- أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {وَمن يتول الله وَرَسُوله وَالَّذين آمنُوا فَإِن حزب الله هم الغالبون} قَالَ: أخْبرهُم من الْغَالِب فَقَالَ: لاتخافوا الدولة وَلَا الدائرة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den { وَمن يتول الله وَرَسُوله وَالَّذين آمنُوا فَإِن حزب الله هم الغالبون } “Kim Allah'ı, Resûlü'nü ve iman edenleri dost edinirse, şüphesiz ki galip gelecek olanlar yalnız Allah'ın taraftarlarıdır” kavli hakkında nakletmiştir: Dedi ki: Onlara galip gelecek olanların kim olduğunu haber verip şöyle buyurdu: "Devletin (gücün el değiştirmesinden) ve talihin dönmesinden korkmayın."
- قَوْله تَعَالَى: يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لَا تتَّخذوا الَّذين اتَّخذُوا دينكُمْ هزوا وَلَعِبًا من الَّذين أُوتُوا الْكتاب من قبلكُمْ وَالْكفَّار أَوْلِيَاء وَاتَّقوا الله إِن كُنْتُم مُؤمنين
- Yüce Allah'ın: "Ey iman edenler! Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden dininizi alay ve eğlence edinenleri ve kâfirleri dost edinmeyin. Eğer mümin iseniz Allah'tan korkun" kavli:
- أخرج ابْن إِسْحَق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ رِفَاعَة بن زيد بن التابوت وسُويد بن الْحَارِث قد أظهرا الْإِسْلَام ونافقا وَكَانَ رجال من الْمُسلمين يوادّونهما فَأنْزل الله {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لَا تتَّخذوا الَّذين اتَّخذُوا دينكُمْ هزوا وَلَعِبًا} إِلَى قَوْله {أعلم بِمَا كَانُوا يكتمون}
İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan nakletmiştir: Dedi ki: Rifâa b. Zeyd b. et-Tâbût ve Süveyd b. el-Hâris İslâm'ı açığa vurup münafıklık etmişlerdi. Müslümanlardan bazı kimseler de onları seviyordu. Bunun üzerine Allah { يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا لَا تتَّخذوا الَّذين اتَّخذُوا دينكُمْ هزوا وَلَعِبًا } “Ey iman edenler! Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden dininizi alay ve eğlence edinenleri... dost edinmeyin” ayetinden { أعلم بِمَا كَانُوا يكتمون } “Gizlemekte olduklarını en iyi bilendir” kavline kadar [olan kısmı] indirdi.
وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن جرير عَن ابْن مَسْعُود
Ebû Ubeyd ve İbn Cerîr, İbn Mes'ûd'dan nakletmişlerdir:
أَنه كَانَ يقْرَأ (من الَّذين أُوتُوا الْكتاب من قبلكُمْ وَمن الَّذين أشركوا)
O, [bu ayeti] (من الَّذين أُوتُوا الْكتاب من قبلكُمْ وَمن الَّذين أشركوا) (Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve şirk koşanlardan) şeklinde okurdu.
- قَوْله تَعَالَى: وَإِذا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلَاة اتَّخَذُوهَا هزوا وَلَعِبًا ذَلِك بِأَنَّهُم قوم لَا يعْقلُونَ
- Yüce Allah'ın: "Namaza çağırdığınız zaman onu alay ve eğlenceye alırlar. Bu, onların akıl erdirmez bir topluluk olmalarındandır" kavli:
- أخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل من طَرِيق الْكَلْبِيّ عَن أبي صَالح عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَإِذا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلَاة اتَّخَذُوهَا هزوا وَلَعِبًا ذَلِك بِأَنَّهُم قوم لَا يعْقلُونَ} أَمر الله
el-Beyhakī ed-Delâil'de el-Kelbî tarikiyle Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan { وَإِذا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلَاة اتَّخَذُوهَا هزوا وَلَعِبًا ذَلِك بِأَنَّهُم قوم لَا يعْقلُونَ } “Namaza çağırdığınız zaman onu alay ve eğlenceye alırlar. Bu, onların akıl erdirmez bir topluluk olmalarındandır” kavli hakkında Allah'ın emri [hakkında şöyle] nakletmiştir:
قَالَ: كَانَ مُنَادِي رَسُول الله ﷺ إِذا نَادَى بِالصَّلَاةِ فَقَامَ الْمُسلمُونَ إِلَى الصَّلَاة قَالَت الْيَهُود: قد قَامُوا لَا قَامُوا فَإِذا رَأَوْهُمْ ركعا وَسجدا استهزأوا بهم وَضَحِكُوا مِنْهُم
Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in müezzini namaza çağırdığında ve Müslümanlar namaza kalktığında Yahudiler: "Kalktılar, kalkmaz olaydılar!" derlerdi. Onları rükû ve secde ederken gördüklerinde ise onlarla alay eder ve onlara gülerlerdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ فِي قَوْله {وَإِذا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلَاة اتَّخَذُوهَا هزوا وَلَعِبًا} قَالَ: كَانَ رجل من النَّصَارَى بِالْمَدِينَةِ إِذا سمع
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, es-Süddî'den { وَإِذا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلَاة اتَّخَذُوهَا هزوا وَلَعِبًا } “Namaza çağırdığınız zaman onu alay ve eğlenceye alırlar” kavli hakkında nakletmişlerdir: Dedi ki: Medine'de Hristiyanlardan bir adam vardı, ne zaman...
الْمُنَادِي يُنَادي: أشهد أَن مُحَمَّد رَسُول الله
Müezzinin: "Eşhedü enne Muhammeden Resûlullah (Şahitlik ederim ki Muhammed Allah'ın elçisidir)" diye seslendiğini işitse,
قَالَ: أحرق الله الْكَاذِب فَدخل خادمه ذَات لَيْلَة من اللَّيَالِي بِنَار وَهُوَ قَائِم وَأَهله نيام فَسَقَطت شرارة فاحرقت الْبَيْت وَاحْتَرَقَ هُوَ وَأَهله
"Allah yalancıyı yaksın!" derdi. Gecelerden bir gece, o ayaktayken ve ailesi uyurken hizmetçisi içeriye bir ateşle girdi; [ateşten] bir kıvılcım düştü ve evi yaktı; o da ailesi de yandı.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن شهَاب الزُّهْرِيّ قَالَ: قد ذكر الله الْأَذَان فِي كِتَابه فَقَالَ {وَإِذا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلَاة}
İbn Ebî Hâtim, Muhammed b. Şihâb ez-Zührî'den nakletmiştir: Dedi ki: Allah Kitabı'nda ezanı zikretmiş ve { وَإِذا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلَاة } “Namaza çağırdığınız zaman...” buyurmuştur.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق فِي المُصَنّف عَن عبيد بن عُمَيْر قَالَ ائتمر النَّبِي ﷺ وَأَصْحَابه كَيفَ يجْعَلُونَ شَيْئا إِذا أَرَادوا جمع الصَّلَاة اجْتَمعُوا لَهَا بِهِ فائتمروا بالناقوس فَبينا عمر بن الْخطاب يُرِيد أَن يَشْتَرِي خشبتين للناقوس إِذْ رأى فِي الْمَنَام ان لاتجعلوا الناقوس بل أذنوا بِالصَّلَاةِ فَذهب عمر إِلَى رَسُول الله ﷺ ليخبره بِالَّذِي رأى وَقد جَاءَ النَّبِي ﷺ الْوَحْي بذلك فَمَا رَاع عمر إِلَّا بِلَال يُؤذن فَقَالَ النَّبِي ﷺ قد سَبَقَك بذلك الْوَحْي حِين أخبرهُ بذلك عمر
Abdürrezzâk el-Musannef'te Ubeyd b. Umeyr'den nakletmiştir: Dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabı, namaz için toplanmak istediklerinde insanları toplayacakları bir şeyi nasıl yapacaklarını istişare ettiler ve çan (nâkūs) konusunda görüş birliğine vardılar. Ömer b. el-Hattâb çan için iki tahta satın almak üzereyken, rüyasında "Çan yapmayın, aksine namaza ezan okuyun" dendiğini gördü. Ömer gördüğü rüyayı haber vermek üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gitti; o sırada Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e de bu hususta vahiy gelmişti. Ömer birden Bilâl'in ezan okuduğunu gördü. Ömer rüyasını haber verince Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Vahiy bu hususta senden önce davrandı” buyurdu.
- قَوْله تَعَالَى: قل يَا أهل الْكتاب هَل تَنْقِمُونَ منا إِلَّا أَن آمنا بِاللَّه وَمَا أنزل إِلَيْنَا وَمَا أنزل من قبل وَأَن أَكْثَرَكُم فَاسِقُونَ
- Yüce Allah'ın: "De ki: 'Ey Kitap ehli! Sırf Allah'a, bize indirilene ve daha önce indirilmiş olana iman ettiğimiz ve çoğunuz da yoldan çıkmış fâsıklar olduğu için mi bizden hoşlanmıyorsunuz?'" kavli:
- أخرج ابْن إِسْحَق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: أَتَى رَسُول الله ﷺ نفر من يهود فيهم أَبُو يَاسر بن أَخطب وَنَافِع بن أبي نَافِع وغازي بن عَمْرو وَزيد بن خَالِد وازار بن أبي أزار وأسقع فَسَأَلُوهُ عَمَّن يُؤمن بِهِ من الرُّسُل قَالَ: أُؤْمِن بِاللَّه {وَمَا أنزل إِلَيْنَا وَمَا أنزل إِلَى إِبْرَاهِيم وَإِسْمَاعِيل وَإِسْحَاق وَيَعْقُوب والأسباط وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ من رَبهم لَا نفرِّق بَين أحد مِنْهُم وَنحن لَهُ مُسلمُونَ} فَلَمَّا ذكر عِيسَى جَحَدُوا نبوّته وَقَالُوا: لانؤمن بِعِيسَى فَأنْزل الله {قل يَا أهل الْكتاب هَل تَنْقِمُونَ منا إِلَّا أَن آمنا بِاللَّه وَمَا أنزل إِلَيْنَا} إِلَى قَوْله {فَاسِقُونَ}
İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan nakletmiştir: Dedi ki: Yahudilerden aralarında Ebû Yâsir b. Ahtab, Nâfi' b. Ebî Nâfi', Gāzî b. Amr, Zeyd b. Hâlid, Âzâr b. Ebî Âzâr ve Eska'ın da bulunduğu bir grup Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip peygamberlerden kime iman ettiğini sordular. O: “Allah'a { وَمَا أنزل إِلَيْنَا وَمَا أنزل إِلَى إِبْرَاهِيم وَإِسْمَاعِيل وَإِسْحَاق وَيَعْقُوب والأسباط وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ من رَبهم لَا نفرِّق بَين أحد مِنْهُم وَنحن لَهُ مُسلمُونَ } «bize indirilene, İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a, Yakub'a ve torunlarına indirilene, Mûsâ'ya ve İsa'ya verilene ve peygamberlere Rableri tarafından verilenlere iman ettik. Onlardan hiçbirinin arasında ayrım yapmayız ve biz O'na teslim olmuşlarız» iman ederim” buyurdu. İsa'yı zikredince onun peygamberliğini inkâr edip: "Biz İsa'ya inanmayız" dediler. Bunun üzerine Allah { قل يَا أهل الْكتاب هَل تَنْقِمُونَ منا إِلَّا أَن آمنا بِاللَّه وَمَا أنزل إِلَيْنَا } “De ki: 'Ey Kitap ehli! Sırf Allah'a, bize indirilene... iman ettiğimiz için mi bizden hoşlanmıyorsunuz?'” ayetinden { فَاسِقُونَ } “...fâsıklarsınız” kavline kadar indirdi.
- قَوْله تَعَالَى: قل هَل أنبئكم بشر من ذَلِك مثوبة عِنْد الله من لَعنه الله وَغَضب عَلَيْهِ وَجعل مِنْهُم القردة والخنازير وَعبد الطاغوت أُولَئِكَ شَرّ مَكَانا وأضل عَن سَوَاء السَّبِيل
- Yüce Allah'ın: "De ki: 'Allah katında bundan daha kötü bir ceza/karşılık olanı size haber vereyim mi? Allah'ın lanetlediği, gazabına uğrattığı, içlerinden maymunlar ve domuzlar kıldığı ve tağuta tapanlar... İşte onlar, konumu en kötü ve dosdoğru yoldan en çok sapmış olanlardır'" kavli:
- أخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد قَالَ: المثوبة
İbn Cerîr, İbn Zeyd'den nakletmiştir: Dedi ki: Mesûbe (المثوبة),
الثَّوَاب مثوبة الْخَيْر ومثوبة الشَّرّ وقرىء بشر ثَوابًا
Sevap (karşılık) demektir; hem hayrın karşılığı hem de şerrin karşılığı için kullanılır. [Bu kısım] "bi-şerrin sevâben (karşılık bakımından daha kötü)" şeklinde de okunmuştur.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ فِي قَوْله {مثوبة عِنْد الله} يَقُول: ثَوابًا عِنْد الله
Ebû'ş-Şeyh, es-Süddî'den { مثوبة عِنْد الله } “Allah katında bir karşılık” kavli hakkında: "Allah katında sevap (karşılık) demektir" dediğini nakletmiştir.
قَوْله تَعَالَى: {وَجعل مِنْهُم القردة والخنازير} وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَجعل مِنْهُم القردة والخنازير} قَالَ: مسخت من يهود
Yüce Allah'ın: { وَجعل مِنْهُم القردة والخنازير } “İçlerinden maymunlar ve domuzlar kıldı” kavli: Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den { وَجعل مِنْهُم القردة والخنازير } “İçlerinden maymunlar ve domuzlar kıldı” kavli hakkında nakletmişlerdir: Dedi ki: Yahudilerden [bazıları bu surete] dönüştürüldü (mesh edildi).
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن أبي مَالك
Ebû'ş-Şeyh, Ebû Mâlik'ten nakletmiştir:
أَنه قيل: أَكَانَت القردة والخنازير قبل أَن يمسخوا قَالَ: نعم وَكَانُوا مِمَّا خلق من الْأُمَم
Ona: "Onlar [o surete] dönüştürülmeden önce de maymunlar ve domuzlar var mıydı?" diye sorulduğunda: "Evet, onlar yaratılmış ümmetlerdendi" dedi.
وَأخرج مُسلم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن مَسْعُود قَالَ سُئِلَ رَسُول الله ﷺ عَن القردة والخنازير أَهِي مِمَّا مسخ الله فَقَالَ: إِن الله لم يهْلك قوما أَو يمسخ قوما فَيجْعَل لَهُم نَسْلًا ولاعاقبة وَإِن القردة والخنازير قبل ذَلِك
Müslim ve İbn Merdûye, İbn Mes'ûd'dan nakletmişlerdir: Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e maymunlar ve domuzların Allah'ın [suretini] değiştirdiği kimselerden olup olmadığı soruldu. Şöyle buyurdu: “Şüphesiz ki Allah, helak ettiği veya suretini değiştirdiği bir topluluk için nesil ve soy bırakmamıştır. Maymunlar ve domuzlar ise bundan önce de vardı.”
وَأخرج الطَّيَالِسِيّ وَأحمد وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن مَسْعُود قَالَ سَأَلنَا رَسُول الله ﷺ عَن القردة والخنازير أَهِي من نسل من الْيَهُود فَقَالَ: لَا إِن الله لم يعلن قوما قطّ فمسخم فَكَانَ لَهُم نسل وَلَكِن هَذَا خلق فَلَمَّا غضب الله على الْيَهُود فمسخهم جعلهم مثلهم
et-Tayâlisî, Ahmed, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, İbn Mes'ûd'dan nakletmişlerdir: Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e maymunların ve domuzların Yahudilerin neslinden olup olmadığını sorduk. Şöyle buyurdu: “Hayır, şüphesiz Allah bir topluluğu lanetleyip suretini değiştirdiğinde onların nesli kalmaz. Ancak bunlar [zaten var olan birer] yaratıktı; Allah Yahudilere gazap edip suretlerini değiştirince onları bunlar gibi kıldı.”
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ الْحَيَّات مسخ الْجِنّ كَمَا مسخت القردة والخنازير
İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan nakletmiştir: Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Maymunlar ve domuzlar [insanların suretinden] dönüştürüldüğü gibi, yılanlar da cinlerin dönüştürülmüş hâlidir.”
وَأخرج ابْن جرير عَن عَمْرو بن كثير عَن أَفْلح مولى أبي أَيُّوب الْأنْصَارِيّ قَالَ: حدثت ان المسخ فِي بني إِسْرَائِيل من الْخَنَازِير كَانَ أَن امْرَأَة كَانَت من بني إِسْرَائِيل كَانَت فِي قَرْيَة من قرى بني إِسْرَائِيل وَكَانَ فِيهَا ملك بني إِسْرَائِيل وَكَانُوا قد استجمعوا على الهلكة إِلَّا أَن تِلْكَ الْمَرْأَة كَانَت على بَقِيَّة من الْإِسْلَام متمسكة فَجعلت تَدْعُو إِلَى الله حَتَّى إِذا اجْتمع إِلَيْهَا نَاس فبايعوها على أمرهَا قَالَت لَهُم: أَنه لابد لكم من أَن تجاهدوا عَن دين الله وَأَن تنادوا قومكم بذلك فاخرجوا فَإِنِّي خَارِجَة فَخرجت وَخرج إِلَيْهَا ذَلِك الْملك فِي النَّاس فَقتل أَصْحَابهَا جَمِيعًا وانفلتت من بَينهم ودعت إِلَى الله حَتَّى تجمع النَّاس إِلَيْهَا إِذا رضيت مِنْهُم أَمرتهم بِالْخرُوجِ فَخَرجُوا وَخرجت مَعَهم
İbn Cerîr, Amr b. Kesîr'den, o da Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin azatlısı Eflah'tan nakletmiştir: Dedi ki: Bana anlatıldığına göre İsrâiloğulları'nda domuza dönüştürülme olayı şöyle gerçekleşti: İsrâiloğulları'ndan bir kadın, İsrâiloğulları köylerinden birindeydi ve orada İsrâiloğulları'nın kralı bulunuyordu. Onlar helak olma konusunda birleşmişlerdi; ancak o kadın İslâm'dan kalan esaslara sımsıkı bağlıydı. Allah'a davet etmeye başladı; nihayet yanına insanlar toplanıp onun davası üzere biat edince onlara: "Allah'ın dini uğrunda cihad etmeniz ve kavminizi buna çağırmanız sizin için kaçınılmazdır. Haydi çıkın, ben de çıkıyorum" dedi. Kadın çıktı; o kral da adamlarıyla ona karşı çıktı ve kadının bütün arkadaşlarını öldürdü, kadın ise aralarından kurtuldu. Kadın insanları tekrar Allah'a davet etti, nihayet insanlar etrafına toplandı. Onlardan razı olunca onlara [savaş için] çıkmalarını emretti; çıktılar, o da onlarla birlikte çıktı.
فأصيبوا جَمِيعًا وانفلتت مِنْهُم ثمَّ دعت إِلَى الله حَتَّى إِذا اجْتمع اليها رجال واستجابوا لَهَا أَمرتهم بِالْخرُوجِ فَخَرجُوا وَخرجت مَعَهم فأصيبوا جَمِيعًا وانفلتت مِنْهُم ثمَّ دعت إِلَى الله حَتَّى إِذا اجْتمع اليها رجال واستجابوا لَهَا أَمرتهم بِالْخرُوجِ فَخَرجُوا وَخرجت مَعَهم فأصيبوا جَمِيعًا وانفلتت من بَينهم فَرَجَعت وَقد أَيِست وَهِي تَقول: سُبْحَانَ الله
[Adamlarının] hepsi vurulup öldürüldü, kadın yine aralarından kurtuldu. Sonra yine Allah'a davet etti; yanına adamlar toplanıp ona icabet edince onlara çıkmalarını emretti, çıktılar ve kadın da onlarla çıktı; yine hepsi vurulup öldürüldü ve kadın aralarından kurtuldu. Sonra tekrar Allah'a davet etti; yanına adamlar toplanıp ona icabet edince onlara çıkmalarını emretti, çıktılar ve kadın da onlarla çıktı; yine hepsi vurulup öldürüldü ve kadın aralarından kurtuldu. Kadın artık ümidini kesmiş bir hâlde geri döndü ve şöyle diyordu: "Sübhânallah!
لَو كَانَ لهَذَا الدّين ولي وناصر لقد أظهره بعد فباتت محزونة وَأصْبح أهل الْقرْيَة يسعون فِي نَوَاحِيهَا خنازير مسخهم الله فِي ليلتهم تِلْكَ فَقَالَت حِين أَصبَحت وَرَأَتْ مَا رَأَتْ: الْيَوْم أعلم أَن الله قد أعز دينه وَأمر دينه قَالَ: فَمَا كَانَ مسخ الْخَنَازِير فِي بني إِسْرَائِيل إِلَّا على يَدي تِلْكَ الْمَرْأَة
Bu dinin bir sahibi ve yardımcısı olsaydı, onu muhakkak üstün kılardı." Kadın o geceyi hüzünlü geçirdi. Sabah olunca köy halkı, Allah'ın o gece suretlerini değiştirmesiyle köyün etrafında domuzlar olarak dolaşır oldular. Kadın sabahlayıp gördüğü bu manzarayı görünce: "Bugün bildim ki Allah dinini ve dininin emrini aziz kılmıştır" dedi. [Râvi] dedi ki: İsrâiloğulları'nda domuza dönüşme hadisesi ancak o kadının vesilesiyle gerçekleşmiştir.
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي ذمّ الملاهي من طَرِيق عُثْمَان بن عَطاء عَن أَبِيه أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: سَيكون فِي أمتِي خسف ورجف وقردة وَخَنَازِير
İbn Ebî'd-Dünyâ Zemmü'l-Melâhî'de Osmân b. Atâ tarikiyle babasından, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletmiştir: “Ümmetim içinde yere batma, sarsıntı/zelzele, maymunlar ve domuzlar [hâline gelme] olacaktır.”
وَالله أعلم
Doğrusunu en iyi Allah bilir.
أخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن زُهَيْر قَالَ: قلت لِابْنِ أبي ليلى: كَيفَ كَانَ طَلْحَة يقْرَأ الْحَرْف {وَعبد الطاغوت} فسره ابْن أبي ليلى وخففه
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Züheyr'den nakletmişlerdir: Dedi ki: İbn Ebî Leylâ'ya: "Talha { وَعبد الطاغوت } “ve tağuta tapanlar” lafzını nasıl okurdu?" diye sordum. İbn Ebî Leylâ bunu açıkladı ve şeddesiz (hafîf) okudu.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَطاء بن السَّائِب قَالَ: كَانَ أَبُو عبد الرَّحْمَن يقْرَأ (وَعبد الطاغوت) بِنصب الْعين وَالْبَاء
Abd b. Humeyd, Atâ b. es-Sâib'den nakletmiştir: Dedi ki: Ebû Abdirrahmân, ayn ve bâ harflerinin fethasıyla (ve abede't-tâgūt [tağuta taptı]) şeklinde okurdu.
كَمَا يَقُول ضرب الله
[Tıpkı] "darebellāh (Allah vurdu/misal getirdi)" dendiği gibi.
وَأخرج ابْن جرير عَن أبي جَعْفَر النَّحْوِيّ
İbn Cerîr, Ebû Ca'fer en-Nahvî'den nakletmiştir:
أَنه كَانَ يَقْرَأها (وَعبد الطاغوت) كَمَا يَقُول: ضرب الله
O bunu, "darebellāh" dediği gibi (ve abede't-tâgūt) şeklinde okurdu.
وَأخرج ابْن جرير عَن بُرَيْدَة
İbn Cerîr, Büreyde'den nakletmiştir:
أَنه كَانَ يقْرؤهَا (وعابد الطاغوت)
O bunu (ve âbide't-tâgūt [ve tağuta tapan]) şeklinde okurdu.
وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق عبد الرَّحْمَن بن أبي حَمَّاد قَالَ: حَدثنِي الْأَعْمَش وَعَن يحيى بن وثاب أَنه قَرَأَ (وَعبد الطاغوت) يَقُول: خدم قَالَ عبد الرَّحْمَن: وَكَانَ حَمْزَة ﵀ يقْرؤهَا كَذَلِك
İbn Cerîr, Abdurrahman b. Ebî Hammâd tarikiyle nakletmiştir: Dedi ki: Bana el-A'meş, Yahyâ b. Vessâb'tan onun (ve abede't-tâgūt) şeklinde okuduğunu ve bunun "hizmet etti" anlamına geldiğini söylediğini nakletti. Abdurrahman: "Hamza radıyallâhu anh da böyle okurdu" dedi.
- قَوْله تَعَالَى: وَإِذا جاءوكم قَالُوا آمنا وَقد دخلُوا بالْكفْر وهم قد خَرجُوا بِهِ وَالله أعلم بِمَا كَانُوا يكتمون
- Yüce Allah'ın: "Size geldiklerinde 'İman ettik' derler. Oysa kâfir olarak girmiş ve yine kâfir olarak çıkmışlardır. Allah, gizlemekte olduklarını çok iyi bilendir" kavli:
- أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَإِذا جاؤوكم قَالُوا آمنا} الْآيَة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { وَإِذا جاؤوكم قَالُوا آمنا } “Size geldiklerinde 'İman ettik' derler...” ayeti hakkında nakletmişlerdir:
قَالَ اناس من الْيَهُود وَكَانُوا يدْخلُونَ على
Dedi ki: Yahudilerden bazı insanlardı; [bunlar]
النَّبِي ﷺ فيخبرونه أَنهم مُؤمنُونَ راضون بِالَّذِي جَاءَ بِهِ وهم متمسكون بضلالتهم وبالكفر فَكَانُوا يدْخلُونَ وَيخرجُونَ بِهِ من عِنْد رَسُول الله ﷺ
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girip ona getirdiği şeyden razı olan müminler olduklarını söylerlerdi; oysa sapıklıklarına ve küfre sımsıkı bağlıydılar. Böylece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına [küfürle] girip [küfürle] çıkarlardı.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَإِذا جاؤوكم قَالُوا آمنا وَقد دخلُوا بالْكفْر وهم قد خَرجُوا بِهِ} فَإِنَّهُم دخلُوا وهم يَتَكَلَّمُونَ بِالْحَقِّ وتسر قُلُوبهم الْكفْر فَقَالَ {دخلُوا بالْكفْر وهم قد خَرجُوا بِهِ}
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَإِذا جاؤوكم قَالُوا آمنا وَقد دخلُوا بالْكفْر وهم قد خَرجُوا بِهِ } “Size geldiklerinde 'İman ettik' derler. Oysa kâfir olarak girmiş ve yine kâfir olarak çıkmışlardır” kavli hakkında nakletmişlerdir: Onlar hak sözü konuşarak içeri girerler, fakat kalpleri küfrü gizlerdi. Bu sebeple [Allah]: { دخلُوا بالْكفْر وهم قد خَرجُوا بِهِ } “Kâfir olarak girmiş ve yine kâfir olarak çıkmışlardır” buyurmuştur.
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ فِي الْآيَة قَالَ: هَؤُلَاءِ نَاس من الْمُنَافِقين كَانُوا يهوداً يَقُول: دخلُوا كفَّارًا وَخَرجُوا كفَّارًا
İbn Cerîr, bu ayet hakkında es-Süddî'den nakletmiştir: Dedi ki: Bunlar, Yahudilerden olan bir grup münafıktı. [Ayet]: Onlar kâfir olarak girdiler ve kâfir olarak çıktılar, demektedir.
- قَوْله تَعَالَى: وَترى كثيرا مِنْهُم يُسَارِعُونَ فِي الْإِثْم والعدوان وأكلهم السُّحت لبئس مَا كَانُوا يعْملُونَ لَوْلَا ينهاهم الربانيون والأحبار عَن قَوْلهم الْإِثْم وأكلهم السُّحت لبئس مَا كَانُوا بصنعون
- Yüce Allah'ın: "Onlardan birçoğunun günaha, düşmanlığa ve haram yemeye koştuklarını görürsün. Yapmakta oldukları şey ne kötüdür! Din bilginleri (rabbânîler) ve din adamları (ahbâr), onları günah olan sözlerinden ve haram yemekten alıkoysalardı ya! Yapmakta oldukları sanat/iş ne kötüdür!" kavli:
- أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله {وَترى كثيرا مِنْهُم يُسَارِعُونَ فِي الْإِثْم والعدوان} قَالَ: هَؤُلَاءِ الْيَهُود {لبئس مَا كَانُوا يعْملُونَ لَوْلَا ينهاهم الربانيون} إِلَى قَوْله {لبئس مَا كَانُوا يصنعون} ويعملون وَاحِد
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd'den { وَترى كثيرا مِنْهُم يُسَارِعُونَ فِي الْإِثْم والعدوان } “Onlardan birçoğunun günaha ve düşmanlığa koştuklarını görürsün” kavli hakkında nakletmişlerdir: Dedi ki: Bunlar Yahudilerdir. { لبئس مَا كَانُوا يعْملُونَ لَوْلَا ينهاهم الربانيون } “Yapmakta oldukları şey ne kötüdür! Din bilginleri onları alıkoysalardı ya...” kavlinden { لبئس مَا كَانُوا يصنعون } “Yapmakta oldukları ne kötüdür!” kavline kadar [olan kısım hakkında da]: "San'at (صنع) ile amel (عمل) aynı şeydir" dedi.
قَالَ: هَؤُلَاءِ لم ينهوا كَمَا قَالَ لهَؤُلَاء حِين عمِلُوا
Dedi ki: Diğerlerine amel ettiklerinde söylediği gibi, bunlara da [kötülükten] nehyetmedikleri için [böyle] söyledi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَترى كثيرا مِنْهُم يُسَارِعُونَ فِي الْإِثْم والعدوان وأكلهم السُّحت} قَالَ: كَانَ هَذَا فِي أَحْكَام الْيَهُود بَين أَيْدِيكُم
Abd b. Humeyd, Katâde'den { وَترى كثيرا مِنْهُم يُسَارِعُونَ فِي الْإِثْم والعدوان وأكلهم السُّحت } “Onlardan birçoğunun günaha, düşmanlığa ve haram yemeye koştuklarını görürsün” kavli hakkında nakletmiştir: Dedi ki: Bu, elinizin altındaki Yahudilerin hükümlerinde mevcuttu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {لَوْلَا ينهاهم الربانيون والأحبار} وهم الْفُقَهَاء وَالْعُلَمَاء
İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan { لَوْلَا ينهاهم الربانيون والأحبار } “Din bilginleri (rabbânîler) ve din adamları (ahbâr) onları alıkoysalardı ya!” kavli hakkında nakletmişlerdir: Onlar fıkıh bilginleri ve âlimlerdir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {لَوْلَا ينهاهم} الْعلمَاء والأحبار
Ebû'ş-Şeyh, Dahhâk'tan { لَوْلَا ينهاهم } “Onları alıkoysalardı ya!” kavli hakkında: "Âlimler ve din adamları [demektir]" dediğini nakletmiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {لبئس مَا كَانُوا يصنعون} قَالَ: حَيْثُ لم ينهوهم عَن قَوْلهم الْإِثْم وأكلهم السُّحت
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { لبئس مَا كَانُوا يصنعون } “Yapmakta oldukları şey ne kötüdür!” kavli hakkında nakletmişlerdir: Dedi ki: Onları günah olan sözlerinden ve haram yemekten alıkoymadıkları için [böyle denilmiştir].
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم أَن عَليّ ﵁ أَنه قَالَ فِي خطبَته: أَيهَا النَّاس إِنَّمَا هلك من هلك قبلكُمْ بركوبهم الْمعاصِي وَلم ينههم الربانيون والأحبار فَلَمَّا تَمَادَوْا فِي
İbn Ebî Hâtim nakletmiştir ki Ali radıyallâhu anh hutbesinde şöyle demiştir: "Ey insanlar! Sizden öncekiler ancak günahları işlemeleri ve din bilginleri ile din adamlarının onları [bundan] nehyetmemesi sebebiyle helak oldular. Onlar günahlarda haddi aşıp ısrar edince
الْمعاصِي وَلم ينههم الربانيون والأحبار أخذتهم الْعُقُوبَات فَمروا بِالْمَعْرُوفِ وانهوا عَن الْمُنكر فَإِن الْأَمر بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْي عَن الْمُنكر لايقطع رزقا ولايقرب أَََجَلًا
ve din bilginleri ile din adamları da onları nehyetmeyince cezalar onları yakalayıverdi. Artık iyiliği emredin ve kötülükten nehyedin; zira iyiliği emretmek ve kötülükten nehyetmek ne bir rızkı keser ne de bir eceli yakınlaştırır."
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: مَا فِي الْقُرْآن آيَة أَشد توبيخاً من هَذِه الْآيَة لَوْلَا ينهاهم الربانيون والأحبار عَن قَوْلهم الْعدوان وأكلهم السُّحت لبئس ماكانوا يعْملُونَ هَكَذَا قَرَأَ
İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan nakletmişlerdir: Dedi ki: Kur'an'da şu ayetten daha şiddetli bir kınama içeren hiçbir ayet yoktur: [İbn Abbâs]: "Din bilginleri ve din adamları onları düşmanlık içeren sözlerinden ve haram yemekten alıkoysalardı ya! Yapmakta oldukları şey ne kötüdür!" şeklinde okumuştur.
وَأخرج ابْن الْمُبَارك فِي الزّهْد وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك ابْن مُزَاحم قَالَ: مافي الْقُرْآن آيَة أخوف عِنْدِي من هَذِه الْآيَة {لَوْلَا ينهاهم الربانيون والأحبار عَن قَوْلهم الْإِثْم وأكلهم السُّحت لبئس مَا كَانُوا يصنعون} أَسَاءَ الثَّنَاء على الْفَرِيقَيْنِ جَمِيعًا
İbnü'l-Mübârek ez-Zühd'de, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Dahhâk b. Müzâhim'den nakletmişlerdir: Dedi ki: Benim nezdimde Kur'an'da { لَوْلَا ينهاهم الربانيون والأحبار عَن قَوْلهم الْإِثْم وأكلهم السُّحت لبئس مَا كَانُوا يصنعون } “Din bilginleri (rabbânîler) ve din adamları (ahbâr), onları günah olan sözlerinden ve haram yemekten alıkoysalardı ya! Yapmakta oldukları şey ne kötüdür!” ayetinden daha korkutucu bir ayet yoktur. [Allah] her iki zümreyi de kötülemiştir.
وَأخرج عبد بن حميد من طَرِيق سَلمَة بن نبيط عَن الضَّحَّاك {لَوْلَا ينهاهم الربانيون والأحبار عَن قَوْلهم الْإِثْم وأكلهم السُّحت} قَالَ {الربانيون والأحبار} فقهاؤهم وقراؤهم وعلماؤهم قَالَ: ثمَّ يَقُول الضَّحَّاك: وَمَا أخوفني من هَذِه الْآيَة
Abd b. Humeyd, Seleme b. Nübeyt tarikiyle Dahhâk'tan nakletmiştir: { لَوْلَا ينهاهم الربانيون والأحبار عَن قَوْلهم الْإِثْم وأكلهم السُّحت } “Din bilginleri (rabbânîler) ve din adamları (ahbâr), onları günah olan sözlerinden ve haram yemekten alıkoysalardı ya!” [ayeti hakkında] dedi ki: { الربانيون والأحبار } “Din bilginleri ve din adamları”, onların fakihleri, kurrâları ve âlimleridir. Dahhâk sonra şöyle derdi: "Bu ayet beni ne kadar da korkutuyor!"
وَأخرج أَبُو دَاوُد وَابْن ماجة عَن جرير
Ebû Dâvûd ve İbn Mâce, Cerîr'den nakletmişlerdir:
سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول مامن قوم يكون بَين أظهرهم من يعْمل من الْمعاصِي هم أعز مِنْهُ وَأَمْنَع من يُغيرُوا إِلَّا أَصَابَهُم الله مِنْهُ بِعَذَاب
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Aralarında günah işleyen bir kimse bulunduğu halde, ondan daha üstün ve daha güçlü olup da [bu durumu] değiştirmeyen hiçbir topluluk yoktur ki, Allah onları bundan ötürü bir azapla cezalandırmasın."
- قَوْله تَعَالَى: وَقَالَت الْيَهُود يَد الله مغلولة غلت أَيْديهم ولعنوا بِمَا قَالُوا بل يَدَاهُ مبسوطتان ينْفق كَيفَ يَشَاء وليزيدن كثيرا مِنْهُم مَا أنزل إِلَيْك من رَبك طغياناً وَكفرا وألقينا بَينهم الْعَدَاوَة والبغضاء إِلَى يَوْم الْقِيَامَة كلما أوقدوا نَارا للحرب أطفأها الله ويسعون فِي الأَرْض فَسَادًا وَالله لَا يحب المفسدين
- Yüce Allah'ın: "Yahudiler: 'Allah'ın eli bağlıdır (sıkıdır)' dediler. Dedikleri yüzünden elleri bağlansın ve lanet olsun onlara! Aksine O'nun iki eli de açıktır; dilediği gibi harcar. Rabbinden sana indirilen, onlardan birçoğunun azgınlığını ve küfrünü elbette artıracaktır. Onların arasına kıyamet gününe kadar düşmanlık ve kin saldık. Savaş için ne zaman bir ateş tutuşturdularsa Allah onu söndürdü. Onlar yeryüzünde bozgunculuğa koşarlar. Allah ise bozguncuları sevmez" kavli:
- أخرج ابْن إِسْحَق وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْكَبِير وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس
- İbn İshâk, Taberânî el-Kebîr'de ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan nakletmişlerdir:
قَالَ رجل من الْيَهُود يُقَال لَهُ النباش بن قيس: إِن رَبك بخيل لاينفق
Yahudilerden Nübbâş b. Kays denilen bir adam: "Şüphesiz senin Rabbin cimridir, harcamaz" dedi.
فَأنْزل الله {وَقَالَت الْيَهُود يَد الله مغلولة غلت أَيْديهم ولعنوا بِمَا قَالُوا بل يَدَاهُ مبسوطتان ينْفق كَيفَ يَشَاء}
Bunun üzerine Allah: { وَقَالَت الْيَهُود يَد الله مغلولة غلت أَيْديهم ولعنوا بِمَا قَالُوا بل يَدَاهُ مبسوطتان ينْفق كَيفَ يَشَاء } “Yahudiler: 'Allah'ın eli bağlıdır' dediler. Dedikleri yüzünden elleri bağlansın ve lanet olsun onlara! Aksine O'nun iki eli de açıktır; dilediği gibi harcar” [ayetini] indirdi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس {وَقَالَت الْيَهُود يَد الله مغلولة} نزلت فِي فنحَاص رَأس يهود قينقاع
Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan nakletmiştir: { وَقَالَت الْيَهُود يَد الله مغلولة } “Yahudiler: 'Allah'ın eli bağlıdır' dediler” [ayeti], Kaynukâ Yahudilerinin reisi Fınhâs hakkında inmiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {وَقَالَت الْيَهُود يَد الله مغلولة} الْآيَة
İbn Cerîr, İkrime'den { وَقَالَت الْيَهُود يَد الله مغلولة } “Yahudiler: 'Allah'ın eli bağlıdır' dediler” ayeti hakkında nakletmiştir:
قَالَ: نزلت فِي فنحَاص الْيَهُودِيّ
Dedi ki: Yahudi Fınhâs hakkında inmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {وَقَالَت الْيَهُود يَد الله مغلولة} قَالَ: أَي بخيلة
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَقَالَت الْيَهُود يَد الله مغلولة } “Yahudiler: 'Allah'ın eli bağlıdır' dediler” kavli hakkında nakletmişlerdir: Dedi ki: Yani cimridir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَقَالَت الْيَهُود يَد الله مغلولة} قَالَ: لايعنون بذلك أَن يَد الله موثوقة وَلَكِن يَقُولُونَ: إِنَّه بخيل أمسك مَا عِنْده تَعَالَى عَمَّا الله يَقُولُونَ علوا كَبِيرا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَقَالَت الْيَهُود يَد الله مغلولة } “Yahudiler: 'Allah'ın eli bağlıdır' dediler” kavli hakkında nakletmişlerdir: Dedi ki: Bununla Allah'ın elinin bağlı olduğunu kastetmiyorlar; bilakis: "O cimridir, katındakini tutmuştur" diyorlar. Allah, onların söylediklerinden son derece yüce ve münezzehtir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {مغلولة} يَقُولُونَ: إِنَّه بخيل لَيْسَ بجواد
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Dahhâk'tan { مغلولة } “Bağlıdır” kavli hakkında nakletmişlerdir: Onlar: "O cimridir, cömert değildir" diyorlar.
وَفِي قَوْله {غلت أَيْديهم} قَالَ: أَمْسَكت عَن النَّفَقَة وَالْخَيْر
{ غلت أَيْديهم } “Elleri bağlansın” kavli hakkında da dedi ki: İnfaktan ve hayırdan alıkonuldu [bağlandı].
وَأخرج الديلمي فِي مُسْند الفردوس عَن أنس مَرْفُوعا أَن يحيى بن زَكَرِيَّا سَأَلَ ربه فَقَالَ: يارب اجْعَلنِي مِمَّن لايقع النَّاس فِيهِ
Deylemî Müsnedü'l-Firdevs'te Enes'ten merfû olarak nakletmiştir ki Zekeriyyâ oğlu Yahyâ Rabbine yalvarıp: "Ey Rabbim! Beni, insanların dil uzatmadığı kimselerden eyle" demiştir.
فَأوحى الله: يَا يحيى هَذَا شَيْء لم أستخلصه لنَفْسي كَيفَ أَفعلهُ بك اقْرَأ فِي الْمُحكم تَجِد فِيهِ {وَقَالَت الْيَهُود عُزَيْر ابْن الله وَقَالَت النَّصَارَى الْمَسِيح ابْن الله} التَّوْبَة الْآيَة ٣٠ وَقَالُوا {يَد الله مغلولة} وَقَالُوا وَقَالُوا
Bunun üzerine Allah şöyle vahyetti: "Ey Yahyâ! Bu, kendim için bile ayırmadığım bir şeydir; bunu senin için nasıl yapayım? Muhkem [kitap]ta oku, orada şunu bulursun: { وَقَالَت الْيَهُود عُزَيْر ابْن الله وَقَالَت النَّصَارَى الْمَسِيح ابْن الله } “Yahudiler: 'Üzeyir Allah'ın oğludur' dediler. Hristiyanlar da: 'Mesih Allah'ın oğludur' dediler” (Tevbe suresi, 30. ayet). Yine { يَد الله مغلولة } “Allah'ın eli bağlıdır” dediler, neler neler dediler!"
وَأخرج أَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن جَعْفَر بن مُحَمَّد قَالَ: إِذا بلغك عَن أَخِيك شَيْء يسوءك فَلَا تغتم فَإِنَّهُ إِن كَانَ كَمَا يَقُول كَانَت عُقُوبَة أجلت وَإِن كَانَت على غير مَا يَقُول كَانَت حَسَنَة لم تعملها
Ebû Nuaym Hilye'de Ca'fer b. Muhammed'den nakletmiştir: Dedi ki: Kardeşin hakkında seni üzecek bir şey sana ulaştığında tasalanma; zira eğer onun dediği gibiyse, bu [dünyada] öne alınmış bir ceza olur; şayet onun dediği gibi değilse, işlemediğin bir sevap olur.
قَالَ: وَقَالَ مُوسَى: يارب أَسَالَك أَن لَا يذكرنِي أحد إِلَّا بِخَير
Dedi ki: Mûsâ da: "Ey Rabbim! Hiç kimsenin beni hayırdan başka bir şeyle anmamasını Senden dilerim" dedi.
قَالَ مافعلت ذَلِك لنَفْسي
[Allah]: "Ben bunu kendim için bile yapmadım" buyurdu.
وَأخرج أَبُو نعيم عَن وهب قَالَ: قَالَ مُوسَى: يَا رب أَسَالَك أَن لَا يذكرنِي أحد إِلَّا بِخَير
Ebû Nuaym Vehb'den nakletmiştir: Dedi ki: Mûsâ: "Ey Rabbim! Hiç kimsenin beni hayırdan başka bir şeyle anmamasını Senden dilerim" dedi.
قَالَ مَا فعلت ذَلِك لنَفْسي
[Allah]: "Ben bunu kendim için bile yapmadım" buyurdu.
وَأخرج أَبُو نعيم عَن وهب قَالَ: قَالَ مُوسَى: يارب احْبِسْ عني كَلَام النَّاس
Ebû Nuaym Vehb'den nakletmiştir: Dedi ki: Mûsâ: "Ey Rabbim! İnsanların [kötü] sözlerini benden uzak tut" dedi.
فَقَالَ الله عزوجل لَو فعلت هَذَا بِأحد لفعلته بِي
Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: "Şayet bunu bir kimse için yapacak olsaydım, kendim için yapardım" buyurdu.
قَوْله تَعَالَى {بل يَدَاهُ مبسوطتان ينْفق كَيفَ يَشَاء}
Yüce Allah'ın: { بل يَدَاهُ مبسوطتان ينْفق كَيفَ يَشَاء } “Aksine O'nun iki eli de açıktır; dilediği gibi harcar” kavli:
أخرج أَبُو عبيد فِي فضائله وَعبد بن حميد وَابْن أبي دَاوُد وَابْن الْأَنْبَارِي مَعًا فِي الْمَصَاحِف وَابْن المنذرعن ابْن مَسْعُود قَرَأَ {بل يَدَاهُ مبسوطتان}
Ebû Ubeyd Fedâil'de, Abd b. Humeyd, İbn Ebî Dâvûd ve İbnü'l-Enbârî el-Mesâhif'te birlikte ve İbnü'l-Münzir, İbn Mes'ûd'dan [bu ayeti] { بل يَدَاهُ مبسوطتان } “Aksine O'nun iki eli de açıktır” şeklinde okuduğunu nakletmişlerdir.
وَأخرج أَحْمد وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن ماجة وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِن يَمِين الله ملأى لَا يغيضها نَفَقَة سخاء اللَّيْل وَالنَّهَار أَرَأَيْتُم مَا أنْفق مُنْذُ خلق السَّمَوَات وَالْأَرْض فَإِنَّهُ لم يغض مَا فِي يَمِينه
Ahmed, Abd b. Humeyd, Buhârî, Müslim, Tirmizî, İbn Mâce ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, Ebû Hureyre'den nakletmişlerdir: Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah'ın sağ eli doludur; gece gündüz cömertçe akıttığı infaklar onu eksiltmez. Gökleri ve yeri yarattığından beri neler infak ettiğini gördünüz mü? Şüphesiz bu, O'nun sağ elindekinden hiçbir şey eksiltmemiştir."
قَالَ: وعرشه على المَاء وَفِي يَده الْأُخْرَى الْقَبْض يرفع ويخفض
Dedi ki: "Arşı da su üzerindeydi. Diğer elinde ise kabz (tutup kısma ve rızkı genişletip daraltma gücü) vardır; yükseltir ve alçaltır."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {وليزيدن كثيرا مِنْهُم مَا أنزل إِلَيْك من رَبك طغياناً وَكفرا} قَالَ: حملهمْ حسد مُحَمَّد وَالْعرب على أَن تركُوا الْقُرْآن وَكَفرُوا بِمُحَمد وَدينه وهم يجدونه عِنْدهم مَكْتُوبًا
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { وليزيدن كثيرا مِنْهُم مَا أنزل إِلَيْك من رَبك طغياناً وَكفرا } “Rabbinden sana indirilen, onlardan birçoğunun azgınlığını ve küfrünü elbette artıracaktır” kavli hakkında nakletmişlerdir: Dedi ki: Muhammed'e ve Araplara duydukları haset, yanlarında [Tevrat'ta] yazılı buldukları halde Kur'an'ı terk etmelerine, Muhammed'i ve dinini inkâr etmelerine sebep oldu.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الرّبيع قَالَ: قَالَت الْعلمَاء فِيمَا حفظو وَعَلمُوا: أَنه لَيْسَ على الأَرْض قوم حكمُوا بِغَيْر مَا أنزل الله إِلَّا ألْقى الله بَينهم الْعَدَاوَة والبغضاء وَقَالَ: ذَلِك فِي الْيَهُود حَيْثُ حكمُوا بِغَيْر ماانزل الله {وألقينا بَينهم الْعَدَاوَة والبغضاء إِلَى يَوْم الْقِيَامَة} قَالَ: الْيَهُود وَالنَّصَارَى
Ebû'ş-Şeyh, er-Rebî'den nakletmiştir: Dedi ki: Âlimler ezberleyip bildikleri hususlarda şöyle dediler: "Yeryüzünde Allah'ın indirdiğinden başkasıyla hükmeden hiçbir topluluk yoktur ki Allah onların arasına düşmanlık ve kin salmış olmasın." Dedi ki: Allah'ın indirdiğinden başkasıyla hükmettikleri zaman bu durum Yahudiler hakkında vuku bulmuştur. { وألقينا بَينهم الْعَدَاوَة والبغضاء إِلَى يَوْم الْقِيَامَة } “Onların arasına kıyamet gününe kadar düşmanlık ve kin saldık” [kavli hakkında]: "Yahudiler ve Hristiyanlar[dır]" dedi.
وَفِي قَوْله {كلما أوقدوا نَارا للحرب أطفأها الله} قَالَ: حَرْب مُحَمَّد ﷺ
{ كلما أوقدوا نَارا للحرب أطفأها الله } “Savaş için ne zaman bir ateş tutuşturdularsa Allah onu söndürdü” kavli hakkında da: "Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in savaşıdır" dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ {كلما أوقدوا نَارا للحرب أطفأها الله} قَالَ: كلما اجْمَعُوا أَمرهم على شَيْء فرّقه الله وأطفأ حَدهمْ ونارهم وَقذف فِي قُلُوبهم الرعب
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den { كلما أوقدوا نَارا للحرب أطفأها الله } “Savaş için ne zaman bir ateş tutuşturdularsa Allah onu söndürdü” kavli hakkında nakletmişlerdir: Dedi ki: Bir iş üzerinde ne zaman fikir birliğine varsalar Allah onu dağıtır, güçlerini ve ateşlerini söndürür ve kalplerine korku salar.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة {كلما أوقدوا نَارا للحرب أطفأها الله} قَالَ: أُولَئِكَ أَعدَاء الله الْيَهُود كلما أوقدوا نَارا للحرب أطفأها الله فَلَنْ تلقى الْيَهُود بِبَلَد إِلَّا وَجَدتهمْ من أذلّ أَهله لقد جَاءَ الْإِسْلَام حِين جَاءَ وهم تَحت أَيدي الْمَجُوس وهم أبْغض خلق الله تعمية وتصغيراً باعمالهم أَعمال السوء
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den { كلما أوقدوا نَارا للحرب أطفأها الله } “Savaş için ne zaman bir ateş tutuşturdularsa Allah onu söndürdü” kavli hakkında nakletmişlerdir: Dedi ki: Onlar Allah'ın düşmanları olan Yahudilerdir. Savaş için ne zaman bir ateş yaksalar Allah onu söndürmüştür. Hangi memlekette Yahudilere rastlarsan rastla, onları o memleket halkının en zelili olarak bulursun. İslâm geldiğinde onlar Mecûsîlerin hâkimiyeti altındaydılar ve kötü amelleri sebebiyle Allah'ın yarattıkları arasında en çok buğzedilen, [haktan] uzaklaştırılmış ve zelil kılınmış kimselerdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَفِي قَوْله عَن الْحسن {كلما أوقدوا نَارا للحرب أطفأها الله} قَالَ: كلما اجْتمعت السفلة على قتل الْعَرَب
İbn Ebî Hâtim, Hasan'dan { كلما أوقدوا نَارا للحرب أطفأها الله } “Savaş için ne zaman bir ateş tutuşturdularsa Allah onu söndürdü” kavli hakkında nakletmiştir: Dedi ki: Ayaktakımı Arapları öldürmek için her toplandığında [Allah onları dağıtmıştır].
- قَوْله تَعَالَى: وَلَو أَن أهل الْكتاب آمنُوا وَاتَّقوا لكفرنا عَنْهُم سيئاتهم ولأدخلناهم جنَّات النَّعيم
- Yüce Allah'ın: "Eğer Kitap ehli iman edip sakınsalardı, elbette onların kötülüklerini örter ve onları Naim cennetlerine koyardık" kavli:
- أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَلَو أَن أهل الْكتاب آمنُوا وَاتَّقوا} قَالَ: آمنُوا بِمَا أنزل الله وَاتَّقوا مَا حرم الله
- Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den { وَلَو أَن أهل الْكتاب آمنُوا وَاتَّقوا } “Eğer Kitap ehli iman edip sakınsalardı” kavli hakkında nakletmişlerdir: Dedi ki: Allah'ın indirdiğine iman edip Allah'ın haram kıldıklarından sakınsalardı.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مَالك بن دِينَار قَالَ {جنَّات النَّعيم} بَين جنَّات الفردوس وجنات عدن وفيهَا جوَار خُلِقْنَ من ورد الْجنَّة
İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Mâlik b. Dînâr'dan nakletmişlerdir: Dedi ki: { جنَّات النَّعيم } “Naim cennetleri”, Firdevs cennetleri ile Adn cennetleri arasındadır ve orada cennet gülünden yaratılmış cariyeler vardır.
قيل فَمن سكنها قَالَ: الَّذين هموا بِالْمَعَاصِي فَلَمَّا ذكرُوا عَظمَة الله ﷻ راقبوه
"Orada kimler ikamet eder?" denildi. Dedi ki: Günah işlemeye niyetlenip de Allah celle celâluhu'nun azametini hatırlayınca O'ndan sakınan kimselerdir.
- قَوْله تَعَالَى: وَلَو أَنهم أَقَامُوا التَّوْرَاة وَالْإِنْجِيل وَمَا أنزل إِلَيْهِم من رَبهم لأكلوا من فَوْقهم وَمن تَحت أَرجُلهم مِنْهُم أمة مقتصدة وَكثير مِنْهُم سَاءَ مَا يعْملُونَ
- Yüce Allah'ın: "Eğer onlar Tevrat'ı, İncil'i ve Rablerinden kendilerine indirileni gereğince uygulasalardı, elbette üstlerinden ve ayaklarının altından yerlerdi. İçlerinden orta yolu tutan bir topluluk vardır; fakat çoğunun yapmakta olduğu şey ne kötüdür!" kavli:
- أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَلَو أَنهم أَقَامُوا التَّوْرَاة وَالْإِنْجِيل} الْآيَة
- İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den { وَلَو أَنهم أَقَامُوا التَّوْرَاة وَالْإِنْجِيل } “Eğer onlar Tevrat'ı ve İncil'i uygulasalardı...” ayeti hakkında nakletmişlerdir:
قَالَ: أما اقامتهم التَّوْرَاة وَالْإِنْجِيل فَالْعَمَل بهما وَأما {وَمَا أنزل إِلَيْهِم من رَبهم} فمحمد ﷺ وماأنزل عَلَيْهِ وَأما {لأكلوا من فَوْقهم} فَأرْسلت عَلَيْهِ مَطَرا وَأما {وَمن تَحت أَرجُلهم} يَقُول: لأنبت لَهُم من الأَرْض من رِزْقِي مَا يغنيهم {مِنْهُم أمة مقتصدة} وهم مسلمة أهل الْكتاب
Dedi ki: Tevrat'ı ve İncil'i uygulamaları ise onlarla amel etmeleridir. { وَمَا أنزل إِلَيْهِم من رَبهم } “Ve Rablerinden kendilerine indirileni” [kavli], Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ona indirilen [Kur'an]'dır. { لأكلوا من فَوْقهم } “Üstlerinden yerlerdi” [kavli], üzerlerine yağmur yağdırılmasıdır. { وَمن تَحت أَرجُلهم } “Ve ayaklarının altından” kavline gelince: [Allah]: "Onlara yetecek rızkımı onlar için yerden bitirirdim" buyurmaktadır. { مِنْهُم أمة مقتصدة } “İçlerinden orta yolu tutan bir topluluk vardır” [kavli ise], Kitap ehlinin Müslüman olanlarıdır.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {لأكلوا من فَوْقهم} يَعْنِي لأرسل عَلَيْهِم السَّمَاء مدراراً {وَمن تَحت أَرجُلهم} قَالَ: تخرج الأَرْض من بركاتها
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan nakletmişlerdir: { لأكلوا من فَوْقهم } “Üstlerinden yerlerdi”, yani üzerlerine gökten bol bol yağmur indirirdi demektir. { وَمن تَحت أَرجُلهم } “Ve ayaklarının altından” [kavli hakkında da] dedi ki: Yer bereketlerini çıkarırdı.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي الْآيَة يَقُول: لأكلوا من الرزق الَّذِي ينزل من السَّمَاء وَالَّذِي وَالَّذِي ينْبت من الأَرْض
İbn Cerîr, bu ayet hakkında İbn Abbâs'tan nakletmiştir: [Ayet] şöyle demektedir: Gökten inen ve yerden biten rızıktan yerlerdi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة {لأكلوا من فَوْقهم وَمن تَحت أَرجُلهم} يَقُول لأعطتهم السَّمَاء بركاتها وَالْأَرْض نباتها {مِنْهُم أمة مقتصدة} على كتاب الله قد آمنُوا ثمَّ ذمّ أَكثر الْقَوْم فَقَالَ {وَكثير مِنْهُم سَاءَ مَا يعْملُونَ}
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den nakletmişlerdir: { لأكلوا من فَوْقهم وَمن تَحت أَرجُلهم } “Üstlerinden ve ayaklarının altından yerlerdi” [kavli hakkında] der ki: Gök onlara bereketlerini, yer de bitkilerini verirdi. { مِنْهُم أمة مقتصدة } “İçlerinden orta yolu tutan bir topluluk vardır” [kavli]: Allah'ın Kitabı üzere iman etmiş kimselerdir. Sonra [Allah] o kavmin çoğunu yererek: { وَكثير مِنْهُم سَاءَ مَا يعْملُونَ } “Fakat çoğunun yapmakta olduğu şey ne kötüdür!” buyurmuştur.
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن الرّبيع بن أنس قَالَ: الْأمة المقتصدة
İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, Rebî' b. Enes'ten nakletmişlerdir: Dedi ki: Orta yolu tutan topluluk (ümmet-i mukteside),
الَّذين لاهم فسقوا فِي الدّين ولاهم غلوا
dinde ne yoldan çıkan (fıska düşen) ne de aşırıya kaçan (gulatlık yapan) kimselerdir.