أَنه أَخذ عَصا فذرع فِيهَا شَيْئا ثمَّ قَاس فِي الأَرْض خمسين أَو خمْسا وَخمسين ثمَّ قَالَ: هَكَذَا أطوال العماليق
O bir baston aldı, onunla bir şey ölçtü, sonra yerde elli veya elli beş [arşın] ölçtü, ardından: 'Amâlika'nın boyları işte böyledir' dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: أَمر مُوسَى أَن يدْخل مَدِينَة الجبارين فَسَار بِمن مَعَه حَتَّى نزل قَرِيبا من الْمَدِينَة وَهِي أريحاء فَبعث إِلَيْهِم اثْنَي عشر نَقِيبًا من كل سبط مِنْهُم عين فيأتوه بِخَبَر الْقَوْم فَدَخَلُوا الْمَدِينَة فَرَأَوْا أمرا عَظِيما من هيبتهم وجسمهم وعظمهم فَدَخَلُوا حَائِطا لبَعْضهِم فجَاء صَاحب الْحَائِط ليجني من حَائِطه فَجعل يحش الثِّمَار فَنظر إِلَى آثَارهم فَتَبِعهُمْ فَكلما أصَاب وَاحِد مِنْهُم أَخذه فَجعله فِي كمه مَعَ الْفَاكِهَة وَذهب إِلَى ملكهم فنثرهم بَين يَدَيْهِ فَقَالَ الْملك: قد رَأَيْتُمْ شَأْننَا وأمرنا اذْهَبُوا فَأخْبرُوا صَاحبكُم
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan nakletmiştir: Mûsâ'ya zorbaların şehrine girmesi emredildi. Yanındakilerle birlikte yürüdü ve şehre -ki o Eriha'dır- yakın bir yere indi. Her oymaktan bir gözetleyici olmak üzere, kavmin haberini kendisine getirsinler diye onlara on iki temsilci gönderdi. Şehre girdiklerinde, onların heybetinden, cüsselerinden ve büyüklüklerinden dehşet verici bir durum gördüler. İçlerinden birinin bahçesine girdiler. Bahçe sahibi bahçesinden meyve toplamak için geldi ve meyveleri toplamaya başladı. Onların izlerini görünce peşlerine düştü. Onlardan birine yetiştikçe onu yakalayıp meyveyle birlikte eteğinin içine koydu. Hükümdarlarına gitti ve onları onun huzuruna döktü. Hükümdar: 'Bizim durumumuzu ve hâlimizi gördünüz; gidin, arkadaşınıza haber verin' dedi.
قَالَ: فَرَجَعُوا إِلَى مُوسَى فأخبروه بِمَا عاينوا من أَمرهم
Dedi ki: Mûsâ'ya döndüler ve onların durumundan bizzat gördüklerini ona haber verdiler.
فَقَالَ: اكتموا عَنَّا فَجعل الرجل يخبر أَبَاهُ
[Mûsâ]: 'Bunu bizden başkasına gizleyin' dedi. Fakat adam babasına haber vermeye başladı,
وَصديقه وَيَقُول: اكتم عني فأشيع ذَلِك فِي عَسْكَرهمْ وَلم يكتم مِنْهُم الارجلان يُوشَع بن نون وكالب بن يوحنا وهم اللَّذَان أنزل الله فيهمَا {قَالَ رجلَانِ من الَّذين يخَافُونَ}
ve arkadaşına: 'Bunu benden gizli tut' diyordu. Bu durum onların ordusunda yayıldı. İçlerinden Yûşa b. Nûn ve Kâlib b. Yûhannâ dışında kimse bunu gizlemedi. İşte Allah'ın haklarında: { قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ } “Korkanlardan iki adam dedi ki...” ayetini indirdiği kişiler bu ikisidir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ادخُلُوا الأَرْض المقدسة} قَالَ: هِيَ مَدِينَة الجبارين لما نزل بهَا مُوسَى وَقَومه بعث مِنْهُم اثْنَي عشر رجلا وهم النُّقَبَاء الَّذين ذكرهم الله تَعَالَى ليأتوهم بخبرهم فَسَارُوا فَلَقِيَهُمْ رجل من الجبارين فجعلهم فِي كساءته فحملهم حَتَّى أَتَى بهم الْمَدِينَة ونادى فِي قومه: فَاجْتمعُوا إِلَيْهِ فَقَالُوا: من أَنْتُم قَالُوا: نَحن قوم مُوسَى بعثنَا لنأتيه بخبركم فأعطوهم حَبَّة من عِنَب تَكْفِي الرجل وَقَالُوا لَهُم: اذْهَبُوا إِلَى مُوسَى وَقَومه فَقولُوا لَهُم: أقدروا قدر فاكهتهم فَلَمَّا أتوهم قَالُوا: ياموسى {فَاذْهَبْ أَنْت وَرَبك فَقَاتلا إِنَّا هَا هُنَا قَاعِدُونَ} الْمَائِدَة الْآيَة ٢٤ {قَالَ رجلَانِ من الَّذين يخَافُونَ أنعم الله عَلَيْهِمَا} وَكَانَا من أهل الْمَدِينَة أسلما واتبعا مُوسَى فَقَالَا لمُوسَى {ادخُلُوا عَلَيْهِم الْبَاب فَإِذا دخلتموه فَإِنَّكُم غالبون} وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {قَالَ رجلَانِ} قَالَ: يُوشَع بن نون وكالب
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan nakletmiştir: { ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ } “...Mukaddes toprağa girin...” kavli hakkında: O, zorbaların şehridir. Mûsâ ve kavmi oraya indiğinde, onlardan on iki adam gönderdi -ki bunlar Allah Teâlâ'nın zikrettiği temsilcilerdir- ta ki onlara haberlerini getirsinler. Yürüdüler; derken zorbalardan bir adam onlarla karşılaştı ve onları elbisesinin içine koyup şehre getirene kadar taşıdı. Kavmine seslendi, onlar da yanına toplandılar. 'Siz kimsiniz?' dediler. 'Biz Mûsâ'nın kavmiyiz, sizin haberinizi ona götürmemiz için bizi gönderdi' dediler. Onlara bir adama yetecek büyüklükte bir üzüm tanesi verdiler ve: 'Mûsâ'ya ve kavmine gidin de onlara meyvelerinin miktarını takdir etmelerini söyleyin' dediler. Onların yanına geldiklerinde: 'Ey Mûsâ! { فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ } [el-Mâide 24] “...Haydi, sen ve Rabbin gidin savaşın; biz burada oturuyoruz!”' dediler. { قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا } “Korkanlardan, Allah'ın kendilerine nimet verdiği iki adam dedi ki...” Bunlar şehir halkındandı, Müslüman olmuş ve Mûsâ'ya uymuşlardı. Mûsâ'ya: { ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غَالِبُونَ } “Onların üzerlerine kapıdan girin; oraya girdiğiniz an şüphesiz siz galip gelirsiniz...” dediler. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan nakletmiştir: { قَالَ رَجُلَانِ } “İki adam dedi ki...” kavli hakkında: 'Yûşa b. Nûn ve Kâlib'dir' dedi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَطِيَّة الْعَوْفِيّ فِي قَوْله {قَالَ رجلَانِ} قَالَ: كالب ويوشع بن نون فَتى مُوسَى
Abd b. Humeyd, Atıyye el-Avfî'den nakletmiştir: { قَالَ رَجُلَانِ } “İki adam dedi ki...” kavli hakkında: 'Kâlib ve Mûsâ'nın yardımcısı Yûşa b. Nûn'dur' dedi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {من الَّذين يخَافُونَ أنعم الله عَلَيْهِمَا} قَالَ: فِي بعض الْقِرَاءَة (يخَافُونَ أنعم الله عَلَيْهِمَا)
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den nakletmiştir: { مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا } “...korkanlardan, Allah'ın kendilerine nimet verdiği...” kavli hakkında: Bazı kıraatlerde (يُخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا) 'korkulanlardan, Allah'ın kendilerine nimet verdiği' şeklindedir, dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: كَانَا من الْعَدو فصارا مَعَ مُوسَى
İbn Cerîr, Saîd b. Cübeyr'den nakletmiştir: 'Onlar düşmandandılar, sonra Mûsâ'nın safına geçtiler' dedi.
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس {قَالَ رجلَانِ من الَّذين يخَافُونَ} بِرَفْع الْيَاء
el-Hâkim rivayet edip sahih olduğunu belirtmiştir; İbn Abbâs'tan: { قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ } ayetini 'yâ' harfinin zammesiyle [yuhâfûne şeklinde] okumuştur.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ {من الَّذين يخَافُونَ} بِنصب الْيَاء فِي يخَافُونَ
Abd b. Humeyd, Âsım'dan nakletmiştir: O, { مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ } ayetini yahâfûne lafzındaki 'yâ' harfinin fethasıyla okumuştur.
وَأخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك {قَالَ رجلَانِ من الَّذين يخَافُونَ أنعم الله عَلَيْهِمَا} بِالْهدى فهداهما فَكَانَا على دين مُوسَى وَكَانَا فِي مَدِينَة الجبارين
İbn Cerîr, ed-Dahhâk'tan nakletmiştir: { قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا } “Korkanlardan, Allah'ın kendilerine nimet verdiği iki adam dedi ki...” kavli hakkında: 'Hidayetle [nimet verdi], böylece onları hidayete erdirdi. Onlar Mûsâ'nın dini üzere idiler ve zorbaların şehrindeydiler' dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن سهل بن عَليّ {قَالَ رجلَانِ من الَّذين يخَافُونَ أنعم الله عَلَيْهِمَا} بالخوف
İbn Cerîr, Sehl b. Alî'den nakletmiştir: { قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا } “Korkanlardan, Allah'ın kendilerine nimet verdiği iki adam dedi ki...” kavli hakkında: '[Allah'tan] korkma [nimeti verdi]' dedi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {قَالَ رجلَانِ من الَّذين يخَافُونَ أنعم الله عَلَيْهِمَا} قَالَ: هم النُّقَبَاء
Abd b. Humeyd, Mücâhid'den nakletmiştir: { قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا } “Korkanlardan, Allah'ın kendilerine nimet verdiği iki adam dedi ki...” kavli hakkında: 'Onlar temsilcilerdir' dedi.
وَفِي قَوْله {ادخُلُوا عَلَيْهِم الْبَاب} قَالَ: هِيَ قَرْيَة الجبارين
{ ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ } “Onların üzerlerine kapıdan girin...” kavli hakkında da: 'O, zorbaların kasabasıdır' dedi.
- قَوْله تَعَالَى: قَالُوا ياموسى إِنَّا لن ندْخلهَا أبدا ماداموا فِيهَا فَاذْهَبْ أَنْت وَرَبك فَقَاتلا إِنَّا هَهُنَا قَاعِدُونَ
- Yüce Allah'ın şu kavli: { قَالُوا يَا مُوسَى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا أَبَدًا مَا دَامُوا فِيهَا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ } “Dediler ki: 'Ey Mûsâ! Onlar orada bulundukları müddetçe biz oraya asla girmeyiz. Haydi, sen ve Rabbin gidin savaşın; biz burada oturuyoruz!'”
- أخرج أَحْمد وَالنَّسَائِيّ وَابْن حبَان عَن أنس أَن رَسُول الله ﷺ لما سَار إِلَى بدر اسْتَشَارَ الْمُسلمين فَأَشَارَ عَلَيْهِ عمر ثمَّ استشارهم فَقَالَت الْأَنْصَار: يامعشر الْأَنْصَار إيَّاكُمْ يُرِيد رَسُول الله ﷺ
- Ahmed, en-Nesâî ve İbn Hibbân, Enes'ten nakletmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir'e doğru yola çıktığında Müslümanlarla istişare etti; Ömer ona görüşünü belirtti. Sonra tekrar onlarla istişare etti. Bunun üzerine Ensâr: 'Ey Ensâr topluluğu! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sizi kastediyor' dediler.
قَالُوا: لَا نقُول كَمَا قَالَت بَنو اسرئيل لمُوسَى {فَاذْهَبْ أَنْت وَرَبك فَقَاتلا إِنَّا هَا هُنَا قَاعِدُونَ} وَالَّذِي بَعثك بِالْحَقِّ لَو ضربت أكبادها إِلَى برك الغماد لاتبعناك
Dediler ki: 'Biz İsrâiloğulları'nın Mûsâ'ya dediği gibi: { فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ } “...Haydi, sen ve Rabbin gidin savaşın; biz burada oturuyoruz!” demeyiz. Seni hak ile gönderene yemin olsun ki, develerin ciğerlerini [parçalarcasına sürüp] Birkü'l-Ğımâd'a varsan bile kesinlikle seninle beraber geliriz.'
وَأخرج أَحْمد وَابْن مرْدَوَيْه عَن عتبَة بن عبد السّلمِيّ قَالَ: قَالَ النَّبِي ﷺ لاصحابه ألاتقاتلون قَالُوا: نعم
Ahmed ve İbn Merdûye, Utbe b. Abdi's-Sülemî'den nakletmiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına: 'Savaşmaz mısınız?' dedi. 'Evet [savaşırız]' dediler,
ولانقول كَمَا قَالَت بَنو إِسْرَائِيل لمُوسَى {فَاذْهَبْ أَنْت وَرَبك فَقَاتلا إِنَّا هَا هُنَا قَاعِدُونَ} وَلَكِن اذْهَبْ أَنْت وَرَبك فَقَاتلا إِنَّا مَعكُمْ مُقَاتِلُونَ
'İsrâiloğulları'nın Mûsâ'ya: { فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ } “...Haydi, sen ve Rabbin gidin savaşın; biz burada oturuyoruz!” dediği gibi demeyiz; fakat sen ve Rabbin gidin savaşın, biz de sizinle beraber savaşanlarız [deriz].'
وَأخرج أَحْمد عَن طَارق بن شهَاب أَن الْمِقْدَاد قَالَ لرَسُول الله ﷺ يَوْم بدر يارسول الله انا لانقول كَمَا قَالَت بَنو إِسْرَائِيل لمُوسَى {فَاذْهَبْ أَنْت وَرَبك فَقَاتلا إِنَّا هَا هُنَا قَاعِدُونَ} وَلَكِن اذْهَبْ أَنْت وَرَبك فَقَاتلا إِنَّا مَعكُمْ مُقَاتِلُونَ
Ahmed, Târık b. Şihâb'dan nakletmiştir: el-Mikdâd Bedir günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle dedi: 'Ey Allah'ın Resûlü! Biz İsrâiloğulları'nın Mûsâ'ya: { فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ } “...Haydi, sen ve Rabbin gidin savaşın; biz burada oturuyoruz!” dediği gibi demeyiz; fakat sen ve Rabbin gidin savaşın, biz de sizinle beraber savaşanlarız [deriz].'
وَأخرج البُخَارِيّ وَالْحَاكِم وَأَبُو نعيم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن ابْن مَسْعُود قَالَ لقد شهِدت من الْمِقْدَاد مشهداً لِأَن أكون أَنا صَاحبه أحب إليَّ مِمَّا عدل بِهِ أَتَى رَسُول الله ﷺ وَهُوَ يَدْعُو على الْمُشْركين قَالَ: وَالله يارسول الله لانقول كَمَا قَالَت بَنو إِسْرَائِيل لمُوسَى {فَاذْهَبْ أَنْت وَرَبك فَقَاتلا إِنَّا هَا هُنَا قَاعِدُونَ} وَلَكِن نُقَاتِل عَن يَمِينك
Buhârî, el-Hâkim, Ebû Nuaym ve ed-Delâil'de el-Beyhakî, İbn Mes'ûd'dan nakletmiştir: 'Mikdâd'ın öyle bir duruşuna şahit oldum ki, onun sahibi olmak bana ona denk tutulan her şeyden daha sevimlidir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem müşriklerin aleyhine dua ederken yanına geldi ve: 'Vallahi ey Allah'ın Resûlü! İsrâiloğulları'nın Mûsâ'ya: { فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ } “...Haydi, sen ve Rabbin gidin savaşın; biz burada oturuyoruz!” dediği gibi demeyiz; lâkin senin sağından,
وَعَن يسارك وَمن بَين يَديك وَمن خَلفك فَرَأَيْت وَجه رَسُول الله ﷺ يشرق لذَلِك وسر بذلك
solundan, önünden ve arkandan savaşırız' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüzünün bundan dolayı parıldadığını gördüm ve bu onu sevindirdi.'
وَأخرج ابْن جريرعن قَتَادَة ذكر أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ لأَصْحَابه يَوْم الْحُدَيْبِيَة حِين صد الْمُشْركُونَ الْهَدْي وحيل بَينهم وَبَين مناسكهم إِنِّي ذَاهِب بِالْهَدْي فناحره عِنْد الْبَيْت
İbn Cerîr, Katâde'den nakletmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye günü müşrikler kurbanlıkları engelleyip onlar ile ibadet yerleri arasına girildiğinde ashabına: 'Ben kurbanlıklarla gideceğim ve onu Beyt'in yanında kurban edeceğim' dediğini zikretmiştir.
فَقَالَ الْمِقْدَاد بن الْأسود: اما وَالله لانكون كالملأ من بني إِسْرَائِيل إِذْ قَالُوا لنبيهم {فَاذْهَبْ أَنْت وَرَبك فَقَاتلا إِنَّا هَا هُنَا قَاعِدُونَ}
Bunun üzerine Mikdâd b. el-Esved şöyle dedi: 'Haberiniz olsun ki vallahi biz, peygamberlerine: { فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ } “...Haydi, sen ve Rabbin gidin savaşın; biz burada oturuyoruz!” dedikleri zamanki İsrâiloğulları'nın ileri gelenleri gibi olmayız.'
- قَوْله تَعَالَى: قَالَ رَبِّي إِنِّي لَا أملك إِلَّا نَفسِي وَأخي فافرق بَيْننَا وَبَين الْقَوْم الْفَاسِقين
- Yüce Allah'ın şu kavli: { قَالَ رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ } “[Mûsâ] dedi ki: 'Rabbim! Şüphesiz ben, kendimden ve kardeşimden başkasına söz geçiremiyorum. Artık bizimle bu yoldan çıkmış kavmin arasını ayır!'”
- أخرج ابْن جرير عَن السّديّ قَالَ: غضب مُوسَى ﵇ حِين قَالَ لَهُ الْقَوْم: {فَاذْهَبْ أَنْت وَرَبك فَقَاتلا إِنَّا هَا هُنَا قَاعِدُونَ} فَدَعَا عَلَيْهِم فَقَالَ: {رب إِنِّي لَا أملك إِلَّا نَفسِي وَأخي فافرق بَيْننَا وَبَين الْقَوْم الْفَاسِقين} وَكَانَ عجلة من مُوسَى عجلها فَلَمَّا ضرب عَلَيْهِم التيه نَدم مُوسَى فَلَمَّا نَدم أوحى الله إِلَيْهِ {فَلَا تأس على الْقَوْم الْفَاسِقين} الْمَائِدَة الْآيَة ٢٦ لاتحزن على الْقَوْم الَّذين سميتهم فاسقين
- İbn Cerîr, es-Süddî'den nakletmiştir: Kavim ona: { فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ } “...Haydi, sen ve Rabbin gidin savaşın; biz burada oturuyoruz!” dediğinde Mûsâ aleyhisselâm öfkelendi ve onların aleyhine dua edip: { رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ } “Rabbim! Şüphesiz ben, kendimden ve kardeşimden başkasına söz geçiremiyorum. Artık bizimle bu yoldan çıkmış kavmin arasını ayır!” dedi. Bu, Mûsâ'nın acele ettiği bir aceleydi. Onlara Tîh [çölü] takdir edilince Mûsâ pişman oldu. O pişman olunca Allah ona: { فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ } [el-Mâide 26] “...Artık o yoldan çıkmış kavim için üzülme!” yani fasık olarak isimlendirdiğin o kavim için üzülme, diye vahyetti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فافرق بَيْننَا وَبَين الْقَوْم الْفَاسِقين} يَقُول: افصل بَيْننَا وَبينهمْ
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Alî tarikiyle İbn Abbâs'tan nakletmiştir: { فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ } “...Artık bizimle bu yoldan çıkmış kavmin arasını ayır!” kavli hakkında: 'Bizimle onlar arasını hükme bağlayıp ayır' demektedir, dedi.
- قَوْله تَعَالَى: قَالَ فَإِنَّهَا مُحرمَة عَلَيْهِم أَرْبَعِينَ سنة يتيهون فِي الأَرْض فَلَا تأس على الْقَوْم الْفَاسِقين
- Yüce Allah'ın şu kavli: { قَالَ فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ } “[Allah] buyurdu ki: 'Öyleyse orası onlara kırk yıl haram kılınmıştır; yeryüzünde şaşkınca dönüp dolaşacaklar. Artık o yoldan çıkmış kavim için üzülme!'”
- أخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {فَإِنَّهَا مُحرمَة عَلَيْهِم} قَالَ: أبدا
- İbn Cerîr, Katâde'den nakletmiştir: { فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ } “Öyleyse orası onlara haram kılınmıştır...” kavli hakkında: 'Ebediyen' dedi.
وَفِي قَوْله {يتيهون فِي الأَرْض} قَالَ: أَرْبَعِينَ سنة
{ يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ } “...yeryüzünde şaşkınca dönüp dolaşacaklar...” kavli hakkında da: 'Kırk yıl' dedi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة قَالَ: ذكر لنا أَنهم بعثوا اثْنَي عشر رجلا من كل سبط رجلا عيُونا ليأتوهم بِأَمْر الْقَوْم فَأَما عشرَة فجبنوا قَومهمْ وكرهوا إِلَيْهِم الدُّخُول وَأما يُوشَع بن نون وَصَاحبه فأمرا بِالدُّخُولِ واستقاما على أَمر الله ورغبا
Abd b. Humeyd, Katâde'den nakletmiştir: Bize nakledildiğine göre onlar, kavmin durumunu kendilerine getirsinler diye her oymaktan bir adam olmak üzere on iki gözetleyici adam gönderdiler. On kişiye gelince, onlar kavimlerini korkuttular ve girmeyi onlara hoş göstermediler. Yûşa b. Nûn ve arkadaşı ise girmeyi emrettiler, Allah'ın emri üzere sebat gösterdiler ve
قَومهمْ فِي ذَلِك وأخبراهم فِي ذَلِك أَنهم غالبون حَتَّى بلغ {هَا هُنَا قَاعِدُونَ}
kavimlerini buna teşvik ettiler; onlara galip geleceklerini haber verdiler. Nihayet [söz] { هَاهُنَا قَاعِدُونَ } “...burada oturuyoruz!” kısmına ulaştı.
قَالَ: لما جبن الْقَوْم عَن عدوّهم وَتركُوا أَمر رَبهم قَالَ الله {فَإِنَّهَا مُحرمَة عَلَيْهِم أَرْبَعِينَ سنة} إِنَّمَا يشربون مَاء الاطوار لايهبطون قَرْيَة ولامصرا ولايهتدون لَهَا وَلَا يقدرُونَ على ذَلِك
Dedi ki: Kavim düşmanlarından korkup Rablerinin emrini terk edince Allah: { فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً } “Öyleyse orası onlara kırk yıl haram kılınmıştır...” buyurdu. Onlar sadece kuyu sularından içiyorlardı; ne bir kasabaya ne de bir şehre inebiliyorlardı, ne oraya yol bulabiliyorlar ne de buna güç yetirebiliyorlardı.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة قَالَ: حرمت عَلَيْهِم الْقرى فَكَانُوا لَا يهبطون قَرْيَة وَلَا يقدرُونَ على ذَلِك إِنَّمَا يتبعُون الاطواء أَرْبَعِينَ سنة والاطواء الركايا وَذكر لنا أَن مُوسَى توفّي فِي الْأَرْبَعين سنة وَأَنه لم يدْخل بَيت الْمُقَدّس مِنْهُم إِلَّا أبناؤهم وَالرجلَانِ اللَّذَان قَالَا
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den nakletmiştir: 'Kasabalar onlara haram kılındı. Bu sebeple hiçbir kasabaya inemiyorlar ve buna güç yetiremiyorlardı. Kırk yıl boyunca sadece etvâ'ların (su kuyularının) peşinden gittiler. Etvâ, su kuyuları demektir. Bize nakledildiğine göre Mûsâ bu kırk yıl içinde vefat etti. Onlardan Beytülmakdis'e sadece çocukları ile o [iki] sözü söyleyen iki adam girdi' dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: تاهوا أَرْبَعِينَ سنة فَهَلَك مُوسَى وهرون فِي التيه وكل من جَاوز الْأَرْبَعين سنة فَلَمَّا مَضَت الْأَرْبَعُونَ سنة ناهضهم يُوشَع بن نون وَهُوَ الَّذِي قَامَ بِالْأَمر بعد مُوسَى وَهُوَ الَّذِي قيل لَهُ الْيَوْم يَوْم الْجُمُعَة فَهموا بافتتاحها فدنت الشَّمْس للغروب فخشي إِن دخلت لَيْلَة السبت أَن يُسْبِتُوا فَنَادَى الشَّمْس: إِنِّي مَأْمُور وَإنَّك مأمورة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan nakletmiştir: Kırk yıl şaşkınca dönüp dolaştılar. Mûsâ ve Hârûn ile kırk yaşını aşmış olan herkes Tîh'te vefat etti. Kırk yıl geçince Yûşa b. Nûn onlarla savaşa girişti. Mûsâ'dan sonra işi üstlenen oydu. Kendisine: 'Bugün cuma günüdür' denilen kişi oydu. [Şehri] fethetmeye yöneldiler, güneş batmaya yaklaştı. Cumartesi gecesi girer de cumartesi yasağına girerler diye korktu ve güneşe şöyle seslendi: 'Şüphesiz ben de emredilmiş bir kulum, sen de emredilmiş bir varlıksın.'
فوقفت حَتَّى افتتحها فَوجدَ فِيهَا من الْأَمْوَال مالم ير مثله قطّ فقربوه إِلَى النَّار فَلم تأتِ فَقَالَ: فِيكُم غلُول فَدَعَا رُؤُوس الاسباط وهم اثْنَا عشر رجلا فبايعهم فالتصقت يَد رجل مِنْهُم بِيَدِهِ فَقَالَ: الْغلُول عنْدك فَأخْرجهُ فَأخْرج رَأس بقرة من ذهب لَهَا عينان من ياقوت وأسنان من لُؤْلُؤ فوضعا مَعَ القربان فَأَتَت النَّار فَأَكَلتهَا
Bunun üzerine o, orayı fethedene kadar güneş durdu. Orada benzeri asla görülmemiş mallar buldu. Onu ateşe yaklaştırdılar ama [yakmak için] ateş gelmedi. 'İçinizde ganimete hıyanet eden (ğulûl yapan) var' dedi. Oymakların başlarını -ki onlar on iki adamdı- çağırdı ve onlarla biatlaştı. İçlerinden bir adamın eli onun eline yapıştı. 'Ganimet hırsızlığı senin yanındadır' dedi. Onu çıkardı; o da altından yapılmış, iki gözü yakuttan, dişleri inciden olan bir sığır başı çıkardı. Onu kurbanla birlikte koydular; ateş geldi ve onu yedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد قَالَ: تاهت بَنو إِسْرَائِيل أَرْبَعِينَ سنة يُصْبِحُونَ حَيْثُ أَمْسوا وَيُمْسُونَ حَيْثُ أَصْبحُوا فِي تيهم
İbn Cerîr, Mücâhid'den nakletmiştir: 'İsrâiloğulları kırk yıl şaşkınca dönüp dolaştılar. Tîh'lerinde akşamladıkları yerde sabahlıyor, sabahladıkları yerde akşamlıyorlardı' dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن وهب بن مُنَبّه قَالَ: إِن بني إِسْرَائِيل لما حرم الله عَلَيْهِم أَن يدخلُوا الأَرْض المقدسة أَرْبَعِينَ سنة يتيهون فِي الأَرْض شكوا إِلَى مُوسَى فَقَالُوا: مانأكل فَقَالَ: إِن الله سيأتكم بِمَا تَأْكُلُونَ
İbn Cerîr ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh, Vehb b. Münebbih'ten nakletmiştir: Allah İsrâiloğulları'na mukaddes toprağa girmeyi haram kılıp da yeryüzünde kırk yıl şaşkınca dolaştıklarında Mûsâ'ya şikâyette bulunup: 'Ne yiyeceğiz?' dediler. [Mûsâ]: 'Allah size yiyeceğiniz şeyi getirecektir' dedi.
قَالُوا: من أَيْن قَالَ: إِن الله سينزل عَلَيْكُم خبْزًا مخبوزاً
'Nereden?' dediler. 'Allah üzerinize pişmiş ekmek indirecektir' dedi.
فَكَانَ ينزل عَلَيْهِم المنّ وَهُوَ خبز الرقَاق وَمثل الذّرة
Bunun üzerine üzerlerine kudret helvası iniyordu; o ise yufka ekmeği gibi ve darı benzeri idi.
قَالُوا: وَمَا نَأْتَدِمُ وَهل بُدِّلْنَا من لحم قَالَ: فَإِن الله يأتيكم بِهِ
'Katık olarak ne yiyeceğiz, bize etten bir karşılık verilecek mi?' dediler. 'Allah onu size getirecektir' dedi.
قَالُوا: من أَيْن فَكَانَت الرّيح تأتيهم بالسلوى وَهُوَ طير سمين مثل الْحمام
'Nereden?' dediler. Rüzgâr onlara bıldırcın kuşunu getiriyordu; o ise güvercin benzeri semiz bir kuştu.
فَقَالُوا: فَمَا نلبس قَالَ: لَا يخلق لأحدكم ثوب أَرْبَعِينَ سنة
'Ne giyeceğiz?' dediler. 'Kırk yıl boyunca hiçbirinizin elbisesi eskimeyecektir' dedi.
قَالُوا: فَمَا نحتذي قَالَ: لَا يَنْقَطِع لأحدكم شسع أَرْبَعِينَ سنة
'Ne giyeceğiz [ayaklarımıza]?' dediler. 'Kırk yıl boyunca hiçbirinizin ayakkabı bağı kopmayacaktır' dedi.
قَالُوا: فَإِنَّهُ يُولد فِينَا أَوْلَاد صغَار فَمَا نكسوهم
'Aramızda küçük çocuklar doğuyor, onlara ne giydireceğiz?' dediler.
قَالَ: الثَّوْب الصَّغِير يشب مَعَه
'Küçük elbise çocukla birlikte büyüyecektir' dedi.
قَالُوا: فَمن أَيْن لنا المَاء قَالَ: يأتيكم بِهِ الله
'Su bizim için nereden olacak?' dediler. 'Allah onu size getirecektir' dedi.
فَأمر الله مُوسَى أَن يضْرب بعصاه الْحجر قَالُوا: فَمَا نبصر تغشانا الظامة فَضرب لَهُ عموداً من نور فِي وسط عسكره أَضَاء عسكره كُله
Allah Mûsâ'ya asasıyla taşa vurmasını emretti. 'Nasıl göreceğiz, bizi karanlık kaplıyor?' dediler. Bunun üzerine ordusunun ortasında kendisi için bir nur sütunu dikti ve ordusunun tamamını aydınlattı.
قَالُوا: فَبِمَ نستظل الشَّمْس علينا شَدِيدَة قَالَ: يظلكم الله تَعَالَى بالغمام
'Neyle gölgeleneceğiz, güneş üzerimize çok şiddetlidir?' dediler. 'Allah Teâlâ sizi bulutla gölgelendirecektir' dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن الرّبيع بن أنس قَالَ: ظلل عَلَيْهِم الْغَمَام فِي التيه قدر خَمْسَة فراسخ أَو سِتَّة كلما أَصْبحُوا سَارُوا غادين فَإِذا امسوا إِذا هم فِي مكانهم الَّذِي ارتحلوا مِنْهُ فَكَانُوا كَذَلِك أَرْبَعِينَ سنة وهم فِي ذَلِك ينزل عَلَيْهِم الْمَنّ والسلوى وَلَا تبلى ثِيَابهمْ وَمَعَهُمْ حجر من حِجَارَة الطّور يحملونه مَعَهم فَإِذا نزلُوا ضربه مُوسَى بعصاه فانفجرت مِنْهُ اثْنَتَا عشرَة عينا
İbn Cerîr, er-Rebî‘ b. Enes'ten nakletmiştir: 'Tîh sahrasında bulut, beş veya altı fersahlık bir mesafede üzerlerine gölge yaptı. Sabah olduğunda erkenden yola koyuluyor, akşamladıklarında ise kendilerini [sabah] hareket ettikleri yerde buluyorlardı. Kırk yıl boyunca bu hâl üzere kaldılar. Bu esnada üzerlerine kudret helvası ile bıldırcın eti iniyor, elbiseleri eskimiyordu. Yanlarında Tûr taşlarından bir taş vardı, onu beraberlerinde taşıyorlardı. Bir yere konakladıklarında Mûsâ ona asasıyla vuruyor ve ondan on iki pınar fışkırıyordu' dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: خلق لَهُم فِي التيه ثِيَاب لَا تخلق وَلَا تذوب
İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan nakletmiştir: 'Tîh sahrasında onlar için eskimeyen ve yıpranmayan elbiseler yaratıldı' dedi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن طَاوس قَالَ: كَانَت بَنو إِسْرَائِيل إِذا كَانُوا فِي تيهم تشب مَعَهم ثِيَابهمْ إِذا شبوا
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Tâvûs'tan nakletmiştir: 'İsrâiloğulları Tîh'te iken onlar büyüdükçe elbiseleri de onlarla birlikte büyüyordu' dedi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن الْحسن قَالَ: لما استسقى مُوسَى لِقَوْمِهِ أوحى الله إِلَيْهِ: أَن اضْرِب بعصاك الْحجر فانفجرت مِنْهُ اثْنَتَا عشرَة عينا فَقَالَ لَهُم مُوسَى: ردوا معشر الْحمير
Abd b. Humeyd, el-Hasan'dan nakletmiştir: Mûsâ kavmi için su istediğinde Allah ona: 'Asanla taşa vur' diye vahyetti. Ondan on iki pınar fışkırdı. Bunun üzerine Mûsâ onlara: 'Suya gelin ey eşekler topluluğu!' dedi.
فَأوحى الله إِلَيْهِ: قلت لعبادي معشر الْحمير وَإِنِّي قد حرمت عَلَيْكُم الأَرْض المقدسة
Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti: 'Kullarıma ey eşekler topluluğu mu dedin? Muhakkak ki Ben mukaddes toprağı size haram kıldım.'
قَالَ: يارب فَاجْعَلْ قَبْرِي مِنْهَا قذفة حجر
[Mûsâ]: 'Ey Rabbim! O hâlde kabrimi oradan bir taş atımı [mesafede] kıl' dedi.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ لَو رَأَيْتُمْ قبر مُوسَى لرأيتموه من الأَرْض المقدسة قذفة بِحجر
Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Eğer Mûsâ'nın kabrini görmüş olsaydınız, onu mukaddes toprağa bir taş atımı mesafede görürdünüz' buyurdu.
وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد قَالَ: لما استسقى لِقَوْمِهِ فسقوا قَالَ: اشربوا ياحمير
Abd b. Humeyd, Mücâhid'den nakletmiştir: [Mûsâ] kavmi için su dileyip de kendilerine su verilince: 'İçin ey eşekler!' dedi.
فَنَهَاهُ عَن ذَلِك وَقَالَ: لَا تدع عبَادي ياحمير
[Allah] onu bundan nehyetti ve: 'Kullarıma ey eşekler diye seslenme!' buyurdu.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فَلَا تأس} قَالَ: لَا تحزن
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan {فَلَا تأس} “Artık kederlenme” kavli hakkında: 'Üzülme demektir' dediğini nakletmiştir.
وَأخرج الطستي فِي مسَائِله عَن ابْن عَبَّاس إِن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله ﷿ {فَلَا تأس} قَالَ: لَا تحزن
et-Tastî Mesâil'inde İbn Abbâs'tan nakletmiştir: Nâfi‘ b. el-Ezrak ona: 'Bana Azze ve Celle'nin {فَلَا تأس} “Artık kederlenme” kavlinden haber ver' dedi. [İbn Abbâs]: 'Üzülme demektir' dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت امْرُؤ الْقَيْس وهويقول: وقوفاً بهَا صحبي عليّ مطيهم يَقُولُونَ لَا تهْلك أسى وتجمَّل وَأخرج عبد الرَّزَّاق فِي المُصَنّف وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن أبي هُرَيْرَة: سَمِعت
[Nâfi‘]: 'Araplar bunu bilir mi?' dedi. [İbn Abbâs]: 'Evet, İmruü'l-Kays'ın şöyle dediğini işitmedin mi?' dedi: 'Dostlarım bineklerini başımda durdurup: Üzüntüden helak olma, metanetli ol! diyorlar.' Abdurrezzâk Musannef'inde ve el-Hâkim rivayet edip sahihlemiştir; Ebû Hüreyre'den: İşittim ki
رَسُول الله ﷺ يَقُول: إِن نَبيا من الْأَنْبِيَاء قَاتل أهل مَدِينَة حَتَّى إِذا كَاد أَن يفتحها خشِي أَن تغرب الشَّمْس فَقَالَ: أيتها الشَّمْس إِنَّك مأمورة وَأَنا مَأْمُور بحرمتي عَلَيْك إِلَّا وقفت سَاعَة من النَّهَار
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Peygamberlerden bir peygamber bir şehrin halkıyla savaştı. Nihayet orayı fethetmeye yaklaştığında güneşin batmasından endişe etti ve: «Ey güneş! Şüphesiz sen de emre amadesin, ben de emre amadeyim. Benim [sendeki] hürmetim hakkı için gündüzden bir müddet dur!» dedi.
قَالَ: فحبسها الله تَعَالَى حَتَّى افْتتح الْمَدِينَة وَكَانُوا إِذا أَصَابُوا الْغَنَائِم قربوها فِي القربان فَجَاءَت النَّار فَأَكَلتهَا فَلَمَّا أَصَابُوا وضعُوا القربان فَلم تجىء النَّار تَأْكُله
Dedi ki: 'Bunun üzerine Allah Teâlâ şehri fethedinceye kadar güneşi tuttu. Onlar ganimet elde ettikleri zaman onu قربان (kurban / adak) olarak sunarlardı da ateş gelip onu yerdi (yakar yok ederdi). [Bu fetihte] ganimet elde edip kurbanı koyduklarında ateş gelip onu yemedi.'
فَقَالُوا: يانبي الله مالنا لَا يقبل قرباننا قَالَ: فِيكُم غلُول
Bunun üzerine: 'Ey Allah'ın peygamberi! Bize ne oldu ki kurbanımız kabul edilmiyor?' dediler. [Peygamber]: 'İçinizde ganimetten aşırma (hıyanet) vardır' dedi.
قَالُوا: وَكَيف لنا أَن نعلم من عِنْده الْغلُول قَالَ: وهم اثْنَا عشر سبطاً قَالَ: يبايعني رَأس كل سبط مِنْكُم فَبَايعهُ رَأس كل سبط فلزقت كَفه بكف رجل مِنْهُم فَقَالُوا لَهُ: عنْدك الْغلُول
'Kimin yanında hıyanet malı olduğunu nasıl bileceğiz?' dediler. -Onlar on iki kabile idi.- [Peygamber]: 'Sizden her kabilenin reisi bana biat etsin' dedi. Her kabilenin reisi ona biat etti; nihayet onun avucu onlardan bir adamın avucuna yapıştı. Bunun üzerine ona: 'Hıyanet malı senin yanındadır' dediler.
فَقَالَ: كَيفَ لي أَن أعلم قَالَ تَدْعُو سبطك فتبايعهم رجلا رجلا فَفعل فلزقت كَفه بكف رجل مِنْهُم قَالَ: عنْدك الْغلُول
[Kabile reisi]: 'Bunu nasıl bilebilirim?' dedi. [Peygamber]: 'Kabileni çağırır ve adam adam onlardan biat alırsın' dedi. O da böyle yaptı; nihayet avucu onlardan bir adamın avucuna yapıştı. [Reis]: 'Hıyanet malı senin yanındadır' dedi.
قَالَ: نعم عِنْدِي الْغلُول
[Adam]: 'Evet, hıyanet malı benim yanımdadır' dedi.
قَالَ: وماهو قَالَ: رَأس ثَوْر من ذهب أعجبني فغللته فجَاء بِهِ فَوَضعه فِي الْغَنَائِم فَجَاءَت النَّار فأكلته فَقَالَ كَعْب: صدق الله وَرَسُوله هَكَذَا وَالله فِي كتاب الله يَعْنِي فِي التَّوْرَاة ثمَّ قَالَ: ياأبا هُرَيْرَة أحدثكُم النَّبِي ﷺ أَي نَبِي كَانَ قَالَ: هُوَ يُوشَع بن نون
[Peygamber]: 'O nedir?' dedi. [Adam]: 'Altından bir sığır başıydı, hoşuma gitti ve onu aşırdım' dedi. Onu getirip ganimetlerin arasına koydu; ateş geldi ve onu yedi. Bunun üzerine Kâ‘b: 'Allah ve Resûlü doğru söylemiştir; vallahi Allah'ın Kitabı'nda -yani Tevrat'ta- böyledir' dedi. Sonra: 'Ey Ebû Hüreyre! Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem size onun hangi peygamber olduğunu anlattı mı?' dedi. [Ebû Hüreyre]: 'O, Yûşa‘ b. Nûn'dur' dedi.
قَالَ: فحدثكم أَي قَرْيَة قَالَ: هِيَ مَدِينَة أريحاء وَفِي رِوَايَة عبد الرَّزَّاق فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: لم تحل الْغَنِيمَة لأحد قبلنَا وَذَلِكَ أَن الله رأى ضعفنا فطيبها لنا وَزَعَمُوا أَن الشَّمْس لم تحبس لأحد قبله وَلَا بعده
[Kâ‘b]: 'Hangi şehir olduğunu size anlattı mı?' dedi. [Ebû Hüreyre]: 'O, Erîha şehridir' dedi. Abdurrezzâk'ın rivayetinde ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Ganimet bizden önce hiç kimseye helal kılınmamıştı. Zira Allah zaafımızı gördü de onu bize tertemiz ve helal kıldı.' İddia ettiklerine göre güneş ondan önce ve ondan sonra hiç kimse için durdurulmamıştır.
- قَوْله تَعَالَى: واتل عَلَيْهِم نبأ ابْني آدم بِالْحَقِّ إِذْ قربا قربانا فَتقبل من أَحدهمَا وَلم يتَقَبَّل من الآخر قَالَ لأَقْتُلَنك قَالَ إِنَّمَا يتَقَبَّل الله من الْمُتَّقِينَ
- Allah Teâlâ'nın: 'Onlara Âdem'in iki oğlunun haberini hak ile oku. Hani ikisi birer kurban sunmuşlardı da birinden kabul edilmiş, diğerinden ise kabul edilmemişti. [Kurbanı kabul edilmeyen]: «Andolsun seni öldüreceğim» demişti. [Diğeri de]: «Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder» demişti' kavli.
- أخرج ابْن جرير عَن ابْن مَسْعُود عَن نَاس من الصَّحَابَة
- İbn Cerîr, İbn Mes‘ûd'dan ve sahâbîlerden bir gruptan nakletmiştir:
أَنه كَانَ لايولد لآدَم مَوْلُود أَلا ولد مَعَه جَارِيَة فَكَانَ يزوّج غُلَام هَذَا الْبَطن لجارية الْبَطن الآخر ويزوّج جَارِيَة هَذَا الْبَطن غُلَام هَذَا الْبَطن الآخر حَتَّى ولد لَهُ ابْنَانِ يُقَال لَهما قابيل وهابيل وَكَانَ قابيل صَاحب زرع وَكَانَ هابيل صَاحب ضرع وَكَانَ قابيل أكبرهما وَكَانَت لَهُ أُخْت أحسن من أُخْت هابيل وَإِن هابيل طلب أَن ينْكح أُخْت قابيل فَأبى عَلَيْهِ وَقَالَ: هِيَ اختي ولدت معي وَهِي أحسن من أختك وَأَنا أَحَق أَن أتزوّج بهَا
Âdem'in doğan her erkek çocuğuyla birlikte mutlaka bir de kız çocuğu doğardı. Bu batındaki erkek çocuğu diğer batındaki kız çocuğuyla evlendirir, bu batındaki kız çocuğunu da diğer batındaki erkek çocuğuyla evlendirirdi. Nihayet Kâbil ve Hâbil adında iki oğlu doğdu. Kâbil ekin sahibi, Hâbil ise davar sahibiydi. Kâbil ikisinin büyüğü idi ve onun [ikizi olan] kız kardeşi Hâbil'in kız kardeşinden daha güzeldi. Hâbil, Kâbil'in kız kardeşiyle evlenmek istedi; fakat Kâbil buna yanaşmadı ve: 'O benim kız kardeşimdir, benimle birlikte doğmuştur ve senin kız kardeşinden daha güzeldir; onunla evlenmeye ben daha layığım' dedi.
فَأمره أَبوهُ أَن يتزوّجها هابيل فَأبى وإنهما قَرَّبَا قرباناً إِلَى الله أَيهمَا أَحَق
Babası [Âdem], onunla Hâbil'in evlenmesini emretti; fakat o reddetti. Bunun üzerine hangisinin hak sahibi olduğunu belirlemek için
بالجارية وَكَانَ آدم قد غَابَ عَنْهُمَا إِلَى مَكَّة ينظر إِلَيْهَا فَقَالَ آدم للسماء: احفظي وَلَدي بالأمانة فَأَبت وَقَالَ للْأَرْض فَأَبت وَقَالَ للجبال فَأَبت فَقَالَ لقابيل فَقَالَ: نعم تذْهب وَترجع وتجد أهلك كَمَا يَسُرك
kız konusunda Allah'a bir kurban sundular. Âdem ise Mekke'ye gidip oraya bakmak üzere yanlarından ayrılmıştı. Âdem göğe: 'Emanet olarak evlatlarımı koru' dedi; gök kabul etmedi. Yere söyledi; yer kabul etmedi. Dağlara söyledi; dağlar kabul etmedi. Kâbil'e söyledi; Kâbil: 'Evet, sen git ve dön, aileni seni sevindirecek şekilde bulacaksın' dedi.
فَلَمَّا انْطلق آدم قربا قرباناً وَكَانَ قابيل يفخر عَلَيْهِ فَقَالَ: أَنا أَحَق بهَا مِنْك هِيَ أُخْتِي وَأَنا أكبر مِنْك وَأَنا وَصِيّ وَالِدي فَلَمَّا قربا قرب هابيل جَذَعَة سَمِينَة وَقرب قابيل حزمة سنبل فَوجدَ فِيهَا سنبلة عَظِيمَة ففركها فَأكلهَا فَنزلت النَّار فَأكلت قرْبَان هابيل وَتركت قرْبَان قابيل فَغَضب وَقَالَ: لأَقْتُلَنك حَتَّى لَا تنْكح أُخْتِي
Âdem gidince birer kurban sundular. Kâbil ona karşı övünerek: 'Ben ona senden daha layığım, o benim kız kardeşimdir, ben senden büyüğüm ve babamın vasîsiyim' diyordu. Kurban sunduklarında Hâbil semiz bir dişi koyun yavrusu sundu; Kâbil ise bir demet başak sundu ve içinde büyük bir başak görüp onu ufalayarak yedi. Bunun üzerine ateş indi, Hâbil'in kurbanını yedi, Kâbil'in kurbanını ise bıraktı. Kâbil öfkelendi ve: 'Kız kardeşimle evlenmeyesin diye seni mutlaka öldüreceğim' dedi.
فَقَالَ هابيل {إِنَّمَا يتَقَبَّل الله من الْمُتَّقِينَ} {إِنِّي أُرِيد أَن تبوء بإثمي وإثمك} يَقُول: إِثْم قَتْلِي إِلَى إثمك الَّذِي فِي عُنُقك
Bunun üzerine Hâbil: {إِنَّمَا يتَقَبَّل الله من الْمُتَّقِينَ} “Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder” {إِنِّي أُرِيد أَن تبوء بإثمي وإثمك} “Şüphesiz ben, benim günahımı da kendi günahını da yüklenip dönmeni isterim” dedi. Yani: 'Beni öldürme günahının, boynundaki kendi günahına eklenmesini [isterim]' demektedir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن عَسَاكِر بِسَنَد جيد عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: نهى أَن ينْكح الْمَرْأَة أخاها توأمها وَأَن ينْكِحهَا غَيره من اخوتها وَكَانَ يُولد لَهُ فِي كل بطن رجل وَامْرَأَة فَبَيْنَمَا هم كَذَلِك ولد لَهُ امْرَأَة وضيئة وَأُخْرَى قبيحة ذميمة فَقَالَ أَخُو الذميمة: انكحني أختك وأنكحك أُخْتِي
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Asâkir iyi bir senetle İbn Abbâs'tan nakletmiştir: Bir kadının ikiz erkek kardeşiyle evlenmesi ve diğer erkek kardeşlerinden başkasıyla evlenmemesi yasaklanmıştı. Âdem'in her doğumunda bir erkek ve bir kız çocuğu doğuyordu. Onlar bu hâl üzereyken ona [bir batında] güzel bir kız, [diğerinde ise] çirkin ve kusurlu bir kız doğdu. Çirkin olanın erkek kardeşi: 'Kız kardeşini benimle evlendir, ben de kız kardeşimi seninle evlendireyim' dedi.
قَالَ: لَا أَنا أَحَق بأختي فقربا قرباناً فجَاء صَاحب الْغنم بكبش أَبيض وَصَاحب الزَّرْع بصبرة من طَعَام فَتقبل من صَاحب الْكَبْش فخزنه الله فِي الْجنَّة أَرْبَعِينَ خَرِيفًا وَهُوَ الْكَبْش الَّذِي ذبحه إِبْرَاهِيم وَلم يقبل من صَاحب الزَّرْع فبنو آدم كلهم من ذَلِك الْكَافِر
[Diğeri]: 'Hayır, ben kız kardeşime daha layığım' dedi. Bunun üzerine birer kurban sundular. Davar sahibi beyaz bir koç getirdi, ekin sahibi ise bir yığın yiyecek getirdi. Koç sahibinden kabul edildi; Allah onu kırk sonbahar (yıl) boyunca cennette sakladı ki o, İbrâhim'in kurban ettiği koçtur. Ekin sahibinden ise kabul edilmedi. Âdemoğullarının hepsi işte o kâfirdendir.
وَأخرج إِسْحَق بن بشر فِي الْمُبْتَدَأ وَابْن عَسَاكِر فِي تَارِيخه من طَرِيق جُوَيْبِر وَمُقَاتِل عَن الضَّحَّاك عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: ولد لآدَم أَرْبَعُونَ ولدا عشرُون غُلَاما وَعِشْرُونَ جَارِيَة فَكَانَ مِمَّن عَاشَ مِنْهُم هابيل وقابيل وَصَالح وَعبد الرَّحْمَن وَالَّذِي كَانَ سَمَّاهُ عبد الْحَارِث وود وَكَانَ يُقَال لَهُ شِيث وَيُقَال لَهُ هبة الله وَكَانَ اخوته قد سودوه وَولد لَهُ سواع ويغوث ونسر وَإِن الله أمره أَن يفرق بَينهم فِي النِّكَاح ويزوج أُخْت هَذَا من هَذَا
İshâk b. Bişr el-Mübtede'de ve İbn Asâkir Târîh'inde Cüveybir ve Mukâtil tarikiyle ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan nakletmiştir: Âdem'in kırk çocuğu doğdu; yirmisi erkek, yirmisi kız idi. Bunlardan hayatta kalanlar Hâbil, Kâbil, Sâlih, Abdurrahman, Abdulhâris adını verdiği çocuk ve Vüdd idi. Vüdd'e Şît de denirdi, Hibetullah da denirdi ve kardeşleri onu kendilerine reis yapmışlardı. Ona Süvâ‘, Yegûs ve Nesr de doğdu. Allah ona, evlilik hususunda onların arasını ayırmasını ve şunun kız kardeşini bununla evlendirmesini emretti.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ من شَأْن ابْني آدم أَنه لم يكن مِسْكين يتَصَدَّق عَلَيْهِ وَإِنَّمَا كَانَ القربان يقربهُ الرجل فَبينا ابْنا آدم قاعدان إِذْ قَالَا: لَو قربنا قرباناً وَكَانَ أَحدهمَا رَاعيا وَالْآخر حراثاً وَإِن صَاحب الْغنم قرب خير غنمه واسمنه وَقرب الآخر بعض زرعه فَجَاءَت النَّار فَنزلت فَأكلت الشَّاة
İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan nakletmiştir: Âdem'in iki oğlunun durumu şöyleydi: Kendisine sadaka verilecek hiçbir yoksul yoktu; kişi ancak kurban sunardı. Âdem'in iki oğlu otururlarken: 'Keşke birer kurban sunsak' dediler. Biri çoban, diğeri ise çiftçi idi. Davar sahibi koyunlarının en hayırlısını ve en semizini sundu; diğeri ise ekininin bir kısmını sundu. Ateş geldi, indi ve koyunu yedi;
وَتركت الزَّرْع وَإِن ابْن آدم قَالَ لِأَخِيهِ: أتمشي فِي النَّاس وَقد علمُوا أَنَّك قربت قرباناً فَتقبل مِنْك وردَّ عليَّ فَلَا وَالله لَا ينظر النَّاس إليّ وَإِلَيْك وَأَنت خير مني فَقَالَ: لأَقْتُلَنك
ekini ise bıraktı. Âdem'in [kurbanı kabul edilmeyen] oğlu kardeşine: 'İnsanlar senin kurban sunduğunu, senden kabul edilip benden reddedildiğini bildikleri hâlde onların arasında yürüyecek misin? Hayır, vallahi insanlar sen benden daha hayırlı olduğun hâlde bana ve sana bakamazlar!' dedi ve: 'Seni mutlaka öldüreceğim' dedi.
فَقَالَ لَهُ أَخُوهُ: مَا ذَنبي {إِنَّمَا يتَقَبَّل الله من الْمُتَّقِينَ لَئِن بسطت إليّ يدك لتقتلني مَا أَنا بباسط يَدي إِلَيْك لأقتلك} لَا أَنا مستنصر ولأمسكن يَدي عَنْك
Kardeşi ona şöyle dedi: 'Benim günahım ne? {إِنَّمَا يتَقَبَّل الله من الْمُتَّقِينَ لَئِن بسطت إليّ يدك لتقتلني مَا أَنا بباسط يَدي إِلَيْك لأقتلك} “Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder. Andolsun, sen beni öldürmek için elini bana uzatsan da ben seni öldürmek için elimi sana uzatacak değilim.” Ben kimseden yardım isteyecek değilim ve elimi sana uzatmaktan kesinlikle geri duracağım.'
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عمر قَالَ: إِن ابْني آدم اللَّذين قربا قرباناً كَانَ أَحدهمَا صَاحب حرث وَالْآخر صَاحب غنم وأنهما أُمِرَا أَن يُقَرِّبَا قرباناً وَأَن صَاحب الْغنم قرب أكْرم غنمه وأسمنها وأحسنها طيبَة بهَا نَفسه وَإِن صَاحب الْحَرْث قرب شَرّ حرثه الكردن والزوان غير طيبَة بهَا نَفسه وَإِن الله تقبل قرْبَان صَاحب الْغنم وَلم يقبل قرْبَان صَاحب الْحَرْث وَكَانَ من قصتهما مَا قصّ الله فِي كِتَابه وَايْم الله إِن كَانَ الْمَقْتُول لأشد الرجالين [الرجلَيْن] وَلكنه مَنعه التحرج أَن يبسط يَده إِلَى أَخِيه
İbn Cerîr, İbn Ömer'den nakletmiştir: Kurban sunan Âdem'in iki oğlundan biri ekin sahibi, diğeri davar sahibiydi. İkisine de birer kurban sunmaları emredilmişti. Davar sahibi, gönül hoşluğuyla davarının en değerlisini, en semizini ve en güzelini sundu. Ekin sahibi ise gönülsüzce ekininin en kötüsünü, çürüğünü ve delicesini sundu. Allah davar sahibinin kurbanını kabul etti, ekin sahibinin kurbanını ise kabul etmedi. Onların kıssası Allah'ın Kitabı'nda anlattığı gibi oldu. Allah'a yemin olsun ki öldürülen, iki adamın daha güçlü olanıydı; fakat günaha girme korkusu (taharrüc), elini kardeşine uzatmaktan onu alıkoydu.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {واتل عَلَيْهِم نبأ ابْني آدم} قَالَ: هابيل وقابيل لصلب آدم قرب هابيل عنَاقًا من أحسن غنمه وَقرب قابيل زرعا من زرعه فَتقبل من صَاحب الشَّاة فَقَالَ لصَاحبه: لأَقْتُلَنك
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den {واتل عَلَيْهِم نبأ ابْني آدم} “Onlara Âdem'in iki oğlunun haberini oku” kavli hakkında: 'Âdem'in öz çocukları Hâbil ve Kâbil'dir. Hâbil koyunlarının en güzelinden bir keçi yavrusu sundu; Kâbil ise ekininden bir ekin sundu. Koyun sahibinden kabul edildi. Bunun üzerine arkadaşına: «Seni mutlaka öldüreceğim» dedi' dediğini nakletmiştir.
فَقتله
Ve onu öldürdü.
فعقل الله إِحْدَى رجلَيْهِ بساقه إِلَى فَخذهَا من يَوْم قَتله إِلَى يَوْم الْقِيَامَة وَجعل وَجهه إِلَى الْيمن حَيْثُ دارت عَلَيْهِ حَظِيرَة من ثلج فِي الشتَاء وَعَلِيهِ فِي الصَّيف حَظِيرَة من نَار وَمَعَهُ سَبْعَة أَمْلَاك كلما ذهب ملك جَاءَ الآخر
Allah onu öldürdüğü günden kıyamet gününe kadar onun iki bacağından birini baldırıyla birlikte uyluğuna bağladı ve yüzünü Yemen'e doğru çevirdi. Kışın etrafında kardan bir çit, yazın ise üzerinde ateşten bir çit döner durur. Beraberinde yedi melek vardır; bir melek gittikçe diğeri gelir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن الْحسن فِي قَوْله {واتل عَلَيْهِم نبأ ابْني آدم بِالْحَقِّ} قَالَ: كَانَا من بني إِسْرَائِيل وَلم يَكُونَا ابْني آدم لصلبه وَإِنَّمَا كَانَ القربان فِي بني اسرئيل وَكَانَ أوّل من مَاتَ
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, el-Hasan'dan {واتل عَلَيْهِم نبأ ابْني آدم بِالْحَقِّ} “Onlara Âdem'in iki oğlunun haberini hak ile oku” kavli hakkında: 'Onlar İsrâiloğulları'ndandı, Âdem'in öz oğulları değildi. Kurban [ibadeti] ancak İsrâiloğulları'nda vardı ve o ilk ölen kimse idi' dediğini nakletmiştir.
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي الدَّرْدَاء قَالَ: لِأَن استيقن ان الله تقبل مني صَلَاة وَاحِدَة أحب إِلَيّ من الدُّنْيَا ومافيها إِن الله يَقُول {إِنَّمَا يتَقَبَّل الله من الْمُتَّقِينَ}
İbn Ebî Hâtim, Ebü'd-Derdâ'dan nakletmiştir: 'Allah'ın benden tek bir namazı kabul ettiğini kesin olarak bilmem, bana dünyadan ve içindekilerden daha sevimlidir. Zira Allah şöyle buyurmaktadır: {إِنَّمَا يتَقَبَّل الله من الْمُتَّقِينَ} “Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder”' dedi.
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي كتاب التَّقْوَى عَن عَليّ بن أبي طَالب قَالَ: لايقل عمل مَعَ تقوى وَكَيف يقل مايتقبل
İbn Ebî'd-Dünyâ Kitâbu't-Takvâ'da Ali b. Ebî Tâlib'den nakletmiştir: 'Takva ile beraber olan hiçbir amel az olmaz; kabul edilen şey nasıl az olur ki!' dedi.
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا عَن عمر بن عبد الْعَزِيز
İbn Ebî'd-Dünyâ, Ömer b. Abdülazîz'den nakletmiştir:
أَنه كتب إِلَى رجل: أوصيك بتقوى الله الَّذِي لايقبل غَيرهَا ولايرحم إِلَّا عَلَيْهَا ولايثيب إِلَّا عَلَيْهَا فَإِن الواعظين بهَا كثير والعاملين بهَا قَلِيل
O bir adama şöyle yazdı: 'Sana, kendisinden başkasını kabul etmeyen, ancak onun üzere olanlara merhamet eden ve ancak onun karşılığında sevap veren Allah'tan sakınmayı (takvayı) tavsiye ederim. Zira onu öğütleyenler çok, onunla amel edenler ise azdır.'
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا عَن يزِيد الْعيص: سَأَلت مُوسَى بن أعين عَن قَوْله ﷿ {إِنَّمَا يتَقَبَّل الله من الْمُتَّقِينَ} قَالَ: تنزهوا عَن أَشْيَاء من الْحَلَال مَخَافَة أَن يقعوا فِي الْحَرَام فسماهم الله متقين
İbn Ebî'd-Dünyâ, Yezîd el-Iys'tan nakletmiştir: Mûsâ b. A‘yen'e Azze ve Celle'nin {إِنَّمَا يتَقَبَّل الله من الْمُتَّقِينَ} “Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder” kavlini sordum; şöyle dedi: 'Harama düşme korkusuyla helal olan birtakım şeylerden sakındılar da Allah onları takva sahipleri diye isimlendirdi.'
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا عَن فضَالة بن عبيد قَالَ: لِأَن أكون اعْلَم أَن الله يقبل مني مِثْقَال حَبَّة من خَرْدَل أحب إِلَيّ من الدُّنْيَا ومافيها فَإِن الله يَقُول {إِنَّمَا يتَقَبَّل الله من الْمُتَّقِينَ}
İbn Ebî'd-Dünyâ, Fedâle b. Ubeyd'den nakletmiştir: 'Allah'ın benden bir hardal tanesi ağırlığınca kabul ettiğini bilmem, bana dünyadan ve içindekilerden daha sevimlidir. Zira Allah şöyle buyurmaktadır: {إِنَّمَا يتَقَبَّل الله من الْمُتَّقِينَ} “Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder”' dedi.
وَأخرج ابْن سعد وَابْن أبي الدُّنْيَا عَن قَتَادَة قَالَ: قَالَ عَامر بن عبد قيس آيَة فِي الْقُرْآن أحب إِلَيّ من الدُّنْيَا جَمِيعًا أَن أعطَاهُ أَن يَجْعَلنِي الله من الْمُتَّقِينَ فَإِنَّهُ قَالَ {إِنَّمَا يتَقَبَّل الله من الْمُتَّقِينَ}
İbn Sa‘d ve İbn Ebî'd-Dünyâ, Katâde'den nakletmiştir: 'Âmir b. Abdikays şöyle dedi: Kur'ân'da bir ayet vardır ki, bana verilmesi ve Allah'ın beni takva sahiplerinden kılması benim için bütün dünyadan daha sevimlidir. Çünkü O: {إِنَّمَا يتَقَبَّل الله من الْمُتَّقِينَ} “Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder” buyurmuştur' dedi.
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا عَن همام بن يحيى قَالَ: بَكَى عَامر بن عبد الله عِنْد الْمَوْت فَقيل لَهُ: مايبكيك قَالَ: آيَة فِي كتاب الله
İbn Ebî'd-Dünyâ, Hemmâm b. Yahyâ'dan nakletmiştir: 'Âmir b. Abdillâh ölüm anında ağladı. Ona: «Seni ağlatan nedir?» denildi. «Allah'ın Kitabı'ndaki bir ayettir» dedi.
فَقيل لَهُ: أيّة آيَة قَالَ {إِنَّمَا يتَقَبَّل الله من الْمُتَّقِينَ}
Ona: «Hangi ayettir?» denilince: {إِنَّمَا يتَقَبَّل الله من الْمُتَّقِينَ} “Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder” dedi.'
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن الْحسن قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِن الله لايقبل عمل عبد حَتَّى يرضى عَنهُ
İbn Ebî Şeybe, el-Hasan'dan nakletmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Allah, bir kuldan razı olmadıkça onun hiçbir amelini kabul etmez.'
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن ثَابت قَالَ: كَانَ مطرف يَقُول: اللَّهُمَّ تقبَّل مني صِيَام يَوْم اللَّهُمَّ اكْتُبْ لي حَسَنَة ثمَّ يَقُول {إِنَّمَا يتَقَبَّل الله من الْمُتَّقِينَ}
İbn Ebî Şeybe, Sâbit'ten nakletmiştir: Mutarrif şöyle derdi: 'Allahım, benden bir günlük orucu kabul eyle! Allahım, bana bir iyilik yaz!' Sonra da: {إِنَّمَا يتَقَبَّل الله من الْمُتَّقِينَ} “Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder” derdi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {إِنَّمَا يتَقَبَّل الله من الْمُتَّقِينَ} قَالَ: الَّذين يَتَّقُونَ الشّرك
İbn Ebî Şeybe, ed-Dahhâk'tan {إِنَّمَا يتَقَبَّل الله من الْمُتَّقِينَ} “Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder” kavli hakkında: 'Şirkten sakınanlar[dan]' dediğini nakletmiştir.