وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن مُحَمَّد بن أبي مُوسَى فِي الْآيَة قَالَ: الْآبَاء جعلُوا هَذَا وماتوا وَنَشَأ الْأَبْنَاء وظنوا أَن الله هُوَ جعل هَذَا فَقَالَ الله {وَلَكِن الَّذين كفرُوا يفترون على الله الْكَذِب} الْآبَاء فالآباء افتروا على الله الْكَذِب وَالْأَبْنَاء أَكْثَرهم لَا يعْقلُونَ يظنون الله هُوَ الَّذِي جعله
Ebü'ş-Şeyh, Muhammed b. Ebî Mûsâ'dan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Babalar bunu uydurdular ve öldüler; oğullar yetişti ve bunu Allah'ın uydurduğunu sandılar. Bunun üzerine Allah {وَلَكِن الَّذين كفرُوا يفترون على الله الْكَذِب} “Fakat inkâr edenler Allah'a yalan uydurmaktadırlar” buyurdu; [bunlar] babalardır. Yani babalar Allah'a yalan uydurdular, oğulların ise çoğunun aklı ermez; bunu Allah'ın koyduğunu sanırlar."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُحَمَّد بن أبي مُوسَى فِي قَوْله {وَلَكِن الَّذين كفرُوا يفترون على الله الْكَذِب} قَالَ: هم أهل الْكتاب {وَأَكْثَرهم لَا يعْقلُونَ} قَالَ: هم أهل الْأَوْثَان
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Muhammed b. Ebî Mûsâ'dan {وَلَكِن الَّذين كفرُوا يفترون على الله الْكَذِب} “Fakat inkâr edenler Allah'a yalan uydurmaktadırlar” sözü hakkında: "Onlar Ehl-i kitaptır", {وَأَكْثَرهم لَا يعْقلُونَ} “ve onların çoğunun aklı ermez” [sözü hakkında da]: "Onlar putperestlerdir" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الشّعبِيّ فِي قَوْله {وَلَكِن الَّذين كفرُوا يفترون على الله الْكَذِب وَأَكْثَرهم لَا يعْقلُونَ} قَالَ: الَّذين لَا يعقلوهم الأتباع وَأما الَّذين افتروا فعقلوا أَنهم افتروا
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Şa'bî'den {وَلَكِن الَّذين كفرُوا يفترون على الله الْكَذِب وَأَكْثَرهم لَا يعْقلُونَ} “Fakat inkâr edenler Allah'a yalan uydurmaktadırlar ve onların çoğunun aklı ermez” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Aklı ermeyenler tâbî olanlardır. İftira edenlere gelince, onlar iftira ettiklerini akıl ediyorlardı/biliyorlardı."
- قَوْله تَعَالَى: يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا عَلَيْكُم أَنفسكُم لَا يضركم من ضل إِذا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى الله مرجعكم جَمِيعًا فينبئكم بِمَا كُنْتُم تَعْمَلُونَ
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda olursanız sapan kimse size zarar veremez. Hepinizin dönüşü Allah'adır. Artık O, yapmakta olduklarınızı size haber verecektir.”
أخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَعبد بن حميد والعدني وَابْن منيع والْحميدِي فِي مسانيدهم وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَصَححهُ وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة وَأَبُو يعلى والكجي فِي سنَنه وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن حبَان وَالدَّارَقُطْنِيّ فِي الافراد وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان والضياء فِي المختارة عَن قيس قَالَ: قَامَ أَبُو بكر فَحَمدَ الله وَأثْنى عَلَيْهِ وَقَالَ: يَا أَيهَا النَّاس إِنَّكُم تقرأون هَذِه الْآيَة {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا عَلَيْكُم أَنفسكُم لَا يضركم من ضل إِذا اهْتَدَيْتُمْ} وَإِنَّكُمْ تضعونها على غير موضعهَا وَإِنِّي سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول إِن النَّاس إِذا رَأَوْا الْمُنكر وَلم يغيروه أوشك أَن يعمهم الله بعقاب
İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Abd b. Humeyd, el-Adenî, İbn Menî', Müsned'lerinde el-Humeydî, Ebû Dâvûd, sahih kabul ederek Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce, Ebû Ya'lâ, Sünen'inde el-Keccî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, el-Efrâd'da Dârekutnî, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdûye, Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî ve el-Muhtâre'de Ziyâ, Kays'tan rivayet etti; dedi ki: Ebû Bekir ayağa kalkıp Allah'a hamd ve senâda bulundu ve şöyle dedi: "Ey insanlar! Siz şu {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا عَلَيْكُم أَنفسكُم لَا يضركم من ضل إِذا اهْتَدَيْتُمْ} “Ey iman edenler! Kendinize bakın; siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez” ayetini okuyorsunuz ve onu yerinin dışına koyuyorsunuz. Şüphesiz ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: 'İnsanlar kötülüğü görüp de onu değiştirmezlerse, Allah'ın onları genel bir azapla kuşatması pek yakındır.'"
وَأخرج ابْن جرير عَن قيس بن أبي حَازِم قَالَ: صعد أَبُو بكر مِنْبَر رَسُول الله ﷺ فَحَمدَ الله وَأثْنى عَلَيْهِ ثمَّ قَالَ: أَيهَا النَّاس إِنَّكُم لتتلون آيَة من كتاب الله وتعدونها رخصَة وَالله مَا أنزل الله فِي كِتَابه أَشد مِنْهَا {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا عَلَيْكُم أَنفسكُم لَا يضركم من ضل إِذا اهْتَدَيْتُمْ} وَالله لتأمرن بِالْمَعْرُوفِ ولتنهون عَن الْمُنكر أَو ليعمنكم الله مِنْهُ بعقاب
İbn Cerîr, Kays b. Ebî Hâzim'den rivayet etti; dedi ki: Ebû Bekir, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in minberine çıkıp Allah'a hamd ve senâ etti, sonra şöyle dedi: "Ey insanlar! Siz Allah'ın Kitabı'ndan bir ayet okuyor ve onu bir ruhsat sayıyorsunuz. Allah'a yemin olsun ki, Allah Kitabı'nda ondan daha şiddetlisini indirmemiştir: {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا عَلَيْكُم أَنفسكُم لَا يضركم من ضل إِذا اهْتَدَيْتُمْ} “Ey iman edenler! Kendinize bakın; siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez”. Allah'a yemin olsun ki, ya iyiliği emredip kötülükten sakındırırsınız ya da Allah katından [hepinizi] bir cezayla kuşatır."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن جرير البَجلِيّ: سَمِعت النَّبِي ﷺ يَقُول: مامن قوم يكون بَين أظهرهم رجل يعْمل بِالْمَعَاصِي هم أمنع مِنْهُ وأعز ثمَّ لَا يغيرون عَلَيْهِ إِلَّا أوشك أَن يعمهم الله مِنْهُ بعقاب
Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd, Cerîr el-Becelî'den rivayet etti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Aralarında günah işleyen bir adam bulunduğu halde, ondan daha güçlü ve daha üstün olup da bunu değiştirmeyen hiçbir topluluk yoktur ki, Allah onları Kendi katından bir cezayla kuşatmasın."
وَأخرج التِّرْمِذِيّ وَصَححهُ وَابْن ماجة وَابْن جرير وَالْبَغوِيّ فِي مُعْجَمه وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن أبي أُميَّة الشَّعْبَانِي قَالَ أتيت أَبَا ثَعْلَبَة الْخُشَنِي فَقلت لَهُ: كَيفَ تصنع فِي هَذِه الْآيَة قَالَ: أَيَّة آيَة قَالَ: قَوْله {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا عَلَيْكُم أَنفسكُم لَا يضركم من ضل إِذا اهْتَدَيْتُمْ} قَالَ: أما وَالله لقد سَأَلت عَنْهَا خَبِيرا سَأَلت عَنْهَا رَسُول الله ﷺ قَالَ: بل ائْتَمرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَتَنَاهوا عَن الْمُنكر
Sahih kabul ederek Tirmizî, İbn Mâce, İbn Cerîr, Mu'cem'inde Begavî, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdûye, sahih kabul ederek Hâkim ve Şuab'da Beyhakî, Ebû Ümeyye eş-Şa'bânî'den rivayet etti; dedi ki: Ebû Sa'lebe el-Huşenî'ye geldim ve ona: "Bu ayet hakkında ne yapıyorsun?" dedim. "Hangi ayet?" dedi. {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا عَلَيْكُم أَنفسكُم لَا يضركم من ضل إِذا اهْتَدَيْتُمْ} “Ey iman edenler! Kendinize bakın; siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez” ayeti, dedim. Dedi ki: "Allah'a yemin olsun ki bunu iyi bilene sordun; bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sordum; şöyle buyurdu: 'Aksine, iyiliği emredin ve kötülükten sakındırın;
حَتَّى إِذا رَأَيْت شحا مُطَاعًا وَهوى مُتبعا وَدُنْيا مُؤثرَة وَإِعْجَاب كل ذِي رَأْي بِرَأْيهِ فَعَلَيْك بِخَاصَّة نَفسك ودع عَنْك أَمر الْعَوام فَإِن من وَرَائِكُمْ أَيَّام الصَّبْر الصابر فِيهِنَّ مثل الْقَابِض على الْحمر لِلْعَامِلِ فِيهِنَّ مثل أجر خمسين رجلا يعْملُونَ مثل عَمَلكُمْ
tâ ki boyun eğilen bir cimrilik/hırs, peşinden gidilen bir heva, [ahirete] tercih edilen bir dünya ve her fikir sahibinin kendi fikrini beğendiğini gördüğün zaman, işte o vakit kendi nefsine bak ve avamın işini bırak. Çünkü arkanızda sabır günleri vardır. O günlerde sabreden, avucunda kor tutan kimse gibidir. O günlerde [dinin gereğini] yapana, sizin yaptığınız amelin benzerini yapan elli adamın ecri kadar ecir vardır.'"
وَأخرج أَحْمد وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي عَامر الْأَشْعَرِيّ أَنه كَانَ فيهم شَيْء فاحتبس على رَسُول الله ﷺ ثمَّ أَتَاهُ فَقَالَ: مَا حَبسك
Ahmed, İbn Ebî Hâtim, Taberânî [ve] İbn Merdûye, Ebû Âmir el-Eş'arî'den rivayet etti ki: Onların arasında bir durum meydana geldi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gitmekten geri durdu. Sonra O'na geldiğinde [Allah Resûlü]: "Seni alıkoyan neydi?" buyurdu.
قَالَ: يَا رَسُول الله قَرَأت هَذِه الْآيَة {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا عَلَيْكُم أَنفسكُم لَا يضركم من ضل إِذا اهْتَدَيْتُمْ} قَالَ: فَقَالَ لَهُ النَّبِي ﷺ: أَيْن ذهبتم إِنَّمَا هِيَ لَا يضركم من ضل من الْكفَّار إِذا اهْتَدَيْتُمْ
"Ey Allah'ın Resulü! Şu {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا عَلَيْكُم أَنفسكُم لَا يضركم من ضل إِذا اهْتَدَيْتُمْ} “Ey iman edenler! Kendinize bakın; siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez” ayetini okudum" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona şöyle buyurdu: "Nereye gidiyorsunuz? O ancak 'Siz doğru yolda olduğunuz takdirde kâfirlerden sapan kimse size zarar veremez' [demektir]."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَسَعِيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ وَأَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن
Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Taberânî ve Ebü'ş-Şeyh, Hasan'dan rivayet etti:
أَن ابْن مَسْعُود سَأَلَهُ رجل عَن قَوْله {عَلَيْكُم أَنفسكُم} فَقَالَ: أَيهَا النَّاس إِنَّه لَيْسَ بزمانها فَإِنَّهَا الْيَوْم مَقْبُولَة وَلكنه قد أوشك أَن يَأْتِي زمَان تأمرون بِالْمَعْرُوفِ فيصنع بكم كَذَا وَكَذَا أَو قَالَ: فَلَا يقبل مِنْكُم فَحِينَئِذٍ عَلَيْكُم أَنفسكُم لَا يضركم من ضل إِذا اهْتَدَيْتُمْ
Bir adam İbn Mes'ûd'a {عَلَيْكُم أَنفسكُم} “Kendinize bakın” sözünü sordu; o da şöyle dedi: "Ey insanlar! Bunun zamanı [henüz] değildir. Çünkü o bugün kabul edilmektedir; fakat öyle bir zamanın gelmesi yakındır ki iyiliği emredersiniz de size şöyle şöyle yapılır -veya: sizden kabul edilmez- dedi. İşte o zaman kendinize bakın; siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد عَن ابْن مَسْعُود فِي قَوْله {عَلَيْكُم أَنفسكُم} الْآيَة
Saîd b. Mansûr ve Abd b. Humeyd, İbn Mes'ûd'dan {عَلَيْكُم أَنفسكُم} “Kendinize bakın” ayeti hakkında rivayet etti;
قَالَ: مروا بِالْمَعْرُوفِ وانهوا عَن الْمُنكر مالم يكن من دون ذَلِك السَّوْط وَالسيف فَإِذا كَانَ ذَلِك كَذَلِك فَعَلَيْكُم أَنفسكُم
şöyle dedi: "Kırbaç ve kılıç araya girmedikçe iyiliği emredin ve kötülükten sakındırın. Şayet durum böyle olursa o takdirde kendinize bakın."
وَأخرج عبد بن حميد ونعيم بن حَمَّاد فِي الْفِتَن وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن أبي الْعَالِيَة قَالَ: كَانُوا عِنْد عبد الله بن مَسْعُود فَوَقع بَين رجلَيْنِ بعض مَا يكون بَين النَّاس حَتَّى قَامَ كل وَاحِد مِنْهُمَا إِلَى صَاحبه فَقَالَ رجل من جلساء عبد الله: أَلا أقوم فآمرهما بِالْمَعْرُوفِ وأنهاهما عَن الْمُنكر فَقَالَ آخر إِلَى جنبه: عَلَيْك نَفسك فَإِن الله تَعَالَى يَقُول {عَلَيْكُم أَنفسكُم} فَسَمعَهَا ابْن مَسْعُود فَقَالَ: مَه لم يَجِيء تَأْوِيل هَذِه الْآيَة بعد إِن الْقُرْآن أنزل حَيْثُ أنزل وَمِنْه آي قد مضى تأويلهن قبل أَن ينزلن وَمِنْه مَا وَقع تأويلهن على عهد رَسُول الله ﷺ وَمِنْه آي يَقع تأويلهن بعد رَسُول الله ﷺ بسنين وَمِنْه آي يَقع تأويلهن بعد الْيَوْم وَمِنْه آي يَقع تأويلهن عِنْد السَّاعَة مَا ذكر من أَمر السَّاعَة وَمِنْه آي يَقع تأويلهن عِنْد الْحساب مَا ذكر من أَمر الْحساب وَالْجنَّة وَالنَّار فَمَا دَامَت قُلُوبكُمْ وَاحِدَة وأهواؤكم وَاحِدَة وَلم تلبسوا شيعًا فَلم يذقْ بَعْضكُم بَأْس بعض فَمروا وانهوا فَإِذا اخْتلفت الْقُلُوب والأهواء وألبستم شيعًا وذاق بَعْضكُم بَأْس بعض فَكل امرىء وَنَفسه فَعِنْدَ ذَلِك جَاءَ تَأْوِيل هَذِه الْآيَة
Abd b. Humeyd, el-Fiten'de Nuaym b. Hammâd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve eş-Şuab'da Beyhakî, Ebü'l-Âliye'den rivayet etti; dedi ki: Abdullah b. Mes'ûd'un yanındaydılar; iki adam arasında insanlar arasında olabilecek cinsten bir şey vuku buldu, öyle ki her biri diğerinin üzerine yürüdü. Abdullah'ın meclisindekilerden bir adam: "Kalkıp onlara iyiliği emredip kötülükten sakındırmayayım mı?" dedi. Yanındaki bir başkası da: "Sen nefsine bak; zira Yüce Allah {عَلَيْكُم أَنفسكُم} “Kendinize bakın” buyurmaktadır" dedi. İbn Mes'ûd bunu işitince şöyle dedi: "Dur! Bu ayetin tevili henüz gelmedi. Şüphesiz Kur'an indirildiği yere indirildi; ondan bazı ayetler vardır ki tevilleri inmeden önce geçmiştir; bazısı vardır ki tevili Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde gerçekleşmiştir; bazısı vardır ki tevili Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den yıllar sonra gerçekleşecektir; bazısı vardır ki tevili bugünden sonra gerçekleşecektir; bazısı vardır ki tevili Kıyamet vaktinde, Kıyamet'e dair zikredilen şeylerde gerçekleşecektir; bazısı da vardır ki tevili hesap vaktinde, hesap, cennet ve cehenneme dair zikredilen şeylerde gerçekleşecektir. Kalpleriniz bir, arzularınız bir olduğu ve fırkalara bölünmediğiniz, birbirinizin şiddetini tatmadığınız sürece [iyiliği] emredin ve [kötülükten] sakındırın. Fakat kalpler ve arzular ayrışır, fırkalara bölünür ve birbirinizin şiddetini tadarsanız, o takdirde her kişi kendi nefsinden sorumludur. İşte o zaman bu ayetin tevili gelmiş olur."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عمر
İbn Cerîr ve İbn Merdûye, İbn Ömer'den rivayet etti:
أَنه قيل لَهُ: أجلست فِي هَذِه الْأَيَّام فَلم تَأمر وَلم تنه فَإِن الله قَالَ {عَلَيْكُم أَنفسكُم} فَقَالَ: إِنَّهَا لَيست لي وَلَا لِأَصْحَابِي لِأَن رَسُول الله ﷺ قَالَ أَلا فليبلغ الشَّاهِد الْغَائِب فَكُنَّا نَحن الشُّهُود
Ona şöyle denildi: "Şu günlerde [evinde] oturdun da ne [iyiliği] emrediyor ne de [kötülükten] sakındırıyorsun; zira Allah {عَلَيْكُم أَنفسكُم} “Kendinize bakın” buyurmuştur." Bunun üzerine o şöyle dedi: "Bu ne bana ne de arkadaşlarıma aittir; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Dikkat edin, burada bulunan bulunmayana tebliğ etsin' buyurmuştur; bizler şahitlerdik,
وَأَنْتُم الْغَيْب وَلَكِن هَذِه الْآيَة لأقوام يجيئون من بَعدنَا إِن قَالُوا لم يقبل مِنْهُ
siz ise bulunmayanlarsınız. Fakat bu ayet, bizden sonra gelecek ve söyledikleri zaman kendilerinden kabul edilmeyecek olan topluluklar içindir."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير من طَرِيق قَتَادَة عَن رجل قَالَ: كنت فِي خلَافَة عمر بن الْخطاب بِالْمَدِينَةِ فِي حَلقَة فيهم أَصْحَاب النَّبِي ﷺ فَإِذا فيهم شيخ حسبت أَنه قَالَ أبي بن كَعْب فَقَرَأَ {عَلَيْكُم أَنفسكُم} فَقَالَ: إِنَّمَا تَأْوِيلهَا فِي آخر الزَّمَان
Abdürrezzâk ve İbn Cerîr, Katâde yoluyla bir adamdan rivayet etti; dedi ki: Ömer b. el-Hattâb'ın hilafeti döneminde Medine'de içinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının bulunduğu bir halkadaydım. İçlerinde yaşlı bir zat vardı -Übey b. Ka'b olduğunu söylediğini zannettim-; {عَلَيْكُم أَنفسكُم} “Kendinize bakın” ayetini okudu ve: "Bunun tevili ancak ahir zamandadır" dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ من طَرِيق قَتَادَة عَن أبي مَازِن قَالَ: انْطَلَقت على عهد عُثْمَان إِلَى الْمَدِينَة فَإِذا قوم جُلُوس فَقَرَأَ أحدهم {عَلَيْكُم أَنفسكُم} فَقَالَ: أَكْثَرهم: لم يَجِيء تَأْوِيل هَذِه الْآيَة الْيَوْم
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde kanalıyla Ebû Mâzin'den rivayet etti; dedi ki: Osman döneminde Medine'ye gittim. Baktım ki bir grup insan oturuyor; içlerinden biri {عَلَيْكُم أَنفسكُم} “Kendinize bakın” ayetini okudu. Çoğunluğu: "Bu ayetin tevili bugün [henüz] gelmedi" dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن جُبَير بن نفير قَالَ: كنت فِي حَلقَة فِيهَا أَصْحَاب النَّبِي ﷺ وَإِنِّي لأصغر الْقَوْم فتذاكروا الْأَمر بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْي عَن الْمُنكر فَقلت: أَلَيْسَ الله يَقُول {عَلَيْكُم أَنفسكُم} فَأَقْبَلُوا عَليّ بِلِسَان وَاحِد فَقَالُوا: تنْزع آيَة من الْقُرْآن لَا تعرفها وَلَا تَدْرِي مَا تَأْوِيلهَا حَتَّى تمنيت أَنِّي لم أكن تَكَلَّمت ثمَّ أَقبلُوا يتحدثون فَلَمَّا حضر قيامهم قَالُوا: إِنَّك غُلَام حدث السن وَإنَّك نزعت أَيَّة لَا تَدْرِي ماهي وَعَسَى أَن تدْرك ذَلِك الزَّمَان إِذا رَأَيْت شحا مُطَاعًا وَهوى مُتبعا وَإِعْجَاب كل ذِي رَأْي بِرَأْيهِ فَعَلَيْك بِنَفْسِك لَا يَضرك من ضل إِذا اهتديت
İbn Cerîr, Cübeyr b. Nüfeyr'den rivayet etti; dedi ki: İçinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının bulunduğu bir halkadaydım ve topluluğun en genci bendim. İyiliği emretme ve kötülükten sakındırma konusunu müzakere ettiler. Ben: "Allah {عَلَيْكُم أَنفسكُم} “Kendinize bakın” buyurmuyor mu?" dedim. Hep bir ağızdan bana yöneldiler ve: "Kur'an'dan tanımadığın ve tevilini bilmediğin bir ayeti çekip çıkarıyorsun!" dediler; öyle ki keşke konuşmasaydım diye temenni ettim. Sonra konuşmaya devam ettiler. Kalkma vakitleri gelince şöyle dediler: "Sen yaşı küçük bir gençsin ve ne olduğunu bilmediğin bir ayeti delil getirdin. Umulur ki o zamana yetişirsin: Boyun eğilen bir cimrilik/hırs, peşinden gidilen bir heva ve her fikir sahibinin kendi fikrini beğendiğini gördüğün zaman, işte o vakit kendi nefsine bak; doğru yolda olduğun takdirde sapan kimse sana zarar vermez."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن معَاذ بن جبل أَنه قَالَ: يارسول الله أَخْبرنِي عَن قَول الله ﷿ {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا عَلَيْكُم أَنفسكُم لَا يضركم من ضل إِذا اهْتَدَيْتُمْ} قَالَ: يَا معَاذ مروا بِالْمَعْرُوفِ وَتَنَاهوا عَن الْمُنكر فَإِذا رَأَيْتُمْ شحا مُطَاعًا وَهوى مُتبعا وَإِعْجَاب كل ذِي رَأْي بِرَأْيهِ فَعَلَيْكُم أَنفسكُم لَا يضركم ضَلَالَة غَيْركُمْ فَهُوَ من وَرَائِكُمْ أَيَّام الصَّبْر المتمسك فِيهَا بِدِينِهِ مثل الْقَابِض على الْجَمْر فللعامل مِنْهُم يَوْمئِذٍ مثل عمل أحدكُم الْيَوْم كَأَجر خمسين مِنْكُم
İbn Merdûye, Muâz b. Cebel'den rivayet etti ki o şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resulü! Allah Azze ve Celle'nin {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا عَلَيْكُم أَنفسكُم لَا يضركم من ضل إِذا اهْتَدَيْتُمْ} “Ey iman edenler! Kendinize bakın; siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez” buyruğunu bana haber ver." Şöyle buyurdu: "Ey Muâz! İyiliği emredin ve kötülükten sakındırın. Boyun eğilen bir cimrilik/hırs, peşinden gidilen bir heva ve her fikir sahibinin kendi fikrini beğendiğini gördüğünüz zaman, artık kendinize bakın; başkasının sapıklığı size zarar vermez. Çünkü arkanızda sabır günleri vardır; o günlerde dinine sımsıkı sarılan kişi kor tutan kimse gibidir. O gün onlardan [dinin gereğini] yapan kimseye, bugün sizden birinizin ameli gibi, sizden elli kişinin ecri kadar ecir vardır."
قلت: يَا رَسُول الله خمسين مِنْهُم قَالَ: بل خمسين مِنْكُم أَنْتُم
"Ey Allah'ın Resulü! Onlardan elli kişinin mi?" dedim. "Aksine, bizzat sizden elli kişinin!" buyurdu.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ قَالَ: ذكرت هَذِه الْآيَة عِنْد رَسُول الله ﷺ
İbn Merdûye, Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında şu ayet zikredildi:
قَول الله ﷿ {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا عَلَيْكُم أَنفسكُم لَا يضركم من ضل إِذا اهْتَدَيْتُمْ} فَقَالَ نَبِي الله ﷺ: لم يجىء تَأْوِيلهَا لَا يَجِيء تَأْوِيلهَا حَتَّى يهْبط عِيسَى بن مَرْيَم ﵇
Allah Azze ve Celle'nin {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا عَلَيْكُم أَنفسكُم لَا يضركم من ضل إِذا اهْتَدَيْتُمْ} “Ey iman edenler! Kendinize bakın; siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez” buyruğu. Bunun üzerine Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Onun tevili [henüz] gelmedi; onun tevili Meryem oğlu İsa aleyhisselâm ininceye kadar gelmeyecektir."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن مُحَمَّد بن عبد الله التَّيْمِيّ عَن أبي بكر الصّديق سَمِعت
İbn Merdûye, Muhammed b. Abdillâh et-Teymî kanalıyla Ebû Bekir es-Sıddîk'tan [şöyle dediğini] rivayet etti: İşittim ki...
رَسُول الله ﷺ يَقُول: مَا ترك قوم الْجِهَاد فِي سَبِيل الله إِلَّا ضَربهمْ الله بذل وَلَا أقرّ قوم الْمُنكر بَين أظهارهم إِلَّا عمهم الله بعقاب وَمَا بَيْنك وَبَين أَن يعمكم الله بعقاب من عِنْده إِلَّا أَن تأولوا هَذِه الْآيَة على غير أَمر بِمَعْرُوف وَلَا نهي عَن الْمُنكر {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا عَلَيْكُم أَنفسكُم لَا يضركم من ضل إِذا اهْتَدَيْتُمْ}
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyuruyordu: "Allah yolunda cihadı terk eden hiçbir kavim yoktur ki Allah onları zillete uğratmasın. Aralarında kötülüğü onaylayıp [karşı çıkmayan] hiçbir kavim yoktur ki Allah onları genel bir cezayla kuşatmasın. Allah'ın Kendi katından bir cezayla sizi kuşatması ile aranızdaki tek şey, bu {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا عَلَيْكُم أَنفسكُم لَا يضركم من ضل إِذا اهْتَدَيْتُمْ} “Ey iman edenler! Kendinize bakın; siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez” ayetini iyiliği emretme ve kötülükten sakındırma dışına tevil etmenizdir."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي بكر بن مُحَمَّد بن عَمْرو بن حزم قَالَ: خطب أَبُو بكر النَّاس فَكَانَ فِي خطبَته قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ يَا أَيهَا النَّاس لَا تتكلموا على هَذِه الْآيَة {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا عَلَيْكُم أَنفسكُم لَا يضركم من ضل إِذا اهْتَدَيْتُمْ} إِن الذاعر ليَكُون فِي الْحَيّ فَلَا يمنعوه فيعمهم الله بعقاب
İbn Merdûye, Ebû Bekir b. Muhammed b. Amr b. Hazm'dan rivayet etti; dedi ki: Ebû Bekir insanlara hitap etti; hutbesinde şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ey insanlar! Şu {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا عَلَيْكُم أَنفسكُم لَا يضركم من ضل إِذا اهْتَدَيْتُمْ} “Ey iman edenler! Kendinize bakın; siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez” ayetine dayanarak [emr-i bi'l-ma'rûfu] terk etmeyin/boş konuşmayın! Şüphesiz bozguncu/korkutucu kişi bir kabilede bulunur da ona engel olmazlarsa, Allah onları genel bir cezayla kuşatır."
وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن
Abd b. Humeyd ve Ebü'ş-Şeyh, Hasan'dan rivayet etti:
أَنه تَلا هَذِه الْآيَة {عَلَيْكُم أَنفسكُم لَا يضركم من ضل إِذا اهْتَدَيْتُمْ} فَقَالَ: يالها من سَعَة مَا أوسعها ويالها ثِقَة مَا أوثقها
O, şu {عَلَيْكُم أَنفسكُم لَا يضركم من ضل إِذا اهْتَدَيْتُمْ} “Kendinize bakın; siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez” ayetini okudu ve şöyle dedi: "Ne genişliktir bu, ne kadar da geniştir! Ne güvendir bu, ne kadar da sağlamdır!"
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن عُثْمَان الشحام أبي سَلمَة قَالَ: حَدثنِي شيخ من أهل الْبَصْرَة وَكَانَ لَهُ فضل وَسن قَالَ: بَلغنِي أَن دَاوُد سَأَلَ ربه قَالَ: يَا رب كَيفَ لي أَن أَمْشِي لَك فِي الأَرْض واعمل لَك فِيهَا بنصح قَالَ ياداود تحب من أَحبَّنِي من أَحْمَر وأبيض وَلَا يزَال شفتاك رطبتين من ذكري واجتنب فرَاش المغيب
Ebü'ş-Şeyh, Osman eş-Şahhâm Ebû Seleme'den rivayet etti; dedi ki: Basra ehlinden fazilet ve yaş sahibi bir ihtiyar bana anlattı; dedi ki: Bana ulaştığına göre Dâvûd Rabbine sorup şöyle dedi: "Ey Rabbim! Yeryüzünde Senin için nasıl yürüyeyim ve orada Senin için nasıl samimiyetle amel edeyim?" [Allah] buyurdu ki: "Ey Dâvûd! Kızıl olsun beyaz olsun Beni seveni sev; dudakların Beni anmaktan ıslak kalmaya devam etsin ve gizli/kocasız kadının yatağından uzak dur."
قَالَ: أَي رب فَكيف أَن تحبني أهل الدُّنْيَا الْبر والفاجر قَالَ: ياداود تصانع أهل الدُّنْيَا لدنياهم وتحب أهل الْآخِرَة لآخرتهم وتجتان إِلَيْك ذَنْبك بيني وَبَيْنك فَإنَّك إِذا فعلت ذَلِك فَلَا يَضرك من ضل إِذا اهتديت
"Ey Rabbim! İyisiyle kötüsüyle dünya ehlinin beni sevmesi nasıl olur?" dedi. Şöyle buyurdu: "Ey Dâvûd! Dünya ehline dünyaları için idareyle/güzel muameleyle yaklaş, ahiret ehlini ahiretleri için sev ve Benimle senin arandaki günahını kendine dert edin/yüklen. Zira sen bunu yaptığın takdirde, sen doğru yolda olduğun sürece sapan kimse sana zarar veremez."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عمر
İbn Merdûye, İbn Ömer'den rivayet etti:
أَنه جَاءَ رجل فَقَالَ: يَا أَبَا عبد الرَّحْمَن نفر سِتَّة كلهم قَرَأَ الْقُرْآن وَكلهمْ مُجْتَهد لَا يألوهم فِي ذَلِك يشْهد بَعضهم على بعض بالشرك فَقَالَ: لَعَلَّك ترى أَنِّي آمُرك أَن تذْهب إِلَيْهِم تقَاتلهمْ عظهم وانههم فَإِن عصوك فَعَلَيْك نَفسك فَإِن الله تَعَالَى يَقُول {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا عَلَيْكُم أَنفسكُم} حَتَّى ختم الْآيَة
Ona bir adam gelip şöyle dedi: "Ey Ebû Abdirrahmân! Altı kişilik bir grup var, hepsi Kur'an okumuş ve hepsi gayretlidir; bunda hiçbir kusur etmezler, fakat birbirlerinin şirkine şahitlik ediyorlar." Bunun üzerine o şöyle dedi: "Herhalde benim sana onlara gidip savaşmanı emredeceğimi sanıyorsun! Onlara öğüt ver ve onları sakındır. Eğer sana isyan ederlerse artık kendi nefsine bak; zira Yüce Allah {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا عَلَيْكُم أَنفسكُم} “Ey iman edenler! Kendinize bakın...” buyurmaktadır" diyerek ayetin sonuna kadar okudu.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن صَفْوَان بن مُحرز
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Safvân b. Muhriz'den rivayet etti:
أَنه أَتَاهُ رجل من أَصْحَاب الْأَهْوَاء فَذكر لَهُ بعض أمره فَقَالَ لَهُ صَفْوَان: أَلا أدلك على خَاصَّة الله الَّتِي خص الله بهَا أولياءه {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا عَلَيْكُم أَنفسكُم لَا يضركم من ضل إِذا اهْتَدَيْتُمْ}
Heva ehlinden bir adam ona gelip durumundan biraz bahsetti. Safvân ona şöyle dedi: "Allah'ın, veli kullarına tahsis ettiği özel duruma seni yönlendireyim mi? {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا عَلَيْكُم أَنفسكُم لَا يضركم من ضل إِذا اهْتَدَيْتُمْ} “Ey iman edenler! Kendinize bakın; siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez”."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {عَلَيْكُم أَنفسكُم لَا يضركم من ضل إِذا اهْتَدَيْتُمْ} يَقُول: أطِيعُوا أَمْرِي واحفظوا وصيتي
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ali yoluyla İbn Abbâs'tan {عَلَيْكُم أَنفسكُم لَا يضركم من ضل إِذا اهْتَدَيْتُمْ} “Kendinize bakın; siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Emrime itaat edin ve vasiyetimi koruyun."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {عَلَيْكُم أَنفسكُم لَا يضركم من ضل إِذا اهْتَدَيْتُمْ} يَقُول: إِذا مَا أَطَاعَنِي العَبْد فِيمَا أَمرته من الْحَلَال وَالْحرَام فَلَا يضرّهُ من ضل بعده إِذا عمل بِمَا أَمرته بِهِ
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, el-Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan {عَلَيْكُم أَنفسكُم لَا يضركم من ضل إِذا اهْتَدَيْتُمْ} “Kendinize bakın; siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Kul helal ve haram konusunda kendisine emrettiğim şeylerde Bana itaat ettiği zaman, ona emrettiğim şeylerle amel ettikten sonra sapan kimse ona zarar veremez."
وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق قَارب بَينهمَا عَن الضَّحَّاك عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: {عَلَيْكُم أَنفسكُم لَا يضركم من ضل إِذا اهْتَدَيْتُمْ} مالم يكن سيف أَو سَوط
İbn Cerîr, Kârib beynehümâ yoluyla Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: {عَلَيْكُم أَنفسكُم لَا يضركم من ضل إِذا اهْتَدَيْتُمْ} “Kendinize bakın; siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez” [hükmü], kılıç veya kırbaç söz konusu olmadığı müddetçedir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مَكْحُول
İbn Ebî Hâtim, Mekhûl'den rivayet etti:
أَن رجلا سَأَلَهُ عَن قَول الله {عَلَيْكُم أَنفسكُم} الْآيَة
Bir adam ona Allah'ın {عَلَيْكُم أَنفسكُم} “Kendinize bakın” ayetini sordu;
فَقَالَ: إِن تَأْوِيل هَذِه الْآيَة لم يَجِيء بعد إِذا هاب الْوَاعِظ وَأنكر الموعوظ فَعَلَيْك نَفسك لَا يَضرك حِينَئِذٍ من ضل إِذا اهتديت
o da şöyle dedi: "Bu ayetin tevili henüz gelmedi. Öğüt veren çekinir ve öğüt verilen de [öğüdü] inkâr eder/redderse, o vakit kendi nefsine bak; o zaman doğru yolda olduğun sürece sapan kimse sana zarar vermez."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عمر مولى غفرة قَالَ: إِنَّمَا أنزلت هَذِه الْآيَة لِأَن الرجل كَانَ يسلم وَيكفر أَبوهُ وَيسلم الرجل وَيكفر أَخُوهُ فَلَمَّا دخل قُلُوبهم حلاوة الْإِيمَان دعوا آبَاءَهُم وإخوانهم فَقَالُوا: حَسبنَا مَا وجدنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا
İbn Ebî Hâtim, Ğafre'nin azatlısı Ömer'den rivayet etti; dedi ki: "Bu ayet ancak şu sebepten dolayı indi: Adam Müslüman oluyor, babası ise inkâr ediyordu; adam Müslüman oluyor, kardeşi ise inkâr ediyordu. İmanın tatlılığı kalplerine girince babalarını ve kardeşlerini davet ettiler; onlar ise: 'Babalarımızı üzerinde bulduğumuz şey bize yeter' dediler.
فَأنْزل الله {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا عَلَيْكُم أَنفسكُم لَا يضركم من ضل إِذا اهْتَدَيْتُمْ}
Bunun üzerine Allah {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا عَلَيْكُم أَنفسكُم لَا يضركم من ضل إِذا اهْتَدَيْتُمْ} “Ey iman edenler! Kendinize bakın; siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez” [ayetini] indirdi."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن سعيد بن جُبَير أَنه سُئِلَ عَن هَذِه الْآيَة فَقَالَ: نزلت فِي أهل الْكتاب يَقُول {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا عَلَيْكُم أَنفسكُم لَا يضركم من ضل} من أهل الْكتاب {إِذا اهْتَدَيْتُمْ}
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti; ona bu ayet sorulduğunda şöyle dedi: "Ehl-i kitap hakkında indi; [Allah] {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا عَلَيْكُم أَنفسكُم لَا يضركم من ضل} “Ey iman edenler! Kendinize bakın; ... sapan kimse size zarar veremez” -Ehl-i kitaptan [sapanlar]- {إِذا اهْتَدَيْتُمْ} “siz doğru yolda olduğunuz takdirde” buyurmaktadır."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن حُذَيْفَة فِي قَوْله {عَلَيْكُم أَنفسكُم لَا يضركم من ضل إِذا اهْتَدَيْتُمْ} قَالَ: إِذا أمرْتُم بِالْمَعْرُوفِ ونهيتم عَن الْمُنكر
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Huzeyfe'den {عَلَيْكُم أَنفسكُم لَا يضركم من ضل إِذا اهْتَدَيْتُمْ} “Kendinize bakın; siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez” sözü hakkında: "İyiliği emredip kötülükten sakındırdığınız takdirde" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير عَن سعيد بن الْمسيب فِي قَوْله {لَا يضركم من ضل إِذا اهْتَدَيْتُمْ} قَالَ: إِذا أمرت بِالْمَعْرُوفِ ونهيت عَن الْمُنكر لَا يَضرك من ضل إِذا اهتديت
İbn Cerîr, Saîd b. el-Müseyyeb'den {لَا يضركم من ضل إِذا اهْتَدَيْتُمْ} “Siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar veremez” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "İyiliği emredip kötülükten sakındırdığın zaman, doğru yolda olduğun sürece sapan kimse sana zarar vermez."
وَأخرج ابْن جرير عَن الْحسن
İbn Cerîr, Hasan'dan rivayet etti:
أَنه تَلا هَذِه الْآيَة {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا عَلَيْكُم أَنفسكُم} فَقَالَ: الْحَمد لله بهَا وَالْحَمْد لله عَلَيْهَا مَا كَانَ مُؤمن فِيمَا مضى وَلَا مُؤمن فِيمَا بَقِي إِلَّا وَإِلَى جَانِبه مُنَافِق يكره عمله
O, şu {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا عَلَيْكُم أَنفسكُم} “Ey iman edenler! Kendinize bakın” ayetini okudu ve şöyle dedi: "Onunla Allah'a hamdolsun ve onun üzerine Allah'a hamdolsun! Ne geçmişte ne de geriye kalanda hiçbir mümin olmamıştır ki yanı başında amelini çirkin gören bir münafık bulunmasın."
وَأخرج أَحْمد وَابْن ماجة وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن أنس قَالَ: قيل يَا رَسُول الله مَتى يتْرك الْأَمر بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْي عَن الْمُنكر قَالَ إِذا ظهر فِيكُم مَا ظهر فِي بني إِسْرَائِيل قبلكُمْ
Ahmed, İbn Mâce ve Şuab'da Beyhakî, Enes'ten rivayet etti; dedi ki: "'Ey Allah'ın Resûlü! İyiliği emretmek ve kötülükten sakındırmak ne zaman terk edilir?' denildi. Şöyle buyurdu: 'Sizden önceki İsrailoğullarında ortaya çıkan şeyler aranızda da ortaya çıktığı zaman.'
قَالُوا: وَمَا ذَاك يارسول الله قَالَ: إِذا ظهر الادهان فِي خياركم والفاحشة فِي كباركم وتحوّل الْملك فِي صغاركم وَالْفِقْه وَفِي لفظ: وَالْعلم فِي رذالكم
'O nedir ey Allah'ın Resûlü?' dediler. Şöyle buyurdu: 'Hayırlılarınız arasında yağcılık/dalkavukluk, büyükleriniz arasında fuhşiyat ortaya çıktığında, yönetim küçüklerinize geçtiğinde ve fıkıh -başka bir lafızda: ilim- ayak takımınızda olduğu zaman.'"
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن حُذَيْفَة
Beyhakî, Huzeyfe'den rivayet etti:
أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ وَالَّذِي نَفسِي بِيَدِهِ لتأمرن بِالْمَعْرُوفِ ولتنهون عَن الْمُنكر أَو ليوشكن الله أَن يبْعَث عَلَيْكُم عقَابا مِنْهُ ثمَّ تَدعُونَهُ فَلَا يستجيب لكم
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, ya iyiliği emreder ve kötülükten sakındırırsınız, ya da çok geçmeden Allah kendi katından üzerinize bir ceza gönderir; sonra O'na dua edersiniz de size icabet etmez."
وَالله تَعَالَى أعلم
En doğrusunu Yüce Allah bilir.
- قَوْله تَعَالَى: يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا شَهَادَة بَيْنكُم إِذا حضر أحدكُم الْمَوْت حِين الْوَصِيَّة اثْنَان ذَوا عدل مِنْكُم أَو آخرَانِ من غَيْركُمْ إِن أَنْتُم ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْض فأصابتكم مُصِيبَة الْمَوْت تحبسونهما من بعد الصَّلَاة فيقسمان بِاللَّه إِن ارتبتم لَا نشتري بِهِ ثمنا وَلَو كَانَ ذَا قربى وَلَا نكتم شَهَادَة الله إِنَّا إِذا لمن الآثمين فَإِن عثر على أَنَّهُمَا استحقا إِثْمًا فآخران يقومان مقامهما من الَّذين اسْتحق عَلَيْهِم الأوليان فيقسمان بِاللَّه لَشَهَادَتنَا أَحَق من شَهَادَتهمَا وَمَا اعتدينا إِنَّا إِذا لمن الظَّالِمين ذَلِك أدنى أَن يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ على وَجههَا أَو يخَافُوا أَن ترد أَيْمَان بعد أَيْمَانهم وَاتَّقوا الله واسمعوا وَالله لَا يهدي الْقَوْم الْفَاسِقين
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا شَهَادَة بَيْنكُم إِذا حضر أحدكُم الْمَوْت حِين الْوَصِيَّة اثْنَان ذَوا عدل مِنْكُم أَو آخرَانِ من غَيْركُمْ إِن أَنْتُم ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْض فأصابتكم مُصِيبَة الْمَوْت تحبسونهما من بعد الصَّلَاة فيقسمان بِاللَّه إِن ارتبتم لَا نشتري بِهِ ثمنا وَلَو كَانَ ذَا قربى وَلَا نكتم شَهَادَة الله إِنَّا إِذا لمن الآثمين فَإِن عثر على أَنَّهُمَا استحقا إِثْمًا فآخران يقومان مقامهما من الَّذين اسْتحق عَلَيْهِم الأوليان فيقسمan بِاللَّه لَشَهَادَتنَا أَحَق من شَهَادَتهمَا وَمَا اعتدينا إِنَّا إِذا لمن الظَّالِمين ذَلِك أدنى أَن يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ على وَجههَا أَو يخَافُوا أَن ترد أَيْمَان بعد أَيْمَانهم وَاتَّقوا الله واسمعوا وَالله لَا يهدي الْقَوْم الْفَاسِقين} “Ey iman edenler! Birinize ölüm gelip çattığı zaman, vasiyet esnasında aranızdaki şahitlik, sizden adalet sahibi iki kişi yahut yeryüzünde yolculuk ederken başınıza ölüm musibeti gelmişse sizden olmayan başka iki kişidir. Eğer şüpheye düşerseniz namazdan sonra onları alıkoyarsınız da Allah adına: 'Akraba bile olsa yeminimizi hiçbir bedele satmayız ve Allah'ın şahitliğini gizlemeyiz; aksi takdirde elbette günahkârlardan oluruz' diye yemin ederler. Eğer onların bir günah işledikleri ortaya çıkarsa, haklarına girilen kimselerden hak sahibi daha yakın iki kişi onların yerine geçer ve: 'Bizim şahitliğimiz onların şahitliğinden elbette daha doğrudur ve biz haddi aşmadık; aksi takdirde elbette zalimlerden oluruz' diye Allah adına yemin ederler. Bu, şahitliği gerektiği gibi yapmaları yahut yeminlerinden sonra yeminlerin reddedilmesinden korkmaları için en uygun yoldur. Allah'tan korkun ve dinleyin; Allah fasıklar topluluğunu doğru yola iletmez”
- أخرج التِّرْمِذِيّ وَضَعفه وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم والنحاس فِي ناسخه وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه وَأَبُو النَّعيم فِي الْمعرفَة من طَرِيق أبي النَّضر وَهُوَ الْكَلْبِيّ عَن باذان مولى أم هانىء عَن ابْن عَبَّاس عَن تَمِيم الدَّارِيّ فِي هَذِه الْآيَة {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا شَهَادَة بَيْنكُم إِذا حضر أحدكُم الْمَوْت} قَالَ برىء النَّاس مِنْهَا غَيْرِي وَغير عدي بن بداء وَكَانَا نَصْرَانِيين يَخْتَلِفَانِ إِلَى الشَّام قبل الْإِسْلَام فَأتيَا الشَّام لِتِجَارَتِهِمَا وَقدم
- Tirmizî -zayıf olduğunu belirterek-, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Nâsih'inde en-Nehhâs, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve el-Ma'rife'de Ebû Nuaym; Ebü'n-Nadr -ki o el-Kelbî'dir- yoluyla, Ümmü Hânî'nin azatlısı Bâzân'dan, o İbn Abbâs'tan, o da Temîm ed-Dârî'den şu {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا شَهَادَة بَيْنكُم إِذا حضر أحدكُم الْمَوْت} “Ey iman edenler! Birinize ölüm gelip çattığı zaman... aranızdaki şahitlik...” ayeti hakkında rivayet etti; [Temîm ed-Dârî] dedi ki: "Ben ve Adiyy b. Beddâ hariç bütün insanlar bundan uzaktır. İkisi de İslam'dan önce Şam'a gidip gelen Hristiyan kimselerdi. Ticaretleri için Şam'a geldiler. Yanlarına
عَلَيْهِمَا مولى لبني سهم يُقَال لَهُ: بديل بن أبي مَرْيَم بِتِجَارَة وَمَعَهُ جَام من فضَّة يُرِيد بِهِ الْملك وَهُوَ عظم تِجَارَته فَمَرض فأوصى إِلَيْهِمَا وَأَمرهمَا أَن يبلغَا مَا ترك أَهله
Benî Sehm'in azatlısı olan Büdeyl b. Ebî Meryem adında bir adam ticaret amacıyla geldi. Yanında hükümdara sunmak istediği gümüş bir kadeh vardı ki ticaret malının en değerlisi oydu. [Büdeyl] hastalandı, ikisine vasiyette bulundu ve bıraktığı şeyleri ailesine ulaştırmalarını emretti.
قَالَ تَمِيم: فَلَمَّا مَاتَ أَخذنَا ذَلِك الْجَام فَبِعْنَاهُ بِأَلف دِرْهَم ثمَّ اقتسمناه أَنا وعدي بن بداء فَلَمَّا قدمنَا إِلَى أَهله دفعنَا إِلَيْهِم ماكان مَعنا وَفقدُوا الْجَام فَسَأَلُونَا عَنهُ فَقُلْنَا: مَا ترك غير هَذَا وَمَا دفع إِلَيْنَا غَيره
Temîm dedi ki: O ölünce o kadehi aldık ve bin dirheme sattık. Sonra ben ve Adiyy b. Beddâ onu paylaştık. Ailesinin yanına vardığımızda yanımızda olanları onlara teslim ettik. Kadehi bulamayınca bize onu sordular; biz de: 'Bunun dışında bir şey bırakmadı ve bize de bundan başkası teslim edilmedi' dedik.
قَالَ تَمِيم: فَلَمَّا أسلمت بعد قدوم رَسُول الله ﷺ الْمَدِينَة تَأَثَّمت من ذَلِك فَأتيت أَهله فَأَخْبَرتهمْ الْخَبَر وَأديت إِلَيْهِم خَمْسمِائَة دِرْهَم وَأَخْبَرتهمْ أَن عِنْد صَاحِبي مثلهَا فَأتوا بِهِ رَسُول الله ﷺ فَسَأَلَهُمْ الْبَيِّنَة فَلم يَجدوا فَأَمرهمْ أَن يَسْتَحْلِفُوهُ بِمَا يعظم بِهِ على أهل دينه فَحلف الله {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا شَهَادَة بَيْنكُم} إِلَى قَوْله {أَن ترد أَيْمَان بعد أَيْمَانهم} فَقَامَ عَمْرو بن الْعَاصِ وَرجل آخر فَحَلفا فنزعت الْخَمْسمِائَةِ دِرْهَم من عدي بن بداء
Temîm dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldikten sonra Müslüman olduğumda bundan dolayı günahkâr hissettim. Ailesine gidip haberi verdim ve onlara beş yüz dirhem ödedim. Arkadaşımın yanında da aynısının olduğunu haber verdim. Onu Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiler. [Resûlullah] onlardan delil istedi, bulamadılar. Din mensuplarınca kutsal sayılan şey üzerine ona yemin ettirmelerini emretti. O da yemin etti. Allah {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا شَهَادَة بَيْنكُم} ayetinden {أَن ترد أَيْمَان بعد أَيْمَانهم} sözüne kadar indirdi. Amr b. el-Âs ile başka bir adam kalkıp yemin ettiler ve beş yüz dirhem Adiyy b. Beddâ'dan geri alındı."
وَأخرج البُخَارِيّ فِي تَارِيخه وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر والنحاس وَالطَّبَرَانِيّ وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ خرج رجل من بني سهم مَعَ تَمِيم الدَّارِيّ وعدي بن بداء فَمَاتَ السَّهْمِي بِأَرْض لَيْسَ فِيهَا مُسلم فأوصى إِلَيْهِمَا فَلَمَّا قدما بِتركَتِهِ فقدوا جَاما من فضَّة مخوصاً بِالذَّهَب فَأَحْلفهُمَا رَسُول الله ﷺ بِاللَّه: مَا كتمتماها وَلَا اطلعتما ثمَّ وجدوا الْجَام بِمَكَّة فَقيل: اشْتَرَيْنَاهُ من تَمِيم وعدي فَقَامَ رجلَانِ من أَوْلِيَاء السَّهْمِي فَحَلفا بِاللَّه لَشَهَادَتنَا أَحَق من شَهَادَتهمَا وَإِن الْجَام لصَاحِبِهِمْ وَأخذ الْجَام وَفِيه نزلت {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا شَهَادَة بَيْنكُم}
Buhârî Târîh'inde, Tirmizî -hasen olduğunu belirterek-, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, en-Nehhâs, Taberânî, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: "Benî Sehm'den bir adam, Temîm ed-Dârî ve Adiyy b. Beddâ ile birlikte yola çıktı. Sehmî, içinde hiçbir Müslümanın bulunmadığı bir yerde vefat etti ve ikisine vasiyette bulundu. Terekesiyle geldiklerinde altın işlemeli gümüş bir kadehi bulamadılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: 'Onu gizlemediğinize ve ona muttali olmadığınıza' dair Allah adına yemin ettirdi. Daha sonra kadeh Mekke'de bulundu. 'Biz onu Temîm ve Adiyy'den satın aldık' denildi. Bunun üzerine Sehmî'nin velilerinden iki adam kalkıp: 'Bizim şahitliğimiz onların şahitliğinden daha doğrudur ve kadeh mutlaka arkadaşlarımızındır' diye Allah adına yemin ettiler ve kadehi aldılar. {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا شَهَادَة بَيْنكُم} [ayeti] bunun hakkında indi."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة قَالَ كَانَ تَمِيم الدَّارِيّ وعدي بن بداء رجلَيْنِ نَصْرَانِيين يتجران إِلَى مَكَّة فِي الْجَاهِلِيَّة ويطيلان الْإِقَامَة بهَا فَلَمَّا هَاجر النَّبِي ﷺ حوّل متجرهما إِلَى الْمَدِينَة فَخرج بديل بن أبي مَارِيَة مولى عَمْرو بن الْعَاصِ تَاجِرًا حَتَّى قدم الْمَدِينَة فَخَرجُوا جَمِيعًا تجارًا إِلَى الشَّام حَتَّى إِذا كَانُوا بِبَعْض الطَّرِيق اشْتَكَى بديل فَكتب وَصيته بِيَدِهِ ثمَّ دسها فِي مَتَاعه وَأوصى إِلَيْهِمَا فَلَمَّا مَاتَ فتحا مَتَاعه فأخذا مِنْهُ شَيْئا ثمَّ حجزاه كَمَا كَانَ وقدما الْمَدِينَة على أَهله فدفعا مَتَاعه فَفتح أَهله مَتَاعه فوجدوا كِتَابه وَعَهده وَمَا خرج بِهِ وَفقدُوا شَيْئا فسألوهما عَنهُ فَقَالُوا: هَذَا الَّذِي قبضنا لَهُ وَدُفِعَ إِلَيْنَا فَقَالُوا لَهما: هَذَا كِتَابه بِيَدِهِ قَالُوا:
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İkrime'den rivayet etti; dedi ki: "Temîm ed-Dârî ile Adiyy b. Beddâ, Câhiliye devrinde Mekke'ye ticaret yapan ve orada uzun süre kalan iki Hristiyan adamdı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hicret edince ticaret yerlerini Medine'ye naklettiler. Amr b. el-Âs'ın azatlısı Büdeyl b. Ebî Mâriye de tüccar olarak Medine'ye geldi. Hep birlikte tüccar olarak Şam'a çıktılar. Yolun bir yerine vardıklarında Büdeyl hastalandı; vasiyetini kendi eliyle yazıp eşyasının içine gizledi ve ikisine vasiyette bulundu. Ölünce eşyasını açıp içinden bir şey aldılar, sonra eşyayı eskisi gibi bağladılar. Medine'ye ailesinin yanına varıp eşyasını teslim ettiler. Ailesi eşyayı açınca onun yazısını, ahdini ve yanına alıp çıktığı şeyleri gördüler; bir şeyin eksik olduğunu fark edip ikisine sordular. Onlar: 'Onun adına teslim aldığımız ve bize verilen budur' dediler. [Ailesi] onlara: 'İşte kendi el yazısı' dedi. Onlar:
مَا كتمنا لَهُ شَيْئا فترافعوا إِلَى النَّبِي ﷺ فَنزلت هَذِه الْآيَة {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا شَهَادَة بَيْنكُم إِذا حضر أحدكُم الْمَوْت} إِلَى قَوْله {إِنَّا إِذا لمن الآثمين} فَأمر رَسُول الله ﷺ أَن يستحلفوهما بعد صَلَاة الْعَصْر بِاللَّه الَّذِي لَا إِلَه إِلَّا هُوَ مَا قبضنا لَهُ غير هَذَا وَلَا كتمنا فمكثا مَا شَاءَ الله أَن يمكثا ثمَّ ظهر مَعَهُمَا على إِنَاء من فضَّة منقوش مموه بِذَهَب فَقَالَ أَهله: هَذَا من مَتَاعه وَلَكنَّا اشْتَرَيْنَاهُ مِنْهُ ونسينا أَن نذكرهُ حِين حلفنا فكرهنا أَن نكذب نفوسنا فترافعوا إِلَى النَّبِي ﷺ فَنزلت الْآيَة الْأُخْرَى {فَإِن عثر على أَنَّهُمَا استحقا إِثْمًا} فَأمر النَّبِي ﷺ رجلَيْنِ من أهل الْمَيِّت أَن يحلفا على مَا كتما وغيبا ويستحقانه ثمَّ إِن تميماً الدَّارِيّ أسلم وَبَايع النَّبِي ﷺ وَكَانَ يَقُول: صدق الله وَرَسُوله أَنا أخذت الْإِنَاء ثمَّ قَالَ: يَا رَسُول الله إِن الله يظهرك على أهل الأَرْض كلهَا فَهَب لي قريتين من بَيت لحم - وَهِي الْقرْيَة الَّتِي ولد فِيهَا عِيسَى - فَكتب لَهُ بهَا كتابا فَلَمَّا قدم عمر الشَّام أَتَاهُ تَمِيم بِكِتَاب رَسُول الله ﷺ فَقَالَ عمر: أَنا حَاضر ذَلِك فَدَفعهَا إِلَيْهِ
'Ona ait hiçbir şeyi gizlemedik' dediler. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem başvurdular. Bunun üzerine {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا شَهَادَة بَيْنكُم إِذا حضر أحدكُم الْمَوْت} ayetinden {إِنَّا إِذا لمن الآثمين} sözüne kadar indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, ikindi namazından sonra kendisinden başka ilah olmayan Allah adına: 'Onun adına bundan başkasını teslim almadığımıza ve bir şey gizlemediğimize' diye yemin ettirmelerini emretti. Allah'ın dilediği bir süre öylece kaldılar. Sonra onların yanında altın yaldızlı, işlemeli gümüş bir kap ortaya çıktı. Ailesi: 'Bu onun eşyasındandır' dedi. [İkisi]: 'Fakat biz bunu ondan satın almıştık ve yemin ettiğimiz sırada bunu zikretmeyi unuttuk; kendimizi yalancı çıkarmak istemedik' dediler. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem başvurdular ve diğer ayet indi: {فَإِن عثر على أَنَّهُمَا استحقا إِثْمًا} “Eğer onların bir günah işledikleri ortaya çıkarsa...”. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ölünün ailesinden iki adama, gizledikleri ve sakladıkları şey üzerine yemin etmelerini emretti ve [malda] hak sahibi oldular. Daha sonra Temîm ed-Dârî Müslüman oldu, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem biat etti ve: 'Allah ve Resûlü doğru söyledi, kabı ben almıştım' diyordu. Sonra dedi ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Allah seni bütün yeryüzü halkına üstün kılacaktır; bana Beytülahm'dan -ki orası İsa'nın doğduğu köydür- iki köy bağışla.' [Resûlullah] ona buna dair bir ferman yazdı. Ömer Şam'a geldiğinde Temîm, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem fermanıyla ona geldi. Ömer: 'Ben buna şahidim' dedi ve o yerleri ona teslim etti."
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ {شَهَادَة بَيْنكُم} مُضَاف بِرَفْع شَهَادَة بِغَيْر نون وبخفض بَيْنكُم
Abd b. Humeyd, Âsım'dan rivayet etti; o, {شَهَادَة بَيْنكُم} ibaresini, muzaf olarak şahâdet kelimesini tenvinsiz damme ile ve beyneküm kelimesini kesre ile okumuştur.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم والنحاس من طَرِيق عَليّ عَن أبي طَلْحَة عَن ابْن عَبَّاس {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا شَهَادَة بَيْنكُم إِذا حضر أحدكُم الْمَوْت حِين الْوَصِيَّة اثْنَان ذَوا عدل مِنْكُم} هَذَا لمن مَاتَ وَعِنْده الْمُسلمُونَ أمره الله أَن يشْهد على وَصيته عَدْلَيْنِ من الْمُسلمين ثمَّ قَالَ {أَو آخرَانِ من غَيْركُمْ إِن أَنْتُم ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْض} فَهَذَا لمن مَاتَ وَلَيْسَ عِنْده أحد من الْمُسلمين أمره الله بِشَهَادَة رجلَيْنِ من غير الْمُسلمين فَإِن ارتيب بِشَهَادَتِهِمَا استحلفا بِاللَّه بعد الصَّلَاة: مَا اشترينا بشهادتنا ثمنا قَلِيلا فَإِن اطلع الْأَوْلِيَاء على أَن الْكَافرين كذبا فِي شَهَادَتهمَا قَامَ رجلَانِ من الْأَوْلِيَاء فَحَلفا بِاللَّه أَن شَهَادَة الْكَافرين بَاطِلَة فَذَلِك قَوْله تَعَالَى {فَإِن عثر على أَنَّهُمَا استحقا إِثْمًا} يَقُول: إِن اطلع على أَن الْكَافرين كذبا قَامَ الأوليان فَحَلفا أَنَّهُمَا كذبا ذَلِك أدنى أَن يَأْتِي الكافران بِالشَّهَادَةِ على وَجههَا أَو يخَافُوا أَن ترد أَيْمَان بعد أَيْمَانهم فَتتْرك شَهَادَة الْكَافرين وَيحكم بِشَهَادَة الأوليان فَلَيْسَ على شُهُود الْمُسلمين أَقسَام إِنَّمَا الْأَقْسَام إِذا كَانَا كَافِرين
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve en-Nehhâs; Ali yoluyla, Ebû Talha'dan, o İbn Abbâs'tan {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا شَهَادَة بَيْنكُم إِذا حضر أحدكُم الْمَوْت حِين الْوَصِيَّة اثْنَان ذَوا عدل مِنْكُم} “Ey iman edenler! Birinize ölüm gelip çattığı zaman, vasiyet esnasında aranızdaki şahitlik, sizden adalet sahibi iki kişidir” hakkında rivayet etti: "Bu, yanında Müslümanlar varken ölen kimse içindir; Allah vasiyetine Müslümanlardan iki adil kimseyi şahit tutmasını emretmiştir. Sonra {أَو آخرَانِ من غَيْركُمْ إِن أَنْتُم ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْض} “yahut yeryüzünde yolculuk ederken... sizden olmayan başka iki kişidir” buyurdu. Bu da yanında Müslümanlardan kimse yokken ölen kimse içindir; Allah gayrimüslimlerden iki kişinin şahitliğini emretmiştir. Eğer onların şahitliğinden şüphe edilirse, namazdan sonra Allah adına: 'Şahitliğimizi az bir bedele satmadık' diye yemin ettirilir. Eğer veliler iki kâfirin şahitliklerinde yalan söylediklerini fark ederlerse, velilerden iki adam kalkar ve iki kâfirin şahitliğinin batıl olduğuna dair Allah adına yemin eder. Yüce Allah'ın {فَإِن عثر على أَنَّهُمَا استحقا إِثْمًا} “Eğer onların bir günah işledikleri ortaya çıkarsa...” buyruğu işte budur. Yani: İki kâfirin yalan söylediği anlaşılırsa hak sahibi iki yakın kalkar ve onların yalan söylediğine yemin ederler. Bu, iki kâfirin şahitliği dosdoğru yapmalarına yahut yeminlerinden sonra yeminlerin reddedilmesinden korkmalarına en yakın yoldur. Böylece iki kâfirin şahitliği terk edilir ve hak sahibi iki yakının şahitliğiyle hükmedilir. Müslüman şahitlere yemin gerekmez; yemin ancak kâfir oldukları zamandır."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim el-Avfî yoluyla, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o, şu buyruk hakkında:
{اثْنَان ذَوا عدل مِنْكُم} قَالَ: من أهل الْإِسْلَام {أَو آخرَانِ من غَيْركُمْ} قَالَ: من غير أهل الْإِسْلَام وَفِي قَوْله {فيقسمان بِاللَّه} يَقُول: يحلفان بِاللَّه بعد الصَّلَاة
{اثْنَان ذَوا عدل مِنْكُم} “Sizden adalet sahibi iki kişi” [sözü hakkında]: "İslam ehlinden [iki kişi]" dedi. {أَو آخرَانِ من غَيْركُمْ} “Yahut sizden olmayan başka iki kişi” [sözü hakkında]: "İslam ehlinden olmayanlardan" dedi. {فيقسمان بِاللَّه} “Allah adına yemin ederler” buyruğu hakkında ise: "Namazdan sonra Allah adına yemin ederler" dedi.
وَفِي قَوْله {فآخران يقومان مقامهما} قَالَ: من أَوْلِيَاء الْمَيِّت فيحلفان {بِاللَّه لَشَهَادَتنَا أَحَق من شَهَادَتهمَا} يَقُول: فيحلفان بِاللَّه مَا كَانَ صاحبنا ليوصي بِهَذَا وإنهما لكاذبان
{فآخران يقومان مقامهما} “Başka iki kişi onların yerine geçer” buyruğu hakkında: "Ölünün velilerinden [iki kişi] geçer ve {بِاللَّه لَشَهَادَتنَا أَحَق من شَهَادَتهمَا} “'Allah adına, bizim şahitliğimiz onların şahitliğinden elbette daha doğrudur' diye yemin ederler” dedi. Yani: 'Allah adına yemin ederiz ki arkadaşımız bunu vasiyet etmiş olamaz ve ikisi mutlaka yalancıdırlar' diye yemin ederler.
وَفِي قَوْله {ذَلِك أدنى أَن يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ على وَجههَا أَو يخَافُوا أَن ترد أَيْمَان بعد أَيْمَانهم} يَعْنِي أَوْلِيَاء الْمَيِّت فيستحقون مَاله بأيمانهم ثمَّ يوضع مِيرَاثه كَمَا أَمر الله وَتبطل شَهَادَة الْكَافرين
{ذَلِك أدنى أَن يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ على وَجههَا أَو يخَافُوا أَن ترد أَيْمَان بعد أَيْمَانهم} “Bu, şahitliği gerektiği gibi yapmaları yahut yeminlerinden sonra yeminlerin reddedilmesinden korkmaları için en uygun yoldur” buyruğu hakkında: "Yani ölünün velileri yeminleriyle onun malına hak kazanırlar, sonra mirası Allah'ın emrettiği gibi paylaştırılır ve iki kâfirin şahitliği hükümsüz kılınır.
وَهِي مَنْسُوخَة
Bu [hüküm] mensuhtur (hükmü kaldırılmıştır)."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن مَسْعُود أَنه سُئِلَ عَن هَذِه الْآيَة {اثْنَان ذَوا عدل مِنْكُم} قَالَ: مَا من الْكتاب إِلَّا قد جَاءَ على شَيْء جَاءَ على إدلاله غير هَذِه الْآيَة وَلَئِن أَنا لم أخْبركُم بهَا لأَنا أَجْهَل من الَّذِي ترك الْغسْل يَوْم الْجُمُعَة هَذَا رجل خرج مُسَافِرًا وَمَعَهُ مَال فأدركه قدره فَإِن وجد رجلَيْنِ من الْمُسلمين دفع إِلَيْهِمَا تركته وَأشْهد عَلَيْهِمَا عَدْلَيْنِ من الْمُسلمين فَإِن لم يجد عَدْلَيْنِ من الْمُسلمين فرجلين من أهل الْكتاب فَإِن أدّى فسبيل مَا أدّى وَإِن هُوَ جحد اسْتحْلف بِاللَّه الَّذِي لَا إِلَه إِلَّا هُوَ دبر صَلَاة: أَن هَذَا الَّذِي وَقع إِلَيّ وَمَا غيبت شَيْئا فَإِذا حلف برىء فَإِذا أَتَى بعد ذَلِك صاحبا الْكتاب فشهدا عَلَيْهِ ثمَّ ادّعى الْقَوْم عَلَيْهِ من تسميتهم مَا لَهُم جعلت أَيْمَان الْوَرَثَة مَعَ شَهَادَتهم ثمَّ اقتطعوا حَقه فَذَلِك الَّذِي يَقُول الله {ذَوا عدل مِنْكُم أَو آخرَانِ من غَيْركُمْ}
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Mes'ûd'dan rivayet etti; kendisine bu {اثْنَان ذَوا عدل مِنْكُم} “Sizden adalet sahibi iki kişi” ayeti sorulduğunda şöyle dedi: "Kitaptan hiçbir şey yoktur ki bu ayet dışında açık bir delil üzere gelmiş olmasın. Şayet ben bunu size haber vermezsem, cuma günü boy abdestini terk eden kimseden daha cahil olurum. Bu, yolculuğa çıkan ve yanında mal bulunan, sonra da eceli gelen bir adamdır. Eğer Müslümanlardan iki kişi bulursa terekesini onlara teslim eder ve Müslümanlardan adalet sahibi iki kişiyi onlara şahit tutar. Eğer Müslümanlardan iki adil kişi bulamazsa Ehl-i kitaptan iki kişi [tutar]. Eğer [malı] teslim ederse teslim ettiği şekilde geçerli olur; şayet inkâr ederse, bir namazın ardından kendisinden başka ilah olmayan Allah adına: 'Bana intikal eden budur ve hiçbir şeyi gizlemedim' diye yemin ettirilir. Yemin edince beri olur. Bundan sonra iki kitap ehli gelir ve onun aleyhine şahitlik ederse, ardından topluluk belirttikleri malları onun aleyhine iddia ederlerse, mirasçıların yeminleri şahitlikleriyle birleştirilir, sonra da haklarını alırlar. İşte Allah'ın {ذَوا عدل مِنْكُم أَو آخرَانِ من غَيْركُمْ} “Sizden adalet sahibi iki kişi yahut sizden olmayan başka iki kişi” buyurduğu budur."
وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد {شَهَادَة بَيْنكُم إِذا حضر أحدكُم الْمَوْت} قَالَ: أَن يَمُوت الْمُؤمن فيحضر مَوته مسلمان أَو كَافِرَانِ لَا يحضرهُ غير اثْنَيْنِ مِنْهُم فَإِن رَضِي ورثته بِمَا غابا عَنهُ من تركته فَذَلِك وَيحلف الشَّاهِدَانِ أَنَّهُمَا صادقان فَإِن عثر قَالَ: وجد لطخ أَو لبس أَو تَشْبِيه حلف الِاثْنَان الأوّلان من الْوَرَثَة فاستحقا وأبطلا أَيْمَان الشَّاهِدين
Abd b. Humeyd ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'den {شَهَادَة بَيْنكُم إِذا حضر أحدكُم الْمَوْت} “Birinize ölüm gelip çattığı zaman... aranızdaki şahitlik...” hakkında rivayet etti; dedi ki: "Mümin ölür ve ölümünde iki Müslüman yahut iki kâfir bulunur; yanında onlardan ikisinden başkası bulunmaz. Eğer mirasçıları terekesinden ikisinin getirdiği şeye razı olurlarsa bu geçerlidir ve iki şahit doğru söylediklerine dair yemin ederler. Eğer fark edilirse -dedi ki: bir leke, şüphe veya belirsizlik bulunursa- mirasçılardan ilk iki kişi yemin eder, hak sahibi olurlar ve iki şahidin yeminlerini hükümsüz kılarlar."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه والضياء فِي المختارة عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {أَو آخرَانِ من غَيْركُمْ} قَالَ: من غير الْمُسلمين من أهل الْكتاب
İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve el-Muhtâre'de ed-Diyâ, İbn Abbâs'tan {أَو آخرَانِ من غَيْركُمْ} “Yahut sizden olmayan başka iki kişi” buyruğu hakkında: "Ehl-i kitaptan olan gayrimüslimlerdir" dediğini rivayet etti.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن سعيد بن الْمسيب فِي قَوْله {اثْنَان ذَوا عدل مِنْكُم} قَالَ: من أهل دينكُمْ {أَو آخرَانِ من غَيْركُمْ} قَالَ: من أهل الْكتاب إِذا كَانَ بِبِلَاد لَا يجد غَيرهم
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Saîd b. el-Müseyyeb'den {اثْنَان ذَوا عدل مِنْكُم} “Sizden adalet sahibi iki kişi” buyruğu hakkında: "Dindaşlarınızdan [iki kişi]" dediğini; {أَو آخرَانِ من غَيْركُمْ} “Yahut sizden olmayan başka iki kişi” buyruğu hakkında ise: "Başkasını bulamadığı bir beldede olduğu takdirde Ehl-i kitaptandır" dediğini rivayet etti.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن شُرَيْح قَالَ: لَا تجوز شَهَادَة الْيَهُودِيّ وَلَا النَّصْرَانِي إِلَّا فِي وَصِيَّة وَلَا تجوز فِي وَصِيَّة إِلَّا فِي سفر
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, Şüreyh'ten rivayet etti; dedi ki: "Yahudi ve Hristiyanın şahitliği sadece vasiyette caizdir; vasiyette de ancak yolculukta caizdir."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَأَبُو عبيد وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن الشّعبِيّ
Abdurrezzâk, Ebû Ubeyd, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Taberânî, İbn Merdûye ve -sahih olduğunu belirterek- Hâkim, Şa'bî'den rivayet etti:
أَن رجلا من الْمُسلمين حَضرته الْوَفَاة بدقوقاء وَلم يجد أحدا من الْمُسلمين يشْهد على وَصيته فَأشْهد رجلَيْنِ من أهل الْكتاب فَقدما الْكُوفَة فَأتيَا أَبَا مُوسَى الْأَشْعَرِيّ فَأَخْبَرَاهُ وقدما بِتركَتِهِ ووصيته فَقَالَ الْأَشْعَرِيّ: هَذَا أَمر لم يكن بعد الَّذِي كَانَ فِي عهد النَّبِي ﷺ
Müslümanlardan bir adama Dekûkâ'da ölüm geldi ve vasiyetine şahitlik edecek hiçbir Müslüman bulamadı. Bunun üzerine Ehl-i kitaptan iki kişiyi şahit tuttu. İkisi Kûfe'ye gelip Ebû Mûsâ el-Eş'arî'ye vardılar, durumu haber verdiler ve [ölenin] terekesini ve vasiyetini getirdiler. el-Eş'arî dedi ki: "Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında olandan sonra gerçekleşmemiş bir durumdur."
فَأَحْلفهُمَا بعد الْعَصْر بِاللَّه مَا خَانا وَلَا كذبا وَلَا بدَّلا وَلَا كتما وَلَا غيرا وَإِنَّهَا وَصِيَّة الرجل وَتركته فَأمْضى شَهَادَتهمَا
İkindi namazından sonra onlara: Hıyanet etmediklerine, yalan söylemediklerine, [bir şeyi] değiştirmediklerine, gizlemediklerine ve tahrif etmediklerine, bunun adamın vasiyeti ve terekesi olduğuna dair Allah adına yemin ettirdi ve onların şahitliğini geçerli kıldı.
وَأخرج ابْن جرير عَن زيد بن أسلم فِي قَوْله {شَهَادَة بَيْنكُم} الْآيَة
İbn Cerîr, Zeyd b. Eslem'den {شَهَادَة بَيْنكُم} “aranızdaki şahitlik” ayetinin
كلهَا قَالَ: كَانَ ذَلِك فِي رجل توفّي وَلَيْسَ عِنْده أحد من أهل الْإِسْلَام وَذَلِكَ فِي أول الْإِسْلَام وَالْأَرْض حَرْب وَالنَّاس كفار إِلَّا أَن رَسُول الله ﷺ وَأَصْحَابه بِالْمَدِينَةِ وَكَانَ النَّاس يتوارثون بَينهم بِالْوَصِيَّةِ ثمَّ نسخت الْوَصِيَّة وفرضت الْفَرَائِض وَعمل الْمُسلمُونَ بهَا
tamamı hakkında rivayet etti; dedi ki: "Bu, yanında İslam ehlinden kimse bulunmaksızın vefat eden bir adam hakkındaydı. Bu da İslam'ın ilk döneminde, yeryüzü harp sahası ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabı Medine'de bulunması dışında insanlar kâfir iken olmuştu. İnsanlar aralarında vasiyet yoluyla miraslaşıyorlardı. Sonra vasiyet [ayeti] neshedildi, miras payları farz kılındı ve Müslümanlar bununla amel ettiler."
وَأخرج ابْن جرير عَن الزبير قَالَ: مَضَت السّنة أَن لايجوز شَهَادَة كَافِر فِي حضر وَلَا سفر إِنَّمَا هِيَ فِي الْمُسلمين
İbn Cerîr, Zübeyr'den rivayet etti; dedi ki: "Sünnet, ne hazarda (yerleşik halde) ne de seferde kâfirin şahitliğinin caiz olmadığı; [şahitliğin] ancak Müslümanlar arasında geçerli olduğu şeklinde yerleşmiştir."
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: هَذِه الْآيَة مَنْسُوخَة
İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: "Bu ayet mensuhtur (hükmü kaldırılmıştır)."
وَأخرج عبد بن حميد وأبوالشيخ عَن عِكْرِمَة {أَو آخرَانِ من غَيْركُمْ} قَالَ: من الْمُسلمين من غير حيه
Abd b. Humeyd ve Ebü'ş-Şeyh, İkrime'den {أَو آخرَانِ من غَيْركُمْ} “Yahut sizden olmayan başka iki kişi” buyruğu hakkında: "Kendi kabilesinden olmayan Müslümanlardandır" dediğini rivayet etti.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد والنحاس وَأَبُو الشَّيْخ وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه {اثْنَان ذَوا عدل مِنْكُم} قَالَ: من قبيلتكم {أَو آخرَانِ من غَيْركُمْ} قَالَ: من غير قبيلتكم أَلا ترى أَنه يَقُول {تحبسونهما من بعد الصَّلَاة} كلهم من الْمُسلمين
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, en-Nehhâs, Ebü'ş-Şeyh ve Sünen'inde Beyhakî rivayet etti: "{اثْنَان ذَوا عدل مِنْكُم} 'Kabilenizden iki kişi', {أَو آخرَانِ من غَيْركُمْ} 'Kabilenizden olmayan başka iki kişi' demektir. Görmez misin ki O, {تحبسونهما من بعد الصَّلَاة} 'Onları namazdan sonra alıkoyarsınız' buyurmaktadır; onların hepsi Müslümanlardandır."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عقيل قَالَ: سَأَلت ابْن شهَاب عَن هَذِه الْآيَة قلت: أَرَأَيْت الِاثْنَيْنِ اللَّذين ذكر الله من غير أهل الْمَرْء الْمُوصي أَهما من الْمُسلمين أَو هما من أهل الْكتاب وَرَأَيْت الآخرين اللَّذين يقومان مقامهما أتراهما من أهل الْمَرْء الْمُوصي أم هما فِي غير الْمُسلمين قَالَ ابْن شهَاب: لم نسْمع فِي هَذِه اللآية عَن رَسُول الله ﷺ وَلَا عَن أَئِمَّة الْعَامَّة سنة أذكرها وَقد كُنَّا نتذكرها أُنَاسًا من عُلَمَائِنَا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim Ukayl yoluyla rivayet etti; dedi ki: İbn Şihâb'a bu ayeti sordum ve dedim ki: "Allah'ın vasiyet eden kişinin ailesi dışından zikrettiği o iki kişiyi nasıl görürsün, onlar Müslümanlardan mıdır yoksa Ehl-i kitaptan mıdır? Onların yerine geçen diğer ikisini nasıl görürsün, sence onlar vasiyet eden kişinin ailesinden midir yoksa Müslüman olmayanlardan mıdır?" İbn Şihâb dedi ki: "Bu ayet hakkında Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem veya genel imamlardan hatırlayacağım bir sünnet işitmedik. Âlimlerimizden bazı kimselerle zaman zaman bunu müzakere ederdik,
أَحْيَانًا فَلَا يذكرُونَ فِيهَا سنة مَعْلُومَة ولاقضاء من إِمَام عَادل وَلكنه مُخْتَلف فِيهَا رَأْيهمْ وَكَانَ أعجبهم فِيهَا رَأيا إِلَيْنَا الَّذين كَانُوا يَقُولُونَ: هِيَ فِيمَا بَين أهل الْمِيرَاث من الْمُسلمين يشْهد بَعضهم الْمَيِّت الَّذِي يرثونه ويغيب عَنهُ بَعضهم وَيشْهد من شهده على مَا أوصى بِهِ لِذَوي الْقُرْبَى فيخبرون من غَابَ عَنهُ مِنْهُم بِمَا حَضَرُوا من وَصِيَّة فَإِن سلمُوا جَازَت وَصيته وَإِن ارْتَابُوا أَن يَكُونُوا بدلُوا قَول الْمَيِّت وآثروا بِالْوَصِيَّةِ من أَرَادوا مِمَّن لم يوص لَهُم الْمَيِّت بِشَيْء حلف اللَّذَان يَشْهَدَانِ على ذَلِك بعد الصَّلَاة وَهِي أَن الْمُسلمين {فيقسمان بِاللَّه إِن ارتبتم لَا نشتري بِهِ ثمنا وَلَو كَانَ ذَا قربى وَلَا نكتم شَهَادَة الله إِنَّا إِذا لمن الآثمين} فَإِذا أقسما على ذَلِك جَازَت شَهَادَتهمَا وأيمانهما مَا لم يعثر على أَنَّهُمَا استحقا إِثْمًا فِي شَيْء من ذَلِك قَامَ آخرَانِ مقامهما من أهل الْمِيرَاث من الْخصم الَّذين يُنكرُونَ مَا يشْهد عَلَيْهِ الْأَوَّلَانِ المستحلفان أول مرّة فيقسمان بِاللَّه لَشَهَادَتنَا على تكذيبكما أَو إبِْطَال مَا شهدتما بِهِ وَمَا اعتدينا إِنَّا إِذا لمن الظَّالِمين
ancak onlar bunda bilinen bir sünnet veya adil bir imamın hükmünü zikretmezlerdi; fakat bunda görüşleri farklıydı. Onların görüşleri içinde bize en sevimli geleni şöyle diyenlerinkiydi: Bu, Müslüman mirasçılar arasındadır; onlardan bazıları mirasçı olacakları ölünün yanında bulunur, bazıları ise bulunmaz. Yanında bulunanlar, akrabalar için vasiyet ettiği şeye şahit olurlar ve hazır bulunmayanlara şahit oldukları vasiyeti haber verirler. Eğer kabul ederlerse vasiyeti geçerli olur. Şayet ölünün sözünü değiştirdiklerinden ve ölünün kendilerine hiçbir şey vasiyet etmediği kimselerden dilediklerini vasiyete tercih ettiklerinden şüphelenirlerse, buna şahitlik eden o iki kişi namazdan sonra -ki Müslümanların namazıdır- yemin ederler: {فيقسمان بِاللَّه إِن ارتبتم لَا نشتري بِهِ ثمنا وَلَو كَانَ ذَا قربى وَلَا نكتم شَهَادَة الله إِنَّا إِذا لمن الآثمين} “Allah adına: 'Akraba bile olsa yeminimizi hiçbir bedele satmayız ve Allah'ın şahitliğini gizlemeyiz; aksi takdirde elbette günahkârlardan oluruz' diye yemin ederler”. Buna yemin ettiklerinde, bu konuda bir günah işledikleri ortaya çıkmadığı sürece şahitlikleri ve yeminleri geçerli olur. [Eğer günah işledikleri ortaya çıkarsa] ilk defa yemin ettirilen o ilk ikisinin şahitlik ettiği şeyi inkâr eden hasım mirasçılardan diğer iki kişi onların yerine geçer ve: 'Sizi yalanlamamız yahut şahitlik ettiğiniz şeyi iptal etmemiz üzerine şahitliğimiz elbette daha doğrudur ve biz haddi aşmadık; aksi takdirde elbette zalimlerden oluruz' diye Allah adına yemin ederler."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن عُبَيْدَة فِي قَوْله {تحبسونهما من بعد الصَّلَاة} قَالَ: صَلَاة الْعَصْر
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Ubeyde'den {تحبسونهما من بعد الصَّلَاة} “Namazdan sonra onları alıkoyarsınız” buyruğu hakkında: "İkindi namazıdır" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله {لَا نشتري بِهِ ثمنا} قَالَ: لَا نَأْخُذ بِهِ رشوة {وَلَا نكتم شَهَادَة الله} وَإِن كَانَ صَاحبهَا بَعيدا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd'den {لَا نشتري بِهِ ثمنا} “Hiçbir bedele satmayız” buyruğu hakkında: "Onun karşılığında rüşvet almayız", {وَلَا نكتم شَهَادَة الله} “Ve Allah'ın şahitliğini gizlemeyiz” [buyruğu hakkında da]: "Sahibi uzak [bir akraba/yabancı] olsa bile" dediğini rivayet etti.
وَأخرج أَبُو عُبَيْدَة وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن عَامر الشّعبِيّ أَنه كَانَ يقْرَأ (وَلَا نكتم شَهَادَة) يَعْنِي بِقطع الْكَلَام منوّناً (الله) بِقطع الْألف وخفض اسْم الله على الْقسم
Ebû Ubeyde, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Âmir eş-Şa'bî'den rivayet etti; o, (وَلَا نكتم شَهَادَة) ibaresini sözü kesip tenvinli olarak, (الله) lafzını da elifi kat' ederek ve yemin üzere Allah ismini kesreli (şehâdeten, Allâhi) şeklinde okurdu.
وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي عبد الرَّحْمَن السّلمِيّ أَنه كَانَ يقْرؤهَا (وَلَا نكتم شَهَادَة الله) يَقُول هوالقسم
Abd b. Humeyd, Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'den rivayet etti; o bunu (وَلَا نكتم شَهَادَة الله) şeklinde okur ve: "O yemindir" derdi.
وَأخرج عَن عَاصِم (وَلَا نكتم شَهَادَة الله) مُضَاف بِنصب شَهَادَة ولاينون
Âsım'dan, (وَلَا نكتم شَهَادَة الله) ibaresini, şehâdet kelimesini nasb ile ve tenvinsiz olarak muzaf şeklinde okuduğu rivayet edildi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {فَإِن عثر على أَنَّهُمَا استحقا إِثْمًا} أَي اطلع مِنْهُمَا على خِيَانَة على أَنَّهُمَا كذبا أَو كتما فَشهد رجلَانِ هما أعدل مِنْهُمَا بِخِلَاف مَا قَالَا أُجِيز شَهَادَة الآخرين وَبَطلَت شَهَادَة الْأَوَّلين
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den {فَإِن عثر على أَنَّهُمَا استحقا إِثْمًا} “Eğer onların bir günah işledikleri ortaya çıkarsa” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Yani ikisinden yalan söylediklerine yahut gizlediklerine dair bir hıyanet açığa çıkar da onlardan daha adil iki adam onların söylediklerinin aksine şahitlik ederse, sonrakilerin şahitliği kabul edilir ve öncekilerin şahitliği batıl olur."
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَأَبُو عُبَيْدَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وأبوالشيخ عَن عَليّ بن أبي طَالب أَنه كَانَ يقْرَأ (من الَّذين اسْتحق عَلَيْهِم الأوليان) بِفَتْح التَّاء
Firyâbî, Abd b. Humeyd, Ebû Ubeyde, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet etti; o, (من الَّذين اسْتحق عَلَيْهِم الأوليان) ibaresini tâ harfini fetha ile (istahakka) okurdu.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن عَليّ بن أبي طَالب أَن النَّبِي ﷺ قَرَأَ {من الَّذين اسْتحق عَلَيْهِم الأوليان}
İbn Merdûye ve -sahih olduğunu belirterek- Hâkim, Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet etti: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem {من الَّذين اسْتحق عَلَيْهِم الأوليان} “Haklarına girilen kimselerden hak sahibi daha yakın iki kişi...” şeklinde okudu.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن عدي عَن أبي مجلز أَن أبي بن كَعْب قَرَأَ {من الَّذين اسْتحق عَلَيْهِم الأوليان} قَالَ عمر: كذبت
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Adiyy, Ebû Miclez'den rivayet etti: Übey b. Ka'b {من الَّذين اسْتحق عَلَيْهِم الأوليان} şeklinde okudu. Ömer: "Yalan söyledin" dedi.
قَالَ: أَنْت أكذب
[Übey]: "Sen daha çok yalan söyledin!" dedi.
فَقَالَ الرجل: تكذب أَمِير الْمُؤمنِينَ قَالَ: أَنا أَشد تَعْظِيمًا لحق أَمِير الْمُؤمنِينَ مِنْك وَلَكِن كَذبته فِي تَصْدِيق كتاب الله وَلم أصدق أَمِير الْمُؤمنِينَ فِي تَكْذِيب كتاب الله
Bunun üzerine adam: "Müminlerin emîrini mi yalancılıkla itham ediyorsun?" dedi. [Übey] dedi ki: "Ben müminlerin emîrinin hakkına senden daha çok hürmet ederim; fakat ben onu Allah'ın kitabını tasdik etmek hususunda reddettim ve Allah'ın kitabını yalanlama hususunda müminlerin emîrini doğrulamadım."
فَقَالَ عمر: صدق
Bunun üzerine Ömer: "Doğru söyledi" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن يحيى ابْن يعمر أَنه قَرَأَهَا (الأوليان) وَقَالَ: هما الوليان
İbn Ebî Hâtim, Yahyâ b. Ya'mer'den rivayet etti; o bunu (الأوليان) şeklinde okumuş ve: "Onlar iki velidir" demiştir.
وَأخرج أَبُو عبيد وَسَعِيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وأبوالشيخ عَن ابْن عَبَّاس أَنه كَانَ يقْرَأ (من الَّذين اسْتحق عَلَيْهِم الْأَوَّلين) وَيَقُول: أَرَأَيْت لَو كَانَ الأوليان صغيرين كَيفَ يقومان مقامهما وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي الْعَالِيَة أَنه كَانَ يقْرَأ الْأَوَّلين مُشَدّدَة على الْجِمَاع
Ebû Ubeyd, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan rivayet etti; o bunu (من الَّذين اسْتحق عَلَيْهِم الْأَوَّلين) şeklinde okur ve: "Görmez misin, şayet o en yakın iki kişi küçük [çocuk] olsaydı onların yerine nasıl kalkarlardı?" derdi. Abd b. Humeyd, Ebu'l-Âliye'den, onun el-evvelîne kelimesini çoğul olarak şeddeli okuduğunu rivayet etti.