قَالَ عِكْرِمَة: فَقلت لَهُ: أَلَيْسَ الله يَقُول {لَا تُدْرِكهُ الْأَبْصَار وَهُوَ يدْرك الْأَبْصَار} قَالَ: لَا أم لَك
İkrime dedi ki: Ona: “Allah, { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ } ‘Gözler O'nu idrak edemez, O ise bütün gözleri idrak eder’ buyurmuyor mu?” dedim. [İbn Abbâs] şöyle dedi: “Anasız kalasıca!
ذَاك نوره وَإِذا تجلى بنوره لَا يُدْرِكهُ شَيْء
O, O'nun nurudur; nuruyla tecelli ettiği zaman hiçbir şey O'nu idrak edemez.”
وَفِي لفظ: إِنَّمَا ذَلِك إِذا تجلى بكيفيته لم يقم لَهُ بصر
Bir lafızda da: “Bu ancak keyfiyetiyle tecelli ettiği zamandır; [o vakit] hiçbir göz O'na dayanamaz.” [şeklindedir].
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس {لَا تُدْرِكهُ الْأَبْصَار} قَالَ: لَا يُحِيط بصر أحد بِاللَّه
İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ } “Gözler O'nu idrak edemez” [ayeti hakkında] o: “Hiç kimsenin gözü Allah'ı ihata edemez” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن عِكْرِمَة عَن ابْن عَبَّاس قَالَ إِن النَّبِي ﷺ رأى ربه
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İkrime yoluyla İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre o şöyle demiştir: “Şüphesiz Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Rabbini gördü.”
فَقَالَ لَهُ رجل عِنْد ذَلِك: أَلَيْسَ قَالَ الله {لَا تُدْرِكهُ الْأَبْصَار} فَقَالَ لَهُ عِكْرِمَة أَلَسْت ترى السَّمَاء قَالَ: بلَى قَالَ: فَكلهَا تُرَى
Bunun üzerine bir adam ona: “Allah { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ } ‘Gözler O'nu idrak edemez’ buyurmadı mı?” dedi. İkrime ona: “Sen göğü görmüyor musun?” dedi. [Adam]: “Evet” dedi. [İkrime]: “Peki onun hepsini görebiliyor musun?” dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة {لَا تُدْرِكهُ الْأَبْصَار} قَالَ: هُوَ أجلُّ من ذَلِك وَأعظم أَن تُدْرِكهُ الْأَبْصَار
Abd b. Humeyd ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den naklettiklerine göre { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ } “Gözler O'nu idrak edemez” [kavli hakkında] o: “O, gözlerin kendisini idrak etmesinden çok daha yüce ve büyüktür” demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ وَالْبَيْهَقِيّ فِي كتاب الرُّؤْيَة عَن الْحسن فِي قَوْله {لَا تُدْرِكهُ الْأَبْصَار} قَالَ: فِي الدُّنْيَا
Ebü'ş-Şeyh ve Kitâbü'r-Rü'ye'de el-Beyhakî'nin el-Hasan'dan naklettiklerine göre { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ } “Gözler O'nu idrak edemez” kavli hakkında: “[Bu] dünyadadır” demiştir.
وَقَالَ الْحسن: يرَاهُ أهل الْجنَّة فِي الْجنَّة يَقُول الله {وُجُوه يَوْمئِذٍ ناضرة إِلَى رَبهَا ناظرة} الْقِيَامَة الْآيَة ٢٢ قَالَ: ينظرُونَ إِلَى وَجه الله
el-Hasan şöyle demiştir: “Cennet ehli O'nu cennette görür. Allah şöyle buyurur: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ } (el-Kıyâme, 22-23) ‘O gün birtakım yüzler parıldar, Rablerine bakarlar’.” [el-Hasan]: “Allah'ın vechine bakarlar” dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {لَا تُدْرِكهُ الْأَبْصَار وَهُوَ يدْرك الْأَبْصَار} يَقُول: لَا يرَاهُ شَيْء وَهُوَ يرى الْخَلَائق
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den naklettiğine göre { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ } “Gözler O'nu idrak edemez, O ise bütün gözleri idrak eder” kavli hakkında o şöyle demiştir: “Hiçbir şey O'nu göremez, O ise mahlukatı görür.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن إِسْمَعِيل بن علية فِي قَوْله {لَا تُدْرِكهُ الْأَبْصَار} قَالَ: هَذَا فِي الدُّنْيَا
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İsmâil b. Uleyye'den naklettiklerine göre { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ } “Gözler O'nu idrak edemez” kavli hakkında: “Bu dünyadadır” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ واللالكائي من طَرِيق عبد الرَّحْمَن بن مهْدي قَالَ: سَمِعت أَبَا الْحصين يحيى بن الْحصين قارىء أهل مَكَّة يَقُول {لَا تُدْرِكهُ الْأَبْصَار} قَالَ: أبصار الْعُقُول
İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve el-Lâlekâî'nin Abdurrahman b. Mehdî yoluyla naklettiklerine göre o şöyle demiştir: Mekke ehlinin kurrâsından olan Ebü'l-Husayn Yahyâ b. el-Husayn'ın { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ } “Gözler O'nu idrak edemez” [kavli hakkında]: “Akılların basiretleri [O'nu idrak edemez]” dediğini işittim.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريح فِي قَوْله {لَا تُدْرِكهُ الْأَبْصَار} قَالَ: قَالَت امْرَأَة: استشفع لي يَا رَسُول الله على رَبك قَالَ هَل تدرين على من تستشفعين إِنَّه مَلأ كرسيه السَّمَوَات وَالْأَرْض ثمَّ جلس عَلَيْهِ فَمَا يفضل مِنْهُ من كل أَربع أَصَابِع ثمَّ قَالَ: إِن لَهُ أطيطا كأطيط الرحل الْجَدِيد فَذَلِك قَوْله {لَا تُدْرِكهُ الْأَبْصَار} يَنْقَطِع بِهِ بَصَره قبل أَن تبلغ أرجاء السَّمَاء زَعَمُوا أَن أول من يعلم بِقِيَام السَّاعَة الْجِنّ تذْهب فَإِذا ارجاؤها قد سَقَطت لَا تَجِد منفذاً تذْهب فِي الْمشرق وَالْمغْرب واليمن وَالشَّام
İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den naklettiğine göre { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ } “Gözler O'nu idrak edemez” kavli hakkında şöyle demiştir: Bir kadın: “Ey Allah'ın Resulü! Rabbine karşı benim için şefaatçi ol” dedi. [Resûlullah]: “Kime karşı şefaat istediğini biliyor musun? Şüphesiz O'nun kürsîsi gökleri ve yeri doldurmuştur, sonra onun üzerine oturmuştur da dört parmaktan fazla bir yer artmaz” buyurdu. Sonra: “Yeni semerin gıcırdaması gibi onun da bir gıcırtısı vardır” buyurdu. İşte bu O'nun: { لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ } “Gözler O'nu idrak edemez” kavlidir. Göğün uçlarına ulaşmadan önce gözü kesilir. İddia ettiklerine göre kıyametin koptuğunu ilk bilenler cinlerdir; giderler bir de bakarlar ki [göğün] uçları çökmüş, hiçbir çıkış yolu bulamazlar; doğuya, batıya, Yemen'e ve Şam'a giderler.
- الْآيَة (١٠٤ - ١٠٦)
- 104 - 106. Ayetler -
- أخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {قد جَاءَكُم بصائر} أَي بَيِّنَة {فَمن أبْصر فلنفسه} أَي من اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لنَفسِهِ {وَمن عمي} أَي من ضل {فعلَيْهَا} وَالله أعلم
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den naklettiklerine göre; { قَدْ جَاءَكُمْ بَصَائِرُ } “Doğrusu size basiretler gelmiştir” yani apaçık delil, { فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ } “Artık kim görürse kendi lehinedir” yani kim doğru yolu bulursa ancak kendi lehine hidayet bulmuş olur, { وَمَنْ عَمِيَ } “Kim de körlük ederse” yani kim saparsa { فَعَلَيْهَا } “kendi aleyhinedir” kavilleri hakkında [böyle demiştir]. Allah en iyisini bilir.
قَوْله تَعَالَى: {وليقولوا درست}
Yüce Allah'ın: { وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ } “Ve 'sen ders almışsın' desinler diye” kavli.
- أخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه والضياء فِي المختارة عَن ابْن عَبَّاس
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Merdûye ve el-Muhtâre'de ed-Dıyâ'nın İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre;
أَنه كَانَ يقْرَأ هَذَا الْحَرْف (دارست) بِالْألف مجزومة السِّين منتصبة التَّاء قَالَ: قارأت
O, bu kelimeyi elifle, sîn harfi meczûm ve tâ harfi mansûb olarak (dâreste) şeklinde okur ve: “Karşılıklı ders okudun” derdi.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس درست قَالَ: قَرَأت وتعلمت
el-Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre { دَرَسْتَ } [hakkında]: “Okudun ve öğrendin” demiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس (دارست) قَالَ: خَاصَمت جادلت تَلَوت
Saîd b. Mansûr, Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, et-Taberânî ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre (dâreste) [kavli hakkında]: “Tartıştın, mücadele ettin, okudun” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله (وليقولوا دارست) قَالَ: فاقهت وقرأت على يهود وقرأوا عَلَيْك
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiklerine göre (ve li-yekūlū dâreste) kavli hakkında şöyle demiştir: “Yahudilerle karşılıklı müzakere ettin, onlara okudun ve onlar da sana okudular.”
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن عَمْرو بن دِينَار قَالَ: سَمِعت عبد الله بن الزبير يَقُول: إِن صبياناً هَهُنَا يقرأون (دارست) وَإِنَّمَا هِيَ {درست} يَعْنِي بِفَتْح السِّين وَجزم التَّاء ويقرأون (وَحرم على قَرْيَة) (الْأَنْبِيَاء الْآيَة ٥٩) وَإِنَّمَا هِيَ {وَحرَام} ويقرأون (فِي عين حمئة) وَإِنَّمَا هِيَ {حامية} قَالَ عَمْرو: وَكَانَ ابْن عَبَّاس يُخَالِفهُ فِيهِنَّ كُلهنَّ
Saîd b. Mansûr, Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh'in Amr b. Dînâr'dan naklettiklerine göre o şöyle demiştir: Abdullah b. ez-Zübeyr'in şöyle dediğini işittim: “Şuradaki birtakım çocuklar (dâreste) şeklinde okuyorlar, halbuki o ancak sîn harfinin fethası ve tâ harfinin cezmiyle { دَرَسَتْ } şeklindedir. Yine onlar (ve hurmun alâ karyetin) (el-Enbiyâ, 95) şeklinde okuyorlar, halbuki o ancak { وَحَرَامٌ } şeklindedir. Yine onlar (fî aynin hamietin) şeklinde okuyorlar, halbuki o ancak { حَامِيَةٍ } şeklindedir.” Amr dedi ki: “İbn Abbâs bütün bunlarda ona muhalefet ediyordu.”
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن أبي ابْن كَعْب قَالَ: أَقْرَأَنِي رَسُول الله ﷺ {وليقولوا درست} يَعْنِي بجزم السِّين وَنصب التَّاء
İbn Merdûye ve -sahih olduğunu belirterek- el-Hâkim'in Übey b. Ka'b'dan naklettiklerine göre o şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana { وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ } kavlini, sîn harfinin cezmi ve tâ harfinin fethasıyla okuttu.”
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ من طَرِيق سعيد بن جُبَير عَن ابْن عَبَّاس دارست يَقُول: قارأت الْيَهُود وفاقهتهم
Ebü'ş-Şeyh'in Saîd b. Cübeyr yoluyla İbn Abbâs'tan naklettiğine göre (dâreste) [hakkında]: “Yahudilerle karşılıklı ders okudun ve onlarla müzakere ettin” demektedir.
وَفِي حرف أُبي وليقولوا درس أَي تعلم
Übey'in kıraatinde ise (ve li-yekūlū derese) yani “öğrendi” şeklindedir.
وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن جرير عَن هرون قَالَ: فِي حرف أبيّ بن كَعْب وَابْن مَسْعُود (وليقولوا درس) يَعْنِي النَّبِي ﷺ قَرَأَ
Ebû Ubeyd ve İbn Cerîr'in Hârûn'dan naklettiklerine göre o şöyle demiştir: Übey b. Ka'b ve İbn Mes'ûd'un kıraatinde (ve li-yekūlū derese) şeklindedir; yani Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem okudu [demektir].
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد أَنه قَرَأَ {درست} قَالَ: علمت
İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den naklettiğine göre o, { دَرَسْتَ } [şeklinde] okumuş ve: “Öğrendin” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن أبي إِسْحَق الْهَمدَانِي قَالَ: فِي قِرَاءَة ابْن مَسْعُود (درست) بِغَيْر ألف بِنصب السِّين ووقف التَّاء
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Ebû İshâk el-Hemdânî'den naklettiklerine göre o şöyle demiştir: İbn Mes'ûd'un kıraatinde elifsiz, sîn harfinin fethası ve tâ harfinin sükûnuyla (dereset) şeklindedir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh'in el-Hasan'dan naklettiklerine göre;
أَنه كَانَ يقْرَأ (وليقولوا درست) أَي انمحت وَذَهَبت
O, (ve li-yekūlū dereset) yani “silinip yok oldu ve gitti” şeklinde okurdu.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور عَن الْحسن
Saîd b. Mansûr'un el-Hasan'dan naklettiğine göre;
أَنه يقْرَأ (درست) مُشَدّدَة
O, (dürriset) [şeklinde] şeddeli olarak okurdu.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن ابْن عَبَّاس
İbn Ebî Şeybe'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre;
أَنه كَانَ يقْرَأ (أدارست) ويتمثل
O, (e-dâreste) şeklinde okur ve şu beyti misal getirirdi:
دارس كطعم الصاب والعلقم
“Sâb ve alkam (acı meyve) tadında silinip giden...”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس {وليقولوا درست} قَالُوا: قَرَأت وتعلمت تَقول ذَلِك لَهُ قُرَيْش
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre { وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ } “Ve 'sen ders almışsın' desinler diye” kavli hakkında: “Kureyş ona: 'Okudun ve öğrendin' derler” demiştir.
قَوْله تَعَالَى: {وَأعْرض عَن الْمُشْركين}
Yüce Allah'ın: { وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ } “Müşriklerden yüz çevir” kavli.
أخرج أَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ {وَأعْرض عَن الْمُشْركين} قَالَ: كف عَنْهُم وَهَذَا مَنْسُوخ نسخه الْقِتَال {فَاقْتُلُوا الْمُشْركين حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} التَّوْبَة الْآيَة ٥
Ebü'ş-Şeyh'in es-Süddî'den naklettiğine göre { وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ } “Müşriklerden yüz çevir” kavli hakkında: “Onlardan el çek” demiştir. Bu mensuhtur; onu { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } (et-Tevbe, 5) “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” [ayetiyle] savaş neshetmiştir.
- الْآيَة (١٠٧)
- 107. Ayet -
- أخرج ابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَلَو شَاءَ الله مَا أشركوا} يَقُول الله ﵎: لَو شِئْت لجمعتهم على الْهدى أَجْمَعِينَ
İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre { وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا } “Eğer Allah dileseydi şirk koşmazlardı” kavli hakkında Allah Teâlâ: “Dileseydim onların hepsini hidayet üzere toplardım” buyurmaktadır.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَمَا أَنْت عَلَيْهِم بوكيل} أَي بحفيظ
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre { وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ } “Sen onların üzerinde bir vekil de değilsin” kavli hakkında: “Yani koruyucu [değilsin]” demiştir.
- الْآيَة (١٠٨)
- 108. Ayet -
- أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَلَا تسبوا الَّذين يدعونَ من دون الله} الْآيَة
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre { وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka yalvardıklarına sövmeyin” ayeti hakkında;
قَالَ: قَالُوا: يَا مُحَمَّد لتنتهين عَن سبِّ أَو شتم آلِهَتنَا أَو لَنَهْجُوَنَّ ربَّك
Şöyle demiştir: [Müşrikler]: “Ey Muhammed! Ya ilahlarımıza sövmekten veya onları kötülemekten vazgeçersin ya da biz kesinlikle senin Rabbini hicvederiz” dediler.
فنهاهم الله أَن يسبوا أوثانهم {فيسبوا الله عدوا بِغَيْر علم}
Bunun üzerine Allah onların { فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ } “Onlar da haddi aşarak bilgisizce Allah'a söverler” [durumuna düşmemeleri için] putlarına sövmelerini yasakladı.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ قَالَ لما حضر أَبَا طَالب الْمَوْت قَالَت قُرَيْش انْطَلقُوا فلندخل على هَذَا الرجل فلنأمره أَن يُنْهِي عَنَّا ابْن أَخِيه فانا نستحي أَن نَقْتُلهُ بعد مَوته فَتَقول الْعَرَب: كَانَ يمنعهُ
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den naklettiğine göre şöyle demiştir: Ebû Tâlib'e ölüm yaklaştığında Kureyş: “Gelin, şu adamın yanına girelim ve ona kardeşinin oğlunu bizden men etmesini emredelim. Çünkü ölümünden sonra onu öldürmekten hayâ ederiz de Araplar: 'Ebû Tâlib onu koruyordu,
فَلَمَّا مَاتَ قَتَلُوهُ فَانْطَلق أَبُو سُفْيَان وَأَبُو جهل وَالنضْر بن الْحَارِث وَأُميَّة وَأبي ابْنا خلف وَعقبَة بن أبي معيط وَعَمْرو
fakat o ölünce onu öldürdüler' derler” dediler. Bunun üzerine Ebû Süfyân, Ebû Cehil, en-Nadr b. el-Hâris, Ümeyye ve Übey b. Halef kardeşler, Ukbe b. Ebî Muayt, Amr
بن العَاصِي وَالْأسود بن البخْترِي وبعثوا رجلا مِنْهُم يُقَال لَهُ الْمطلب فَقَالُوا: اسْتَأْذن لنا عَليّ أبي طَالب فَأتى أَبَا طَالب فَقَالَ: هَؤُلَاءِ مشيخة قَوْمك يُرِيدُونَ الدُّخُول عَلَيْك فَأذن لَهُم عَلَيْهِ فَدَخَلُوا فَقَالُوا: يَا أَبَا طَالب أَنْت كَبِيرنَا وَسَيِّدنَا وَأَن مُحَمَّدًا قد آذَانا وآذى آلِهَتنَا فَنحب أَن تَدعُوهُ فتنهاه عَن ذكر آلِهَتنَا ولندعه وإلهه فَدَعَا فجَاء النَّبِي ﷺ فَقَالَ لَهُ أَبُو طَالب: هَؤُلَاءِ قَوْمك وَبَنُو عمك
b. el-Âs ve el-Esved b. el-Bahtârî gittiler ve içlerinden el-Muttalib denilen bir adamı gönderip: “Ebû Tâlib'in yanına girmemiz için bize izin iste” dediler. O da Ebû Tâlib'e gelip: “İşte kavminin ileri gelenleri senin yanına girmek istiyorlar” dedi. Ebû Tâlib onlara izin verdi, içeri girdiler ve şöyle dediler: “Ey Ebû Tâlib! Sen bizim büyüğümüz ve efendimizsin. Muhammed ise bize ve ilahlarımıza eziyet etti. Onu çağırıp ilahlarımızı anmaktan nehyetmeni istiyoruz; biz de onu ilahıyla baş başa bırakalım.” Ebû Tâlib onu çağırdı ve Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem geldi. Ebû Tâlib ona: “İşte bunlar senin kavmin ve amcanın oğullarıdır” dedi.
قَالَ رَسُول الله ﷺ مَا يُرِيدُونَ قَالُوا: نُرِيد أَن تدعنا وَآلِهَتنَا ولندعك وَإِلَهك
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ne istiyorlar?” buyurdu. Onlar: “Bizi ve ilahlarımızı rahat bırakmanı, bizim de seni ve ilahını rahat bırakmamızı istiyoruz” dediler.
قَالَ النَّبِي ﷺ: أَرَأَيْتُم أَن أَعطيتكُم هَذَا هَل أَنْتُم معطيّ كلمة إِن تكلمتم بهَا ملكتم بهَا الْعَرَب ودانت لكم بهَا الْعَجم الْخراج قَالَ أَبُو جهل: وَأَبِيك لنعطينكها وَعشرَة أَمْثَالهَا فَمَا هِيَ قَالَ: قُولُوا: لَا إِلَه إِلَّا الله فَأَبَوا واشمأزوا
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: “Peki ben size bunu versem, söylediğiniz takdirde onunla Araplara hükmedeceğiniz ve Acemlerin de size cizye ödeyeceği bir kelimeyi bana verir misiniz?” buyurdu. Ebû Cehil: “Babanın hakkı için, onu ve on katını sana veririz, o nedir?” dedi. [Resûlullah]: “'Lâ ilâhe illallâh' deyiniz” buyurdu. [Bunun üzerine] yüz çevirip tiksindiler.
قَالَ أَبُو طَالب: قل غَيرهَا فَإِن قَوْمك قد فزعوا مِنْهَا
Ebû Tâlib: “Başka bir şey söyle, çünkü kavmin bundan ürktü” dedi.
قَالَ: يَا عَم مَا أَنا بِالَّذِي أَقُول غَيرهَا حَتَّى يَأْتُوا بالشمس فيضعوها فِي يَدي وَلَو أَتَوْنِي بالشمس فَوَضَعُوهَا فِي يَدي مَا قلت غَيرهَا إِرَادَة أَن يؤيسهم فغضبوا وَقَالُوا: لتكفن عَن شتم آلِهَتنَا أَو لنشتمك ونشتم من يَأْمُرك فَأنْزل الله {وَلَا تسبوا الَّذين يدعونَ من دون الله فيسبوا الله عدوا بِغَيْر علم}
[Resûlullah]: “Ey amca! Onları ümitsizliğe düşürmek kastıyla söylüyorum ki, güneşi getirip elime koysalar bile bundan başkasını söyleyecek değilim; güneşi getirip elime koysalar dahi yine bundan başkasını söylemem” dedi. Bunun üzerine [müşrikler] öfkelendiler ve: “Ya ilahlarımıza sövmekten vazgeçersin ya da biz kesinlikle sana da sana [bunu] emredene de söveriz” dediler. Bunun üzerine Allah {وَلَا تسبوا الَّذين يدعونَ من دون الله فيسبوا الله عدوا بِغَيْر علم} “Allah'tan başka yalvardıklarına sövmeyin ki, onlar da haddi aşarak bilgisizce Allah'a sövmesinler” [ayetini] indirdi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة قَالَ: كَانَ الْمُسلمُونَ يسبون أصنام الْكفَّار فيسب الْكفَّار الله فَأنْزل الله {وَلَا تسبوا الَّذين يدعونَ من دون الله}
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den naklettiğine göre şöyle demiştir: Müslümanlar kâfirlerin putlarına sövüyorlardı, kâfirler de Allah'a sövüyorlardı. Bunun üzerine Allah {وَلَا تسبوا الَّذين يدعونَ من دون الله} “Allah'tan başka yalvardıklarına sövmeyin” [ayetini] indirdi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن زيد بن أسلم فِي قَوْله {كَذَلِك زينا لكل أمة عَمَلهم} قَالَ: زين الله لكل أمة عَمَلهم الَّذِي يعْملُونَ بِهِ حَتَّى يموتوا عَلَيْهِ
Ebü'ş-Şeyh'in Zeyd b. Eslem'den naklettiğine göre {كَذَلِك زينا لكل أمة عَمَلهم} “Böylece her ümmete kendi amelini süsledik” ayeti hakkında şöyle demiştir: Allah her ümmete, üzerinde ölecekleri şekilde yapmakta oldukları amellerini süslü göstermiştir.
- الْآيَة (١٠٩ - ١١١)
- Ayet (109 - 111)
- أخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: أنزلت فِي قُرَيْش {وأقسموا بِاللَّه جهد أَيْمَانهم لَئِن جَاءَتْهُم آيَة ليُؤْمِنن بهَا قل إِنَّمَا الْآيَات عِنْد الله وَمَا يشعركم} يَا معشر الْمُسلمين {أَنَّهَا إِذا جَاءَت لَا يُؤمنُونَ} إِلَّا إِن يَشَاء الله فيجبرهم على الإِسلام
Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre şöyle demiştir: [Şu ayetler] Kureyş hakkında indirildi: {وأقسموا بِاللَّه جهد أَيْمَانهم لَئِن جَاءَتْهُم آيَة ليُؤْمِنن بهَا قل إِنَّمَا الْآيَات عِنْد الله وَمَا يشعركم} “Bütün güçleriyle Allah'a yemin ettiler ki, kendilerine bir ayet (mucize) gelse mutlaka ona inanacaklar. De ki: 'Ayetler ancak Allah'ın katındadır.' Ne bilirsiniz ki”, ey Müslümanlar topluluğu! {أَنَّهَا إِذا جَاءَت لَا يُؤمنُونَ} “o [mucize] geldiğinde de inanmazlar”. Ancak Allah dilerse onları İslâm'a mecbur eder.
وَأخرج ابْن جرير عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ قَالَ كلم رَسُول الله ﷺ قُريْشًا فَقَالُوا: يَا مُحَمَّد تخبرنا أَن مُوسَى كَانَ مَعَه عَصا يضْرب بهَا الْحجر وَأَن عِيسَى كَانَ يُحيي الْمَوْتَى وَأَن ثَمُود كَانَ لَهُم نَاقَة فأتنا من الْآيَات حَتَّى نصدقك فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: أَي شَيْء تحبون أَن آتيكم بِهِ قَالُوا: تجْعَل لنا الصَّفَا ذَهَبا
İbn Cerîr'in Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî'den naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kureyş ile konuştu; onlar: “Ey Muhammed! Bize Mûsâ'nın yanında taşa vurduğu bir asa olduğunu, Îsâ'nın ölüleri dirilttiğini ve Semûd kavminin bir devesi olduğunu haber veriyorsun. Öyleyse bize de mucizeler getir ki seni tasdik edelim” dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Size ne getirmemi istersiniz?” buyurdu. “Bizim için Safâ [tepesini] altına dönüştür” dediler.
قَالَ: فَإِن فعلت تصدقوني قَالُوا: نعم
[Resûlullah]: “Bunu yaparsam beni tasdik eder misiniz?” buyurdu. Onlar: “Evet” dediler.
وَالله لَئِن فعلت لنتبعنك أَجْمَعُونَ
“Allah'a yemin olsun ki, eğer bunu yaparsan hep birlikte sana mutlaka uyarız.”
فَقَامَ رَسُول الله ﷺ يدعوا فَجَاءَهُ جِبْرِيل فَقَالَ لَهُ: إِن شِئْت أصبح ذَهَبا
Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dua etmek için ayağa kalktı. Cebrail ona gelerek şöyle dedi: “Eğer dilersen [Safâ tepesi] sabaha altın olur.
فَإِن لم يصدقُوا عِنْد ذَلِك لنعذبهم وَإِن شِئْت فاتركهم حَتَّى يَتُوب تائبهم فَقَالَ: بل يَتُوب تائبهم
Fakat bundan sonra da tasdik etmezlerse onları kesinlikle azaba uğratırız. Dilersen de içlerinden tövbe eden tövbe edinceye kadar onları bırak.” [Resûlullah]: “Bilakis, içlerinden tövbe eden tövbe etsin” dedi.
فَأنْزل الله {وأقسموا بِاللَّه جهد أَيْمَانهم} إِلَى قَوْله {يجهلون}
Bunun üzerine Allah {وأقسموا بِاللَّه جهد أَيْمَانهم} “Bütün güçleriyle Allah'a yemin ettiler” [ayetinden] {يجهلون} “cahillik ederler” sözüne kadar indirdi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن جريح {وأقسموا بِاللَّه جهد أَيْمَانهم لَئِن جَاءَتْهُم آيَة} فِي الْمُسْتَهْزِئِينَ هم الَّذين سَأَلُوا رَسُول الله ﷺ الْآيَة فَنزل فيهم {وأقسموا بِاللَّه} حَتَّى {وَلَكِن أَكْثَرهم يجهلون}
Ebü'ş-Şeyh'in İbn Cüreyc'den naklettiğine göre {وأقسموا بِاللَّه جهد أَيْمَانهم لَئِن جَاءَتْهُم آيَة} “Bütün güçleriyle Allah'a yemin ettiler ki, kendilerine bir ayet gelse...” ayeti alay edenler hakkında [inmiştir]. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den mucize isteyenler onlardı. Bunun üzerine onlar hakkında {وأقسموا بِاللَّه} “Allah'a yemin ettiler” ayetinden {وَلَكِن أَكْثَرهم يجهلون} “Fakat onların çoğu cahillik ederler” ayetine kadar indi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن مُجَاهِد قَالَ: الْقسم يَمِين ثمَّ قَرَأَ {وأقسموا بِاللَّه جهد أَيْمَانهم}
İbn Ebî Şeybe'nin Mücâhid'den naklettiğine göre şöyle demiştir: Kasem, yemindir. Sonra {وأقسموا بِاللَّه جهد أَيْمَانهم} “Bütün güçleriyle Allah'a yemin ettiler” ayetini okudu.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الْقسم يَمِين
İbn Ebî Şeybe'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre şöyle demiştir: Kasem, yemindir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وأقسموا بِاللَّه جهد أَيْمَانهم لَئِن جَاءَتْهُم آيَة ليُؤْمِنن بهَا} قَالَ: سَأَلت قُريْشًا مُحَمَّدًا ﷺ إِن يَأْتِيهم بِآيَة فاستحلفهم ليُؤْمِنن بهَا {قل إِنَّمَا الْآيَات عِنْد الله وَمَا يشعركم} قَالَ: مَا يدريكم ثمَّ أوجب عَلَيْهِم أَنهم لَا يُؤمنُونَ {ونقلب أفئدتهم} قَالَ: نحول بَينهم وَبَين الْأَيْمَان لَو جَاءَتْهُم كل آيَة كَمَا حلنا بَينهم وَبَينه أوّل مرّة {ونذرهم فِي طغيانهم يعمهون} قَالَ: يَتَرَدَّدُونَ
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiğine göre {وأقسموا بِاللَّه جهد أَيْمَانهم لَئِن جَاءَتْهُم آيَة ليُؤْمِنن بهَا} “Kendilerine bir ayet geldiği takdirde mutlaka ona inanacaklarına dair bütün güçleriyle Allah'a yemin ettiler” ayeti hakkında şöyle demiştir: Kureyş, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den kendilerine bir mucize getirmesini istedi; o da mutlaka inanacaklarına dair onlara yemin ettirdi. {قل إِنَّمَا الْآيَات عِنْد الله وَمَا يشعركم} “De ki: 'Ayetler ancak Allah'ın katındadır.' Ne bilirsiniz ki” [kavli hakkında]: “Ne bilirsiniz ki?” dedi; sonra onların inanmayacaklarını hükme bağladı. {ونقلب أفئدتهم} “Gönüllerini çeviririz” [kavli hakkında]: “İlk defasında aralarına girdiğimiz gibi, onlara her ayet gelse bile imanla aralarına gireriz” dedi. {ونذرهم فِي طغيانهم يعمهون} “Ve onları azgınlıkları içinde bocalayıp durur halde bırakırız” [kavli hakkında ise]: “Tereddüt edip bocalar dururlar” dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ من وَجه آخر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَمَا يشعركم} قَالَ: وَمَا يدريكم أَنكُمْ تؤمنون إِذا جَاءَت ثمَّ اسْتقْبل يخبر فَقَالَ: أَنَّهَا إِذا جَاءَت لَا يُؤمنُونَ
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in diğer bir yoldan Mücâhid'den naklettiğine göre {وَمَا يشعركم} “Ne bilirsiniz ki” ayeti hakkında şöyle demiştir: “O geldiğinde inanacağınızı size kim bildirdi?” Sonra yeni bir söze başlayıp haber vererek: “O geldiğinde inanmazlar” buyurdu.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن النَّضر بن شُمَيْل قَالَ: سَأَلَ رجل الْخَلِيل بن أَحْمد
Ebü'ş-Şeyh'in en-Nadr b. Şümeyl'den naklettiğine göre şöyle demiştir: Bir adam Halîl b. Ahmed'e sordu...
عَن قَوْله {وَمَا يشعركم أَنَّهَا إِذا جَاءَت لَا يُؤمنُونَ} فَقَالَ: إِنَّهَا لَعَلَّهَا أَلا ترى أَنَّك تَقول: اذْهَبْ إِنَّك تَأْتِينَا بِكَذَا وَكَذَا يَقُول: لَعَلَّك
{وَمَا يشعركم أَنَّهَا إِذا جَاءَت لَا يُؤمنُونَ} “Ne bilirsiniz, belki de o geldiğinde inanmazlar” ayeti hakkında sordu. [Halîl] şöyle dedi: “Buradaki innehâ (إنها), leallehâ (لعلهَا - belki de) anlamındadır. Görmez misin ki sen: 'Git, şüphesiz sen bize şöyle şöyle getirirsin' derken 'Belki de sen [getirirsin]' demek istersin.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ونقلب أفئدتهم وأبصارهم كَمَا لم يُؤمنُوا بِهِ أول مرّة} قَالَ: لما جحد الْمُشْركُونَ مَا أنزل الله لم تثبت قُلُوبهم على شَيْء وَردت عَن كل أَمر
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre {ونقلب أفئدتهم وأبصارهم كَمَا لم يُؤمنُوا بِهِ أول مرّة} “İlk defasında ona inanmadıkları gibi yine onların gönüllerini ve gözlerini ters çeviririz” ayeti hakkında şöyle demiştir: Müşrikler Allah'ın indirdiğini inkâr edince kalpleri hiçbir şey üzerinde sabit kalmadı ve her işten geri çevrildi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {ونقلب أفئدتهم} الْآيَة
İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den naklettiğine göre {ونقلب أفئدتهم} “Gönüllerini çeviririz” ayeti hakkında;
قَالَ: جَاءَهُم مُحَمَّد بِالْبَيِّنَاتِ فَلم يُؤمنُوا بِهِ فقلبنا أَبْصَارهم وأفئدتهم وَلَو جَاءَتْهُم كل آيَة مثل ذَلِك لم يُؤمنُوا إِلَّا أَن يَشَاء الله
Şöyle demiştir: Muhammed onlara apaçık delillerle geldi fakat ona inanmadılar; biz de onların gözlerini ve gönüllerini ters çevirdik. Onlara bunun gibi her mucize gelse bile, Allah dilemedikçe yine inanmazlar.
وَأخرج ابْن الْمُبَارك وَأحمد فِي الزّهْد وَابْن أبي شيبَة وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان وَابْن عَسَاكِر عَن أم الدَّرْدَاء
İbnü'l-Mübârek, ez-Zühd'de Ahmed, İbn Ebî Şeybe, Şuabü'l-Îmân'da el-Beyhakî ve İbn Asâkir'in Ümmü'd-Derdâ'dan naklettiklerine göre;
أَن أَبَا الدَّرْدَاء لما احْتضرَ جعل يَقُول: من يعْمل لمثل يومي هَذَا: من يعْمل لمثل سَاعَتِي هَذِه من يعْمل لمثل مضجعي هَذَا ثمَّ يَقُول {ونقلب أفئدتهم وأبصارهم كَمَا لم يُؤمنُوا بِهِ أول مرّة ونذرهم فِي طغيانهم يعمهون} ثمَّ يغمى عَلَيْهِ ثمَّ يفِيق فيقولها حَتَّى قبض
Ebû'd-Derdâ'ya ölüm yaklaştığında şöyle demeye başladı: “Benim şu günüm gibisi için kim amel eder? Benim şu saatim gibisi için kim amel eder? Benim şu yatacağım yer gibisi için kim amel eder?” Sonra {ونقلب أفئدتهم وأبصارهم كَمَا لم يُؤمنُوا بِهِ أول مرّة ونذرهم فِي طغيانهم يعمهون} “İlk defasında ona inanmadıkları gibi yine onların gönüllerini ve gözlerini ters çeviririz ve onları azgınlıkları içinde bocalayıp durur halde bırakırız” [ayetini] okur, ardından bayılır, sonra kendine gelip vefat edene kadar bunu söylerdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {وحشرنا عَلَيْهِم كل شَيْء قبلا} قَالَ: معانية {مَا كَانُوا ليؤمنوا} أَي أهل الشَّقَاء {إِلَّا أَن يَشَاء الله} أَي أهل السَّعَادَة الَّذين سبق لَهُم فِي عمله أَن يدخلُوا فِي الإِيمان
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre {وحشرنا عَلَيْهِم كل شَيْء قبلا} “Ve her şeyi karşılarına toplasaydık” [kavli hakkında]: “Gözleriyle görseler bile”, {مَا كَانُوا ليؤمنوا} “yine inanacak değillerdi” [kavli hakkında]: “Yani bedbaht olanlar”, {إِلَّا أَن يَشَاء الله} “Allah'ın dilediği müstesna” [kavli hakkında ise]: “Yani [Allah'ın] ilminde imana girecekleri önceden takdir edilmiş olan bahtiyar kimseler müstesna” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة {وحشرنا عَلَيْهِم كل شَيْء قبلا} أَي فعاينوا ذَلِك مُعَاينَة
Abd b. Humeyd ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den naklettiğine göre {وحشرنا عَلَيْهِم كل شَيْء قبلا} “Ve her şeyi karşılarına toplasaydık” ayeti hakkında: “Yani onu gözleriyle bizzat görseler bile” demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد {وحشرنا عَلَيْهِم كل شَيْء قبلا} قَالَ: أَفْوَاجًا قبيلا
Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiğine göre {وحشرنا عَلَيْهِم كل شَيْء قبلا} “Ve her şeyi karşılarına toplasaydık” ayeti hakkında: “Grup grup, kabile kabile [toplasaydık]” demiştir.
- الْآيَة (١١٢ - ١١٣)
- Ayet (112 - 113)
- أخرج أَحْمد وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ عَن أبي أُمَامَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ يَا أَبَا ذَر تعوذ بِاللَّه من شَرّ شياطين الْجِنّ والإِنس
Ahmed, İbn Ebî Hâtim ve et-Taberânî'nin Ebû Ümâme'den naklettiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ey Ebû Zer! Cin ve insan şeytanlarının şerrinden Allah'a sığın” buyurdu.
قَالَ: يَا نَبِي الله وَهل للإِنس شياطين قَالَ: نعم {شياطين الْإِنْس وَالْجِنّ يوحي بَعضهم إِلَى بعض زخرف القَوْل غرُورًا}
[Ebû Zer]: “Ey Allah'ın Nebisi! İnsanların da şeytanları var mıdır?” dedi. [Resûlullah]: “Evet, {شياطين الْإِنْس وَالْجِنّ يوحي بَعضهم إِلَى بعض زخرف القَوْل غرُورًا} 'İnsan ve cin şeytanları, aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar' [ayetinde geçtiği gibi]” buyurdu.
وَأخرج أَحْمد وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن أبي ذَر قَالَ: قَالَ لي النَّبِي ﷺ تعوذ شياطين الانس وَالْجِنّ
Ahmed, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da el-Beyhakî'nin Ebû Zer'den naklettiklerine göre şöyle demiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem bana: “İnsan ve cin şeytanlarından [Allah'a] sığın” buyurdu.
قلت: يَا رَسُول الله وللانس شياطين قَالَ: نعم
“Ey Resûlullah! İnsanların da şeytanları var mıdır?” dedim. “Evet” buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَكَذَلِكَ جعلنَا لكل نَبِي عدوّاً شياطين الْإِنْس وَالْجِنّ} قَالَ: إِن للجن شياطين يضلونهم مثل شياطين الإِنس يضلونهم فيلتقي شَيْطَان الإِنس وَشَيْطَان الْجِنّ فَيَقُول هَذَا لهَذَا: أضلله بِكَذَا وأضلله بِكَذَا
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre {وَكَذَلِكَ جعلنَا لكل نَبِي عدوّاً شياطين الْإِنْس وَالْجِنّ} “Böylece biz her peygambere insan ve cin şeytanlarını düşman kıldık” ayeti hakkında şöyle demiştir: İnsanların şeytanları insanları saptırdığı gibi cinlerin de onları saptıran şeytanları vardır. İnsan şeytanı ile cin şeytanı karşılaşır ve biri diğerine: “Onu şöyle saptır, onu böyle saptır” der.
فَهُوَ قَوْله {يوحي بَعضهم إِلَى بعض زخرف القَوْل غرُورًا} وَقَالَ ابْن عَبَّاس: الْجِنّ هم الجان وَلَيْسوا بشياطين وَالشَّيَاطِين ولد إِبْلِيس وهم لَا يموتون إِلَّا مَعَ إِبْلِيس وَالْجِنّ يموتون فَمنهمْ الْمُؤمن وَمِنْهُم الْكَافِر
İşte {يوحي بَعضهم إِلَى بعض زخرف القَوْل غرُورًا} “Aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar” kavli budur. İbn Abbâs [ayrıca] şöyle demiştir: Cinler, cân kavmidir ve şeytan değillerdir. Şeytanlar ise İblis'in soyudur ve İblis ile birlikte ölünceye kadar ölmezler. Cinler ise ölürler; onlardan mümin olan da vardır, kâfir olan da vardır.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: الكهنة هم شياطين الإِنس
Ebü'ş-Şeyh'in İbn Mes'ûd'dan naklettiğine göre şöyle demiştir: Kâhinler, insan şeytanlarıdır.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {يوحي بَعضهم إِلَى بعض} قَالَ: شياطين الْجِنّ يوحون إِلَى شياطين الإِنس فَإِن الله تَعَالَى يَقُول {وَإِن الشَّيَاطِين ليوحون إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ} الْأَنْعَام ١٢١
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre {يوحي بَعضهم إِلَى بعض} “Birbirlerine fısıldarlar” ayeti hakkında şöyle demiştir: Cin şeytanları insan şeytanlarına fısıldarlar; zira Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {وَإِن الشَّيَاطِين ليوحون إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ} “Şüphesiz şeytanlar dostlarına fısıldarlar” (el-En'âm: 121).
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {شياطين الإِنس وَالْجِنّ} قَالَ: من الإِنس شياطين وَمن الْجِنّ شياطين {يوحي بَعضهم إِلَى بعض}
Abdürrezzâk ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den naklettiğine göre {شياطين الإِنس وَالْجِنّ} “İnsan ve cin şeytanları” ayeti hakkında: “İnsanlardan da şeytanlar vardır, cinlerden de şeytanlar vardır. {يوحي بَعضهم إِلَى بعض} 'Birbirlerine fısıldarlar'” demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {زخرف القَوْل غرُورًا} يَقُول: بوراً من القَوْل
İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre {زخرف القَوْل غرُورًا} “Aldatmak için yaldızlı sözler” kavli hakkında: “Sözün bâtıl ve helak edici olanı” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {زخرف القَوْل غرُورًا} يَقُول: بوراً من القَوْل
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre {زخرف القَوْل غرُورًا} “Aldatmak için yaldızlı sözler” kavli hakkında: “Sözün bâtıl ve helak edici olanı” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {زخرف القَوْل غرُورًا} قَالَ: يحسن بعصهم لبَعض القَوْل ليتبعوهم فِي فتنتهم
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre {زخرف القَوْل غرُورًا} “Aldatmak için yaldızlı sözler” kavli hakkında şöyle demiştir: Fitnelerine uysunlar diye birbirlerine sözü süsleyip güzel gösterirler.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو نصر السجْزِي فِي الْإِبَانَة وَأَبُو
Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, el-İbâne'de Ebû Nasr es-Siczî ve Ebü'ş-
الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي الْآيَة قَالَ: شياطين الْجِنّ يوحون إِلَى شياطين الانس كفار الإِنس {زخرف القَوْل غرُورًا} قَالَ: تَزْيِين الْبَاطِل بالألسنة
Şeyh'in Mücâhid'den bu ayet hakkında naklettiklerine göre şöyle demiştir: Cin şeytanları insan şeytanlarına -ki onlar insanların kâfirleridir- fısıldarlar. {زخرف القَوْل غرُورًا} “Aldatmak için yaldızlı sözler” kavli hakkında ise: “Bâtılı dillerle süslemektir” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {زخرف القَوْل} قَالَ: زخرفوه وزينوه {غرُورًا} قَالَ: يغرون بِهِ النَّاس وَالْجِنّ
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den naklettiğine göre {زخرف القَوْل} “Yaldızlı sözler” kavli hakkında: “Onu süsleyip güzelleştirdiler”, {غرُورًا} “aldatmak için” kavli hakkında ise: “Onunla insanları ve cinleri aldatırlar” demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن زيد فِي الْآيَة قَالَ: الزخرف المزين حَيْثُ زين لَهُم هَذَا الْغرُور كَمَا زين إِبْلِيس لآدَم مَا جَاءَ بِهِ وقاسمه إِنَّه لمن الناصحين
Ebü'ş-Şeyh'in İbn Zeyd'den bu ayet hakkında naklettiğine göre şöyle demiştir: Zühruf; İblis'in Âdem'e getirdiği şeyi süsleyip ona kendisinin öğüt verenlerden olduğuna yemin ettiği gibi, onlara bu aldatmacayı süslediğinde süslenen şeydir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {ولتصغى} لتميل
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre {ولتصغى} “ve meyletsin diye”, meyletmesi içindir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس {ولتصغى إِلَيْهِ أَفْئِدَة} قَالَ: تزِيغ {وليقترفوا} قَالَ: ليكتسبوا
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre {ولتصغى إِلَيْهِ أَفْئِدَة} “ve gönüller ona meyletsin diye” kavli hakkında: “Kaysın [diye]”, {وليقترفوا} “ve işlesinler diye” kavli hakkında ise: “Kazansınlar [diye]” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ فِي قَوْله {ولتصغى إِلَيْهِ أَفْئِدَة الَّذين لَا يُؤمنُونَ بِالآخِرَة} قَالَ: لتميل إِلَيْهِ قُلُوب الْكفَّار {وليرضوه} قَالَ: يحبوه {وليقترفوا مَا هم مقترفون} يَقُول: ليعملوا مَا هم عاملون
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in es-Süddî'den naklettiğine göre {ولتصغى إِلَيْهِ أَفْئِدَة الَّذين لَا يُؤمنُونَ بِالآخِرَة} “Ahirete inanmayanların gönülleri ona meyletsin diye” ayeti hakkında: “Kâfirlerin kalpleri ona meyletsin diye”, {وليرضوه} “ve ondan hoşnut olsunlar diye” kavli hakkında: “Onu sevsinler [diye]”, {وليقترفوا مَا هم مقترفون} “ve işleyecekleri günahları işlesinler diye” kavli hakkında ise: “Yapacakları amelleri yapsınlar diye” demiştir.
وَأخرج الطستي وَابْن الْأَنْبَارِي عَن ابْن عَبَّاس إِن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله تَعَالَى {زخرف القَوْل غرُورًا} قَالَ: بَاطِل القَوْل غرُورًا قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت أَوْس بن حجر وَهُوَ يَقُول: لم يغروكم غرُورًا وَلَكِن يرفع الال جمعكم والدهاء وَقَالَ زُهَيْر بن أبي سلمى: فَلَا يغرنك دنيا ان سَمِعت بهَا عِنْد امرىء سروه فِي النَّاس مغمور قَالَ: فَأَخْبرنِي عَن قَوْله {ولتصغى إِلَيْهِ أَفْئِدَة الَّذين لَا يُؤمنُونَ} مَا تصغي قَالَ: ولتميل إِلَيْهِ
et-Tastî ve İbnü'l-Enbârî'nin İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona: “Bana Allah Teâlâ'nın {زخرف القَوْل غرُورًا} 'Aldatmak için yaldızlı sözler' kavlini haber ver” dedi. İbn Abbâs: “Aldatmak amacıyla sözün bâtıl olanıdır” dedi. [Nâfi']: “Araplar bunu bilir mi?” diye sordu. O: “Evet, Evs b. Hacer'in şöyle dediğini işitmedin mi: 'Onlar sizi kandırıp aldatmadılar; fakat serap, topluluğunuzu ve kurnazlığı yükseltir.' Züheyr b. Ebî Sülmâ da şöyle demiştir: 'İnsanlar arasında şerefi gizli kalmış bir adamın yanında adını duyduğun dünya seni sakın aldatmasın.'” [Nâfi']: “Öyleyse bana {ولتصغى إِلَيْهِ أَفْئِدَة الَّذين لَا يُؤمنُونَ} 'İnanmayanların gönülleri ona meyletsin diye' ayetindeki 'tasğâ' (تصغي) ne demektir, haber ver” dedi. İbn Abbâs: “Ona meyletmesi içindir” dedi.
قَالَ فِيهِ الفطامي: وَإِذا سمعن هما هما من رفْقَة وَمن النُّجُوم غوابر لم تخفق أصغت إِلَيْهِ هجائن بخدودها آذانهن إِلَى الحداة السوّق قَالَ: أَخْبرنِي عَن قَوْله {وليقترفوا مَا هم مقترفون} قَالَ: ليكتسبوا مَا هم مكتسبون فَإِنَّهُم يَوْم الْقِيَامَة يجازون بأعمالهم
[İbn Abbâs]: “Bu hususta el-Kutâmî şöyle demiştir: 'Bir kafileden fısıltı duyduklarında ve yıldızlardan henüz batmamış olanlar varken, soylu develer yanaklarıyla ve kulaklarıyla kervanı süren devecilere doğru kulak kabartıp meylederler.'” [Nâfi']: “Bana {وليقترفوا مَا هم مقترفون} 've kazanacakları günahları kazansınlar diye' kavlini haber ver” dedi. [İbn Abbâs]: “Kazanacaklarını kazansınlar diyedir; çünkü onlar kıyamet gününde amellerinin karşılığını göreceklerdir” dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت لبيد بن ربيعَة وَهُوَ يَقُول: وَإِنِّي لآتي مَا أتيت وإنني لما اقترفت نَفسِي عليّ لراهب
[Nâfi']: “Araplar bunu bilir mi?” diye sordu. O: “Evet, Lebîd b. Rebîa'nın şöyle dediğini işitmedin mi: 'Ben yaptığım şeyi yaparım ve doğrusu nefsimin aleyhime kazandığı günahlardan ötürü korku içindeyim.'” dedi.