğlu Kays bana evlenme teklif etti; kendisi kavminin salihlerindendir, ben ise onu ancak bir evlat sayardım. Ne buyurursun?" dedi. [Resûlullah]: "Evine dön" buyurdu.

فَنزلت هَذِه الْآيَة {وَلَا تنْكِحُوا مَا نكح آباؤكم من النِّسَاء} قَالَ: الْبَيْهَقِيّ مُرْسل

Bunun üzerine şu {وَلَا تنْكِحُوا مَا نكح آباؤكم من النِّسَاء} “Babalarınızın nikahladığı kadınlarla evlenmeyin” ayeti indi. Beyhakî: "Mürseldir" dedi.

قلت: فَمن رِوَايَة ابْن أبي حَاتِم عَن عدي بن ثَابت عَن رجل من الْأَنْصَار

Derim ki: İbn Ebî Hâtim'in rivayetinde ise Adiyy b. Sâbit'ten, o da Ensâr'dan bir adamdan şeklindedir.

وَأخرج ابْن جرير عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {وَلَا تنْكِحُوا مَا نكح آباؤكم من النِّسَاء} قَالَ: نزلت فِي أبي قيس بن الأسلت خلف على أم عبيد بنت ضَمرَة كَانَت تَحت الأسلت أَبِيه وَفِي الْأسود بن خلف وَكَانَ خلف على بنت أبي طَلْحَة بن عبد الْعُزَّى بن عُثْمَان بن عبد الدَّار وَكَانَت عِنْد أَبِيه خلف وَفِي فَاخِتَة ابْنة الْأسود بن الْمطلب بن أَسد كَانَت عِنْد أُميَّة بن خلف فخلف عَلَيْهَا صَفْوَان بن أُميَّة وَفِي مَنْظُور بن ربَاب وَكَانَ خلف على مليكَة ابْنة خَارِجَة وَكَانَت عِنْد أَبِيه ربَاب بن سيار

İbn Cerîr, İkrime'den {وَلَا تنْكِحُوا مَا نكح آباؤكم من النِّسَاء} “Babalarınızın nikahladığı kadınlarla evlenmeyin” kavli hakkında: "Babası el-Eslet'in nikahında olan Ümmü Ubeyd bint Damre ile geride kalıp evlenen Ebû Kays b. el-Eslet hakkında; babası Halef'in yanında bulunan Ebû Talha b. Abdiluzzâ b. Osmân b. Abdiddâr'ın kızıyla geride kalıp evlenen el-Esved b. Halef hakkında; Ümeyye b. Halef'in yanında iken ardından Safvân b. Ümeyye'nin evlendiği Fâhite bint el-Esved b. el-Muttalib b. Esed hakkında; babası Ribâb b. Seyyâr'ın nikahında bulunan Müleyke bint Hârice ile geride kalıp evlenen Manzûr b. Ribâb hakkında indi" dediğini rivayet etti.

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن مقَاتل بن حَيَّان قَالَ: كَانَ إِذا توفّي الرجل فِي الْجَاهِلِيَّة عمد حميم الْمَيِّت إِلَى امْرَأَته فَألْقى عَلَيْهَا ثوبا فيرث نِكَاحهَا فَلَمَّا توفّي أَبُو قيس بن الأسلت عمد ابْنه قيس إِلَى امْرَأَته فتزوّجها وَلم يدْخل بهَا

Beyhakî es-Sünen'de Mukâtil b. Hayyân'dan rivayet etti: Dedi ki: Câhiliye döneminde bir adam vefat ettiğinde, ölünün yakın akrabası onun karısına yönelir, üzerine bir elbise atar ve böylece onun nikahına varis olurdu. Ebû Kays b. el-Eslet vefat edince oğlu Kays, onun karısına yönelip onunla evlendi ve henüz zifafa girmemişti.

فَأَتَت النَّبِي ﷺ فَذكرت ذَلِك لَهُ فَأنْزل الله فِي قيس {وَلَا تنْكِحُوا مَا نكح آباؤكم من النِّسَاء إِلَّا مَا قد سلف} قبل التَّحْرِيم حَتَّى ذكر تَحْرِيم الْأُمَّهَات وَالْبَنَات حَتَّى ذكر {وَأَن تجمعُوا بَين الْأُخْتَيْنِ إِلَّا مَا قد سلف} قبل التَّحْرِيم (إِن الله كَانَ غَفُورًا رحِيما) (النِّسَاء الْآيَة ٢٣) فِيمَا مضى قبل التَّحْرِيم

Kadın, Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip bunu ona anlattı. Bunun üzerine Allah, Kays hakkında haram kılınmadan önceki dönemi kastederek {وَلَا تنْكِحُوا مَا نكح آباؤكم من النِّسَاء إِلَّا مَا قد سلف} “Geçmişte olanlar bir yana, babalarınızın evlendiği kadınlarla evlenmeyin” ayetini indirdi; nihayet annelerin ve kızların haramlığını zikretti; hatta haram kılınmadan önceki geçmiş olanlar için (Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir) (Nisâ Suresi, 23. ayet) diyerek {وَأَن تجمعُوا بَين الْأُخْتَيْنِ إِلَّا مَا قد سلف} “Geçmişte olanlar bir yana, iki kız kardeşi bir arada nikahlamanız da [size haram kılındı]” ayetini zikretti.

وَأخرج ابْن سعد عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ قَالَ: كَانَ الرجل إِذا توفّي عَن امْرَأَته كَانَ ابْنه أَحَق بهَا أَن ينْكِحهَا إِن شَاءَ إِن لم تكن أمه أَو ينْكِحهَا من شَاءَ

İbn Sa'd, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den rivayet etti: Dedi ki: Bir adam geride karısını bırakıp vefat ettiğinde, eğer öz annesi değilse dilerse onunla evlenmeye yahut dilediği kimseyle evlendirmeye oğlu daha layık görülürdü.

فَلَمَّا مَاتَ أَبُو قيس بن الأسلت قَامَ ابْنه مُحصن فورث نِكَاح امْرَأَته وَلم ينْفق عَلَيْهَا وَلم يُورثهَا من المَال شَيْئا

Ebû Kays b. el-Eslet vefat edince oğlu Muhsan kalkıp onun karısının nikahına varis oldu; kadına ne nafaka verdi ne de maldan ona bir şey miras bıraktı.

فَأَتَت النَّبِي ﷺ فَذكرت ذَلِك لَهُ فَقَالَ: ارجعي لَعَلَّ الله ينزل فِيك شَيْئا

Kadın, Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip bunu ona anlattı. Bunun üzerine [Resûlullah]: "Evine dön, umulur ki Allah senin hakkında bir şey indirir" buyurdu.

فَنزلت {وَلَا تنْكِحُوا مَا نكح آباؤكم من النِّسَاء} الْآيَة

Bunun üzerine {وَلَا تنْكِحُوا مَا نكح آباؤكم من النِّسَاء} “Babalarınızın nikahladığı kadınlarla evlenmeyin” ayeti indi.

وَنزلت (لَا يحل لكم أَن ترثوا النِّسَاء كرها) (النِّسَاء الْآيَة ١٩)

Ve (Kadınlara zorla varis olmanız size helal değildir) (Nisâ Suresi, 19. ayet) ayeti indi.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس قل: كَانَ أهل الْجَاهِلِيَّة يحرمُونَ مَا حرم الله إِلَّا امْرَأَة الْأَب وَالْجمع بَين الْأُخْتَيْنِ

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan rivayet ettiler: Dedi ki: Câhiliye ehli, baba hanımı ile iki kız kardeşi bir arada nikahlamanın haricinde, Allah'ın haram kıldığı şeyleri haram sayarlardı.

فَأنْزل الله {وَلَا تنْكِحُوا مَا نكح آباؤكم من النِّسَاء}

Bunun üzerine Allah {وَلَا تنْكِحُوا مَا نكح آباؤكم من النِّسَاء} “Babalarınızın nikahladığı kadınlarla evlenmeyin” ayetini

{وَأَن تجمعُوا بَين الْأُخْتَيْنِ} النِّسَاء الْآيَة ٢٣

ve {وَأَن تجمعُوا بَين الْأُخْتَيْنِ} “Ve iki kız kardeşi bir arada nikahlamanız [da size haram kılındı]” (Nisâ Suresi, 23. ayet) ayetini indirdi.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه من طَرِيق عَليّ عَن

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'de Beyhakî, Ali tarikiyle rivayet ettiler: