وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو عبيد وَابْن الْمُنْذر عَن منذرالثوري قَالَ: قَالَ الرّبيع بن خَيْثَم: أَيَسُرُّك أَن تلقى صحيفَة من مُحَمَّد ﷺ بِخَاتم قلت: نعم
Abd b. Humeyd, Ebû Ubeyd ve İbnü'l-Münzir'in Münzir es-Sevrî'den naklettiklerine göre er-Rebî' b. Huseym şöyle demiştir: “Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in mühürlü bir sahifesiyle karşılaşmak seni sevindirir mi?” Ben: “Evet” dedim.
فَقَرَأَ هَؤُلَاءِ الْآيَات من آخر سُورَة الْأَنْعَام {قل تَعَالَوْا أتل مَا حرم ربكُم عَلَيْكُم} إِلَى آخر الْآيَات
Bunun üzerine En'âm suresinin sonlarından şu ayetleri okudu: {قل تَعَالَوْا أتل مَا حرم ربكُم عَلَيْكُم} “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım...” ayetinden ayetlerin sonuna kadar.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الضريس وَابْن الْمُنْذر عَن كَعْب قَالَ: أول مَا نزل من التَّوْرَاة عشر آيَات وَهِي الْعشْر الَّتِي أنزلت من آخر الْأَنْعَام {قل تَعَالَوْا أتل مَا حرم ربكُم عَلَيْكُم} إِلَى آخرهَا
İbn Ebî Şeybe, İbnü'd-Durays ve İbnü'l-Münzir'in Ka'b'dan naklettiklerine göre şöyle demiştir: “Tevrat'tan ilk inen şey on ayettir; onlar da En'âm suresinin sonundan indirilen {قل تَعَالَوْا أتل مَا حرم ربكُم عَلَيْكُم} “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım...” ayetinden sonuna kadar olan on ayettir.”
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن عبيد الله بن عبد الله بن عدي بن الْخِيَار قَالَ: سمع كَعْب رجلا يقْرَأ {قل تَعَالَوْا أتل مَا حرم ربكُم عَلَيْكُم أَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئا} فَقَالَ كَعْب: وَالَّذِي نفس كَعْب بِيَدِهِ أَنَّهَا لأوّل آيَة فِي التَّوْرَاة بِسم الله الرَّحْمَن الرَّحِيم {قل تَعَالَوْا أتل مَا حرم ربكُم عَلَيْكُم} إِلَى آخر الْآيَات
Ebû'ş-Şeyh'in Ubeydullah b. Abdillah b. Utbe b. Hıyâr'dan naklettiğine göre şöyle demiştir: Ka'b bir adamın {قل تَعَالَوْا أتل مَا حرم ربكُم عَلَيْكُم أَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئا} “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım: O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın...” ayetini okuduğunu işitti. Bunun üzerine Ka'b: “Ka'b'ın canı elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki bu, Tevrat'taki ilk ayettir: ‘Bismillâhirrahmânirrahîm {قل تَعَالَوْا أتل مَا حرم ربكُم عَلَيْكُم} “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım...” ayetlerin sonuna kadar’ [diye devam eder].” dedi.
وَأخرج ابْن سعد عَن مُزَاحم بن زفر قَالَ: قَالَ رجل للربيع بن خَيْثَم: أوصني
İbn Sa'd'ın Müzâhim b. Züfer'den naklettiğine göre bir adam er-Rebî' b. Huseym'e: “Bana vasiyette bulun / tavsiye ver” dedi.
قَالَ: ائْتِنِي بِصَحِيفَة فَكتب فِيهَا {قل تَعَالَوْا أتل مَا حرم ربكُم عَلَيْكُم} الْآيَات
[Rebî']: “Bana bir sahife getir” dedi ve oraya {قل تَعَالَوْا أتل مَا حرم ربكُم عَلَيْكُم} “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım...” ayetlerini yazdı.
قَالَ: إِنَّمَا أَتَيْتُك لتوصيني قَالَ: عَلَيْك بهؤلاء
[Adam]: “Ben sana bana tavsiyede bulunasın diye gelmiştim” dedi. [Rebî'] de: “Bunlara sarıl!” dedi.
وَأخرج أَبُو نعيم وَالْبَيْهَقِيّ كِلَاهُمَا فِي الدَّلَائِل عَن عَليّ بن أبي طَالب قَالَ لما أَمر الله نبيه ﷺ إِن يعرض نَفسه على قبائل الْعَرَب خرج إِلَى منى وَأَنا مَعَه وَأَبُو بكر وَكَانَ أَبُو بكر رجلا نسابة فَوقف على مَنَازِلهمْ ومضاربهم بمنى فَسلم عَلَيْهِم وردوا السَّلَام وَكَانَ فِي الْقَوْم مفروق بن عَمْرو وهانىء بن قبيصَة والمثنى بن الحارثة والنعمان بن شريك وَكَانَ أقرب الْقَوْم إِلَى أبي بكر مفروق وَكَانَ مفروق قد غلب عَلَيْهِم بَيَانا وَلِسَانًا فَالْتَفت إِلَى رَسُول الله ﷺ فَقَالَ لَهُ: إلام تَدْعُو يَا أَخا قُرَيْش فَتقدم رَسُول الله ﷺ فَجَلَسَ وَقَامَ أَبُو بكريظله بِثَوْبِهِ فَقَالَ النَّبِي ﷺ: ادعوكم إِلَى شَهَادَة أَن لَا إِلَه إِلَّا الله وَحده لَا شريك لَهُ واني رَسُول الله وَإِن تأووني وتنصروني وتمنعوني حَتَّى أؤدي حق الله الَّذِي أَمرنِي بِهِ فَإِن قُريْشًا قد تظاهرت على أَمر الله وكذبت رسله واستغنت بِالْبَاطِلِ عَن الْحق وَالله هُوَ الْغَنِيّ الحميد
Ebû Nuaym ve Beyhakî'nin Delâil'de Ali b. Ebî Tâlib'den naklettiklerine göre şöyle demiştir: Allah, Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem'e kendisini Arap kabilelerine arz etmesini emrettiğinde Minâ'ya çıktı; ben ve Ebû Bekir de onunla beraberdik. Ebû Bekir nesep ilmini iyi bilen bir adamdı. Minâ'daki konaklama yerlerine ve çadırlarına uğradı, onlara selam verdi, onlar da selama karşılık verdiler. Topluluğun içinde Mefrûk b. Amr, Hâni' b. Kabîsa, el-Müsennâ b. Hârise ve en-Nu'mân b. Şerîk vardı. Ebû Bekir'e topluluktan en yakın olanı Mefrûk idi. Mefrûk beyan ve hitabet bakımından onlara üstün gelmişti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yönelip ona: “Ey Kureyşli kardeş, neye davet ediyorsun?” dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem öne geçip oturdu. Ebû Bekir de ayakta durup elbisesiyle onu gölgeliyordu. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: “Sizi, Allah'tan başka ilah olmadığına, O'nun tek ve ortaksız olduğuna ve benim de Allah'ın Resûlü olduğuma şehadet etmeye, bana kucak açmaya, yardım etmeye ve Allah'ın bana emrettiği hakkı yerine getirinceye kadar beni korumaya davet ediyorum. Zira Kureyş, Allah'ın emrine karşı birleşti, O'nun elçilerini yalanladı ve bâtıla saparak haktan yüz çevirdi. Oysa Allah zengindir, övgüye layık olandır” buyurdu.
قَالَ لَهُ: وإلام تَدْعُو أَيْضا يَا أَخا قُرَيْش فَتلا رَسُول الله ﷺ {قل تَعَالَوْا أتل مَا حرم ربكُم عَلَيْكُم أَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئا} إِلَى قَوْله {تَتَّقُون} فَقَالَ لَهُ مفروق: وإلام تَدْعُو أَيْضا يَا أَخا قُرَيْش فو الله مَا هَذَا من كَلَام أهل الأَرْض وَلَو كَانَ من كَلَامهم لعرفناه فَتلا رَسُول الله ﷺ {إِن الله يَأْمر بِالْعَدْلِ والإِحسان} النَّحْل الْآيَة ٩٠ الْآيَة
[Mefrûk] ona: “Ey Kureyşli kardeş, başka neye davet ediyorsun?” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {قل تَعَالَوْا أتل مَا حرم ربكُم عَلَيْكُم أَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئا} “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım: O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın...” ayetinden {تَتَّقُون} “sakınırsınız” kavline kadar okudu. Bunun üzerine Mefrûk ona: “Ey Kureyşli kardeş, başka neye davet ediyorsun? Allah'a yemin olsun ki bu, yeryüzü ehlinin sözü değildir; şayet onların sözünden olsaydı biz onu bilirdik” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {إِن الله يَأْمر بِالْعَدْلِ والإِحسان} (en-Nahl, 90. ayet) “Muhakkak ki Allah adaleti ve ihsanı emreder...” ayetini okudu.
فَقَالَ لَهُ مفروق: دَعَوْت - وَالله - يَا قرشي إِلَى مَكَارِم الْأَخْلَاق ومحاسن الْأَعْمَال وَلَقَد أفك قوم كَذبُوك وظاهروا عَلَيْك وَقَالَ هانىء بن قبيصَة: قد سَمِعت مَقَالَتك واستحسنت قَوْلك يَا أَخا قُرَيْش ويعجبني مَا تَكَلَّمت بِهِ ثمَّ قَالَ لَهُم رَسُول الله ﷺ: إِن لم تلبثوا إِلَّا يَسِيرا حَتَّى يمنحكم الله بِلَادهمْ وَأَمْوَالهمْ - يَعْنِي أَرض فَارس
Bunun üzerine Mefrûk ona: “Allah'a yemin olsun ki ey Kureyşli, pek yüce ahlaka ve pek güzel amellere davet ettin. Seni yalanlayan ve sana karşı birleşen kavim gerçekten iftira etmiş / sapkınlığa düşmüştür” dedi. Hâni' b. Kabîsa da: “Sözünü işittim ve sözünü güzel buldum ey Kureyşli kardeş; konuştukların pek hoşuma gitti” dedi. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara şöyle buyurdu: “Çok az bir zaman sonra Allah size onların beldelerini ve mallarını -yani Fars topraklarını
وأنهار كسْرَى - ويفرشكم بناتهم أتسبحون الله وتقدسونه فَقَالَ لَهُ النُّعْمَان بن شريك: اللَّهُمَّ وَإِن ذَلِك لَك يَا أَخا قُرَيْش - فَتلا رَسُول الله ﷺ {إِنَّا أَرْسَلْنَاك شَاهدا وَمُبشرا وَنَذِيرا وداعياً إِلَى الله بِإِذْنِهِ وسراجاً منيرا} الْأَحْزَاب الْآيَة ٤٥ الآيه
ve Kisrâ'nın nehirlerini- bağışlayacak ve kızlarını size eş kılacaktır; Allah'ı tesbih edip O'nu tenzih eder misiniz?” Bunun üzerine en-Nu'mân b. Şerîk ona: “Allahım, evet! Bu sana aittir ey Kureyşli kardeş” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {إِنَّا أَرْسَلْنَاك شَاهدا وَمُبشرا وَنَذِيرا وداعياً إِلَى الله بِإِذْنِهِ وسراجاً منيرا} (el-Ahzâb, 45. ayet) “Şüphesiz biz seni bir şahit, bir müjdeci, bir uyarıcı, O'nun izniyle Allah'a çağıran bir davetçi ve aydınlatıcı bir kandil olarak gönderdik” ayetini okudu.
ثمَّ نَهَضَ رَسُول الله ﷺ قَابِضا على يَد أبي بكر
Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir'in elini tutarak kalktı.
وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة {وَلَا تقتلُوا أَوْلَادكُم من إملاق} قَالَ: من خشيَة الْفَاقَة
Abd b. Humeyd ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den naklettiklerine göre, {وَلَا تقتلُوا أَوْلَادكُم من إملاق} “Yoksulluk endişesiyle çocuklarınızı öldürmeyin” kavli hakkında: “Fakirlik korkusundan [ötürü]” demiştir.
قَالَ: وَكَانَ أهل الْجَاهِلِيَّة يقتل أحدهم ابْنَته مَخَافَة الْفَاقَة عَلَيْهَا والسبا {وَلَا تقربُوا الْفَوَاحِش مَا ظهر مِنْهَا وَمَا بطن} قَالَ: سرها وعلانيتها
[Katâde] şöyle dedi: “Cahiliye halkından biri, başına fakirlik gelmesi ve esir düşmesi korkusuyla kızını öldürürdü.” {وَلَا تقربُوا الْفَوَاحِش مَا ظهر مِنْهَا وَمَا بطن} “Kötülüklerin açığına da gizlisine de yaklaşmayın” kavli hakkında ise: “Gizlisine de açığına da [demektir]” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس {وَلَا تقتلُوا أَوْلَادكُم من إملاق} قَالَ: خشيَة الْفقر {وَلَا تقربُوا الْفَوَاحِش مَا ظهر مِنْهَا وَمَا بطن} قَالَ: كَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّة لَا يرَوْنَ بِالزِّنَا بَأْسا فِي السِّرّ ويستقبحونه فِي الْعَلَانِيَة فحرَّم الله الزِّنَا فِي السِّرّ وَالْعَلَانِيَة
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre, {وَلَا تقتلُوا أَوْلَادكُم من إملاق} “Yoksulluk endişesiyle çocuklarınızı öldürmeyin” kavli hakkında: “Fakirlik korkusundan [ötürü]” demiştir. {وَلَا تقربُوا الْفَوَاحِش مَا ظهر مِنْهَا وَمَا بطن} “Kötülüklerin açığına da gizlisine de yaklaşmayın” kavli hakkında da şöyle demiştir: “Cahiliye döneminde gizlice yapılan zinada bir sakınca görmezler, açığını ise çirkin sayarlardı. Bunun üzerine Allah, zinanın gizlisini de açığını da haram kıldı.”
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عَطاء عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَلَا تقربُوا الْفَوَاحِش مَا ظهر مِنْهَا} قَالَ: الْعَلَانِيَة {وَمَا بطن} قَالَ: السِّرّ
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Atâ yoluyla İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre, {وَلَا تقربُوا الْفَوَاحِش مَا ظهر مِنْهَا} “Kötülüklerin açığına... yaklaşmayın” kavli hakkında: “Açık olanıdır”; {وَمَا بطن} “...ve gizlisine” kavli hakkında da: “Gizli olanıdır” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عمرَان بن حُصَيْن أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: أَرَأَيْتُم الزَّانِي وَالسَّارِق وشارب الْخمر مَا تَقولُونَ فيهم قَالُوا: الله وَرَسُوله أعلم
İbn Ebî Hâtim'in İmrân b. Husayn'dan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Zina eden, hırsızlık yapan ve içki içen hakkında ne dersiniz, onlar hakkında ne söylersiniz?” diye sordu. Onlar: “Allah ve Resûlü daha iyi bilir” dediler.
قَالَ: هن فواحش وفيهن عُقُوبَة
[Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: “Bunlar çirkin kötülüklerdir (fahişelerdir) ve bunlarda ceza vardır” buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن أبي حَازِم الرهاوي أَنه سمع مَوْلَاهُ يَقُول: كَانَ رَسُول الله ﷺ يَقُول مسئلة النَّاس من الْفَوَاحِش
İbn Ebî Hâtim'in İbn Ebî Hâzim er-Rehâvî'den naklettiğine göre o, efendisinin şöyle dediğini işitmiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: ‘İnsanlardan [dilenerek bir şeyler] istemek fahişelerdendir (çirkin kötülüklerdendir)’ buyururdu.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن يحيى بن جَابر قَالَ: بَلغنِي من الْفَوَاحِش الَّتِي نهى الله عَنْهَا فِي كِتَابه تَزْوِيج الرجل الْمَرْأَة فَإِذا نفضت لَهُ وَلَدهَا طَلقهَا من غير رِيبَة
İbn Ebî Hâtim'in Yahyâ b. Câbir'den naklettiğine göre şöyle demiştir: “Bana ulaştığına göre, Allah'ın Kitabı'nda nehyettiği çirkin kötülüklerden (fahişelerden) biri de, kişinin kadınla evlenip, kadın ona çocuklarını doğurup büyüttükten sonra hiçbir şüphe/sebep olmaksızın onu boşamasıdır.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَلَا تقربُوا الْفَوَاحِش مَا ظهر مِنْهَا} قَالَ: نِكَاح الْأُمَّهَات وَالْبَنَات {وَمَا بطن} قَالَ: الزِّنَا
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre, {وَلَا تقربُوا الْفَوَاحِش مَا ظهر مِنْهَا} “Kötülüklerin açığına... yaklaşmayın” kavli hakkında: “Analarla ve kızlarla nikahlanmaktır”; {وَمَا بطن} “...ve gizlisine” kavli hakkında ise: “Zinadır” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {وَلَا تقربُوا الْفَوَاحِش مَا ظهر مِنْهَا} قَالَ: ظلم النَّاس {وَمَا بطن} قَالَ: الزِّنَا وَالسَّرِقَة
İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İkrime'den naklettiklerine göre, {وَلَا تقربُوا الْفَوَاحِش مَا ظهر مِنْهَا} “Kötülüklerin açığına... yaklaşmayın” kavli hakkında: “İnsanlara zulmetmektir”; {وَمَا بطن} “...ve gizlisine” kavli hakkında da: “Zina ve hırsızlıktır” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {وَلَا تقتلُوا النَّفس} يَعْنِي نفس الْمُؤمن الَّتِي حرم الله قَتلهَا إِلَّا بِالْحَقِّ
İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den naklettiğine göre, {وَلَا تقتلُوا النَّفس} “...canı öldürmeyin” kavli hakkında: “Yani Allah'ın öldürülmesini haram kıldığı müminin canını [öldürmeyin], hak ile olması müstesnadır” demiştir.
وَأخرج أَحْمد وَالنَّسَائِيّ وَابْن قَانِع وَالْبَغوِيّ وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن سَلمَة بن قيس الْأَشْجَعِيّ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ فِي حجَّة الْوَدَاع أَلا إِنَّمَا هِيَ أَربع لَا تُشْرِكُوا بِاللَّه شَيْئا وَلَا تقتلُوا النَّفس الَّتِي حرم الله إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا تَزْنُوا وَلَا تَسْرِقُوا فَمَا أَنا بأشح عَلَيْهِنَّ مني إِذْ سَمِعتهنَّ من رَسُول الله ﷺ
Ahmed, Nesâî, İbn Kâni', Begavî, Taberânî ve İbn Merdûye'nin Seleme b. Kays el-Eşcaî'den naklettiklerine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Veda Haccı'nda şöyle buyurdu: “Haberiniz olsun ki [temel yasaklar] ancak dörttür: Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmayın, Allah'ın haram kıldığı canı hak ile olması müstesna öldürmeyin, zina etmeyin ve hırsızlık yapmayın.” [Seleme dedi ki]: “Bunları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğim andan beri onlara riayet etmekte hiç bu kadar titiz olmamıştım.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَطِيَّة فِي قَوْله {وَلَا تقربُوا مَال الْيَتِيم إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أحسن} قَالَ: طلب التِّجَارَة فِيهِ وَالرِّبْح فِيهِ
İbn Ebî Hâtim'in Atıyye'den naklettiğine göre, {وَلَا تقربُوا مَال الْيَتِيم إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أحسن} “Yetimin malına, en güzel olan şekli dışında yaklaşmayın” kavli hakkında: “Onunla ticaret yapmak ve onun için kâr aramaktır” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {وَلَا تقربُوا مَال الْيَتِيم إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أحسن} قَالَ: يَبْتَغِي للْيَتِيم فِي مَاله
İbn Ebî Hâtim'in ed-Dahhâk'tan naklettiğine göre, {وَلَا تقربُوا مَال الْيَتِيم إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أحسن} “Yetimin malına, en güzel olan şekli dışında yaklaşmayın” kavli hakkında: “Yetim için onun malında [kâr ve fayda] aramasıdır” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله {وَلَا تقربُوا مَال الْيَتِيم إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أحسن} قَالَ: الَّتِي هِيَ أحسن أَن يَأْكُل بِالْمَعْرُوفِ إِن افْتقر وَإِن اسْتغنى فَلَا يَأْكُل
İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den naklettiğine göre, {وَلَا تقربُوا مَال الْيَتِيم إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أحسن} “Yetimin malına, en güzel olan şekli dışında yaklaşmayın” kavli hakkında şöyle demiştir: “En güzel olan şekil; muhtaç düşerse maruf ölçüsünde yemesi, zengin ise yememesidir.”
قَالَ الله {وَمن كَانَ غَنِيا فليستعفف وَمن كَانَ فَقِيرا فَليَأْكُل بِالْمَعْرُوفِ} النِّسَاء الْآيَة ٦ فَسئلَ عَن الْكسْوَة فَقَالَ: لم يذكر الله كسْوَة وَإِنَّمَا ذكر الْأكل
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمن كَانَ غَنِيا فليستعفف وَمن كَانَ فَقِيرا فَليَأْكُل بِالْمَعْرُوفِ} (en-Nisâ, 6. ayet) “Zengin olan iffetli davransın (yetim malı yemesin), fakir olan da maruf ölçüde yesin”. Ona giyecekten sorulunca: “Allah giyeceği zikretmedi, ancak yemeyi zikretti” dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن عِكْرِمَة {وَلَا تقربُوا مَال الْيَتِيم} قَالَ: لَيْسَ لَهُ أَن يلبس من مَاله قلنسوه وَلَا عِمَامَة وَلَكِن يَده مَعَ يَده
Ebû'ş-Şeyh'in İkrime'den naklettiğine göre, {وَلَا تقربُوا مَال الْيَتِيم} “Yetimin malına yaklaşmayın” kavli hakkında: “Onun malından takke veya sarık giyme hakkı yoktur; ancak eli onun eliyle beraberdir (onun malını onun yararına koruyup işletir)” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الشّعبِيّ فِي قَوْله {حَتَّى يبلغ أشده} قَالَ: الأشد الْحلم إِذا كتبت لَهُ الْحَسَنَات وكتبت عَلَيْهِ السَّيِّئَات
İbn Ebî Hâtim'in eş-Şa'bî'den naklettiğine göre, {حَتَّى يبلغ أشده} “Rüşt çağına erişinceye kadar” kavli hakkında: “Eşüdd (rüşt çağı), lehine sevapların yazıldığı ve aleyhine günahların yazıldığı büluğ çağıdır” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن قيس فِي قَوْله {حَتَّى يبلغ أشده} قَالَ: خمس عشرَة سنة
İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. Kays'tan naklettiğine göre, {حَتَّى يبلغ أشده} “Rüşt çağına erişinceye kadar” kavli hakkında: “On beş yaştır” demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ربيعَة بن أبي عبد الرَّحْمَن
Ebû'ş-Şeyh'in Rebîa b. Ebî Abdirrahmân'dan naklettiğine göre,
أَنه كَانَ يَقُول فِي هَذِه الْآيَة: الأشد الْحلم لقَوْله {وابتلوا الْيَتَامَى حَتَّى إِذا بلغُوا النِّكَاح} النِّسَاء الْآيَة ٦
o bu ayet hakkında: “Eşüdd (rüşt çağı), {وابتلوا الْيَتَامَى حَتَّى إِذا بلغُوا النِّكَاح} (en-Nisâ, 6. ayet) “Yetimleri nikah çağına erinceye kadar deneyin” kavlinden dolayı büluğ çağıdır” derdi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن زيد بن أسلم قَالَ: الأشد: الْحلم
Ebû'ş-Şeyh'in Zeyd b. Eslem'den naklettiğine göre: “Eşüdd (rüşt çağı), büluğ çağıdır” demiştir.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن سعيد بن الْمسيب قَالَ: تَلا رَسُول الله ﷺ {أَوْفوا الْمِكْيَال وَالْمِيزَان بِالْقِسْطِ} {لَا نكلف نفسا إِلَّا وسعهَا} فَقَالَ: من أوفى على يَدَيْهِ فِي الْكَيْل وَالْمِيزَان وَالله يعلم صِحَة نِيَّته بِالْوَفَاءِ فيهمَا لم يُؤَاخذ وَذَلِكَ تَأْوِيل وسعهَا
İbn Merdûye'nin Saîd b. el-Müseyyeb'den naklettiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {أَوْفوا الْمِكْيَال وَالْمِيزَان بِالْقِسْطِ} “Ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın” {لَا نكلف نفسا إِلَّا وسعهَا} “Biz hiç kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz” ayetlerini okudu ve şöyle buyurdu: “Kim ölçü ve tartıda elinden gelenin tam karşılığını verirse ve Allah da her ikisinde tam vermeye dair niyetinin doğruluğunu bilirse, o kimse [sehven eksik kalan kısımdan] sorumlu tutulmaz. İşte ‘gücünün yettiği’ kavlinin tevili budur.”
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {وأوفوا الْكَيْل وَالْمِيزَان بِالْقِسْطِ}
Ebû'ş-Şeyh'in Saîd b. Cübeyr'den naklettiğine göre, {وأوفوا الْكَيْل وَالْمِيزَان بِالْقِسْطِ} “Ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın” kavli hakkında şöyle demiştir:
يَعْنِي بِالْعَدْلِ {لَا نكلف نفسا إِلَّا وسعهَا} يَعْنِي إِلَّا طاقتها
“Yani adaletle [tam yapın]. {لَا نكلف نفسا إِلَّا وسعهَا} ‘Biz hiç kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz’ [kavli ise], yani gücünün yettiğinden başkasını [yüklemeyiz demektir].”
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {بِالْقِسْطِ} قَالَ: بِالْعَدْلِ
Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den naklettiğine göre, {بِالْقِسْطِ} “Adaletle” kavli hakkında: “Adaletle [demektir]” demiştir.
وَأخرج التِّرْمِذِيّ وَضَعفه وَابْن عدي وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ يَا معشر التُّجَّار إِنَّكُم قد وليتم أمرا هَلَكت فِيهِ الْأُمَم السالفة قبلكُمْ: الميكال وَالْمِيزَان
Tirmizî (zayıf olduğunu belirterek), İbn Adiy, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Ey tüccarlar topluluğu! Şüphesiz siz, sizden önceki geçmiş ümmetlerin helak olmasına sebep olan bir işi -ölçü ve tartıyı- üstlenmiş bulunuyorsunuz.”
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عبد الله بن مَسْعُود قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ مَا نقص قوم الميكال وَالْمِيزَان إِلَّا سلط الله عَلَيْهِم الْجُوع
İbn Merdûye'nin Abdullah b. Mes'ûd'dan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Bir kavim ölçüyü ve tartıyı eksik yapmaya görsün, mutlaka Allah onların başına açlığı musallat eder.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن زيد فِي قَوْله {وَإِذا قُلْتُمْ فاعدلوا} قَالَ: قُولُوا الْحق
İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Zeyd'den naklettiklerine göre, {وَإِذا قُلْتُمْ فاعدلوا} “Söylediğiniz zaman adaletli olun” kavli hakkında: “Hakkı söyleyin [demektir]” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {وَإِذا قُلْتُمْ فاعدلوا وَلَو كَانَ ذَا قربى} يَعْنِي وَلَو كَانَ قرابتك فَقل فِيهِ الْحق
İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den naklettiğine göre, {وَإِذا قُلْتُمْ فاعدلوا وَلَو كَانَ ذَا قربى} “Söylediğiniz zaman, akrabanız dahi olsa adaletli olun” kavli hakkında: “Yani akrabanız bile olsa onun hakkında hakkı söyleyin [demektir]” demiştir.
- الْآيَة (١٥٣)
- Ayet (153)
- أخرج عبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَأَن هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبعُوهُ وَلَا تتبعوا السبل} قَالَ: اعلموا انما السَّبِيل سَبِيل وَاحِد جمَاعَة الْهدى ومصيره الْجنَّة وَأَن إِبْلِيس اشترع سبلاً مُتَفَرِّقَة جِمَاعهَا الضَّلَالَة ومصيرها النَّار
Abd b. Humeyd ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den naklettiklerine göre, {وَأَن هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبعُوهُ وَلَا تتبعوا السبل} “Şüphesiz bu, benim dosdoğru yolumdur, öyleyse ona uyun; başka yollara uymayın” kavli hakkında şöyle demiştir: “Bilin ki yol tektir; hidayetin toplandığı yerdir ve varacağı yer cennettir. İblis ise ayrışmış yollar koymuştur ki onların tamamı sapıklıktır ve varacağı yer cehennemdir.”
وَأخرج أَحْمد وَعبد بن حميد وَالنَّسَائِيّ وَالْبَزَّار وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: خطّ رَسُول الله ﷺ خطا بِيَدِهِ ثمَّ قَالَ هَذَا سَبِيل الله مُسْتَقِيمًا ثمَّ خطّ خُطُوطًا عَن يَمِين ذَلِك الْخط وَعَن شِمَاله ثمَّ قَالَ: وَهَذِه السبل لَيْسَ مِنْهَا سَبِيل إِلَّا عَلَيْهِ شَيْطَان يَدْعُو إِلَيْهِ ثمَّ قَرَأَ {وَأَن هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبعُوهُ وَلَا تتبعوا السبل فَتفرق بكم عَن سَبيله}
Ahmed, Abd b. Humeyd, Nesâî, Bezzâr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in İbn Mes'ûd'dan naklettiklerine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem eliyle bir çizgi çizdi ve: “Bu, Allah'ın dosdoğru yoludur” buyurdu. Sonra o çizginin sağına ve soluna çizgiler çizdi ve: “Bunlar da yollardır; bu yollardan hiçbir yol yoktur ki başında ona çağıran bir şeytan bulunmasın” buyurdu. Sonra: {وَأَن هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبعُوهُ وَلَا تتبعوا السبل فَتفرق بكم عَن سَبيله} “Şüphesiz bu, benim dosdoğru yolumdur, öyleyse ona uyun; başka yollara uymayın ki sizi O'nun yolundan ayırmasın” ayetini okudu.
وَأخرج أَحْمد وَابْن ماجة وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن جَابر بن عبد الله قَالَ كُنَّا جُلُوسًا عِنْد النَّبِي ﷺ فَخط خطا هَكَذَا أَمَامه فَقَالَ: هَذَا سَبِيل الله وخطين عَن يَمِينه وخطين عَن شِمَاله وَقَالَ: هَذَا سَبِيل الشَّيْطَان
Ahmed, İbn Mâce, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Câbir b. Abdillâh'tan naklettiklerine göre şöyle demiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında oturuyorduk. Önüne şöyle bir çizgi çizdi ve: “Bu, Allah'ın yoludur” buyurdu. Sağına iki çizgi, soluna da iki çizgi çizdi ve: “Bunlar da şeytanın yoludur” buyurdu.
ثمَّ وضع يَده فِي الْخط الْأَوْسَط وتلا {وَأَن هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبعُوهُ} الْآيَة
Sonra elini ortadaki çizginin üzerine koydu ve: {وَأَن هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبعُوهُ} “Şüphesiz bu, benim dosdoğru yolumdur, öyleyse ona uyun...” ayetini okudu.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن مَسْعُود أَن رجلا سَأَلَهُ مَا الصِّرَاط الْمُسْتَقيم قَالَ: تركنَا مُحَمَّد ﷺ فِي أدناه وطرفه الْجنَّة وَعَن يَمِينه جواد وَعَن شِمَاله جواد وَثمّ رجال يدعونَ من مر بهم فَمن أَخذ فِي تِلْكَ الْجواد انْتَهَت بِهِ إِلَى النَّار وَمن أَخذ على الصِّرَاط الْمُسْتَقيم انْتهى بِهِ إِلَى الْجنَّة ثمَّ قَرَأَ ابْن مَسْعُود {وَأَن هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبعُوهُ} الْآيَة
Abdurrezzâk, İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin İbn Mes'ûd'dan naklettiklerine göre bir adam ona dosdoğru yolun ne olduğunu sordu. O da şöyle dedi: “Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem bizi onun yakın ucunda bıraktı, diğer ucu ise cennettir. Onun sağında tali yollar, solunda da tali yollar vardır ve orada kendilerine uğrayanları çağıran adamlar bulunur. Kim o tali yollara saparsa bu onu cehenneme götürür; kim de dosdoğru yol üzerinde giderse bu onu cennete ulaştırır.” Sonra İbn Mes'ûd: {وَأَن هَذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبعُوهُ} “Şüphesiz bu, benim dosdoğru yolumdur, öyleyse ona uyun...” ayetini okudu.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {وَلَا تتبعوا السبل} قَالَ: الضلالات
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre, {وَلَا تتبعوا السبل} “Başka yollara uymayın” kavli hakkında: “Sapkınlıklar / batıl yollar [demektir]” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَلَا تتبعوا السبل} قَالَ: الْبدع والشبهات
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiklerine göre, {وَلَا تتبعوا السبل} “Başka yollara uymayın” kavli hakkında: “Bidatler ve şüpheler [demektir]” demiştir.
- الْآيَة (١٥٤)
- Ayet (154)
- أخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {تَمامًا على الَّذِي أحسن} قَالَ: على الْمُؤمنِينَ الْمُحْسِنِينَ
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiklerine göre, {تَمامًا على الَّذِي أحسن} “İyilik edenlere [nimetimizi] tamamlamak üzere” kavli hakkında: “İyilik eden müminlere [tamamlamak üzere]” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي صَخْر فِي قَوْله {تَمامًا على الَّذِي أحسن} قَالَ: تَمامًا لما قد كَانَ من إحسانه إِلَيْهِ
İbn Ebî Hâtim'in Ebû Sahr'dan naklettiğine göre, {تَمامًا على الَّذِي أحسن} “İyilik edenlere [nimetimizi] tamamlamak üzere” kavli hakkında: “Ona daha önce yapmış olduğu ihsanını tamamlamak üzere” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله {تَمامًا على الَّذِي أحسن} قَالَ: تَمامًا لنعمه عَلَيْهِم وإحسانه إِلَيْهِم
İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den naklettiğine göre, {تَمامًا على الَّذِي أحسن} “İyilik edenlere [nimetimizi] tamamlamak üzere” kavli hakkında: “Onlara olan nimetlerini ve ihsanını tamamlamak üzere” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {تَمامًا على الَّذِي أحسن} قَالَ: من أحسن فِي الدُّنْيَا تمَّم الله ذَلِك لَهُ فِي الْآخِرَة
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den naklettiklerine göre, {تَمامًا على الَّذِي أحسن} “İyilik edenlere [nimetimizi] tamamlamak üzere” kavli hakkında: “Kim dünyada iyilik yaparsa, Allah ahirette bunu onun için tamamlar” demiştir.
وَفِي لفظ: تمت لَهُ كَرَامَة الله يَوْم الْقِيَامَة
Bir lafızda da: “Kıyamet gününde Allah'ın ikramı onun için tamamlanmış olur” [şeklindedir].
وَفِي قَوْله {وتفصيلاً لكل شَيْء} أَي تبياناً لكل شَيْء وَفِيه حَلَاله وَحَرَامه
{وتفصيلاً لكل شَيْء} “Ve her şeyi açıklamak üzere” kavli hakkında ise: “Yani her şeyin beyanıdır; helali ve haramı onun içindedir” [demiştir].
وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف عَن هرون قَالَ: قِرَاءَة الْحسن تَمامًا على الْمُحْسِنِينَ
İbnü'l-Enbârî'nin el-Mesâhif'te Hârûn'dan naklettiğine göre şöyle demiştir: “Hasan'ın kıraati 'tamâmen ale'l-muhsinîn' (iyilik edenlere tamamlamak üzere) şeklindedir.”
وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي عَن هرون قَالَ: فِي قِرَاءَة عبد الله تَمامًا على الَّذين أَحْسنُوا
İbnü'l-Enbârî'nin Hârûn'dan naklettiğine göre şöyle demiştir: “Abdullah'ın kıraatinde 'tamâmen alellezîne ahsenû' (iyilik eden kimselere tamamlamak üzere) şeklindedir.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وتفصيلا لكل شَيْء} قَالَ: مَا أمروا بِهِ وَمَا نهوا عَنهُ
İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre, {وتفصيلا لكل شَيْء} “Ve her şeyi açıklamak üzere” kavli hakkında: “Kendilerine emredilen ve yasaklanan şeyler [demektir]” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد قَالَ: لما ألْقى مُوسَى الألواح لفي الْهدى وَالرَّحْمَة وَذهب التَّفْصِيل
İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre şöyle demiştir: “Mûsâ levhaları attığında hidayet ve rahmet baki kaldı, tafsilat (detaylı açıklamalar) ise gitti.”
- الْآيَة (١٥٥)
- Ayet (155)
- أخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَهَذَا كتاب أَنزَلْنَاهُ مبارك} قَالَ: هُوَ الْقُرْآن الَّذِي أنزلهُ الله على مُحَمَّد {فَاتَّبعُوهُ وَاتَّقوا} يَقُول: فاتبعوا مَا أحل فِيهِ وَاتَّقوا مَا حرم
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den naklettiklerine göre, {وَهَذَا كتاب أَنزَلْنَاهُ مبارك} “İşte bu [Kur'an] da indirdiğimiz mübarek bir kitaptır” kavli hakkında: “O, Allah'ın Muhammed'e indirdiği Kur'an'dır” demiştir. {فَاتَّبعُوهُ وَاتَّقوا} “Artık ona uyun ve sakının” kavli hakkında ise: “Onda helal kılınana uyun ve onda haram kılınandan sakının, demektir” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد فِي الزّهْد وَابْن الضريس وَمُحَمّد بن نصر وَالطَّبَرَانِيّ عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: إِن هَذَا الْقُرْآن شَافِع مُشَفع وَمَا حل مُصدق من جعله أماماً قَادَهُ إِلَى الْجنَّة وَمن جعل خَلفه سَاقه إِلَى النَّار
İbn Ebî Şeybe, ez-Zühd'de Ahmed, İbnü'd-Durays, Muhammed b. Nasr ve Taberânî'nin İbn Mes'ûd'dan naklettiklerine göre şöyle demiştir: “Şüphesiz bu Kur'an, şefaati kabul edilen bir şefaatçi ve doğruluğu tasdik edilen bir savunucudur/hasımdır. Kim onu önüne alırsa onu cennete götürür; kim de onu arkasına atarsa onu cehenneme sürer.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الضريس عَن أَبِيه عَن جده سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: يمثل الْقُرْآن يَوْم الْقِيَامَة رجلا فَيُؤتى الرجل قد حمله فَخَالف أمره فيقف لَهُ خصما فَيَقُول: يَا رب حَملته إيَّايَ فبئس حاملي تعدى حدودي وضيع فرائضي وَركب معصيتي وَترك طَاعَتي فَمَا يزَال يقذف عَلَيْهِ بالحجج حَتَّى يُقَال: فشأنك فَيَأْخُذ بِيَدِهِ فَمَا يُرْسِلهُ حَتَّى يكبه على منخره فِي النَّار وَيُؤْتى بِالرجلِ الصَّالح قد كَانَ حمله وَحفظ أمره فيتمثل لَهُ خصما دونه فَيَقُول: يَا رب حَملته إيَّايَ فحفظ حدودي وَعمل بفرائضي واجتنب معصيتي وَاتبع طَاعَتي فَمَا يزَال يقذف لَهُ بالحجج حَتَّى يُقَال لَهُ: شَأْنك بِهِ فَيَأْخُذ بِيَدِهِ فَمَا يُرْسِلهُ حَتَّى يلْبسهُ حلَّة الاستبرق ويعقد عَلَيْهِ تَاج الْملك ويسقيه كأس الْخمر
İbn Ebî Şeybe ve İbnü'd-Durays'ın babasından, onun da dedesinden naklettiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: “Kıyamet gününde Kur'an bir adam suretine büründürülür. Onu taşımış (ezberlemiş/öğrenmiş) fakat emrine muhalefet etmiş olan kişi getirilir. [Kur'an] onun karşısına hasım olarak dikilir ve: 'Ey Rabbim! Onu bana taşıttın, fakat o ne kötü bir taşıyıcı oldu; sınırlarımı aştı, farzlarımı zayi etti, bana isyan olan şeyleri işledi ve bana itaati terk etti' der. Aleyhine deliller sunmaya devam eder, nihayet: 'Onunla ne yaparsan yap' denilir. Bunun üzerine onun elinden tutar ve onu yüzüstü cehenneme atıncaya kadar bırakmaz. Onu taşımış ve emrini korumuş olan salih kişi de getirilir. [Kur'an] onu savunmak üzere hasım olarak dikilir ve: 'Ey Rabbim! Onu bana taşıttın; o sınırlarımı korudu, farzlarımla amel etti, bana isyandan kaçındı ve bana itaate uydu' der. Lehine deliller sunmaya devam eder, nihayet kendisine: 'Onunla dilediğini yap' denilir. Bunun üzerine onun elinden tutar; ona istebrak (parlak ipek) elbisesi giydirinceye, başına krallık tacı takıncaya ve ona [cennet] şarabı kadehini içirinceye kadar onu bırakmaz.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الضريس عَن أبي مُوسَى الْأَشْعَرِيّ قَالَ: إِن هَذَا الْقُرْآن كَائِن لكم ذكرا وكائن عَلَيْكُم وزراً فتعلموه واتبعوه فَإِنَّكُم إِن تتبعوا الْقُرْآن يُورد بكم رياض الْجنَّة وان يتبعكم الْقُرْآن يَزُجّ فِي أقفائكم حَتَّى يوردكم إِلَى النَّار
İbn Ebî Şeybe ve İbnü'd-Durays'ın Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den naklettiklerine göre şöyle demiştir: “Şüphesiz bu Kur'an sizin için ya bir ecir/övgü vesilesi olur ya da aleyhinize bir vebal olur. Onu öğrenin ve ona uyun. Zira siz Kur'an'a uyarsanız o sizi cennet bahçelerine ulaştırır; şayet Kur'an sizin ardınıza düşerse, sizi cehenneme sokuncaya kadar enselerinizden iter.”
- الْآيَة (١٥٦ - ١٥٧)
- Ayet (156 - 157)
- أخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {إِن تَقولُوا إِنَّمَا أنزل الْكتاب على طائفتين من قبلنَا} قَالَ: الْيَهُود وَالنَّصَارَى خَافَ أَن تَقوله قُرَيْش
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiklerine göre, {إِن تَقولُوا إِنَّمَا أنزل الْكتاب على طائفتين من قبلنَا} “«Kitap, yalnız bizden önceki iki topluluğa indirildi» demeyesiniz...” kavli hakkında: “Kureyş'in Yahudiler ve Hristiyanlar [hakkında böyle] söylemesinden endişe edildi [de Kur'an indirildi]” demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {على طائفتين من قبلنَا} قَالَ: هم الْيَهُود وَالنَّصَارَى {وَإِن كُنَّا عَن دراستهم} قَالَ: تلاوتهم
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre, {على طائفتين من قبلنَا} “Bizden önceki iki topluluğa” kavli hakkında: “Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır” demiştir. {وَإِن كُنَّا عَن دراستهم} “Biz onların okuduklarından...” kavli hakkında da: “Onların tilavetlerinden [habersizdik, demektir]” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {أَو تَقولُوا لَو أَنا أنزل علينا الْكتاب لَكنا أهْدى مِنْهُم} قَالَ: هَذَا قَول كفار الْعَرَب
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiklerine göre, {أَو تَقولُوا لَو أَنا أنزل علينا الْكتاب لَكنا أهْدى مِنْهُم} “Yahut «Bize de kitap indirilseydi, onlardan daha doğru yolda olurduk» demeyesiniz...” kavli hakkında: “Bu, Arap kâfirlerinin sözüdür” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {فقد جَاءَكُم بَيِّنَة من ربكُم} يَقُول: قد جاءتكم بَيِّنَة لِسَان عَرَبِيّ مُبين حِين لم يعرفوا دراسة الطَّائِفَتَيْنِ
İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den naklettiğine göre, {فقد جَاءَكُم بَيِّنَة من ربكُم} “İşte size Rabbinizden açık bir delil geldi” kavli hakkında şöyle demiştir: “Onlar o iki topluluğun okuduklarını bilmedikleri vakit, kendilerine apaçık Arapça bir lisanla açık bir delil gelmiştir.”
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وصدف عَنْهَا} قَالَ: أعرض عَنْهَا
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre, {وصدف عَنْهَا} “Ve ondan yüz çevirdi” kavli hakkında: “Ondan yüz çevirdi [demektir]” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {يصدفون} قَالَ: يعرضون
Abd b. Humeyd'in Dahhâk'tan naklettiğine göre, {يصدفون} “Yüz çevirirler” kavli hakkında: “Yüz çeviriyorlar [demektir]” demiştir.
- الْآيَة (١٥٨)
- Ayet (158)
- أخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن مَسْعُود {هَل ينظرُونَ إِلَّا أَن تأتيهم الْمَلَائِكَة} قَالَ: عِنْد الْمَوْت {أَو يَأْتِي رَبك} قَالَ: يَوْم الْقِيَامَة
İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Mes'ûd'dan naklettiklerine göre, {هَل ينظرُونَ إِلَّا أَن تأتيهم الْمَلَائِكَة} “Onlar ancak meleklerin kendilerine gelmesini mi bekliyorlar?” kavli hakkında: “Ölüm anında [gelmesini]” demiştir; {أَو يَأْتِي رَبك} “Yahut Rabbinin [emrinin] gelmesini mi?” kavli hakkında da: “Kıyamet gününde [gelmesini]” demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {هَل ينظرُونَ إِلَّا أَن تأتيهم الْمَلَائِكَة} قَالَ: بِالْمَوْتِ {أَو يَأْتِي رَبك} قَالَ: يَوْم الْقِيَامَة
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiklerine göre, {هَل ينظرُونَ إِلَّا أَن تأتيهم الْمَلَائِكَة} “Onlar ancak meleklerin kendilerine gelmesini mi bekliyorlar?” kavli hakkında: “Ölümle [gelmesini]” demiştir; {أَو يَأْتِي رَبك} “Yahut Rabbinin [emrinin] gelmesini mi?” kavli hakkında da: “Kıyamet gününde [gelmesini]” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مقَاتل فِي قَوْله {أَو يَأْتِي رَبك} قَالَ: يَوْم الْقِيَامَة فِي ظلل من الْغَمَام
İbn Ebî Hâtim'in Mukâtil'den naklettiğine göre, {أَو يَأْتِي رَبك} “Yahut Rabbinin [emrinin] gelmesini mi?” kavli hakkında: “Kıyamet gününde buluttan gölgeler içinde [gelmesini]” demiştir.
أخرج أَحْمد وَعبد بن حميد فِي مُسْنده وَالتِّرْمِذِيّ وَأَبُو يعلى وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ عَن النَّبِي ﷺ فِي قَوْله {يَوْم يَأْتِي بعض آيَات رَبك} قَالَ طُلُوع الشَّمْس من مغْرِبهَا
Ahmed, Müsned'inde Abd b. Humeyd, Tirmizî, Ebû Ya'lâ, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin Ebû Saîd el-Hudrî'den, onun da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiğine göre, {يَوْم يَأْتِي بعض آيَات رَبك} “Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün...” kavli hakkında: “Güneşin batıdan doğmasıdır” buyurmuştur.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَابْن عدي وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة عَن النَّبِي ﷺ فِي قَوْله {يَوْم يَأْتِي بعض آيَات رَبك} قَالَ طُلُوع الشَّمْس من مغْرِبهَا
Taberânî, İbn Adiy ve İbn Merdûye'nin Ebû Hüreyre'den, onun da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiğine göre, {يَوْم يَأْتِي بعض آيَات رَبك} “Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün...” kavli hakkında: “Güneşin batıdan doğmasıdır” buyurmuştur.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ {يَوْم يَأْتِي بعض آيَات رَبك} قَالَ: طُلُوع الشَّمْس من مغْرِبهَا
İbn Ebî Şeybe ve Abd b. Humeyd'in Ebû Saîd el-Hudrî'den naklettiklerine göre, {يَوْم يَأْتِي بعض آيَات رَبك} “Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün...” kavli hakkında: “Güneşin batıdan doğmasıdır” demiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَالطَّبَرَانِيّ عَن ابْن مَسْعُود فِي قَوْله {يَوْم يَأْتِي بعض آيَات رَبك} قَالَ: طُلُوع الشَّمْس من مغْرِبهَا
Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve Taberânî'nin İbn Mes'ûd'dan naklettiklerine göre, {يَوْم يَأْتِي بعض آيَات رَبك} “Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün...” kavli hakkında: “Güneşin batıdan doğmasıdır” demiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَالْفِرْيَابِي وَعبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالطَّبَرَانِيّ عَن ابْن مَسْعُود {يَوْم يَأْتِي بعض آيَات رَبك} قَالَ: طُلُوع الشَّمْس وَالْقَمَر من مغربهما مقترنين كالبعيرين القرينين ثمَّ قَرَأَ {وَجمع الشَّمْس وَالْقَمَر} الْقِيَامَة الْآيَة ٩
Saîd b. Mansûr, Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve Taberânî'nin İbn Mes'ûd'dan naklettiklerine göre, {يَوْم يَأْتِي بعض آيَات رَبك} “Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün...” kavli hakkında şöyle demiştir: “Güneş ve ayın, birbirine bağlanmış iki deve gibi yan yana batıdan doğmasıdır.” Sonra: {وَجمع الشَّمْس وَالْقَمَر} “Güneşle ay bir araya getirildiği [zaman]” (Kıyâmet: 9) ayetini okudu.
وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد {يَوْم يَأْتِي بعض آيَات رَبك} قَالَ: طُلُوع الشَّمْس من مغْرِبهَا
Abd b. Humeyd'in Mücâhid'den naklettiğine göre, {يَوْم يَأْتِي بعض آيَات رَبك} “Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün...” kavli hakkında: “Güneşin batıdan doğmasıdır” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَعبد الرَّزَّاق وَأحمد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ لَا تقوم السَّاعَة حَتَّى تطلع الشَّمْس من مغْرِبهَا فَإِذا طلعت وَرَآهَا النَّاس آمنُوا أَجْمَعُونَ فَذَلِك حِين لَا ينفع نفسا إيمَانهَا ثمَّ قَرَأَ الْآيَة
Abd b. Humeyd, Abdurrezzâk, Ahmed, Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Nesâî, İbn Mâce, İbnü'l-Münzir, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve el-Ba's'ta Beyhakî'nin Ebû Hüreyre'den naklettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Güneş batıdan doğmadıkça kıyamet kopmaz. O doğup da insanlar onu gördüklerinde hepsi birden iman ederler. İşte bu, daha önce iman etmemiş kişiye imanının fayda vermeyeceği andır.” Sonra bu ayeti okudu.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَعبد بن حميد وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي هُرَيْرَة عَن النَّبِي ﷺ قَالَ ثَلَاث إِذا خرجت لم ينفع نفسا إيمَانهَا لم تكن آمَنت من قبل
İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Abd b. Humeyd, Müslim, Tirmizî, İbn Cerîr, İbn Merdûye ve Beyhakî'nin Ebû Hüreyre'den naklettiklerine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Üç şey çıktığı zaman, daha önce iman etmemiş hiçbir kimseye imanı fayda vermez:
الدَّجَّال وَالدَّابَّة وطلوع الشَّمْس من مغْرِبهَا
Deccâl, Dâbbetü'l-arz ve güneşin batıdan doğması.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَمُسلم وَعبد بن حميد وَأَبُو دَاوُد وَابْن ماجة وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ عَن عبد الله بن عَمْرو قَالَ: حفظت من رَسُول الله ﷺ أَن أوّل الْآيَات خُرُوجًا طُلُوع الشَّمْس من مغْرِبهَا وَخُرُوج الدَّابَّة ضحى فأيتهما كَانَت قبل صاحبتها فالأخرى على أَثَرهَا ثمَّ قَالَ عبد الله وَكَانَ قَرَأَ الْكتب: وأظن
İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Müslim, Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, İbn Mâce, İbnü'l-Münzir, İbn Merdûye ve Beyhakî'nin Abdullah b. Amr'dan naklettiklerine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den ezberledim ki, ilk çıkacak alametler güneşin batıdan doğması ve kuşluk vakti Dâbbetü'l-arz'ın çıkmasıdır. Bu ikisinden hangisi diğerinden önce çıkarsa, diğeri hemen onun peşinden gelir. Sonra önceki kitapları okumuş olan Abdullah şöyle dedi: “Zannedersem
أَولهمَا خُرُوجًا طُلُوع الشَّمْس من مغْرِبهَا وَذَلِكَ أَنَّهَا كلما خرجت أَتَت تَحت الْعَرْش فسجدت وأستأذنت فِي الرُّجُوع فَيَأْذَن لَهَا فِي الرُّجُوع حَتَّى إِذا بدا لله أَن تطلع عَن مغْرِبهَا فعلت كَمَا كَانَت تفعل أَتَت تَحت الْعَرْش فسجدت واستأذنت فِي الرُّجُوع فَلم يرد عَلَيْهَا شَيْء ثمَّ تستأذن فِي الرُّجُوع فَلَا يرد عَلَيْهَا شَيْء حَتَّى إِذا ذهب من اللَّيْل مَا شَاءَ الله أَن يذهب وَعرفت أَنه إِن أذن لَهَا فِي الرُّجُوع لم تدْرك الْمشرق قَالَت: رب مَا أبعد الْمشرق من لي بِالنَّاسِ حَتَّى إِذا صَار الْأُفق كَأَنَّهُ طوق اسْتَأْذَنت فِي الرُّجُوع فَيُقَال لَهَا: من مَكَانك فاطلعي
onlardan ilk çıkacak olanı güneşin batıdan doğmasıdır. Şöyle ki, güneş her battığında Arş'ın altına gelir, secde eder ve geri dönmek için izin ister; ona geri dönmesi için izin verilir. Nihayet Allah onu batısından doğdurmayı dileyince [yine] her zamanki gibi yapar; Arş'ın altına gelir, secde eder ve geri dönmek için izin ister fakat ona hiçbir cevap verilmez. Sonra tekrar geri dönmek için izin ister, yine ona hiçbir cevap verilmez. Nihayet geceden Allah'ın dilediği kadar bir vakit geçip de geri dönmesine izin verilse bile doğuya yetişemeyeceğini anlayınca: 'Rabbim! Doğu ne kadar da uzak, insanlara kim gidecek?' der. Ufuk adeta bir halka gibi olunca geri dönmek için [tekrar] izin ister, ona: 'Bulunduğun yerden doğ!' denilir.
فطلعت على النَّاس من مغْرِبهَا ثمَّ تَلا عبد الله هَذِه الْآيَة {لَا ينفع نفسا إيمَانهَا لم تكن آمَنت من قبل أَو كسبت فِي ايمانها خيرا}
Bunun üzerine insanların üzerine batısından doğar.” Sonra Abdullah şu ayeti okudu: {لَا ينفع نفسا إيمَانهَا لم تكن آمَنت من قبل أَو كسبت فِي ايمانها خيرا} “Daha önce iman etmemiş veya imanında bir hayır kazanmamış kimseye o gün imanı fayda vermez.”
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن حُذَيْفَة قَالَ: سَأَلت رَسُول الله ﷺ فَقلت: يَا رَسُول الله مَا آيَة طُلُوع الشَّمْس من مغْرِبهَا فَقَالَ: تطول تِلْكَ اللَّيْلَة حَتَّى تكون قدر لَيْلَتَيْنِ فَبَيْنَمَا الَّذين كَانُوا يصلونَ فِيهَا فيعملون كَمَا كَانُوا والنجوم لَا ترى قد قَامَت مقَامهَا ثمَّ يرقدون ثمَّ يقومُونَ فيعملون ثمَّ يرقدون ثمَّ يقومُونَ فيطل عَلَيْهِم جنونهم حَتَّى يَتَطَاوَل عَلَيْهِم اللَّيْل فَيفزع النَّاس وَلَا يُصْبِحُونَ فَبَيْنَمَا هم ينتظرون طُلُوع الشَّمْس من مشرقها إِذا هِيَ طلعت من مغْرِبهَا فَإِذا رَآهَا النَّاس آمنُوا وَلَا يَنْفَعهُمْ أَيْمَانهم
İbn Merdûye'nin Huzeyfe'den naklettiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorup: “Ey Allah'ın Resûlü! Güneşin batıdan doğmasının alameti nedir?” dedim. Şöyle buyurdu: “O gece iki gece kadar uzar. O gecede namaz kılan kimseler her zamanki gibi amel ederler; yıldızlar ise görünmez, yerlerinde çakılıp kalmıştır. Sonra uyurlar, sonra kalkıp amel ederler, sonra uyurlar, sonra kalkarlar. Geceleri onlara o kadar uzar ki üzerlerine çöker; nihayet gece uzadıkça uzar, insanlar korkuya kapılır ve sabah olmaz. Onlar güneşin doğudan doğmasını beklerken birdenbire o batıdan doğuverir. İnsanlar onu gördüklerinde hepsi iman ederler fakat imanları kendilerine fayda vermez.”
وَأخرج عبد بن حميد وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي ذَر قَالَ: كنت ردف رَسُول الله ﷺ على حمَار وَعَلِيهِ بردعة وقطيفة وَذَاكَ عِنْد غرُوب الشَّمْس فَقَالَ: يَا أَبَا ذَر أَتَدْرِي أَيْن تغيب هَذِه قلت: الله وَرَسُوله أعلم
Abd b. Humeyd, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve Beyhakî'nin Ebû Zer'den naklettiklerine göre şöyle demiştir: Güneşin batışı esnasında, üzerinde bir semer ve kadife örtü bulunan bir eşeğin üzerinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in terkisindeydim. Şöyle buyurdu: “Ey Ebû Zer! Bu [güneşin] nereye battığını bilir misin?” Ben: “Allah ve Resûlü daha iyi bilir” dedim.
قَالَ: فَإِنَّهَا تغرب فِي عين حمئة تَنْطَلِق حَتَّى تَخِر لِرَبِّهَا سَاجِدَة تَحت الْعَرْش فَإِذا حَان خُرُوجهَا أذن لَهَا فَتخرج فَتَطلع فَإِذا أَرَادَ أَن يطْلعهَا من حَيْثُ تغرب حَبسهَا فَتَقول: يَا رب ان سيري بعيد فَيَقُول لَهَا: اطلعِي من حَيْثُ غربت
Şöyle buyurdu: “O, balçıklı bir pınara batar; gidip Arş'ın altında Rabbine secdeye kapanır. Doğma vakti gelince ona izin verilir, o da çıkar ve doğar. Onu battığı yerden doğdurmak istediğinde ise onu alıkoyar. Güneş: 'Rabbim! Benim yolum uzundur' der. [Allah] ona: 'Battığın yerden doğ!' buyurur.
فَذَلِك حِين لَا ينفع نفسا إيمَانهَا لم تكن آمَنت من قبل
İşte bu, daha önce iman etmemiş hiçbir kimseye imanının fayda vermeyeceği andır.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {يَوْم يَأْتِي بعض آيَات رَبك لَا ينفع نفسا إيمَانهَا لم تكن آمَنت من قبل} فَهُوَ آيَة لَا ينفع مُشْركًا إيمَانه عِنْد الْآيَات وينفع أهل الإِيمان عِنْد الْآيَات إِن كَانُوا اكتسبوا خيرا قبل ذَلِك قَالَ
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan naklettiklerine göre, {يَوْم يَأْتِي بعض آيَات رَبك لَا ينفع نفسا إيمَانهَا لم تكن آمَنت من قبل} “Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün, daha önce iman etmemiş hiçbir kimseye imanı fayda vermez” kavli hakkında şöyle demiştir: “Bu öyle bir ayettir ki, o ayetler geldiğinde hiçbir müşrike imanı fayda vermez; iman ehline ise eğer bundan önce hayır kazanmışlarsa o ayetler anında fayda verir.” İbn Abbâs dedi ki:
ابْن عَبَّاس: خرج رَسُول الله ﷺ عَشِيَّة من العشيات فَقَالَ لَهُم يَا عباد الله تُوبُوا إِلَى الله بقراب فَإِنَّكُم توشكون أَن تروا الشَّمْس من قبل الْمغرب فَإِذا فعلت ذَلِك حبست التَّوْبَة وطوى الْعَمَل وَختم الإِيمان
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem akşamlardan bir akşam çıkıp şöyle buyurdu: “Ey Allah'ın kulları! Vakit varken hemen Allah'a tövbe edin. Zira pek yakında güneşi batı tarafından göreceksiniz. Güneş böyle yaptığı zaman tövbe kapısı kapanır, amel dürülür ve iman mühürlenir.”
فَقَالَ النَّاس: هَل لذَلِك من آيَة يَا رَسُول الله فَقَالَ: آيَة تلكم اللَّيْلَة أَن تطول كَقدْر ثَلَاث لَيَال فيستيقظ الَّذين يَخْشونَ رَبهم فيصلون لَهُ ثمَّ يقضون صلَاتهم وَاللَّيْل كَأَنَّهُ لم ينْقض فيضطجعون حَتَّى إِذا استيقظوا وَاللَّيْل مَكَانَهُ فَإِذا رَأَوْا ذَلِك خَافُوا أَن يكون ذَلِك بَين يَدي أَمر عَظِيم فَإِذا أَصْبحُوا فطال عَلَيْهِم طُلُوع الشَّمْس فَبَيْنَمَا هم ينتظرونها إِذْ طلعت عَلَيْهِم من قبل الْمغرب فَإِذا فعلت ذَلِك لم ينفع نفسا إيمَانهَا لم تكن آمَنت قبل ذَلِك
İnsanlar: “Ey Allah'ın Resûlü! Bunun bir alameti var mıdır?” dediler. Şöyle buyurdu: “O gecenin alameti, üç gece kadar uzamasıdır. Rablerinden korkan kimseler uyanıp O'nun için namaz kılarlar, sonra namazlarını tamamlarlar ama gece sanki hiç bitmemiş gibidir. Tekrar yatarlar, nihayet uyandıklarında gece yine olduğu gibi durmaktadır. Bunu görünce çok büyük bir işin eşiğinde olunduğundan korkarlar. Sabah vaktine erdiklerinde güneşin doğması onlara çok uzar. Onlar güneşi beklerken birdenbire o batı tarafından doğuverir. Güneş böyle yaptığı zaman, daha önce iman etmemiş hiçbir kimseye imanı fayda vermez.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {يَوْم يَأْتِي بعض آيَات رَبك} الْآيَة
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den naklettiklerine göre, {يَوْم يَأْتِي بعض آيَات رَبك} “Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün...” ayeti hakkında şöyle demiştir:
قَالَ: ذكر لنا أَن نَبِي الله ﷺ كَانَ يَقُول بَادرُوا بِالْأَعْمَالِ سِتا: طُلُوع الشَّمْس من مغْرِبهَا والدجال وَالدُّخَان ودابة الأَرْض وَخُوَيصة أحدكُم وَأمر الْعَامَّة
Bize anlatıldığına göre Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktaydı: “Şu altı şeyden önce amellere koşun: Güneşin batıdan doğması, Deccâl, Duman, Dâbbetü'l-arz, her birinizin özel meselesi (ölüm) ve umumun meselesi
الْقِيَامَة ذكر لنا أَن قَائِلا قَالَ: يَا نَبِي الله مَا آيَة طُلُوع الشَّمْس من مغْرِبهَا قَالَ: تطول تِلْكَ اللَّيْلَة حَتَّى تكون قدر لَيْلَتَيْنِ
olan kıyamet.” Bize anlatıldığına göre bir kimse: “Ey Allah'ın Nebîsi! Güneşin batıdan doğmasının alameti nedir?” demiş; o da şöyle buyurmuştur: “O gece iki gece kadar uzar.
فَيقوم المتهجدون لحينهم الَّذِي كَانُوا يصلونَ فِيهِ فيصلون حَتَّى يقضوا صلَاتهم والنجوم مَكَانهَا لَا تسري ثمَّ يأْتونَ فرشهم فيرقدون حَتَّى تكل جنُوبهم ثمَّ يقومُونَ فيصلون حَتَّى يَتَطَاوَل عَلَيْهِم اللَّيْل فَيفزع النَّاس ثمَّ يُصْبِحُونَ وَلَا يُصْبِحُونَ إِلَّا عصراً عصراً فَبَيْنَمَا هم ينتظرونها من مشرقها إِذْ فجئتهم من مغْرِبهَا
Teheccüd kılanlar her zaman namaz kıldıkları vakitte kalkarlar ve namazlarını bitirinceye kadar namaz kılarlar; yıldızlar ise akıp gitmeksizin yerinde durmaktadır. Sonra yataklarına gelir, yanları ağrıyıncaya kadar uyurlar. Sonra tekrar kalkıp namaz kılarlar, nihayet gece onlara uzadıkça uzar ve insanlar korkuya kapılır. Sonra sabah vaktine ererler fakat sabah ancak ikindi üzeri gibi zayıf bir aydınlıkla olur. Onlar güneşi doğusundan beklerken birdenbire o batısından çıkıverir.”