Binûn

En‘âm Suresi — 12. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله {بِمَا كَانُوا يمكرون} قَالَ: بدين الله وَنبيه وعباده الْمُؤمنِينَ

İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den naklettiğine göre {بِمَا كَانُوا يمكرون} “Kurmakta oldukları tuzaklar sebebiyle” kavli hakkında: "Allah'ın dinine, peygamberine ve mümin kullarına [karşı tuzak kurmaları sebebiyle]" demiştir.

- الْآيَة (١٢٥)

- Ayet (125) -

- أخرج ابْن الْمُبَارك فِي الزّهْد وَعبد الرَّزَّاق وَالْفِرْيَابِي وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه الْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن أبي جَعْفَر الْمَدَائِنِي رجل من بني هَاشم وَلَيْسَ هُوَ مُحَمَّد بن عَليّ قَالَ: سُئِلَ النَّبِي ﷺ أَي الْمُؤمنِينَ أَكيس قَالَ أَكْثَرهم ذكرا للْمَوْت وَأَحْسَنهمْ لما بعده اسْتِعْدَادًا

İbnü'l-Mübârek ez-Zühd'de, Abdürrezzâk, el-Firyâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî; Benî Hâşim'den bir adam olup Muhammed b. Ali olmayan Ebû Ca'fer el-Medâinî'den nakletmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e müminlerin hangisinin daha akıllı olduğu soruldu. O da: “Ölümü en çok hatırlayanları ve ölümden sonrası için en güzel şekilde hazırlananlarıdır” buyurdu.

قَالَ: وَسُئِلَ النَّبِي ﷺ عَن هَذِه الْآيَة {فَمن يرد الله أَن يهديه يشْرَح صَدره للإِسلام} قَالُوا: كَيفَ يشْرَح صَدره يَا رَسُول الله قَالَ: نور يقذف فِيهِ فينشرح لَهُ وينفسح لَهُ

[Râvî] dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e {فَمن يرد الله أَن يهديه يشْرَح صَدره للإِسلام} “Allah kimi doğru yola iletmek isterse, onun göğsünü İslam'a açar” ayeti hakkında soruldu. "Ey Allah'ın Resûlü, onun göğsü nasıl açılır?" dediler. O da: “Ona bir nur atılır; böylece [göğsü] onunla açılır ve genişler” buyurdu.

قَالُوا: فَهَل لذَلِك من إِمَارَة يعرف بهَا قَالَ: الإِنابة إِلَى دَار الخلود والتجافي عَن دَار الْغرُور والاستعداد للْمَوْت قبل لِقَاء الْمَوْت

"Bunun kendisiyle bilineceği bir alameti var mıdır?" dediler. O da: “Ebediyet yurduna yönelmek, aldanış yurdundan uzak durmak ve ölümle karşılaşmadan önce ölüm için hazırlanmaktır” buyurdu.

وَأخرج عبد بن حميد عَن الفضيل أَن رجلا سَأَلَ النَّبِي ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُول الله أَرَأَيْت قَول الله {فَمن يرد الله أَن يهديه يشْرَح صَدره للإِسلام} فَكيف الشَّرْح

Abd b. Humeyd'in Fudayl'dan naklettiğine göre bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorup: "Ey Allah'ın Resûlü! Allah'ın: {فَمن يرد الله أَن يهديه يشْرَح صَدره للإِسلام} “Allah kimi doğru yola iletmek isterse, onun göğsünü İslam'a açar” buyruğu hakkında ne dersin, [göğsün] açılması nasıldır?" dedi.

قَالَ: إِذا أَرَادَ الله بِعَبْد خيرا قذف فِي قلبه النُّور فانفسح لذَلِك صَدره فَقَالَ: يَا رَسُول الله هَل لذَلِك من آيَة يعرف بهَا قَالَ: نعم

[Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: “Allah bir kul hakkında hayır dilediğinde onun kalbine nur atar, bundan dolayı da göğsü genişler” buyurdu. [Adam]: "Ey Allah'ın Resûlü, bunun kendisiyle bilineceği bir alameti var mıdır?" diye sordu. O da: “Evet” buyurdu.

قَالَ: فَمَا آيَة ذَلِك قَالَ: التَّجَافِي عَن دَار الْغرُور والإِنابة إِلَى دَار الخلود وَحسن الإِستعداد للْمَوْت قبل نزُول الْمَوْت

[Adam]: "O alamet nedir?" dedi. O da: “Aldanış yurdundan uzak durmak, ebediyet yurduna yönelmek ve ölüm inmeden önce ölüm için güzelce hazırlanmaktır” buyurdu.

وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي كتاب ذكر الْمَوْت عَن الْحسن قَالَ: لما نزلت هَذِه الْآيَة {فَمن يرد الله أَن يهديه يشْرَح صَدره للإِسلام} قَامَ رجل إِلَى رَسُول الله ﷺ فَقَالَ: هَل لهَذِهِ الْآيَة علم تعرف بِهِ قَالَ نعم الإِنابة إِلَى دَار الخلود والتجافي عَن دَار الْغرُور والاستعداد للْمَوْت قبل أَن ينزل

İbn Ebî'd-Dünyâ'nın Kitâbu Zikri'l-Mevt'te el-Hasen'den naklettiğine göre şöyle demiştir: {فَمن يرد الله أَن يهديه يشْرَح صَدره للإِسلام} “Allah kimi doğru yola iletmek isterse, onun göğsünü İslam'a açar” ayeti indiğinde bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına kalkıp: "Bu ayetin [gerçekleştiğinin] kendisiyle bilineceği bir işaret var mıdır?" dedi. O da: “Evet; ebediyet yurduna yönelmek, aldanış yurdundan uzak durmak ve [ölüm] inmeden önce ölüm için hazırlanmaktır” buyurdu.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن أبي الدُّنْيَا وَابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم الْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب من طرق عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ حِين نزلت هَذِه الْآيَة {فَمن يرد الله أَن يهديه يشْرَح صَدره لِلْإِسْلَامِ} قَالَ إِذا أَدخل الله النورَ القلبَ انشرحَ وانفسحَ

İbn Ebî Şeybe, İbn Ebî'd-Dünyâ, İbn Cerîr, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdûye, el-Hâkim ve Şuab'da el-Beyhakî'nin çeşitli yollardan İbn Mes'ûd'dan naklettiklerine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem {فَمن يرد الله أَن يهديه يشْرَح صَدره لِلْإِسْلَامِ} “Allah kimi doğru yola iletmek isterse, onun göğsünü İslam'a açar” ayeti indiği zaman: “Allah kalbe nur koyduğu vakit [göğüs] açılır ve genişler” buyurdu.

قَالُوا: فَهَل لذَلِك من آيَة يعرف بهَا قَالَ: الإِنابة إِلَى دَار الخلود والتجافي عَن دَار الْغرُور والإِستعداد للْمَوْت قبل نزُول الْمَوْت

"Bunun kendisiyle bilineceği bir alameti var mıdır?" dediler. O da: “Ebediyet yurduna yönelmek, aldanış yurdundan uzak durmak ve ölüm inmeden önce ölüm için hazırlanmaktır” buyurdu.

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: قَالَ رجل: يَا رَسُول الله أَي الْمُؤمنِينَ أَكيس قَالَ أَكْثَرهم للْمَوْت ذكرا وَأَحْسَنهمْ لَهُ اسْتِعْدَادًا

İbn Merdûye'nin İbn Mes'ûd'dan naklettiğine göre şöyle demiştir: Bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Müminlerin hangisi daha akıllıdır?" dedi. O da: “Ölümü en çok hatırlayanları ve ona en güzel şekilde hazırlananlarıdır” buyurdu.

ثمَّ تَلا رَسُول الله ﷺ {فَمن يرد الله أَن يهديه يشْرَح صَدره للإِسلام} قلت: وَكَيف يشْرَح صَدره للإِسلام قَالَ: هُوَ نور يقذف فِيهِ إِن النُّور إِذا وَقع فِي الْقلب انْشَرَحَ لَهُ الصَّدْر وَانْفَسَحَ

Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {فَمن يرد الله أَن يهديه يشْرَح صَدره للإِسلام} “Allah kimi doğru yola iletmek isterse, onun göğsünü İslam'a açar” [ayetini] okudu. Ben: "Onun göğsü İslam'a nasıl açılır?" dedim. O da: “O, kalbe atılan bir nurdur; şüphesiz nur kalbe düştüğünde göğüs onunla açılır ve genişler” buyurdu.

قَالُوا: يَا رَسُول الله هَل لذَلِك من عَلامَة يعرف بهَا قَالَ: نعم الإِنابة إِلَى دَار الخلود والتجافي عَن دَار الْغرُور والاستعداد للْمَوْت قبل الْمَوْت

"Ey Allah'ın Resûlü! Bunun kendisiyle bilineceği bir alameti var mıdır?" dediler. O da: “Evet; ebediyet yurduna yönelmek, aldanış yurdundan uzak durmak ve ölümden önce ölüm için hazırlanmaktır” buyurdu.

ثمَّ قَالَ رَسُول الله ﷺ: بئس الْقَوْم لَا يقومُونَ لله بِالْقِسْطِ بئس الْقَوْم قوم يقتلُون الَّذين يأمرون بِالْقِسْطِ

Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Allah için adaleti ayakta tutmayan bir topluluk ne kötüdür! Adaleti emredenleri öldüren bir kavim ne kötü bir topluluktur!” buyurdu.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن عبد الله بن الْمسور - وَكَانَ من ولد جَعْفَر بن أبي طَالب - قَالَ: تَلا رَسُول الله ﷺ هَذِه الْآيَة {فَمن يرد الله أَن يهديه يشْرَح صَدره لِلْإِسْلَامِ} قَالُوا: يَا رَسُول الله مَا هُوَ هَذَا الشَّرْح قَالَ: نور يقذف بِهِ فِي الْقلب ينفسح لَهُ الْقلب

Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî'nin Ca'fer b. Ebî Tâlib'in soyundan olan Abdullah b. el-Müsever'den naklettiklerine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {فَمن يرد الله أَن يهديه يشْرَح صَدره لِلْإِسْلَامِ} “Allah kimi doğru yola iletmek isterse, onun göğsünü İslam'a açar” ayetini okudu. "Ey Allah'ın Resûlü, bu açılma nedir?" dediler. O da: “Kalbe atılan bir nurdur ki kalp onunla genişler” buyurdu.

قَالُوا: فَهَل لذَلِك من إِمَارَة يعرف بهَا قَالَ: نعم الإِنابة إِلَى دَار الخلود والتجافي عَن دَار الْغرُور والاستعداد للْمَوْت قبل الْمَوْت

"Bunun kendisiyle bilineceği bir alameti var mıdır?" dediler. O da: “Evet; ebediyet yurduna yönelmek, aldanış yurdundan uzak durmak ve ölümden önce ölüm için hazırlanmaktır” buyurdu.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فَمن يرد الله أَن يهديه يشْرَح صَدره للإِسلام} يَقُول يُوسع قلبه للتوحيد والإِيمان بِهِ {وَمن يرد أَن يضله يَجْعَل صَدره ضيقا حرجاً} يَقُول: شاكاً {كَأَنَّمَا يصّعَّد فِي السَّمَاء} يَقُول: كَمَا لَا يَسْتَطِيع ابْن آدم أَن يبلغ السَّمَاء فَكَذَلِك لَا يقدر على أَن يدْخل التَّوْحِيد والإِيمان قلبه حَتَّى يدْخلهُ الله فِي قلبه

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre {فَمن يرد الله أَن يهديه يشْرَح صَدره للإِسلام} “Allah kimi doğru yola iletmek isterse, onun göğsünü İslam'a açar” kavli hakkında: "Kalbini tevhide ve O'na imana genişletir" demiştir; {وَمن يرد أَن يضله يَجْعَل صَدره ضيقا حرجاً} “Kimi de saptırmak isterse, onun göğsünü dar ve sıkıntılı kılar” kavli hakkında: "Şüphe içinde [kılar]" demiştir; {كَأَنَّمَا يصّعَّد فِي السَّمَاء} “Sanki o göğe tırmanıyormuş gibi” kavli hakkında ise şöyle demiştir: "Âdemoğlu göğe erişmeye nasıl güç yetiremezse, aynı şekilde Allah kalbine girdirinceye kadar o da kalbine tevhidi ve imanı sokmaya güç yetiremez."

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن أبي الصَّلْت الثَّقَفِيّ

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh'in Ebü's-Salt es-Sekafî'den naklettiklerine göre:

أَن عمر بن الْخطاب قَرَأَ هَذِه الْآيَة (وَمن يرد أَن يضله يَجْعَل صَدره ضيقا حرجاً) بِنصب الرَّاء وَقرأَهَا بعض من عِنْده من أَصْحَاب رَسُول الله (حرجاً) بالخفض

Ömer b. el-Hattâb bu ayeti, râ harfinin fethasıyla (وَمن يرد أَن يضله يَجْعَل صَدره ضيقا حرجاً) şeklinde okudu. Yanında bulunan Resûlullah'ın ashabından bazıları ise (حرجاً) kelimesini cer [kesra] ile okudular.

فَقَالَ عمر: أبغوني رجلا من كنَانَة وأجعلوه رَاعيا وَلَكِن مدلجيا

Bunun üzerine Ömer: "Bana Kinâne'den bir adam arayın; çoban olsun ama Müdlic kabilesinden olsun" dedi.

فَأتوهُ بِهِ فَقَالَ لَهُ عمر: يَا فَتى مَا الحرجة فِيكُم قَالَ: الحرجة فِينَا: الشَّجَرَة تكون بَين الْأَشْجَار الَّتِي لَا تصل إِلَيْهَا راعية وَلَا وحشية وَلَا شَيْء

Onu kendisine getirdiler. Ömer ona: "Ey genç! Sizin aranızda el-harace (الحرجة) nedir?" dedi. O da: "Bizde harace, ağaçlar arasında bulunup kendisine hiçbir otlayan hayvanın, yabani hayvanın ve hiçbir şeyin ulaşamadığı ağaçtır" dedi.

فَقَالَ عمر: كَذَلِك قلب الْمُنَافِق لَا يصل إِلَيْهِ شَيْء من الْخَيْر

Ömer de: "Münafığın kalbi de böyledir; ona hiçbir hayır ulaşmaz" dedi.

وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم

Abd b. Humeyd'in Âsım'dan naklettiğine göre:

أَنه قَرَأَ (ضيقا حرجاً) بِكَسْر الرَّاء

O, [ayeti] râ harfinin kesrasıyla (ضيقا حرجاً) şeklinde okumuştur.

وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة {ضيقا حرجاً} أَي متلبسا

Abd b. Humeyd ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den naklettiklerine göre {ضيقا حرجاً} “Dar ve sıkıntılı” kavli hakkında: "Yani karmaşık/şüpheye batmış" demiştir.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن جريج {ضيقا حرجاً} أَي بِلَا إِلَه إِلَّا الله لَا يَسْتَطِيع أَن يدخلهَا فِي صَدره لَا يجد لَهَا فِي صَدره مساغاً

Ebü'ş-Şeyh'in İbn Cüreyc'den naklettiğine göre {ضيقا حرجاً} “Dar ve sıkıntılı” kavli hakkında: "Yani 'Lâ ilâhe illallâh'a karşı [dardır], onu göğsüne sokmaya güç yetiremez ve göğsünde ona girecek bir yer bulamaz" demiştir.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد {كَأَنَّمَا يصعد فِي السَّمَاء} من شدَّة ذَلِك عَلَيْهِ

Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiğine göre {كَأَنَّمَا يصعد فِي السَّمَاء} “Sanki o göğe tırmanıyormuş gibi” kavli hakkında: "Bunun ona çok ağır gelmesinden dolayıdır" demiştir.

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَمن يرد أَن يضله يَجْعَل صَدره ضيقا حرجاً} يَقُول: من أَرَادَ الله أَن يضله يضيق عَلَيْهِ حَتَّى يَجْعَل الإِسلام عَلَيْهِ ضيقا والإِسلام وَاسع وَذَلِكَ حِين يَقُول: {وَمَا جعل عَلَيْكُم فِي الدّين من حرج} الْحَج الْآيَة ٧٨ يَقُول: مَا فِي الإِسلام من ضيق

el-Beyhakî'nin el-Esmâ ve's-Sıfât'ta İbn Abbâs'tan naklettiğine göre {وَمن يرد أَن يضله يَجْعَل صَدره ضيقا حرجاً} “Kimi de saptırmak isterse, onun göğsünü dar ve sıkıntılı kılar” kavli hakkında şöyle demiştir: "Allah kimi saptırmak isterse, ona [göğsünü] daraltır; nihayetinde İslam geniş olduğu halde İslam'ı ona dar kılar. İşte bu, {وَمَا جعل عَلَيْكُم فِي الدّين من حرج} “Dinde sizin üzerinize hiçbir güçlük kılmadı” (el-Hac 78) buyurduğu andır; yani İslam'da hiçbir darlık yoktur."

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عَطاء الْخُرَاسَانِي فِي قَوْله {يَجْعَل صَدره ضيقا حرجاً} قَالَ: لَيْسَ للخير فِيهِ منفذ {كَأَنَّمَا يصعد فِي السَّمَاء} يَقُول: مثله كَمثل الَّذِي لَا يَسْتَطِيع أَن يصعد فِي السَّمَاء

Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Atâ el-Horasânî'den naklettiklerine göre {يَجْعَل صَدره ضيقا حرجاً} “Onun göğsünü dar ve sıkıntılı kılar” kavli hakkında: "Onda hayır için hiçbir geçit yoktur" demiştir; {كَأَنَّمَا يصعد فِي السَّمَاء} “Sanki o göğe tırmanıyormuş gibi” kavli hakkında ise şöyle demiştir: "Onun durumu, göğe tırmanmaya güç yetiremeyen kimsenin durumu gibidir."

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {كَذَلِك يَجْعَل الله الرجس} قَالَ: الرجس مَا لَا خير فِيهِ

Abd b. Humeyd, İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiklerine göre {كَذَلِك يَجْعَل الله الرجس} “Allah murdarlığı işte böyle kılar” kavli hakkında: "Rics, içinde hiçbir hayır bulunmayan şeydir" demiştir.

- الْآيَة (١٢٦ - ١٢٧)

- Ayet (126-127) -

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {فصلنا الْآيَات} قَالَ: بَينا الْآيَات

Abdürrezzâk ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiklerine göre {فصلنا الْآيَات} “Ayetleri ayrıntılı olarak açıkladık” kavli hakkında: "Ayetleri beyan ettik" demiştir.

وَفِي قَوْله {لَهُم دَار السَّلَام} قَالَ: الْجنَّة

{لَهُم دَار السَّلَام} “Onlar için esenlik yurdu vardır” kavli hakkında da: "Cennettir" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن جَابر بن زيد قَالَ: السَّلَام: هُوَ الله

İbn Ebî Hâtim'in Câbir b. Zeyd'den naklettiğine göre şöyle demiştir: "es-Selâm, O Allah'tır."

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ {لَهُم دَار السَّلَام} قَالَ: الله هُوَ السَّلَام وداره الْجنَّة

Ebü'ş-Şeyh'in es-Süddî'den naklettiğine göre {لَهُم دَار السَّلَام} “Onlar için esenlik yurdu vardır” kavli hakkında: "Allah Selâm'dır, O'nun yurdu da cennettir" demiştir.

- الْآيَة (١٢٨)

- Ayet (128) -

- أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {قد استكثرتم من الإِنس} يَقُول: فِي ضلالتكم إيَّاهُم يَعْنِي أضللتم مِنْهُم كثيرا

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre {قد استكثرتم من الإِنس} “İnsanlardan çoğunu [aldatıp] elde ettiniz” kavli hakkında şöyle demiştir: "Onları saptırmanız hususunda [çokça elde ettiniz], yani onlardan pek çoğunu saptırdınız."

وَفِي قَوْله {قَالَ النَّار مثواكم خَالِدين فِيهَا إِلَّا مَا شَاءَ الله} قَالَ: إِن هَذِه الْآيَة لَا يَنْبَغِي لأحد أَن يحكم على الله فِي خلقه لَا ينزلهم جنَّة وَلَا نَارا

{قَالَ النَّار مثواكم خَالِدين فِيهَا إِلَّا مَا شَاءَ الله} “[Allah] buyurdu ki: 'Allah'ın dilediği müstesna, içinde ebedî kalıcılar olarak barınağınız ateştir'” kavli hakkında ise şöyle demiştir: "Şüphesiz bu ayet [sebebiyle] hiç kimsenin yaratıkları hususunda Allah adına hüküm vermesi, onları ne cennete ne de cehenneme yerleştirmesi uygun olmaz."

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن فِي قَوْله {يَا معشر الْجِنّ قد استكثرتم من الإِنس} قَالَ: استكثرتم ربكُم أهل النَّار يَوْم الْقِيَامَة {وَقَالَ أولياؤهم من الإِنس رَبنَا استمتع بَعْضنَا بِبَعْض} قَالَ الْحسن: وَمَا كَانَ استمتاع بَعضهم بِبَعْض إِلَّا أَن الْقِيَامَة {وَقَالَ أولياؤهم من الإِنس رَبنَا استمتع بَعْضنَا بِبَعْض} قَالَ الْحسن: وَمَا كَانَ استمتاع بَعضهم بِبَعْض إِلَّا أَن الْجِنّ أمرت وعملت الإِنس

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in el-Hasen'den naklettiklerine göre {يَا معشر الْجِنّ قد استكثرتم من الإِنس} “Ey cin topluluğu! İnsanlardan çoğunu [aldatıp] elde ettiniz” kavli hakkında: "Kıyamet gününde cehennem ehlini Rabbinize karşı çoğalttınız" demiştir. {وَقَالَ أولياؤهم من الإِنس رَبنَا استمتع بَعْضنَا بِبَعْض} “Onların insanlardan olan dostları ise: 'Rabbimiz! Birbirimizden yararlandık' dediler” kavli hakkında el-Hasen: "Birbirlerinden yararlanmaları ancak cinlerin emretmesi ve insanların da yapması şeklinde olmuştur" demiştir.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن كَعْب فِي قَوْله {رَبنَا استمتع بَعْضنَا بِبَعْض} قَالَ: الصَّحَابَة فِي الدُّنْيَا {وبلغنا أجلنا الَّذِي أجلت لنا} قَالَ: الْمَوْت

Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. Ka'b'dan naklettiklerine göre {رَبنَا استمتع بَعْضنَا بِبَعْض} “Rabbimiz! Birbirimizden yararlandık” kavli hakkında: "Dünyadaki arkadaşlıktır" demiştir; {وبلغنا أجلنا الَّذِي أجلت لنا} “Ve bizim için belirlediğin ecelimize ulaştık” kavli hakkında ise: "Ölümdür" demiştir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن أبي جريج فِي قَوْله {رَبنَا استمتع بَعْضنَا بِبَعْض} قَالَ: كَانَ الرجل فِي الْجَاهِلِيَّة ينزل بِالْأَرْضِ فَيَقُول: أعوذ بكبير هَذَا الْوَادي

İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Ebî Cüreyc'den naklettiklerine göre {رَبنَا استمتع بَعْضنَا بِبَعْض} “Rabbimiz! Birbirimizden yararlandık” kavli hakkında şöyle demiştir: "Cahiliye devrinde bir adam bir yere indiğinde: 'Bu vadinin büyüğüne sığınırım' derdi."

فَذَلِك استمتاعهم فاعتذروا بِهِ يَوْم الْقِيَامَة {وبلغنا أجلنا الَّذِي أجلت لنا} قَالَ: الْمَوْت

"İşte onların yararlanması buydu; kıyamet gününde bunu mazeret gösterdiler." {وبلغنا أجلنا الَّذِي أجلت لنا} “Ve bizim için belirlediğin ecelimize ulaştık” kavli hakkında ise: "Ölümdür" demiştir.

- الْآيَة (١٢٩)

- Ayet (129) -

- أخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن زيد فِي قَوْله {وَكَذَلِكَ نولي بعض الظَّالِمين بَعْضًا} قَالَ: ظالمي الْجِنّ وظالمي الإِنس وَقَرَأَ {وَمن يَعش عَن ذكر الرَّحْمَن نقيض لَهُ شَيْطَانا فَهُوَ لَهُ قرين} الزخرف الْآيَة ٣٦ قَالَ: ونسلط ظلمَة الْجِنّ على ظلمَة الإِنس

İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Zeyd'den naklettiklerine göre {وَكَذَلِكَ نولي بعض الظَّالِمين بَعْضًا} “İşte böylece zalimlerin bir kısmını diğer bir kısmına musallat ederiz/dost yaparız” kavli hakkında: "Cinlerin zalimlerini ve insanların zalimlerini [birbirine musallat ederiz]" demiştir ve {وَمن يَعش عَن ذكر الرَّحْمَن نقيض لَهُ شَيْطَانا فَهُوَ لَهُ قرين} “Kim Rahmân'ın zikrinden yüz çevirirse, biz ona bir şeytan musallat ederiz de o artık onun yoldaşı olur” (ez-Zuhruf 36) [ayetini] okuyup: "Cinlerin zalimlerini insanların zalimlerine musallat ederiz" demiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَكَذَلِكَ نولي بعض الظَّالِمين بَعْضًا} قَالَ: يولي الله بعض الظَّالِمين بَعْضًا فِي الدُّنْيَا يتبع بَعضهم بَعْضًا فِي النَّار

Abdürrezzâk, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den naklettiklerine göre {وَكَذَلِكَ نولي بعض الظَّالِمين بَعْضًا} “İşte böylece zalimlerin bir kısmını diğer bir kısmına musallat ederiz/dost yaparız” kavli hakkında şöyle demiştir: "Allah dünyada zalimlerin bir kısmını diğerine musallat/dost kılar; ateşte de bir kısmı diğerine tabi olur."

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَكَذَلِكَ نولي بعض الظَّالِمين بَعْضًا} قَالَ: إِنَّمَا يولي الله بَين النَّاس بأعمالهم فالمؤمن ولي الْمُؤمن من أَيْن كَانَ وحيثما كَانَ وَالْكَافِر ولي الْكَافِر من أَيْن كَانَ وحيثما كَانَ لَيْسَ الْإِيمَان بِاللَّه بالتمني وَلَا بالتحلي ولعمري لَو عملت بِطَاعَة الله وَلم تعرف أهل طَاعَة الله مَا ضرك ذَلِك وَلَو عملت بِمَعْصِيَة الله وتوليت أهل طَاعَة الله مَا نفعك ذَلِك شَيْئا

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den naklettiklerine göre {وَكَذَلِكَ نولي بعض الظَّالِمين بَعْضًا} “İşte böylece zalimlerin bir kısmını diğer bir kısmına musallat ederiz/dost yaparız” kavli hakkında şöyle demiştir: "Allah insanlar arasında ancak amellerine göre dostluk/velayet kurar. Mümin, nereden ve nerede olursa olsun müminin dostudur; kâfir de nereden ve nerede olursa olsun kâfirin dostudur. Allah'a iman temenni ile veya süslenmekle [iddia ile] olmaz. Ömrüme yemin olsun ki, şayet sen Allah'a itaat üzere amel etsen de Allah'a itaat edenleri tanımasan bu sana zarar vermez; şayet sen Allah'a isyan üzere amel etsen de Allah'a itaat edenleri dost edinsen bu sana hiçbir fayda sağlamaz."

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن مَنْصُور بن أبي الْأسود قَالَ: سَأَلت الْأَعْمَش عَن قَوْله {وَكَذَلِكَ نولي بعض الظَّالِمين بَعْضًا} مَا سمعتهم يَقُولُونَ فِيهِ قَالَ: سمعتهم يَقُولُونَ إِذا فسد النَّاس أُمِّرَ عَلَيْهِم شرارهم

Ebü'ş-Şeyh'in Mansûr b. Ebi'l-Esved'den naklettiğine göre şöyle demiştir: el-A'meş'e {وَكَذَلِكَ نولي بعض الظَّالِمين بَعْضًا} “İşte böylece zalimlerin bir kısmını diğer bir kısmına musallat ederiz/dost yaparız” kavli hakkında: "Onların [âlimlerin] bu hususta ne söylediklerini duydun?" diye sordum. O da: "İnsanlar bozulduğu zaman başlarına en şerlileri yönetici kılınır dediklerini duydum" dedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مَالك بن دِينَار قَالَ: قَرَأت فِي الزبُور: إِنِّي أنتقم من الْمُنَافِق بالمنافق ثمَّ أنتقم من الْمُنَافِقين جَمِيعًا وَذَلِكَ فِي كتاب الله قَول الله {وَكَذَلِكَ نولي بعض الظَّالِمين بَعْضًا بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ}

İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mâlik b. Dînâr'dan naklettiklerine göre şöyle demiştir: Zebur'da [şöyle] okudum: "Şüphesiz ben münafıktan münafıkla intikam alırım, sonra da bütün münafıklardan intikam alırım." Bu, Allah'ın Kitabı'nda Yüce Allah'ın şu kavlidir: {وَكَذَلِكَ نولي بعض الظَّالِمين بَعْضًا بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} “İşte böylece kazandıkları sebebiyle zalimlerin bir kısmını diğer bir kısmına musallat ederiz/dost yaparız”.

وَأخرج الْحَاكِم فِي التَّارِيخ وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان من طَرِيق يحيى بن هَاشم ثنايونس بن أبي إِسْحَق عَن أَبِيه قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ كَمَا تَكُونُونَ كَذَلِك يُؤمر عَلَيْكُم قَالَ الْبَيْهَقِيّ: هَذَا مُنْقَطع وَيحيى ضَعِيف

el-Hâkim et-Târîh'te ve el-Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da Yahyâ b. Hâşim -> Yûnus b. Ebî İshâk -> babası tarikinden naklettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Nasıl olursanız başınıza öyleleri yönetici kılınır” buyurmuştur. el-Beyhakî: "Bu [rivayet] münkatıdır ve Yahyâ zayıftır" demiştir.

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن كَعْب الْأَحْبَار قَالَ: إِن لكل زمَان ملكا يَبْعَثهُ الله على نَحْو قُلُوب أَهله فَإِذا أَرَادَ صَلَاحهمْ بعث عَلَيْهِم مصلحاً وَإِذا أَرَادَ هلكتهم بعث عَلَيْهِم مترفهم

el-Beyhakî'nin Ka'b el-Ahbâr'dan naklettiğine göre şöyle demiştir: "Şüphesiz her zamanın, Allah'ın o zaman halkının kalplerinin durumuna göre başlarına gönderdiği bir hükümdarı vardır. Eğer onların ıslahını dilerse başlarına ıslah edici birini gönderir; eğer onların helakini dilerse başlarına şımarık ve azgın zenginlerini [yönetici olarak] gönderir."

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن الْحسن إِن بني إِسْرَائِيل سَأَلُوا مُوسَى فَقَالُوا: سل لنا رَبك يبين لنا علم رِضَاهُ عَنَّا وَعلم سخطه فَسَأَلَهُ فَقَالَ: يَا مُوسَى أنبئهم إِن رضاي عَنْهُم أَن اسْتعْمل عَلَيْهِم خيارهم وَأَن سخطي عَلَيْهِم أَن اسْتعْمل عَلَيْهِم شرارهم

el-Beyhakî'nin Hasan[-ı Basrî]'den naklettiğine göre İsrâiloğulları Mûsâ'ya sorup şöyle dediler: "Rabbine bizim için sor da O'nun bizden razı oluşunun ve bize olan gazabının alametini açıklasın." [Mûsâ] O'na sordu. [Allah da] şöyle buyurdu: "Ey Mûsâ! Onlara haber ver ki, benim onlardan razı oluşumun alameti başlarına en hayırlılarını yönetici kılmamdır. Onlara gazap edişimin alameti ise başlarına en şerlilerini yönetici kılmamdır."

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ من طَرِيق عبد الْملك بن قريب الْأَصْمَعِي ثَنَا مَالك عَن زيد بن أسلم عَن أَبِيه عَن عمر بن الْخطاب قَالَ: حدثت أَن مُوسَى أَو عِيسَى قَالَ: يَا رب مَا عَلامَة رضاك عَن خلقك قَالَ: أَن أنزل عَلَيْهِم الْغَيْث إبان زرعهم وأحبسه إبان حصادهم وَاجعَل أُمُورهم إِلَى حلمائهم وفيئهم فِي أَيدي سمحائهم

el-Beyhakî Abdülmelik b. Karîb el-Asmaî -> Mâlik -> Zeyd b. Eslem -> babası tarikinden Ömer b. el-Hattâb'ın şöyle dediğini nakletmiştir: Bana anlatıldığına göre Mûsâ -veya Îsâ- şöyle demiştir: "Ey Rabbim! Kullarından razı oluşunun alameti nedir?" [Allah] şöyle buyurmuştur: "Ekin zamanlarında üzerlerine yağmur indirmem, hasat zamanlarında ise [yağmuru] tutmam; işlerini hilim sahiplerine bırakmam ve feylerini (gelirlerini) cömertlerinin ellerine vermemdir."

قَالَ: يَا رب فَمَا عَلامَة السخط قَالَ: أَن أنزل عَلَيْهِم الْغَيْث إبان حصادهم وأحبسه إبان زرعهم وَاجعَل أُمُورهم إِلَى سفهائهم وفيئهم فِي أَيدي بخلائهم

[Mûsâ veya Îsâ]: "Ey Rabbim! Gazabının alameti nedir?" dedi. [Allah da] şöyle buyurdu: "Hasat zamanlarında üzerlerine yağmur indirmem, ekin zamanlarında ise [yağmuru] tutmam; işlerini beyinsizlerine (akılsızlarına) bırakmam ve feylerini cimrilerinin ellerine vermemdir."

وَالله تَعَالَى أعلم

En doğrusunu Yüce Allah bilir.

- الْآيَة (١٣٠ - ١٣١)

- Ayet (130 - 131) -

- أخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {يَا معشر الْجِنّ والإِنس ألم يأتكم رسل مِنْكُم} قَالَ: لَيْسَ فِي الْجِنّ رسل إِنَّمَا الرُّسُل فِي الإِنس والنذارة فِي الْجِنّ وَقَرَأَ {فَلَمَّا قضي ولوا إِلَى قَومهمْ منذرين} الْأَحْقَاف الْآيَة ٢٩

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiklerine göre {يَا معشر الْجِنّ والإِنس ألم يأتكم رسل مِنْكُم} “Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size elçiler gelmedi mi?” kavli hakkında şöyle demiştir: "Cinlerden elçiler yoktur; elçiler ancak insanlardandır, cinlerde ise uyarıcılar (nezâret) vardır." Ve {فَلَمَّا قضي ولوا إِلَى قَومهمْ منذرين} “[Kur'an okunması] bitince uyarıcılar olarak kavimlerine döndüler” [el-Ahkâf 29] ayetini okudu.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله {رسل مِنْكُم} قَالَ: رسل الرُّسُل {ولوا إِلَى قَومهمْ منذرين} الْأَحْقَاف الْآيَة ٢٩

İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den naklettiğine göre {رسل مِنْكُم} “İçinizden elçiler” kavli hakkında: "Elçilerin elçileridir" demiştir ve {ولوا إِلَى قَومهمْ منذرين} “Uyarıcılar olarak kavimlerine döndüler” [el-Ahkâf 29] ayetini okumuştur.

وَأخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك

İbn Cerîr'in Dahhâk'ten naklettiğine göre,

أَنه سُئِلَ عَن الْجِنّ هَل كَانَ فيهم نَبِي قبل أَن يبْعَث النَّبِي ﷺ قَالَ: ألم تسمع إِلَى قَول الله {يَا معشر الْجِنّ والإِنس ألم يأتكم رسل مِنْكُم} يَعْنِي بذلك أَن رسلًا من الإِنس ورسلاً من الْجِنّ {قَالُوا بلَى}

Ona, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmeden önce cinler arasında bir peygamber olup olmadığı sorulduğunda şöyle demiştir: "Allah'ın {يَا معشر الْجِنّ والإِنس ألم يأتكم رسل مِنْكُم} “Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size elçiler gelmedi mi?” kavlini işitmedin mi? Bununla, insanlardan elçiler ve cinlerden elçiler kastedilmektedir. {قَالُوا بلَى} “'Evet' dediler”."

- الْآيَة (١٣٢ - ١٣٣)

- Ayet (132 - 133) -

- أخرج ابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن الضَّحَّاك قَالَ: الْجِنّ يدْخلُونَ الْجنَّة ويأكلون وَيَشْرَبُونَ

İbnü'l-Münzir ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh'in Dahhâk'ten naklettiklerine göre şöyle demiştir: "Cinler cennete girerler; yerler ve içerler."

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن لَيْث قَالَ: بَلغنِي أَن الْجِنّ لَيْسَ لَهُم ثَوَاب

İbnü'l-Münzir'in Leys'ten naklettiğine göre şöyle demiştir: "Bana ulaştığına göre cinler için bir sevap yoktur."

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن لَيْث بن أبي سليم قَالَ: مسلموا الْجِنّ لَا يدْخلُونَ الْجنَّة وَلَا النَّار وَذَلِكَ أَن الله أخرج أباهم من الْجنَّة فَلَا يُعِيدهُ وَلَا يُعِيد وَلَده

Ebü'ş-Şeyh'in el-Azame'de Leys b. Ebî Süleym'den naklettiğine göre şöyle demiştir: "Cinlerin müslüman olanları cennete de cehenneme de girmezler. Bunun sebebi, Allah'ın onların babalarını cennetten çıkarmış olmasıdır; artık ne onu ne de onun zürriyetini oraya geri döndürür."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن أبي ليلى قَالَ: للجن ثَوَاب وتصديق ذَلِك فِي كتاب الله {وَلكُل دَرَجَات مِمَّا عمِلُوا}

İbn Ebî Hâtim'in İbn Ebî Leylâ'dan naklettiğine göre şöyle demiştir: "Cinler için sevap vardır; bunun doğrulaması ise Allah'ın Kitabı'ndaki {وَلكُل دَرَجَات مِمَّا عمِلُوا} “Yaptıklarından ötürü herkes için dereceler vardır” ayetidir."

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن وهب بن مُنَبّه

Ebü'ş-Şeyh el-Azame'de Vehb b. Münebbih'ten nakletmiştir:

مثله

Bunun benzerini.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الْخلق أَرْبَعَة

Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre şöyle demiştir: "Yaratılmışlar dört kısımdır:

فخلق فِي الْجنَّة كلهم وَخلق فِي النَّار كلهم وخلقان فِي الْجنَّة وَالنَّار

Bir grup vardır ki hepsi cennettedir; bir grup vardır ki hepsi cehennemdedir; iki grup da vardır ki [hem] cennette hem cehennemdedir.

فَأَما الَّذين فِي الْجنَّة كلهم فالملائكة وَأما الَّذين فِي النَّار كلهم فالشياطين وَأما الَّذين فِي الْجنَّة وَالنَّار فالجن والإِنس لَهُم الثَّوَاب وَعَلَيْهِم الْعقَاب

Hepsi cennette olanlar meleklerdir. Hepsi cehennemde olanlar şeytanlardır. Cennette ve cehennemde olan iki grup ise cinler ve insanlardır; onlara sevap da vardır, azap da vardır."

وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالطَّبَرَانِيّ

el-Hakîm et-Tirmizî Nevâdirü'l-Usûl'de, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, et-Taberânî,

وَالْحَاكِم واللالكائي فِي السّنة وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن أبي ثَعْلَبَة الْخُشَنِي

el-Hâkim, es-Sünne'de el-Lâlekâî ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî Ebû Sa'lebe el-Huşenî'den nakletmişlerdir ki:

أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ الْجِنّ على ثَلَاثَة أَصْنَاف

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Cinler üç sınıftır:

صنف لَهُم أَجْنِحَة يطيرون فِي الْهَوَاء وصنف حيات وكلاب وصنف يحلونَ ويظعنون

Bir sınıfın kanatları vardır, havada uçarlar. Bir sınıf yılanlar ve köpeklerdir. Bir sınıf da konup göçerler."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن قَالَ: الْجِنّ ولد إِبْلِيس والإِنس ولد آدم وَمن هَؤُلَاءِ مُؤمنُونَ وَمن هَؤُلَاءِ مُؤمنُونَ وهم شركاؤهم فِي الثَّوَاب وَالْعِقَاب وَمن كَانَ من هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاء مُؤمنا فَهُوَ ولي الله وَمن كَانَ من هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاء كَافِرًا فَهُوَ شَيْطَان

İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Hasan[-ı Basrî]'den naklettiklerine göre şöyle demiştir: "Cinler İblis'in neslidir, insanlar ise Âdem'in neslidir. Bunlardan da müminler vardır, şunlardan da müminler vardır; onlar sevap ve cezada birbirlerinin ortaklarıdırlar. Bunlardan ve şunlardan kim mümin olursa o, Allah'ın dostudur; bunlardan ve şunlardan kim kâfir olursa o da şeytandır."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن أنعم قَالَ: الْجِنّ ثَلَاثَة أَصْنَاف

İbn Ebî Hâtim'in İbn En'am'dan naklettiğine göre şöyle demiştir: "Cinler üç sınıftır:

صنف لَهُم الثَّوَاب وَعَلَيْهِم الْعقَاب وصنف طيارون فِيمَا بَين السَّمَاء وَالْأَرْض وصنف حيات وكلاب

Bir sınıf vardır ki onlara sevap da vardır, azap da vardır. Bir sınıf gökle yer arasında uçucudurlar. Bir sınıf da yılanlar ve köpeklerdir.

والإِنس ثَلَاثَة أَصْنَاف

İnsanlar da üç sınıftır:

صنف يظلهم الله بِظِل عَرْشه يَوْم الْقِيَامَة وصنف هم كالأنعام بل هم أضلّ سَبِيلا وصنف فِي صور النَّاس على قُلُوب الشَّيَاطِين

Bir sınıf vardır ki kıyamet gününde Allah onları arşının gölgesiyle gölgelendirir. Bir sınıf vardır ki onlar davarlar gibidirler, hatta yolca daha sapıktırlar. Bir sınıf da vardır ki insan suretinde olup kalpleri şeytanların kalpleri gibidir."

وَأخرج ابْن جرير عَن وهب بن مُنَبّه

İbn Cerîr'in Vehb b. Münebbih'ten naklettiğine göre,

أَنه سُئِلَ عَن الْجِنّ هَل يَأْكُلُون وَيَشْرَبُونَ ويموتون ويتناكحون فَقَالَ: هم أَجنَاس فَأَما خَالص الْجِنّ فهم ريح لَا يَأْكُلُون وَلَا يشربون وَلَا يموتون وَلَا يتوالدون وَمِنْهُم أَجنَاس يَأْكُلُون وَيَشْرَبُونَ ويتناكحون ويموتون وَهِي هَذِه الَّتِي مِنْهَا السعالي والغول وَأَشْبَاه ذَلِك

Ona cinlerin yiyip içtikleri, ölüp ölmedikleri ve evlenip evlenmedikleri sorulduğunda şöyle demiştir: "Onlar çeşit çeşittir. Cinlerin saf/has olanlarına gelince; onlar rüzgârdırlar, yemezler, içmezler, ölmezler ve üremezler. Onlardan yiyen, içen, evlenen ve ölen cinsler de vardır; bunlar da kendilerinden si'lâ (dişi şeytan/hortlak), gûl ve benzerlerinin çıktığı kimselerdir."

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن زيد بن جَابر قَالَ: مَا من أهل بَيت من الْمُسلمين إِلَّا وَفِي سقف بَيتهمْ أهل بَيت من الْجِنّ من الْمُسلمين إِذا وضع غداؤهم نزلُوا فتغدوا مَعَهم وَإِذا وضع عشاؤهم نزلُوا فَتَعَشَّوْا مَعَهم

Ebü'ş-Şeyh'in Zeyd b. Câbir'den naklettiğine göre şöyle demiştir: "Müslümanlardan hiçbir ev halkı yoktur ki evlerinin tavanında müslüman cinlerden bir ev halkı bulunmasın. Onların öğle yemekleri konulduğunda inip onlarla birlikte öğle yemeği yerler; akşam yemekleri konulduğunda inip onlarla birlikte akşam yemeği yerler."

قَوْله تَعَالَى: {كَمَا أنشأكم من ذُرِّيَّة قوم آخَرين}

Yüce Allah'ın {كَمَا أنشأكم من ذُرِّيَّة قوم آخَرين} “Nitekim sizi de başka bir kavmin zürriyetinden var etmiştir” kavli.

أخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن أبان بن عُثْمَان بن عَفَّان ﵁ قَالَ: الذُّرِّيَّة الأَصْل والذرية النَّسْل

İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Ebân b. Osmân b. Affân radıyallâhu anh'tan naklettiklerine göre şöyle demiştir: Zürriyet (الذُّرِّيَّة) asıldır, zürriyet nesildir.

- الْآيَة (١٣٤)

- Ayet (134) -

- أخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي كتاب الأمل وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ قَالَ: اشْترى أُسَامَة بن زيد وليدة بِمِائَة دِينَار إِلَى شهر فَسمِعت النَّبِي ﷺ يَقُول: أَلا تعْجبُونَ من أُسَامَة المُشْتَرِي إِلَى شهر إِن أُسَامَة لطويل الأمل

İbn Ebî'd-Dünyâ Kitâbü'l-Emel'de, İbn Ebî Hâtim ve Şuab'da el-Beyhakî Ebû Saîd el-Hudrî'den nakletmişlerdir ki: Üsâme b. Zeyd bir aylık vadeyle yüz dinara bir cariye satın almıştı. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Bir aylık vadeyle satın alan Üsâme'ye şaşmıyor musunuz? Doğrusu Üsâme uzun emellidir.

وَالَّذِي نَفسِي بِيَدِهِ مَا طرفت عَيْنَايَ وظننت أَن شفري يَلْتَقِيَانِ حَتَّى

Nefsim elinde olana yemin olsun ki, gözümü her kırptığımda, [canım] kabzedilmeden

أَقبض وَلَا رفعت طرفِي وظننت إِنِّي وَاضِعَة حَتَّى أَقبض وَلَا لقمت لقْمَة فَظَنَنْت أَنِّي أسيغها حَتَّى أغص بِالْمَوْتِ

göz kapaklarımın birbirine kavuşacağını sanmadım. Gözümü her kaldırdığımda, [canım] kabzedilmeden onu indireceğimi sanmadım. Ağzıma aldığım hiçbir lokmayı da ölümle boğazımda düğümlenmeden onu yutabileceğimi sanmadım.

يَا بني آدم إِن كُنْتُم تعقلون فَعِدُوا أَنفسكُم فِي الْمَوْتَى وَالَّذِي نَفسِي بِيَدِهِ {إِن مَا توعدون لآت وَمَا أَنْتُم بمعجزين}

Ey Âdemoğulları! Eğer aklınızı kullanıyorsanız kendinizi ölülerden sayın. Nefsim elinde olana yemin olsun ki: {إِن مَا توعدون لآت وَمَا أَنْتُم بمعجزين} “Size vadedilen şeyler mutlaka gelecektir ve siz [Allah'ı] aciz bırakacak değilsiniz”."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس {وَمَا أَنْتُم بمعجزين} قَالَ: بسابقين

İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre {وَمَا أَنْتُم بمعجزين} “Ve siz [Allah'ı] aciz bırakacak değilsiniz” kavli hakkında: "[O'nun azabından kaçıp] öne geçecek değilsiniz" demiştir.

- الْآيَة (١٣٥)

- Ayet (135) -

- أخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {على مكانتكم} قَالَ: على ناحيتكم

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre {على مكانتكم} “Elinizden geleni / tuttuğunuz yolu yapın” kavli hakkında: "Tarafınız/yolunuz üzere" demiştir.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن أبي مَالك {على مكانتكم} يَعْنِي على جديلتكم وناحيتكم

Ebü'ş-Şeyh'in Ebû Mâlik'ten naklettiğine göre {على مكانتكم} “Elinizden geleni / tuttuğunuz yolu yapın” kavli: Yani "Kendi tarzınız ve tarafınız üzere" demektir.

- الْآيَة (١٣٦)

- Ayet (136) -

- أخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَجعلُوا لله مِمَّا ذَرأ} الْآيَة

İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Sünen'inde el-Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre {وَجعلُوا لله مِمَّا ذَرأ} “Yaratıp çoğalttığı şeylerden Allah'a pay ayırdılar...” ayeti hakkında,

قَالَ: جعلُوا لله من ثمارهم ومائهم نَصِيبا وللشيطان والأوثان نَصِيبا فَأن سقط من ثَمَرَة مَا جعلُوا لله فِي نصيب الشَّيْطَان تَرَكُوهُ وَإِن سقط مِمَّا جعلُوا للشَّيْطَان فِي نصيب الله ردُّوهُ إِلَى نصيب الشَّيْطَان فَإِن انفجر من سقى مَا جعلُوا لله فِي نصيب الشَّيْطَان تَرَكُوهُ وَإِن انفجر من سقى مَا جعلُوا للشَّيْطَان فِي نصيب الله سرحوه فَهَذَا مَا جعل لله من الْحَرْث وَسقي المَاء وَأما مَا جَعَلُوهُ للشَّيْطَان من الْأَنْعَام فَهُوَ قَول الله {مَا جعل الله من بحيرة} الْمَائِدَة الْآيَة ١٠٣ الْآيَة

Şöyle demiştir: Meyvelerinden ve sularından Allah'a bir pay, şeytana ve putlara da bir pay ayırırlardı. Allah için ayırdıkları meyveden bir şey şeytanın payına düşse onu bırakırlardı; fakat şeytan için ayırdıklarından Allah'ın payına bir şey düşse onu şeytanın payına geri verirlerdi. Eğer Allah için ayırdıkları su arkından şeytanın payına su taşsa onu bırakırlardı; şeytan için ayırdıkları su arkından Allah'ın payına su taşsa onu [kapatıp] serbest bırakırlardı. İşte ekin ve su sulamasından Allah için ayırdıkları pay buydu. Davarlardan şeytan için ayırdıklarına gelince, o da Allah'ın: {مَا جعل الله من بحيرة} “Allah ne bir bahîre kılmıştır...” [el-Mâide 103] ayetidir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَجعلُوا لله مِمَّا ذَرأ من الْحَرْث والأنعام نَصِيبا} الْآيَة

İbn Ebî Hâtim el-Avfî tarikinden İbn Abbâs'ın {وَجعلُوا لله مِمَّا ذَرأ من الْحَرْث والأنعام نَصِيبا} “Yaratıp çoğalttığı ekin ve hayvanlardan Allah'a bir pay ayırdılar...” ayeti hakkında,

قَالَ: كَانُوا إِذا احترثوا حرثاً أَو كَانَت لَهُم ثَمَرَة جعلُوا لله مِنْهُ جزأ وجزأ للوثن فَمَا كَانَ من حرث أَو ثَمَرَة أَو شَيْء من نصيب الْأَوْثَان حفظوه وأحصوه فَإِن سقط مِنْهُ شَيْء مِمَّا سمي للصمد ردُّوهُ إِلَى مَا جَعَلُوهُ للوثن وَإِن سبقهمْ المَاء الَّذِي جَعَلُوهُ للوثن فسقي شَيْئا مِمَّا جَعَلُوهُ لله جَعَلُوهُ للوثن وَإِن سقط شَيْء من الْحَرْث وَالثَّمَرَة الَّذِي جَعَلُوهُ لله فاختلط بِالَّذِي جَعَلُوهُ للوثن قَالُوا: هَذَا فَقير وَلم يردوه إِلَى مَا جعلُوا لله وَإِن سبقهمْ المَاء الَّذِي سموا لله فسقي مَا سموا للوثن وتركوه للوثن وَكَانُوا يحرمُونَ من أنعامهم الْبحيرَة والسائبة والوصيلة والحامي فيجعلونه للأوثان ويزعمون أَنهم يحرمونه لله

Şöyle dediğini nakletmiştir: Bir ekin ektiklerinde veya bir meyveleri olduğunda, ondan bir payı Allah'a, bir payı da puta ayırırlardı. Ekinden, meyveden veya putların payından ne varsa onu korur ve sayarlardı. Şayet es-Samed (Allah) için belirlenen şeyden bir miktar düşse, onu put için ayırdıklarına geri katarlardı. Put için ayırdıkları su kendilerini aşıp da Allah için ayırdıkları bir şeyi sulasa, onu putun sayarlardı. Allah için ayırdıkları ekin ve meyveden bir şey düşüp put için ayırdıklarına karışsa: "Bu fakirdir" derler ve onu Allah için ayırdıklarına geri vermezlerdi. Allah için belirledikleri su kendilerini aşıp puta belirlediklerini sulasa, onu puta terk ederlerdi. Hayvanlarından bahîre, sâibe, vasîle ve hâmîyi haram sayarlar, bunları putlara tahsis ederler ve bunları Allah için haram kıldıklarını iddia ederlerdi.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَجعلُوا لله مِمَّا ذَرأ من الْحَرْث} قَالَ: يسمون لله جزأ من الْحَرْث ولشركائهم وأوثانهم جزأ فَمَا ذهبت بِهِ الرّيح مِمَّا سموا لله إِلَى جُزْء أوثانهم تَرَكُوهُ وَقَالُوا: إِن الله عَن هَذَا غَنِي وَمَا ذهبت بِهِ الرّيح من جُزْء أوثانهم إِلَى جُزْء الله أَخَذُوهُ والأنعام الَّتِي سموا لله: الْبحيرَة والسائبة

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiklerine göre {وَجعلُوا لله مِمَّا ذَرأ من الْحَرْث} “Yaratıp çoğalttığı ekinden Allah'a pay ayırdılar...” kavli hakkında şöyle demiştir: "Ekinden bir payı Allah'a, bir payı da ortaklarına ve putlarına tahsis ederlerdi. Rüzgâr Allah için belirledikleri şeyden putlarının payına doğru bir şey uçursa onu bırakırlar ve: 'Şüphesiz Allah bundan müstağnidir (ihtiyacı yoktur)' derlerdi. Rüzgâr putlarının payından Allah'ın payına doğru bir şey uçursa onu alırlardı. Allah için tahsis ettikleri hayvanlar ise bahîre ve sâibedir."

- الْآيَة (١٣٧)

- Ayet (137) -