- أخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَكَذَلِكَ زين لكثير من الْمُشْركين قتل أَوْلَادهم شركاؤهم} قَالَ: زَينُوا لَهُم من قتل أَوْلَادهم
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ali tarikinden İbn Abbâs'ın {وَكَذَلِكَ زين لكثير من الْمُشْركين قتل أَوْلَادهم شركاؤهم} “Böylece onların ortakları, müşriklerden birçoğuna çocuklarını öldürmeyi güzel gösterdi...” kavli hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Onlara çocuklarını öldürmeyi süslü gösterdiler."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَكَذَلِكَ زين لكثير من الْمُشْركين قتل أَوْلَادهم شركاؤهم} قَالَ: شياطينهم يأمرونهم أَن يئدوا أَوْلَادهم خيفة الْعيلَة
Abd b. Humeyd, İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiklerine göre {وَكَذَلِكَ زين لكثير من الْمُشْركين قتل أَوْلَادهم شركاؤهم} “Böylece onların ortakları, müşriklerden birçoğuna çocuklarını öldürmeyi güzel gösterdi...” kavli hakkında şöyle demiştir: "[Buradaki ortaklar] şeytanlarıdır; onlara fakirlik korkusuyla çocuklarını diri diri gömmelerini emrederler."
- الْآيَة (١٣٨)
- Ayet (138) -
- أخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَقَالُوا هَذِه أنعام وحرث حجر} قَالَ: الْحجر مَا حرمُوا من الوصيلة وَتَحْرِيم مَا حرمُوا
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ali tarikinden İbn Abbâs'ın {وَقَالُوا هَذِه أنعام وحرث حجر} “Ve kendi zanlarınca: 'Bunlar dokunulmaz hayvanlar ve ekinlerdir' dediler...” kavli hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "el-Hicr; vasîleden haram kıldıkları ve haram kıldıkları şeylerin haramlığıdır."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَقَالُوا هَذِه أنعام وحرث حجر} قَالَ: مَا جعلُوا لله ولشركائهم
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiklerine göre {وَقَالُوا هَذِه أنعام وحرث حجر} “Ve kendi zanlarınca: 'Bunlar dokunulmaz hayvanlar ve ekinlerdir' dediler...” kavli hakkında şöyle demiştir: "Allah'a ve ortaklarına (putlarına) ayırdıkları şeylerdir."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن قَتَادَة {وحرث حجر} قَالَ: حرَام
Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd'in Katâde'den naklettiklerine göre {وحرث حجر} “...dokunulmaz ekin...” [ifadesi hakkında] şöyle demiştir: "Haramdır."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله {وَقَالُوا هَذِه أنعام وحرث حجر} قَالَ: إِنَّمَا احتجروا ذَلِك الْحَرْث لآلهتهم
İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den naklettiğine göre {وَقَالُوا هَذِه أنعام وحرث حجر} “Ve kendi zanlarınca: 'Bunlar dokunulmaz hayvanlar ve ekinlerdir' dediler...” kavli hakkında şöyle demiştir: "Onlar o ekini yalnızca ilahları için dokunulmaz kılmışlardı."
وَفِي قَوْله {لَا يطْعمهَا إِلَّا من نشَاء بزعمهم} قَالُوا: يحتجرها عَن النِّسَاء ويجعلها للرِّجَال وَقَالُوا: إِن شِئْنَا جعلنَا للبنات فِيهِ نَصِيبا وَإِن شِئْنَا لم نجْعَل وَهَذَا أَمر افتروه على الله
{لَا يطْعمهَا إِلَّا من نشَاء بزعمهم} “...Kendi iddialarına göre: 'Onları dilediğimiz kimseden başkası yiyemez...'” kavli hakkında da şöyle demiştir: "Onu kadınlara yasaklayıp erkeklere tahsis ederlerdi ve: 'Dilersek kız çocuklarına ondan pay veririz, dilersek vermeyiz' derlerdi. Bu, onların Allah'a karşı uydurdukları bir şeydi."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ فِي قَوْله {وَقَالُوا هَذِه أنعام وحرث حجر لَا يطْعمهَا إِلَّا من نشَاء بزعمهم} يَقُولُونَ: حرَام أَن نطعم إِلَّا من شِئْنَا {وأنعام حرمت ظُهُورهَا} قَالَ: الْبحيرَة والسائبة والحامي {وأنعام لَا يذكرُونَ اسْم الله عَلَيْهَا} قَالَ: لَا يذكرُونَ اسْم الله عَلَيْهَا إِذا ولدوها وَلَا إِن نحروها
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in es-Süddî'den naklettiklerine göre {وَقَالُوا هَذِه أنعام وحرث حجر لَا يطْعمهَا إِلَّا من نشَاء بزعمهم} “Ve kendi zanlarınca: 'Bunlar dokunulmaz hayvanlar ve ekinlerdir; onları bizim dilediğimizden başkası yiyemez' dediler...” kavli hakkında: "Dilediğimiz kimseden başkasına yedirmemiz haramdır, derlerdi" demiştir. {وأنعام حرمت ظُهُورهَا} “...ve sırtları [binilmesi veya yük vurulması] haram kılınmış hayvanlar...” kavli hakkında: "Bahîre, sâibe ve hâmîdir" demiştir. {وأنعام لَا يذكرُونَ اسْم الله عَلَيْهَا} “...ve üzerlerine Allah'ın adını anmadıkları hayvanlar...” kavli hakkında ise: "Onlar doğduklarında da boğazlandıklarında da üzerlerine Allah'ın adını anmazlardı" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن أبي وَائِل فِي قَوْله {وأنعام لَا يذكرُونَ اسْم الله عَلَيْهَا} قَالَ: لم يكن يحجّ عَلَيْهَا وَهِي الْبحيرَة
Abd b. Humeyd, İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Ebû Vâil'den naklettiklerine göre {وأنعام لَا يذكرُونَ اسْم الله عَلَيْهَا} “...ve üzerlerine Allah'ın adını anmadıkları hayvanlar...” kavli hakkında şöyle demiştir: "Üzerinde hacca gidilmezdi; o da bahîredir."
وَأخرج ابو الشَّيْخ عَن أبان بن عُثْمَان
Ebü'ş-Şeyh'in Ebân b. Osmân'dan naklettiğine göre,
أَنه قَرَأَهَا (هَذِه أنعام وحرث حجر)
o, bunu (هَذِه أنعام وحرث حجر) şeklinde okumuştur.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس
Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre,
أَنه كَانَ يَقْرَأها (وحرث حرج)
o, bunu (وحرث حرج) şeklinde okurdu.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن الزبير أَنه قَرَأَ (أنعام وحرث حرج)
Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir'in İbnü'z-Zübeyr'den naklettiklerine göre o, (أنعام وحرث حرج) şeklinde okumuştur.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ (بزعمهم) بِنصب الزَّاي فيهمَا
Abd b. Humeyd'in naklettiğine göre Âsım, her iki yerde de zâ harfinin fethasıyla (بزعمهم) şeklinde okumuştur.
وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف عَن هرون قَالَ: فِي قِرَاءَة عبد الله (هَذِه أنعام وحرث حرج)
Ebû Ubeyd ve el-Mesâhif'te İbnü'l-Enbârî'nin Hârûn'dan naklettiklerine göre o şöyle demiştir: Abdullah'ın kıraatinde (هَذِه أنعام وحرث حرج) şeklindedir.
وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي عَن الْحسن أَنه كَانَ يقْرَأ (وحرث حجر) بِضَم الْحَاء
İbnü'l-Enbârî'nin naklettiğine göre Hasan [el-Basrî], hâ harfinin dammesiyle (وحرث حجر) şeklinde okurdu.
- الْآيَة (١٣٩)
- Ayet (139) -
- أخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس {وَقَالُوا مَا فِي بطُون هَذِه الْأَنْعَام خَالِصَة لذكورنا} قَالَ: اللَّبن
el-Firyâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre {وَقَالُوا مَا فِي بطُون هَذِه الْأَنْعَام خَالِصَة لذكورنا} “Ve dediler ki: 'Şu hayvanların karınlarındakiler yalnızca erkeklerimize aittir...'” kavli hakkında: "[O,] süttür" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَقَالُوا مَا فِي بطُون هَذِه الْأَنْعَام خَالِصَة لذكورنا} قَالَ: السائبة والبحيرة {ومحرم على أَزوَاجنَا} قَالَ: النِّسَاء {سيجزيهم وَصفهم} قَالَ: قَوْلهم الْكَذِب فِي ذَلِك
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiklerine göre {وَقَالُوا مَا فِي بطُون هَذِه الْأَنْعَام خَالِصَة لذكورنا} “Ve dediler ki: 'Şu hayvanların karınlarındakiler yalnızca erkeklerimize aittir...'” kavli hakkında: "Sâibe ve bahîredir" demiştir. {ومحرم على أَزوَاجنَا} “...eşlerimize ise haramdır...” kavli hakkında: "Kadınlardır" demiştir. {سيجزيهم وَصفهم} “...Bu nitelemelerinin cezasını Allah verecektir...” kavli hakkında da: "Bu husustaki yalan sözleridir" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَقَالُوا مَا فِي بطُون هَذِه الْأَنْعَام خَالِصَة لذكورنا ومحرم على أَزوَاجنَا} قَالَ: ألبان البحائر كَانَت للذكور دون النِّسَاء وَإِن كَانَت ميتَة اشْترك فِيهَا ذكرهم وأنثاهم {سيجزيهم وَصفهم} أَي كذبهمْ
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den naklettiklerine göre {وَقَالُوا مَا فِي بطُون هَذِه الْأَنْعَام خَالِصَة لذكورنا ومحرم على أَزوَاجنَا} “Ve dediler ki: 'Şu hayvanların karınlarındakiler yalnızca erkeklerimize aittir, eşlerimize ise haramdır...'” kavli hakkında şöyle demiştir: "Bahîrelerin sütleri kadınlara değil, sadece erkeklere aitti; şayet ölü doğarsa onda erkekleri de dişileri de ortak olurlardı." {سيجزيهم وَصفهم} “...Bu nitelemelerinin cezasını Allah verecektir...” [kavli hakkında da]: "Yani yalanlarının [cezasını]" demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَقَالُوا مَا فِي بطُون هَذِه الْأَنْعَام خَالِصَة لذكورنا ومحرم على أَزوَاجنَا} قَالَ: كَانَت الشَّاة إِذا
Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh'in İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre {وَقَالُوا مَا فِي بطُون هَذِه الْأَنْعَام خَالِصَة لذكورنا ومحرم على أَزوَاجنَا} “Ve dediler ki: 'Şu hayvanların karınlarındakiler yalnızca erkeklerimize aittir, eşlerimize ise haramdır...'” kavli hakkında şöyle demiştir: "Koyun doğurduğunda, şayet
ولدت ذكرا ذبحوه فَكَانَ للرِّجَال دون النِّسَاء وَإِن كَانَت أُنْثَى تركوها فَلم تذبح وَإِن كَانَت ميتَة كَانُوا فِيهِ شُرَكَاء
erkek doğurursa onu boğazlarlardı ve kadınlara değil yalnızca erkeklere ait olurdu; şayet dişi olursa onu bırakırlar, boğazlamazlardı; şayet ölü [doğmuş] ise onda ortak olurlardı."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس وَقَالُوا مَا بطُون هَذِه الْأَنْعَام الْآيَة قَالَ: اللَّبن كَانُوا يحرمونه على إناثهم ويشربونه ذكرانهم كَانَت الشَّاة إِذا ولدت ذكرا ذبحوه فَكَانَ للرِّجَال دون النِّسَاء وَإِن كَانَت أُنْثَى تركت فَلم تذبح وَإِن كَانَت ميتَة فهم شُرَكَاء
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre {وَقَالُوا مَا فِي بطُون هَذِه الْأَنْعَام} “Ve dediler ki: 'Şu hayvanların karınlarındakiler...'” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Süttür; onu dişilerine haram kılarlar, erkekleri ise içerdi. Koyun bir erkek doğurduğunda onu boğazlarlardı ve kadınlara değil yalnızca erkeklere ait olurdu; dişi doğurduğunda bırakılır, boğazlanmazdı; ölü olursa da onda ortaktılar."
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم
Abd b. Humeyd'in Âsım'dan naklettiğine göre,
أَنه قَرَأَ (وَإِن تكن ميتَة) بِالتَّاءِ مَنْصُوبَة منوّنة
o, (وَإِن تكن ميتَة) kısmını tâ harfiyle, mansûb ve tenvinli olarak okumuştur.
وَأخرج البُخَارِيّ فِي تَارِيخه عَن عَائِشَة قَالَت: يعمد أحدكُم إِلَى المَال فَيَجْعَلهُ للذكور من وَلَده إِن هَذَا إِلَّا كَمَا قَالَ الله {خَالِصَة لذكورنا ومحرم على أَزوَاجنَا}
Buhârî'nin et-Târîh'inde naklettiğine göre Âişe [radıyallâhu anhâ] şöyle demiştir: "Sizden biri mala yönelip onu çocuklarından sadece erkeklere tahsis ediyor. Bu, ancak Allah'ın: {خَالِصَة لذكورنا ومحرم على أَزوَاجنَا} “...yalnızca erkeklerimize aittir, eşlerimize ise haramdır...” buyurduğu gibidir."
- الْآيَة (١٤٠)
- Ayet (140) -
- أخرج البُخَارِيّ وَعبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِذا سرك أَن تعلم جهل الْعَرَب فاقرأ مَا فَوق الثَّلَاثِينَ وَمِائَة من سُورَة الْأَنْعَام {قد خسر الَّذين قتلوا أَوْلَادهم سفهاً} إِلَى قَوْله {وَمَا كَانُوا مهتدين}
Buhârî, Abd b. Humeyd, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh'in naklettiklerine göre İbn Abbâs şöyle demiştir: "Arapların cahilliğini öğrenmek seni sevindirecekse, En'âm Suresi'nin yüz otuzuncu ayetinden sonrasını oku: {قد خسر الَّذين قتلوا أَوْلَادهم سفهاً} “Akılsızlıkları yüzünden beyinsizce çocuklarını öldürenler kesinlikle hüsrana uğramışlardır...” kavlinden {وَمَا كَانُوا مهتدين} “...ve doğru yolu bulmuş da değillerdi” kavline kadar."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {قد خسر الَّذين قتلوا أَوْلَادهم سفهاً بِغَيْر علم} قَالَ: نزلت فِيمَن كَانَ يئد الْبَنَات من مُضر وَرَبِيعَة كَانَ الرجل يشْتَرط على امْرَأَته إِنَّك تئدين جَارِيَة وتستحبين أُخْرَى فَإِذا كَانَت الْجَارِيَة الَّتِي توأد غَدا من عِنْد أَهله أَو رَاح وَقَالَ: أَنْت عَليّ كأمي إِن رجعت إِلَيْك وَلم تئديها فترسل إِلَى نسوتها فيحفرن لَهَا حُفْرَة فيتداولنها بَينهُنَّ فَإِذا بصرن بِهِ مُقبلا دسسنها فِي حفرتها وسوّين عَلَيْهَا التُّرَاب
İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh'in İkrime'den naklettiklerine göre {قد خسر الَّذين قتلوا أَوْلَادهم سفهاً بِغَيْر علم} “Akılsızlıkları yüzünden hiçbir bilgiye dayanmaksızın çocuklarını öldürenler kesinlikle hüsrana uğramışlardır...” kavli hakkında şöyle demiştir: "Mudar ve Rebîa'dan kız çocuklarını diri diri gömenler hakkında indi. Adam karısına: 'Bir kız çocuğunu diri diri gömeceksin, diğerini ise yaşatacaksın' diye şart koşardı. Diri diri gömülecek kız çocuğu olduğunda sabah ya da akşam ailesinin yanından ayrılır ve: 'Sana döndüğümde onu diri diri gömmemiş olursan, bana annem gibi olasın (senden boşanmış olayım)' derdi. Kadın da kadın akrabalarına haber gönderirdi; onlar da çocuk için bir çukur kazarlar ve çocuğu aralarında elden ele dolaştırırlardı. Adamın geldiğini gördüklerinde onu çukuruna sokar ve üzerine toprağı düzlerlerdi."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {قد خسر الَّذين قتلوا أَوْلَادهم سفهاً بِغَيْر علم} قَالَ: هَذَا صنع أهل الْجَاهِلِيَّة كَانَ أحدهم يقتل ابْنَته مَخَافَة السباء والفاقة ويغذوا كَلْبه
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den naklettiklerine göre {قد خسر الَّذين قتلوا أَوْلَادهم سفهاً بِغَيْر علم} “Akılsızlıkları yüzünden hiçbir bilgiye dayanmaksızın çocuklarını öldürenler kesinlikle hüsrana uğramışlardır...” kavli hakkında şöyle demiştir: "Bu, Câhiliye ehlinin yaptığı bir şeydi. Onlardan biri esir düşme ve fakirlik korkusuyla kızını öldürür, köpeğini ise beslerdi."
وَفِي قَوْله {وحرموا مَا رزقهم الله} قَالَ: جعلُوا بحيرة وسائبة ووصيلة وحامياً تحكماً من الشَّيْطَان فِي أَمْوَالهم وجزؤا من مَوَاشِيهمْ وحروثهم فَكَانَ ذَلِك من الشَّيْطَان افتراء على الله
{وحرموا مَا رزقهم الله} “...Ve Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiklerini haram kıldılar...” kavli hakkında da şöyle demiştir: "Şeytanın malları üzerindeki tahakkümü sebebiyle bahîre, sâibe, vasîle ve hâmî kıldılar; hayvanlarından ve ekinlerinden paylar ayırdılar. İşte bu, Allah'a iftira olarak şeytandan kaynaklanan bir şeydi."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن أبي رزين أَنه قَرَأَ (قد ضلوا قبل ذَلِك وَمَا كَانُوا مهتدين)
Ebü'ş-Şeyh'in Ebû Rezîn'den naklettiğine göre o, (قد ضلوا قبل ذَلِك وَمَا كَانُوا مهتدين) şeklinde okumuştur.
- الْآيَة (١٤١)
- Ayet (141) -
- أخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَهُوَ الَّذِي أنشأ جنَّات معروشات وَغير معروشات} قَالَ: المعروشات مَا عرش النَّاس {وَغير معروشات} مَا خرج فِي الْجبَال والبرية من الثمرات
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ali tarikinden İbn Abbâs'ın {وَهُوَ الَّذِي أنشأ جنَّات معروشات وَغير معروشات} “Çardaklı ve çardaksız bahçeleri inşa eden O'dur...” kavli hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Ma'rûşât (çardaklı olanlar), insanların çardak kurduklarıdır; {وَغير معروشات} “...ve çardaksız olanlar...” ise dağlarda ve kırda yetişen meyvelerdir."
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة {معروشات} قَالَ: بالعيدان والقصب {وَغير معروشات} قَالَ: الضاحي
Abd b. Humeyd'in Katâde'den naklettiğine göre {معروشات} “Çardaklı...” [kavli hakkında]: "Ağaç dalları ve kamışlarla [çardak yapılanlar]" demiştir; {وَغير معروشات} “...ve çardaksız olanlar...” [kavli hakkında da]: "Açıkta ve yabanda yetişendir" demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس {معروشات} قَالَ: الْكَرم خَاصَّة
Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre {معروشات} “Çardaklı...” [kavli hakkında]: "Özellikle üzüm bağıdır" demiştir.
وَأخرج من وَجه آخر عَن ابْن عَبَّاس {معروشات} مَا يعرش من الْكَرم وَغير ذَلِك {وَغير معروشات} مَا لَا يعرش مِنْهَا
Başka bir yoldan İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre {معروشات} “Çardaklı...”, üzüm bağı ve benzerlerinden çardak yapılanlar; {وَغير معروشات} “...ve çardaksız olanlar...” ise bunlardan çardak yapılmayanlardır.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن جريج فِي قَوْله {متشابهاً} قَالَ: فِي المنظر {وَغير متشابه} قَالَ: فِي الْمطعم
İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Cüreyc'den naklettiklerine göre {متشابهاً} “...birbirine benzeyen...” kavli hakkında: "Görünüşte" demiştir; {وَغير متشابه} “...ve birbirine benzemeyen...” kavli hakkında ise: "Tatta (lezzette)" demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر والنحاس وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ عَن النَّبِي ﷺ فِي قَوْله {وَآتوا حَقه يَوْم حَصَاده} قَالَ: مَا سقط من السنبل
İbnü'l-Münzir, en-Nühâs, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh'in Ebû Saîd el-Hudrî'den, onun da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) naklettiğine göre {وَآتوا حَقه يَوْم حَصَاده} “...hasat günü de hakkını verin...” kavli hakkında şöyle buyurmuştur: "Başaktan dökülenlerdir."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم والنحاس وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عَبَّاس {وَآتوا حَقه يَوْم حَصَاده} قَالَ: نسخهَا الْعشْر وَنصف الْعشْر
Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, en-Nühâs ve es-Sünen'de Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre {وَآتوا حَقه يَوْم حَصَاده} “...hasat günü de hakkını verin...” kavli hakkında: "Bunu öşür ve yarım öşür neshetmiştir" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن أبي حَاتِم عَن عَطِيَّة الْعَوْفِيّ فِي قَوْله {وَآتوا حَقه يَوْم حَصَاده} قَالَ: كَانُوا إِذا حصدوا وَإِذا ديس وَإِذا غربل أعْطوا مِنْهُ شَيْئا فنسخها الْعشْر وَنصف الْعشْر
İbn Ebî Şeybe ve İbn Ebî Hâtim'in Atiyye el-Avfî'den naklettiklerine göre {وَآتوا حَقه يَوْم حَصَاده} “...hasat günü de hakkını verin...” kavli hakkında şöyle demiştir: "Biçtiklerinde, harman yaptıklarında ve kalburladıklarında ondan bir miktar verirlerdi; bunu öşür ve yarım öşür neshetti."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَأَبُو دَاوُد فِي ناسخه وَابْن الْمُنْذر عَن سُفْيَان قَالَ: سَأَلت السّديّ عَن هَذِه الْآيَة {وَأتوا حَقه يَوْم حَصَاده} قَالَ: هِيَ مَكِّيَّة نسخهَا الْعشْر وَنصف الْعشْر
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, en-Nâsih'inde Ebû Dâvûd ve İbnü'l-Münzir'in Süfyân'dan naklettiklerine göre şöyle demiştir: es-Süddî'ye bu ayeti, {وَأتوا حَقه يَوْم حَصَاده} “...hasat günü de hakkını verin...” kavlini sordum; şöyle dedi: "O Mekkîdir; onu öşür ve yarım öşür neshetmiştir."
قلت لَهُ: عَمَّن قَالَ: عَن الْعلمَاء
Ona: "Kimin görüşü olarak [bunu söylüyorsun]?" dedim; "Âlimlerin [görüşü olarak]" dedi.
وَأخرج النّحاس وَأَبُو الشَّيْخ عَن سعيد بن جُبَير {وَآتوا حَقه يَوْم حَصَاده} قَالَ: كَانَ هَذَا قبل أَن تنزل الزَّكَاة الرجل يعْطى من زرعه ويعلف الدَّابَّة وَيُعْطى الْيَتَامَى وَالْمَسَاكِين وَيُعْطى الضغث
en-Nühâs ve Ebü'ş-Şeyh'in Saîd b. Cübeyr'den naklettiklerine göre {وَآتوا حَقه يَوْم حَصَاده} “...hasat günü de hakkını verin...” kavli hakkında şöyle demiştir: "Bu, zekât inmeden önceydi; kişi ekininden verir, bineğini yemler, yetimlere ve yoksullara verir, bir demet de başak verirdi."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة قَالَ: نسخت الزَّكَاة كل صَدَقَة فِي الْقُرْآن
İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den naklettiğine göre şöyle demiştir: "Zekât, Kur'an'daki bütün sadakaları neshetmiştir."
وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك قَالَ: نسخت الزَّكَاة كل صَدَقَة فِي الْقُرْآن
Ebû Ubeyd, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Dahhâk'ten naklettiklerine göre şöyle demiştir: "Zekât, Kur'an'daki bütün sadakaları neshetmiştir."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر والنحاس وَأَبُو الشَّيْخ وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عمر {وَآتوا حَقه يَوْم حَصَاده} قَالَ: كَانُوا يُعْطون من اعتربهم شَيْئا سوى الصَّدَقَة
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, en-Nühâs, Ebü'ş-Şeyh, Taberânî, İbn Merdeveyh ve es-Sünen'de Beyhakî'nin İbn Ömer'den naklettiklerine göre {وَآتوا حَقه يَوْم حَصَاده} “...hasat günü de hakkını verin...” kavli hakkında şöyle demiştir: "Onlar, yanlarına uğrayanlara zekât dışında da bir şeyler verirlerdi."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالْبَيْهَقِيّ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَأتوا حَقه يَوْم حَصَاده} قَالَ: إِذا حصدت فحضرك الْمَسَاكِين فاطرح لَهُم من السنبل فَإِذا طيبته وكرسته فحضرك الْمَسَاكِين فاطرح لَهُم مِنْهُ فَإِذا دسته وَذريته فحضرك الْمَسَاكِين فاطرح لَهُم مِنْهُ فَإِذا ذُريَّته وَجمعته وَعرفت كَيْله فاعزل زَكَاته وَإِذا بلغ النّخل فحضرك الْمَسَاكِين فاطرح لَهُم من التفاريق والبسر فَإِذا جددته فحضرك الْمَسَاكِين فاطرح لَهُم مِنْهُ فَإِذا جمعته وَعرفت كَيْله فاعزل زَكَاته
Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve Beyhakî'nin Mücâhid'den naklettiklerine göre {وَأتوا حَقه يَوْم حَصَاده} “...hasat günü de hakkını verin...” kavli hakkında şöyle demiştir: "Hasat ettiğinde yanında yoksullar bulunursa onlara başaktan atıver. Onu temizleyip yığdığında yanında yoksullar bulunursa onlara ondan atıver. Onu dövüp savurduğunda yanında yoksullar bulunursa onlara ondan atıver. Onu savurup topladığında ve ölçeğini (miktarını) bildiğinde ise zekâtını ayır. Hurma olgunlaştığında yanında yoksullar bulunursa onlara dökülenlerden ve koruktan atıver. Onu devşirdiğinde yanında yoksullar bulunursa onlara ondan atıver. Onu toplayıp ölçeğini (miktarını) bildiğinde ise zekâtını ayır."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن مَيْمُون بن مهْرَان وَيزِيد بن الْأَصَم قَالَ: كَانَ أهل الْمَدِينَة إِذا صرموا النّخل يجيئون بالعذق فيضعونه فِي الْمَسْجِد فَيَجِيء السَّائِل فيضربه بالعصا فَيسْقط مِنْهُ
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh'in Meymûn b. Mihrân ile Yezîd b. el-Esam'dan naklettiklerine göre şöyle demişlerdir: Medine halkı hurmayı devşirdiklerinde bir salkım getirip mescide koyarlardı; dilenci de gelir sopasıyla ona vurur, böylece ondan [hurma] düşerdi.
فَهُوَ قَوْله {وَأتوا حَقه يَوْم حَصَاده}
İşte O'nun {وَأتوا حَقه يَوْم حَصَاده} “...hasat günü de hakkını verin...” kavli budur.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن حَمَّاد بن أبي سُلَيْمَان فِي قَوْله {وَآتوا حَقه يَوْم حَصَاده} قَالَ: كَانُوا يطْعمُون مِنْهُ رطبا
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Hammâd b. Ebî Süleymân'dan naklettiklerine göre {وَآتوا حَقه يَوْم حَصَاده} “...hasat günü de hakkını verin...” kavli hakkında şöyle demiştir: "Ondan taze hurma yedirirlerdi."
وَأخرج أَبُو عبيد وَأَبُو دَاوُد فِي ناسخه وَابْن الْمُنْذر عَن الْحسن فِي قَوْله {وَآتوا حَقه يَوْم حَصَاده} قَالَ: هُوَ الصَّدَقَة من الْحبّ وَالثِّمَار
Ebû Ubeyd, en-Nâsih'inde Ebû Dâvûd ve İbnü'l-Münzir'in Hasan['ı Basrî]'den naklettiklerine göre {وَآتوا حَقه يَوْم حَصَاده} “...hasat günü de hakkını verin...” kavli hakkında şöyle demiştir: "O, tanelerden ve meyvelerden verilen sadakadır (zekâttır)."
وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن الْمُنْذر عَن أنس
Ebû Ubeyd ve İbnü'l-Münzir'in Enes'ten naklettiklerine göre;
أَن رجلا من بني تَمِيم قَالَ: يَا رَسُول الله إِنَّا رجل ذُو مَال كثير وَأهل وَولد وحاضرة فَأَخْبرنِي كَيفَ أنْفق وَكَيف أصنع قَالَ تخرج زَكَاة مَالك فَإِنَّهَا طهرة تطهرك وَتصل أقاربك وتعرف حق السَّائِل وَالْجَار والمسكين
Benî Temîm'den bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Ben malı, ailesi, çocuğu ve yerleşik hayatı olan bir adamım. Bana nasıl infak edeceğimi ve nasıl yapacağımı bildir" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Malının zekâtını çıkarırsın; şüphesiz o seni temizleyecek bir temizliktir, akrabalarını gözetirsin, dilencinin, komşunun ve yoksulun hakkını tanırsın" buyurdu.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر عَن الشّعبِيّ قَالَ: إِن فِي المَال حَقًا سوى الزَّكَاة
Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir'in eş-Şa'bî'den naklettiklerine göre şöyle demiştir: "Şüphesiz malda zekâtın dışında da bir hak vardır."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {وَآتوا حَقه يَوْم حَصَاده} قَالَ: كَانُوا يُعْطون شَيْئا سوى الزَّكَاة ثمَّ إِنَّهُم تباذروا واسرفوا فَأنْزل الله {وَلَا تسرفوا إِنَّه لَا يحب المسرفين}
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Ebü'l-Âliye'den naklettiklerine göre {وَآتوا حَقه يَوْم حَصَاده} “...hasat günü de hakkını verin...” kavli hakkında şöyle demiştir: "Zekâtın dışında da bir şeyler verirlerdi. Sonra saçıp savurdular ve israf ettiler. Bunun üzerine Allah {وَلَا تسرفوا إِنَّه لَا يحب المسرفين} “...israf etmeyin; çünkü O, israf edenleri sevmez.” [ayetini] indirdi."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن أبي جريج قَالَ: نزلت فِي ثَابت بن قيس بن شماس وجد نخلا فَقَالَ: لَا يأتيني الْيَوْم أحد إِلَّا أطعمته فاطعم حَتَّى أَمْسَى وَلَيْسَت لَهُ ثَمَرَة فَأنْزل الله {وَلَا تسرفوا إِنَّه لَا يحب المسرفين}
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Cüreyc'den naklettiklerine göre şöyle demiştir: [Bu ayet] Sâbit b. Kays b. Şemmâs hakkında indi; hurmasını devşirmiş ve: "Bugün yanıma kim gelirse mutlaka ona yedireceğim" demişti. Akşama kadar yedirdi ve elinde hiçbir meyve kalmadı. Bunun üzerine Allah {وَلَا تسرفوا إِنَّه لَا يحب المسرفين} “...israf etmeyin; çünkü O, israf edenleri sevmez.” [ayetini] indirdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عمر مولى غفرة قَالَ: لَيْسَ شَيْء أنفقته فِي طَاعَة الله اسرافاً
İbn Ebî Hâtim'in Gafre'nin azatlısı Ömer'den naklettiğine göre şöyle demiştir: "Allah'a itaat uğrunda infak ettiğin hiçbir şey israf değildir."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد قَالَ: لَو أنفقت مثل أبي قيس ذَهَبا فِي طَاعَة الله لم يكن إسرافاً وَلَو أنفقت صَاعا فِي مَعْصِيّة الله كَانَ إسرافاً
İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre şöyle demiştir: "Eğer Ebû Kubeys [dağı] kadar altını Allah'a itaat uğrunda infak etsen israf olmazdı; şayet Allah'a isyan yolunda bir sâ' (ölçek) infak etsen israf olurdu."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن الْمسيب فِي قَوْله {وَلَا تسرفوا} قَالَ: لَا تمنعوا الصَّدَقَة فتعصوا
Abdürrezzâk ve İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. el-Müseyyeb'den naklettiklerine göre {وَلَا تسرفوا} “...israf etmeyin...” kavli hakkında şöyle demiştir: "Sadakayı (zekâtı) engelleyip de [Allah'a] isyan etmeyin."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عون بن عبد الله فِي قَوْله {إِنَّه لَا يحب المسرفين} قَالَ: الَّذِي يَأْكُل مَال غَيره
İbn Ebî Hâtim'in Avn b. Abdillâh'tan naklettiğine göre {إِنَّه لَا يحب المسرفين} “...çünkü O, israf edenleri sevmez.” kavli hakkında şöyle demiştir: "[İsraf eden], başkasının malını yiyendir."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن زيد بن أسلم فِي قَوْله {وَآتوا حَقه يَوْم حَصَاده} قَالَ: عشوره
İbn Ebî Hâtim'in Zeyd b. Eslem'den naklettiğine göre {وَآتوا حَقه يَوْم حَصَاده} “...hasat günü de hakkını verin...” kavli hakkında: "Onun öşürleridir" demiştir.
وَقَالَ للولاة {وَلَا تسرفوا} لَا تَأْخُذُوا مَا لَيْسَ لكم بِحَق {إِنَّه لَا يحب المسرفين} فَأمر هَؤُلَاءِ أَن يؤدوا حَقه وَأمر الولاه أَن لَا يَأْخُذُوا إِلَّا بِالْحَقِّ
Yöneticilere de {وَلَا تسرفوا} “...israf etmeyin...” yani hakkınız olmayan şeyi almayın {إِنَّه لَا يحب المسرفين} “...çünkü O, israf edenleri sevmez.” buyurmuştur. Böylece bunlara hakkını eda etmelerini emretmiş, yöneticilere de haktan başkasını almamalarını emretmiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ فِي قَوْله {وَلَا تسرفوا} قَالَ: لَا تعطوا أَمْوَالكُم وتقعدوا فُقَرَاء
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in es-Süddî'den naklettiklerine göre {وَلَا تسرفوا} “...israf etmeyin...” kavli hakkında şöyle demiştir: "Mallarınızı verip de fakir duruma düşmeyin."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُحَمَّد بن كَعْب فِي قَوْله {كلوا من ثمره إِذا أثمر} قَالَ: من رطبه وعنبه وَمَا كَانَ فَإِذا كَانَ يَوْم الْحَصاد فاعطوا حَقه يَوْم حَصَاده {وَلَا تسرفوا إِنَّه لَا يحب المسرفين} قَالَ: السَّرف أَن لَا يعْطى فِي حق
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Muhammed b. Ka'b'dan naklettiklerine göre {كلوا من ثمره إِذا أثمر} “...ürün verdiği zaman ürününden yiyin...” kavli hakkında: "Taze hurmasından, üzümünden ve olanından [yiyin]; hasat günü olunca da hasat günü hakkını verin; {وَلَا تسرفوا إِنَّه لَا يحب المسرفين} “...israf etmeyin; çünkü O, israf edenleri sevmez.” buyurmuştur" demiştir. [Muhammed b. Ka'b]: "İsraf, hakkı olan yere verilmemesidir" dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن سعيد بن جُبَير عَن أبي بشر قَالَ: أطاف النَّاس باياس بن مُعَاوِيَة فَقَالُوا: مَا السَّرف قَالَ: مَا تجاوزت بِهِ أَمر الله فَهُوَ سرف
Ebü'ş-Şeyh'in Saîd b. Cübeyr'den, onun da Ebû Bişr'den naklettiğine göre şöyle demiştir: İnsanlar İyâs b. Muâviye'nin etrafını sarıp: "İsraf nedir?" dediler. O da: "Allah'ın emrini aştığın her şey israftır" dedi.
قَالَ سُفْيَان ابْن حُسَيْن: وَمَا قصرت بِهِ عَن أَمر الله فَهُوَ سرف
Süfyân İbn Hüseyn: "Allah'ın emrinden eksik bıraktığın şey de israftır" dedi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة {وَآتوا حَقه يَوْم حَصَاده} قَالَ: الصَّدَقَة الَّتِي
Abd b. Humeyd'in Katâde'den naklettiğine göre {وَآتوا حَقه يَوْم حَصَاده} “...hasat günü de hakkını verin...” kavli hakkında şöyle demiştir: "Ondaki sadaka (zekât) şudur:
فِيهِ ذكر لنا أَن نَبِي الله ﷺ سنّ فِيمَا سقت السَّمَاء أَو الْعين السائحة أَو سقى النّيل أَو كَانَ بعلاً: الْعشْر كَامِلا وَفِيمَا سقى بالرشا نصف الْعشْر وَهَذَا فِيمَا يُكَال من الثَّمر
Bize zikredildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem, göğün veya akan pınarın suladığı ya da Nil'in suladığı yahut susuz biten (ba'l) ürünlerde tam onda bir (öşür); kova/kuyu ipiyle sulananda ise yirmide bir (yarım öşür) sünnet kıldı (farz kıldı). Bu, ölçülebilen meyvelerdedir."
قَالَ: وَكَانَ يُقَال: إِذا بلغت الثَّمَرَة خَمْسَة أوسق وَهُوَ ثلثمِائة صَاع فقد حقت فِيهِ الزَّكَاة
Dedi ki: Şöyle denilirdi: "Meyve beş vesk -ki o üç yüz sâ'dır- miktarına ulaştığında onda zekât farz olur."
قَالَ: وَكَانُوا يستحبون أَن يعْطى مِمَّا لَا يُكَال من الثَّمَرَة على نَحْو مَا يُكَال مِنْهَا
Dedi ki: "Ölçülemeyen meyveden de ölçülebilenler gibi verilmesini müstehap görürlerdi."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم والنحاس وَابْن عدي وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن أنس بن مَالك {وَآتوا حَقه يَوْم حَصَاده} قَالَ: الزَّكَاة الْمَفْرُوضَة
İbn Ebî Hâtim, en-Nühâs, İbn Adiy ve es-Sünen'de Beyhakî'nin Enes b. Mâlik'ten naklettiklerine göre {وَآتوا حَقه يَوْم حَصَاده} “...hasat günü de hakkını verin...” kavli hakkında: "[O], farz kılınan zekâttır" demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {وَآتوا حَقه يَوْم حَصَاده} يَعْنِي الزَّكَاة الْمَفْرُوضَة يَوْم يُكَال وَيعلم كَيْله
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre {وَآتوا حَقه يَوْم حَصَاده} “...hasat günü de hakkını verin...” kavli hakkında: "Ölçüldüğü ve ölçeğinin bilindiği gün [verilen] farz zekâtı kastetmektedir" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأَبُو دَاوُد فِي ناسخه وَالْبَيْهَقِيّ عَن طَاوس {وَآتوا حَقه يَوْم حَصَاده} قَالَ: الزَّكَاة
İbn Ebî Şeybe, en-Nâsih'inde Ebû Dâvûd ve Beyhakî'nin Tâvûs'tan naklettiklerine göre {وَآتوا حَقه يَوْم حَصَاده} “...hasat günü de hakkını verin...” kavli hakkında: "[O], zekâttır" demiştir.
- الْآيَة (١٤٢)
- Âyet (142)
- أخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَأَبُو عبيد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: الحمولة مَا حمل عَلَيْهِ من الإِبل والفرش صغَار الإِبل الَّتِي لَا تحمل
Firyâbî, Abd b. Humeyd, Ebû Ubeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, Taberânî ve -sahih olduğunu belirterek- Hâkim'in İbn Mes'ûd'dan naklettiklerine göre şöyle demiştir: Hamûle, develerden yük taşınanlardır; ferş ise develerin yük taşımayan küçükleridir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الحمولة الْكِبَار من الإِبل والفرش الصغار من الإِبل
Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre şöyle demiştir: Hamûle develerin büyükleri, ferş ise develerin küçükleridir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَمن الْأَنْعَام حمولة وفرشاً} قَالَ: الإِبل خَاصَّة والحمولة مَا حمل عَلَيْهِ والفرش مَا أكل مِنْهُ
Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre {وَمن الْأَنْعَام حمولة وفرشاً} “Hayvanlardan da yük taşıyanı ve sergi olanı (küçüklerini)...” kavli hakkında şöyle demiştir: "Özellikle develerdir; hamûle üzerine yük vurulan, ferş ise eti yenendir."
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله ﷿ {حمولة وفرشاً} قَالَ: الْفرش الصغار من الْأَنْعَام
et-Tastî'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona: "Bana Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın {حمولة وفرشاً} “...yük taşıyanı ve sergi olanı (küçüklerini)...” kavlinden haber ver" dedi. O da: "Ferş, davarların küçükleridir" dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم: أما سَمِعت أُميَّة بن أبي الصَّلْت وَهُوَ يَقُول: لَيْتَني كنت قبل مَا قد رَآنِي فِي قلال الْجبَال أرعى الحمولا وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الحمولة الإِبل وَالْخَيْل وَالْبِغَال وَالْحمير وكل شَيْء يحمل عَلَيْهِ والفرش الْغنم
[Nâfi']: "Araplar bunu bilir mi?" dedi. [İbn Abbâs]: "Evet; Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın şöyle dediğini işitmedin mi: Keşke beni gören şeyden önce / Dağların zirvelerinde develeri otlatsaydım." İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre şöyle demiştir: "Hamûle deve, at, katır, eşek ve üzerine yük vurulan her şeydir; ferş ise davardır (koyun-keçidir)."
وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {حمولة وفرشاً} قَالَ: الحمولة الإِبل وَالْبَقر والفرش الضان والمعز
Abd b. Humeyd'in Ebü'l-Âliye'den naklettiğine göre {حمولة وفرشاً} “...yük taşıyanı ve sergi olanı (küçüklerini)...” kavli hakkında şöyle demiştir: "Hamûle deve ve sığırdır; ferş ise koyun ve keçidir."
- الْآيَة (١٤٣ - ١٤٤)
- Âyet (143 - 144)
- أخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه من طرق عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الْأزْوَاج الثَّمَانِية من الإِبل وَالْبَقر والضان والمعز
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'de Beyhakî'nin çeşitli yollarla İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre şöyle demiştir: "Sekiz çift; deve, sığır, koyun ve keçidendir."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {ثَمَانِيَة أَزوَاج} الْآيَة
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den naklettiğine göre {ثَمَانِيَة أَزوَاج} “Sekiz çift...” ayeti hakkında;
يَقُول: أنزلت لكم ثَمَانِيَة أَزوَاج الْآيَة من هَذَا الَّذِي عددن ذكرا وَأُنْثَى
Şöyle demektedir: "Sizin için sayılan bu erkek ve dişiden sekiz çift indirdim."
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة {ثَمَانِيَة أَزوَاج} قَالَ: الذّكر وَالْأُنْثَى زوجان
Abd b. Humeyd'in Katâde'den naklettiğine göre {ثَمَانِيَة أَزوَاج} “Sekiz çift...” hakkında şöyle demiştir: "Erkek ve dişi iki çifttir."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {ثَمَانِيَة أَزوَاج} قَالَ: فِي شَأْن مَا نهى الله عَنهُ عَن الْبحيرَة والسائبة
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiklerine göre {ثَمَانِيَة أَزوَاج} “Sekiz çift...” kavli hakkında: "Allah'ın nehyettiği bahîre ve sâibe hususundadır" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن لَيْث بن أبي سليم قَالَ: الجاموس والبختي من الْأزْوَاج الثَّمَانِية
İbn Ebî Hâtim'in Leys b. Ebî Süleym'den naklettiğine göre: "Manda ve buhtî devesi de sekiz çifttendir" demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طرق عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ثَمَانِيَة أَزوَاج من الضَّأْن اثْنَيْنِ وَمن الْمعز اثْنَيْنِ} قَالَ: فَهَذِهِ أَرْبَعَة أَزوَاج {قل آلذكرين حرم أم الْأُنْثَيَيْنِ} يَقُول: لم أحرم شَيْئا من ذَلِك {أما اشْتَمَلت عَلَيْهِ أَرْحَام الْأُنْثَيَيْنِ} يَعْنِي هَل تشْتَمل الرَّحِم إِلَّا على ذكر أَو أُنْثَى فَلم تحرمون بَعْضًا وتحلون بَعْضًا {نبئوني بِعلم إِن كُنْتُم صَادِقين} يَقُول: كُله حَلَال: يَعْنِي مَا تقدم ذكره مِمَّا حرمه أهل الْجَاهِلِيَّة
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in çeşitli yollarla İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre {ثَمَانِيَة أَزوَاج من الضَّأْن اثْنَيْنِ وَمن الْمعز اثْنَيْنِ} “Sekiz çift: Koyundan iki, keçiden de iki...” kavli hakkında: "İşte bunlar dört çifttir" demiştir. {قل آلذكرين حرم أم الْأُنْثَيَيْنِ} “De ki: İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi?” buyruğu, "Bunlardan hiçbirini haram kılmadım" demektir. {أما اشْتَمَلت عَلَيْهِ أَرْحَام الْأُنْثَيَيْنِ} “Yoksa iki dişinin rahimlerinin kapsadığını mı?” yani rahim erkek veya dişiden başkasını kapsar mı ki bir kısmını haram kılıp bir kısmını helal sayıyorsunuz? {نبئوني بِعلم إِن كُنْتُم صَادِقين} “Eğer doğru sözlü iseniz bana bir bilgi ile haber verin.” buyruğu: "Hepsi helaldir; yani Câhiliye ehlinin haram kıldığı daha önce zikredilen şeyler [helaldir]" demektir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن فِي قَوْله {أما اشْتَمَلت عَلَيْهِ أَرْحَام الْأُنْثَيَيْنِ} قَالَ: مَا حملت الرَّحِم
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Hasan['ı Basrî]'den naklettiklerine göre {أما اشْتَمَلت عَلَيْهِ أَرْحَام الْأُنْثَيَيْنِ} “Yoksa iki dişinin rahimlerinin kapsadığını mı?” kavli hakkında: "Rahmin taşıdığı [yavrudur]" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {آلذكرين حرم} الْآيَة
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den naklettiğine göre {آلذكرين حرم} “İki erkeği mi haram kıldı...” ayeti hakkında;
قَالَ: إِنَّمَا ذكر هَذَا من أجل مَا حرمُوا من الْأَنْعَام وَكَانُوا يَقُولُونَ: الله أمرنَا بِهَذَا
Şöyle demiştir: "Bu ancak onların hayvanlardan haram kıldıkları şeyler sebebiyle zikredilmiştir; zira onlar 'Allah bize bunu emretti' diyorlardı."
فَقَالَ الله {فَمن أظلم مِمَّن افترى على الله كذبا ليضل النَّاس بِغَيْر علم}
Bunun üzerine Allah {فَمن أظلم مِمَّن افترى على الله كذبا ليضل النَّاس بِغَيْر علم} “...İnsanları bilgisizce saptırmak için Allah'a yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?...” buyurdu.
- الْآيَة (١٤٥)
- Âyet (145)
- أخرج عبد بن حميد عَن طَاوس قَالَ: إِن أهل الْجَاهِلِيَّة كَانُوا يحرمُونَ أَشْيَاء ويستحلون أَشْيَاء فَنزلت {قل لَا أجد فِيمَا أُوحِي إِلَيّ محرما} الْآيَة
Abd b. Humeyd'in Tâvûs'tan naklettiğine göre şöyle demiştir: Câhiliye ehli bazı şeyleri haram kılıyor, bazı şeyleri de helal sayıyorlardı. Bunun üzerine {قل لَا أجد فِيمَا أُوحِي إِلَيّ محرما} “De ki: Bana vahyolunanlar içinde... haram kılınmış bir şey bulamıyorum...” ayeti indi.
وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو دَاوُد وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ أهل الْجَاهِلِيَّة يَأْكُلُون أَشْيَاء ويتركون أَشْيَاء تقذرا فَبعث الله نبيه وَأنزل كِتَابه وَأحل حَلَاله وَحرم حرَامه فَمَا أحل فَهُوَ حَلَال وَمَا حرم فَهُوَ حرَام وَمَا سكت عَنهُ فَهُوَ عَفْو مِنْهُ ثمَّ تَلا هَذِه الْآيَة {قل لَا أجد فِيمَا أُوحِي إِلَيّ محرما} إِلَى آخر الْآيَة
Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdeveyh ve -sahih olduğunu belirterek- Hâkim'in İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre şöyle demiştir: Câhiliye ehli bazı şeyleri yer, bazı şeyleri de iğrenç bularak terk ederlerdi. Allah Peygamberini gönderdi, Kitabını indirdi, helalini helal, haramını haram kıldı. O'nun helal kıldığı helal, haram kıldığı haramdır; hakkında sustuğu ise O'ndan bir bağıştır (mubahtır). Sonra ayetin sonuna kadar {قل لَا أجد فِيمَا أُوحِي إِلَيّ محرما} “De ki: Bana vahyolunanlar içinde... haram kılınmış bir şey bulamıyorum...” ayetini okudu.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن ابْن عَبَّاس أَنه تَلا هَذِه الْآيَة {قل لَا أجد فِيمَا أُوحِي إِلَيّ محرما} فَقَالَ: مَا خلا هَذَا فَهُوَ حَلَال
Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd'in naklettiklerine göre İbn Abbâs {قل لَا أجد فِيمَا أُوحِي إِلَيّ محرما} “De ki: Bana vahyolunanlar içinde... haram kılınmış bir şey bulamıyorum...” ayetini okudu ve: "Bunun dışındakiler helaldir" dedi.
وَأخرج البُخَارِيّ وَأَبُو دَاوُد وَابْن الْمُنْذر والنحاس وَأَبُو الشَّيْخ عَن عَمْرو بن دِينَار قَالَ: قلت لجَابِر بن زيد: إِنَّهُم يَزْعمُونَ أَن رَسُول الله ﷺ نهى عَن لُحُوم الْحمر الْأَهْلِيَّة زمن خَيْبَر فَقَالَ: قد كَانَ يَقُول ذَلِك الحكم بن عمر والغفاري عندنَا بِالْبَصْرَةِ عَن رَسُول الله ﷺ وَلَكِن أَبى ذَلِك الْبَحْر بن عَبَّاس وَقَرَأَ {قل لَا أجد فِيمَا أُوحِي إِلَى} الْآيَة
Buhârî, Ebû Dâvûd, İbnü'l-Münzir, en-Nühâs ve Ebü'ş-Şeyh'in Amr b. Dînâr'dan naklettiklerine göre şöyle demiştir: Câbir b. Zeyd'e: "Onlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hayber günü ehil eşeklerin etini yasakladığını ileri sürüyorlar" dedim. O da: "Basra'da yanımızda el-Hakem b. Amr el-Gıfârî bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den [naklen] söylerdi; fakat ilim denizi İbn Abbâs bunu kabul etmedi ve {قل لَا أجد فِيمَا أُوحِي إِلَى} “De ki: Bana vahyolunanlar içinde bulamıyorum...” ayetini okudu" dedi.