وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن جَابر قَالَ: لما نزلت {قل هُوَ الْقَادِر على أَن يبْعَث عَلَيْكُم عذَابا من فَوْقكُم أَو من تَحت أَرْجُلكُم} قَالَ رَسُول الله ﷺ: أعوذ بِاللَّه من ذَلِك {أَو يلْبِسكُمْ شيعًا} قَالَ: هَذَا أيسر وَلَو استعاذه لأعاذه
İbn Merdûye'nin Câbir'den naklettiğine göre; { قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ } “De ki: O, sizin üzerinize üstünüzden veya ayaklarınızın altından bir azap göndermeye kādirdir” ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bundan Allah'a sığınırım' buyurdu. { أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا } “Veya sizi fırka fırka birbirinize düşürmeye” buyurunca ise: 'Bu daha kolaydır; şayet ondan da sığınma dileseydi, [Allah] onu da sığınmış kılardı (korurdu)' buyurdu.
وَأخرج أَحْمد وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه ونعيم بن حَمَّاد فِي الْفِتَن وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن سعد بن أبي وَقاص عَن النَّبِي ﷺ: فِي هَذِه الْآيَة {قل هُوَ الْقَادِر على أَن يبْعَث عَلَيْكُم عذَابا من فَوْقكُم أَو من تَحت أَرْجُلكُم} فَقَالَ النَّبِي ﷺ: أما انها كائنة وَلم يَأْتِ تَأْوِيلهَا بعد
Ahmed, hasen olduğunu belirterek Tirmizî, el-Fiten'de Nuaym b. Hammâd, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Sa'd b. Ebî Vakkās'tan naklettiğine göre, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem { قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ } “De ki: O, sizin üzerinize üstünüzden veya ayaklarınızın altından bir azap göndermeye kādirdir” ayeti hakkında şöyle buyurmuştur: 'Haberiniz olsun ki o muhakkak gerçekleşecektir, ancak onun tevili (vuku bulacağı zaman) henüz gelmemiştir.'
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية من طَرِيق أبي الْعَالِيَة عَن أبيّ بن كَعْب فِي قَوْله {قل هُوَ الْقَادِر} الْآيَة
İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve el-Hilye'de Ebû Nuaym'ın Ebu'l-Âliye yoluyla naklettiğine göre; Übey b. Ka'b, { قُلْ هُوَ الْقَادِرُ } “De ki: O kādirdir...” ayeti hakkında şöyle demiştir:
قَالَ: هن أَربع وكلهن عَذَاب وكلهن وَاقع لَا محَالة فمضت اثْنَتَانِ بعد وَفَاة رَسُول الله ﷺ بِخمْس وَعشْرين سنة فألبسوا شيعًا وذاق بَعضهم بَأْس بعض وَبقيت اثْنَتَانِ وَاقِعَتَانِ لَا محَالة الْخَسْف وَالرَّجم
Dedi ki: 'Bunlar dörttür, hepsi de azaptır ve hepsi de kaçınılmaz olarak vuku bulacaktır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından yirmi beş yıl sonra ikisi geçip gitti; fırka fırka birbirlerine düştüler ve kimisi kimisinin şiddetini tattı. Kaçınılmaz olarak gerçekleşecek olan diğer ikisi ise yere batırılma ve taş yağdırılmadır.'
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لما نزلت هَذِه الْآيَة {قل هُوَ الْقَادِر} قَامَ النَّبِي ﷺ فَتَوَضَّأ ثمَّ قَالَ اللَّهُمَّ لَا ترسل على أمتِي عذَابا من فَوْقهم وَلَا من تَحت أَرجُلهم وَلَا تَلبسهمْ شيعًا وَلَا تذق بَعضهم بَأْس بعض فَأَتَاهُ جِبْرِيل فَقَالَ: إِن الله قد أَجَارَ أمتك أَن يُرْسل عَلَيْهِم عذَابا من فَوْقهم أَو من تَحت أَرجُلهم
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Bu { قُلْ هُوَ الْقَادِرُ } “De ki: O kādirdir” ayeti indiğinde Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem kalkıp abdest aldı, sonra da: 'Allahım! Ümmetimin üzerine ne üstlerinden ne de ayaklarının altından bir azap gönderme, onları fırka fırka birbirine düşürme ve kimine kiminin şiddetini tattırma' diye dua etti. Bunun üzerine Cibrîl gelip şöyle dedi: 'Şüphesiz Allah, ümmetinin üzerine üstlerinden veya ayaklarının altından bir azap göndermekten onları korumuştur.'
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: دَعَوْت رَبِّي أَن يدْفع عَن أمتِي أَرْبعا فَرفع عَنْهُم اثْنَتَيْنِ وأبى أَن يرفع عَنْهُم اثْنَتَيْنِ دَعَوْت رَبِّي أَن يرفع عَنْهُم الرَّجْم من السَّمَاء وَالْغَرق من الأَرْض وَأَن لَا يلْبِسهُمْ شيعًا وَأَن لَا يُذِيق بَعضهم بَأْس بعض فَرفع عَنْهُم الرَّجْم وَالْغَرق وأبى أَن يرفع الْقَتْل والهرج
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Rabbimden ümmetimden dört şeyi defetmesini diledim; onlardan ikisini kaldırdı, ikisini ise kaldırmayı kabul etmedi. Rabbimden gökten taş yağdırılmasını ve yerden boğulmayı onlardan kaldırmasını, onları fırka fırka birbirine düşürmemesini ve kimine kiminin şiddetini tattırmamasını diledim. Taş yağdırılmasını ve boğulmayı onlardan kaldırdı; öldürmeyi ve kargaşayı (herc) kaldırmayı ise kabul etmedi.'
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَمُسلم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه وَابْن خُزَيْمَة وَابْن حبَان عَن سعد بن أبي وَقاص أَن النَّبِي ﷺ أقبل ذَات يَوْم من الْعَالِيَة حَتَّى إِذا مر بِمَسْجِد بني مُعَاوِيَة دخل فَرَكَعَ فِيهِ رَكْعَتَيْنِ وصلينا مَعَه ودعا ربه طَويلا ثمَّ انْصَرف إِلَيْنَا فَقَالَ: سَأَلت رَبِّي ثَلَاثًا فَأَعْطَانِي اثْنَتَيْنِ وَمَنَعَنِي وَاحِدَة سَأَلته أَن لَا يهْلك أمتِي بِالْغَرَقِ فَأَعْطَانِيهَا وَسَأَلته أَن لَا يهْلك أمتِي بِالسنةِ فَأَعْطَانِيهَا وَسَأَلته أَن لَا يَجْعَل بأسهم بَينهم فَمَنَعَنِيهَا
İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Müslim, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdûye, İbn Huzeyme ve İbn Hibbân'ın Sa'd b. Ebî Vakkās'tan naklettiğine göre; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün Âliye tarafından geldi; nihayet Benî Muâviye mescidinin yanından geçerken içeri girdi ve orada iki rekat namaz kıldı. Biz de onunla beraber namaz kıldık. Rabbine uzun uzun dua etti, sonra bize dönüp şöyle buyurdu: 'Rabbimden üç şey diledim; ikisini bana verdi, birini ise vermedi. Rabbimden ümmetimi boğularak helak etmemesini diledim, bunu bana verdi. Ümmetimi kıtlıkla helak etmemesini diledim, bunu da bana verdi. Aralarındaki şiddeti birbirine yöneltmemesini (birbirlerine düşürmemesini) diledim, bunu ise bana vermedi.'
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن مُعَاوِيَة بن أبي سُفْيَان قَالَ: خرج علينا رَسُول الله ﷺ فَقَالَ تحدثون من آخركم وَفَاة قُلْنَا: أجل
İbn Merdûye'nin Muâviye b. Ebî Süfyân'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanımıza çıkıp: 'En son kiminizin vefat edeceğini mi konuşuyorsunuz?' buyurdu. Biz: 'Evet' dedik.
قَالَ: فَإِنِّي من أوّلكم وَفَاة وتتبعوني أفناداً يهْلك بَعْضكُم بَعْضًا ثمَّ نزع هَذِه الْآيَة {قل هُوَ الْقَادِر على أَن يبْعَث عَلَيْكُم عذَابا من فَوْقكُم} حَتَّى بلغ {لكل نبإ مُسْتَقر وسوف تعلمُونَ}
Buyurdu ki: 'Kuşkusuz ben ilk vefat edeniniz olacağım; siz de fırkalar halinde beni takip edecek ve birbirinizi helak edeceksiniz.' Sonra { قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ } “De ki: O, sizin üzerinize üstünüzden bir azap göndermeye kādirdir” ayetinden { لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Her haberin kararlaştırılmış bir zamanı vardır ve yakında bileceksiniz” kısmına kadar okudu.
وَأخرج أَحْمد وَعبد بن حميد وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن ماجة وَالْبَزَّار وَابْن حبَان وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَاللَّفْظ لَهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ثَوْبَان أَنه سمع رَسُول الله ﷺ يَقُول: إِن رَبِّي زوى لي الأَرْض حَتَّى رَأَيْت مشارقها وَمَغَارِبهَا وَأَعْطَانِي الكنزين الْأَحْمَر والأبيض وَإِن أمتِي سيبلغ ملكهَا مَا زوى لي مِنْهَا وَإِنِّي سَأَلت رَبِّي لأمتي أَن لَا يهلكها بِسنة عَامَّة فَأَعْطَانِيهَا وَسَأَلته أَن لَا يُسَلط عَلَيْهَا عدوا من غَيرهم فَأَعْطَانِيهَا وَسَأَلته أَن لَا يُذِيق بَعضهم بَأْس بعض فَمَنَعَنِيهَا وَقَالَ: يَا مُحَمَّد إِنِّي إِذا قضيت قَضَاء لم يرد إِنِّي أَعطيتك لأمتك أَن لَا أهلكها بِسنة عَامَّة وَلَا أظهر عَلَيْهِم عدوا من غَيرهم فيستبيحهم بعامة وَلَو اجْتمع من بَين أقطارها حَتَّى يكون بَعضهم هُوَ يهْلك بَعْضًا وَبَعْضهمْ هُوَ يسبي بَعْضًا وَإِنِّي لَا أَخَاف على أمتِي إِلَّا الْأَئِمَّة المضلين وَلنْ تقوم السَّاعَة حَتَّى تلْحق قبائل من أمتِي بالمشركين وَحَتَّى تعبد قبائل من أمتِي الْأَوْثَان وَإِذا وضع السَّيْف فِي أمتِي لم يرفع عَنْهَا إِلَى يَوْم الْقِيَامَة وَأَنه قَالَ: كلهَا يُوجد فِي مائَة سنة وسيخرج فِي أمتِي كذابون ثَلَاثُونَ كلهم يزْعم أَنه نَبِي الله وَأَنا خَاتم الْأَنْبِيَاء لَا نَبِي بعدِي وَلنْ يزَال فِي أمتِي طَائِفَة يُقَاتلُون على الْحق ظَاهِرين لَا يضرهم من خذلهم حَتَّى يَأْتِي أَمر الله
Ahmed, Abd b. Humeyd, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, İbn Mâce, Bezzâr, İbn Hibbân, sahih olduğunu belirterek Hâkim -lafız ona aittir- ve İbn Merdûye'nin Sevbân'dan naklettiğine göre, o Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmiştir: 'Şüphesiz Rabbim benim için yeryüzünü dürdü de onun doğularını ve batılarını gördüm. Bana kırmızı ve beyaz iki hazine verildi. Muhakkak ki ümmetimin mülkü, benim için dürülen yerlere kadar ulaşacaktır. Ben Rabbimden ümmetim için onları genel bir kıtlıkla helak etmemesini diledim, bunu bana verdi. Kendileri dışından üzerlerine bir düşman musallat etmemesini diledim, bunu da bana verdi. Kimine kiminin şiddetini tattırmamasını diledim, bunu ise bana vermedi ve şöyle buyurdu: 'Ey Muhammed! Şüphesiz Ben bir hüküm verdiğim zaman o geri çevrilmez. Ben ümmetin için onları genel bir kıtlıkla helak etmeyeceğimi ve -yeryüzünün her bucağından toplansalar bile- toptan köklerini kazıyacak kendilerinden başka bir düşmanı üzerlerine musallat etmeyeceğimi sana verdim; ta ki onların kimi kimini helak edip, kimi kimini esir alıncaya kadar.' Doğrusu ben ümmetim için saptırıcı önderlerden başkasından korkmam. Ümmetimden kabileler müşriklere katılmadıkça ve ümmetimden kabileler putlara tapmadıkça kıyamet kopmaz. Ümmetimin arasına bir kez kılıç konulduğu zaman, artık kıyamet gününe kadar onlardan kaldırılmaz. [Ravi] dedi ki: 'Bunların hepsi yüz sene içinde meydana gelir.' Ümmetimden hepsi kendisinin Allah'ın peygamberi olduğunu iddia eden otuz yalancı çıkacaktır; oysa ben peygamberlerin sonuncusuyum, benden sonra peygamber yoktur. Ümmetimden bir zümre hak üzere savaşıp üstün gelmeye devam edecektir; Allah'ın emri gelinceye kadar onları yüzüstü bırakanlar kendilerine zarar veremeyecektir.'
قَالَ: وَزعم أَنه لَا ينْزع رجل من أهل الْجنَّة شَيْئا من ثَمَرهَا إِلَّا أخلف الله مَكَانهَا مثلهَا وَأَنه قَالَ: لَيْسَ دِينَار يُنْفِقهُ رجل بأعظم أجرا من دِينَار يُنْفِقهُ على عِيَاله ثمَّ دِينَار يُنْفِقهُ على فرسه فِي سَبِيل الله ثمَّ دِينَار يُنْفِقهُ على أَصْحَابه فِي سَبِيل الله
[Ravi] dedi ki: 'Ve [Sevbân], cennet ehlinden bir kimsenin onun meyvesinden bir şey kopardığında, Allah'ın muhakkak onun yerine bir benzerini koyacağını nakletti. Ve [Resûlullah'ın] şöyle buyurduğunu söyledi: Bir adamın harcayacağı hiçbir dinar, ailesine harcadığı dinardan, sonra Allah yolundaki atına harcadığı dinardan, sonra da Allah yolundaki arkadaşlarına harcadığı dinardan daha büyük ecirli değildir.'
قَالَ:
Dedi ki:
وَزعم أَن نَبِي الله عظم شَأْن الْمَسْأَلَة وَأَنه إِذا كَانَ يَوْم الْقِيَامَة جَاءَ أهل الْجَاهِلِيَّة يحملون أوثانهم على ظُهُورهمْ فيسألهم رَبهم مَا كُنْتُم تَعْبدُونَ فَيَقُولُونَ: رَبنَا لم ترسل إِلَيْنَا رَسُولا وَلم يأتنا امْر
Ve Allah'ın Nebîsi'nin hesap sorma meselesini büyük gördüğünü ve kıyamet günü olduğu zaman Câhiliye ehlinin putlarını sırtlarında taşıyarak geleceklerini nakletti. Rableri onlara: 'Siz neye tapıyordunuz?' diye soracak, onlar da: 'Rabbimiz! Bize bir elçi göndermedin ve bize bir emir gelmedi' diyeceklerdir.
فَيَقُول: أَرَأَيْتُم إِن أَمرتكُم بِأَمْر تطيعوني فَيَقُولُونَ: نعم
[Allah] şöyle buyuracaktır: 'Size bir şey emredersem bana itaat eder misiniz?' Onlar: 'Evet' diyeceklerdir.
فَيَأْخُذ مواثيقهم على ذَلِك فيأمرهم أَن يعمدوا لِجَهَنَّم فيدخلونها فَيَنْطَلِقُونَ حَتَّى إِذا جاؤوها رَأَوْا لَهَا تغيظاً وزفيراً فهابوا فَرَجَعُوا إِلَى رَبهم فَقَالُوا: رَبنَا فرقنا مِنْهَا
Bunun üzerine onlardan kesin sözler alacak, sonra da cehenneme yönelip oraya girmelerini emredecektir. Yola koyulacaklar, nihayet oraya vardıklarında onun kaynamasını ve uğultusunu görünce korkacaklar ve Rablerine geri dönüp: 'Rabbimiz! Ondan çok korktuk' diyeceklerdir.
فَيَقُول: ألم تعطوني مواثيقكم لتطيعن اعمدوا إِلَيْهَا فادخلوا
[Allah] şöyle buyuracaktır: 'Bana itaat edeceğinize dair kesin söz vermemiş miydiniz? Ona yönelin ve girin!'
فَيَنْطَلِقُونَ حَتَّى إِذا رأوها فرقوا فَرَجَعُوا فَيَقُول: ادخلوها داخرين
Yine gidecekler, onu görünce yine korkup geri döneceklerdir. Bunun üzerine [Allah]: 'Oraya hor ve hakir olarak girin!' buyuracaktır.
قَالَ نَبِي الله ﷺ: لَو دخلوها أول مرّة كَانَت عَلَيْهِم بردا وَسلَامًا
Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Şayet ilk seferinde girselerdi, o kendilerine serinlik ve esenlik olurdu.'
وَأخرج أَحْمد وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن عبد الله بن عبد الله بن جَابر بن عتِيك عَن جَابر بن عتِيك قَالَ: جَاءَنَا عبد الله بن عمر وَفِي بني مُعَاوِيَة وَهِي قَرْيَة من قرى الْأَنْصَار فَقَالَ لي: هَل تَدْرِي أَيْن صلى رَسُول الله ﷺ من مَسْجِدكُمْ هَذَا قلت: نعم
Ahmed ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in Abdullah b. Abdillâh b. Câbir b. Atîk'ten, onun da Câbir b. Atîk'ten naklettiğine göre o şöyle demiştir: Abdullah b. Ömer, Ensâr köylerinden bir köy olan Benî Muâviye'de yanımıza geldi ve bana: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu mescidinizde nerede namaz kıldığını biliyor musun?' dedi. Ben: 'Evet' dedim.
وأشرت لَهُ إِلَى نَاحيَة مِنْهُ فَقَالَ: هَل تَدْرِي مَا الثَّلَاث الَّتِي دَعَا بِهن رَسُول الله ﷺ قلت: نعم
Ona mescidin bir tarafını işaret ettim. Dedi ki: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in dua ettiği o üç şeyin ne olduğunu biliyor musun?' Ben: 'Evet' dedim.
فَقَالَ: أَخْبرنِي بِهن
'Onları bana haber ver' dedi.
قلت: دَعَا أَن لَا يظْهر عَلَيْهِم عدوا من غَيرهم وَلَا يُهْلِكهُمْ بِالسِّنِينَ فاعطيها ودعا بِأَن لَا يَجْعَل بأسهم بَينهم فَمنعهَا
Dedim ki: 'Kendilerinden başka bir düşmanı üzerlerine galip kılmaması ve onları kıtlık yıllarıyla helak etmemesi için dua etti, bunlar ona verildi. Aralarındaki şiddeti birbirine yöneltmemesi için dua etti, bu ise ona verilmedi.'
قَالَ: صدقت لَا يزَال الْهَرج إِلَى يَوْم الْقِيَامَة
Dedi ki: 'Doğru söyledin; kargaşa (herc) kıyamet gününe kadar devam edecektir.'
وَأخرج أَحْمد وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي نَضرة الْغِفَارِيّ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ سَأَلت رَبِّي أَرْبعا فَأَعْطَانِي ثَلَاثًا وَمَنَعَنِي وَاحِدَة سَأَلت الله أَن لَا يجمع أمتِي على ضَلَالَة فَأَعْطَانِيهَا وَسَأَلت الله أَن لَا يظْهر عَلَيْهِم عدوا من غَيرهم فَأَعْطَانِيهَا وَسَأَلت الله أَن لَا يُهْلِكهُمْ بِالسِّنِينَ كَمَا أهلك الْأُمَم فَأَعْطَانِيهَا وَسَأَلت الله أَن لَا يلْبِسهُمْ شيعًا وَيُذِيق بَعضهم بَأْس بعض فَمَنَعَنِيهَا
Ahmed, Taberânî ve İbn Merdûye'nin Ebû Nadre el-Gıfârî'den naklettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Rabbimden dört şey diledim; üçünü bana verdi, birini ise vermedi. Allah'tan ümmetimi sapıklık üzerinde birleştirmemesini diledim, bunu bana verdi. Allah'tan kendilerinden başka bir düşmanı üzerlerine galip kılmamasını diledim, bunu bana verdi. Allah'tan önceki ümmetleri helak ettiği gibi onları kıtlık yıllarıyla helak etmemesini diledim, bunu bana verdi. Allah'tan onları fırka fırka birbirine düşürmemesini ve kimine kiminin şiddetini tattırmamasını diledim, bunu ise bana vermedi.'
وَأخرج أَحْمد وَالنَّسَائِيّ وَابْن مردوية عَن أنس قَالَ: رَأَيْت رَسُول الله ﷺ فِي سفر صلى سبْحَة الضُّحَى ثَمَان رَكْعَات فَلَمَّا انْصَرف قَالَ إِنِّي صليت صَلَاة رَغْبَة وَرَهْبَة سَأَلت رَبِّي ثَلَاثًا فَأَعْطَانِي اثْنَتَيْنِ وَمَنَعَنِي وَاحِدَة سَأَلته أَن لَا يَبْتَلِي أمتِي بِالسِّنِينَ فَفعل وَسَأَلته أَن لَا يظْهر عَلَيْهَا عدوهم فَفعل وَسَأَلته أَن لَا يلْبِسهُمْ شيعًا فَأبى عليّ
Ahmed, Nesâî ve İbn Merdûye'nin Enes'ten naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i bir yolculukta kuşluk nafilesi olarak sekiz rekat namaz kılarken gördüm. Namazı bitirince şöyle buyurdu: 'Ben rağbet ve korku (ümit ve haşyet) içinde bir namaz kıldım. Rabbimden üç şey diledim; ikisini bana verdi, birini ise vermedi. Ondan ümmetimi kıtlık yıllarıyla sınamamasını diledim, bunu kabul etti. Düşmanlarını onlara galip kılmamasını diledim, bunu kabul etti. Onları fırka fırka birbirine düşürmemesini diledim, bunu ise bana vermeyi kabul etmedi.'
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن مرْدَوَيْه عَن حُذَيْفَة بن الْيَمَان قَالَ خرج النَّبِي ﷺ إِلَى حرَّة بني مُعَاوِيَة وَاتَّبَعت أَثَره حَتَّى ظهر عَلَيْهَا فصلى الضُّحَى ثَمَان رَكْعَات
İbn Ebî Şeybe ve İbn Merdûye'nin Huzeyfe b. el-Yemân'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Benî Muâviye harresine (taşlığına) çıktı. Ben de onun izini takip ettim; nihayet oraya çıkınca sekiz rekat kuşluk namazı kıldı.
فَأطَال فِيهِنَّ ثمَّ الْتفت إِلَيّ فَقَالَ: إِنِّي سَأَلت الله ثَلَاثًا فَأَعْطَانِي اثْنَتَيْنِ وَمَنَعَنِي وَاحِدَة سَأَلته أَن لَا يُسَلط على أمتِي عدوّاً من غَيرهم فَأَعْطَانِي وَسَأَلته أَن لَا يُهْلِكهُمْ بغرق فَأَعْطَانِي وَسَأَلته أَن لَا يَجْعَل بأسهم بَينهم فَمَنَعَنِي
Bu rekatları uzattı, sonra bana dönüp şöyle buyurdu: 'Ben Allah'tan üç şey diledim; ikisini bana verdi, birini ise vermedi. Ümmetime kendilerinden başka bir düşmanı musallat etmemesini diledim, bana verdi. Onları suda boğularak helak etmemesini diledim, bana verdi. Aralarındaki şiddeti birbirine yöneltmemesini diledim, bunu ise bana vermedi.'
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ سَأَلت الله ثَلَاثًا فَأَعْطَانِي إثنتين وَمَنَعَنِي وَاحِدَة سَأَلت رَبِّي أَن لَا يهْلك أمتِي بِالسِّنِينَ فَفعل وَسَأَلت رَبِّي أَن لَا يُسَلط على أمتِي عدوا لَهَا فَفعل وَسَأَلت رَبِّي أَن لَا يهْلك أمتِي بَعْضهَا بِبَعْض فَمَنَعَنِيهَا
İbn Merdûye'nin Ebû Hureyre'den naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Allah'tan üç şey diledim; ikisini bana verdi, birini ise vermedi. Rabbimden ümmetimi kıtlık yıllarıyla helak etmemesini diledim, bunu kabul etti. Rabbimden ümmetime [yabancı] bir düşmanı musallat etmemesini diledim, bunu kabul etti. Rabbimden ümmetimin bir kısmını diğeriyle helak etmemesini diledim, bunu ise bana vermedi.'
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة عَن النَّبِي ﷺ قَالَ صليت صَلَاة رغباً ورهباً ودعوت دُعَاء رغباً ورهباً حَتَّى فرج لي عَن الْجنَّة فَرَأَيْت عناقيدها فهويت أَن أتناول مِنْهَا شَيْئا فخوفت بالنَّار فَسَأَلت رَبِّي ثَلَاثًا فَأَعْطَانِي إثنتين وكف عني الثَّالِثَة سَأَلته أَن لَا يظهرعلى أمتِي عدوها فَفعل وَسَأَلته أَن لَا يهلكها بِالسِّنِينَ فَفعل وَسَأَلته أَن لَا يلبسهَا شيعًا وَلَا يُذِيق بَعْضهَا بَأْس بعض فكفها عني
İbn Merdûye'nin Ebû Hureyre'den naklettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Rağbet ve korku içinde bir namaz kıldım ve rağbet ve korku ile dua ettim; hatta bana cennet açıldı da onun salkımlarını gördüm ve ondan bir şey koparmayı arzuladım; fakat ateşle korkutuldum. Rabbimden üç şey diledim; ikisini bana verdi, üçüncüsünü ise benden esirgedi. Düşmanını ümmetime galip kılmamasını diledim, kabul etti. Onları kıtlık yıllarıyla helak etmemesini diledim, kabul etti. Onları fırka fırka birbirine düşürmemesini ve bir kısmına diğerinin şiddetini tattırmamasını diledim, bunu ise benden esirgedi.'
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عبد الله بن شَدَّاد قَالَ: فقد معَاذ بن جبل أَو سعد بن معَاذ رَسُول الله ﷺ فَوَجَدَهُ قَائِما يُصَلِّي فِي الْحرَّة فَأَتَاهُ فتنحنح فَلَمَّا انْصَرف قَالَ: يَا رَسُول الله ﷺ رَأَيْتُك صليت صَلَاة لم تصل مثلهَا قَالَ صليت صَلَاة رَغْبَة وَرَهْبَة سَأَلت رَبِّي فِيهَا ثَلَاثًا فَأَعْطَانِي اثْنَتَيْنِ وَمَنَعَنِي وَاحِدَة سَأَلته أَن لَا يهْلك أمتِي جوعا فَفعل ثمَّ قَرَأَ {وَلَقَد أَخذنَا آل فِرْعَوْن بِالسِّنِينَ} الْأَعْرَاف الْآيَة ١٣٠ الْآيَة
İbn Merdûye'nin Abdullah b. Şeddâd'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Muâz b. Cebel veya Sa'd b. Muâz, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i aradı da onu harrede namaz kılarken buldu. Yanına gelip öksürdü. [Namazı] bitirince: 'Ey Allah'ın Resûlü! Senin benzerini kılmadığın bir namaz kıldığını gördüm' dedi. [Resûlullah] şöyle buyurdu: 'Rağbet ve korku dolu bir namaz kıldım. Onda Rabbimden üç şey diledim; ikisini bana verdi, birini ise vermedi. Ümmetimi açlıkla helak etmemesini diledim, kabul etti.' Sonra: { وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ } “Andolsun biz Firavun hanedanını kıtlık yıllarıyla yakaladık” (el-A'râf, 130) ayetini okudu.
وَسَأَلته أَن لَا يُسَلط عَلَيْهِم عدوا من غَيرهم فَفعل ثمَّ قَرَأَ {هُوَ الَّذِي أرسل رَسُوله بِالْهدى وَدين الْحق} الْفَتْح الْآيَة ٢٨ إِلَى آخر الْآيَة وَسَأَلته أَن لَا يَجْعَل بأسهم بَينهم فَمَنَعَنِي ثمَّ قَرَأَ {قل هُوَ الْقَادِر على أَن يبْعَث عَلَيْكُم عذَابا من فَوْقكُم} إِلَى آخر الْآيَة ثمَّ قَالَ: لَا يزَال هَذَا الدّين ظَاهرا على من ناوأهم
'Ve kendilerinden başka bir düşmanı üzerlerine musallat etmemesini diledim, kabul etti.' Sonra { هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ } “O, Resûlünü hidayet ve hak din ile gönderendir” (el-Feth, 28) ayetini sonuna kadar okudu. 'Ve aralarındaki şiddeti birbirine yöneltmemesini diledim, bunu bana vermedi.' Sonra { قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ } “De ki: O, sizin üzerinize üstünüzden bir azap göndermeye kādirdir” ayetini sonuna kadar okudu. Sonra şöyle buyurdu: 'Bu din, kendilerine düşmanlık edenlere karşı daima üstün kalacaktır.'
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَالتِّرْمِذِيّ وَصَححهُ وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه عَن خباب بن الارث فِي قَوْله {أَو يلْبِسكُمْ شيعًا} قَالَ: راقب خباب النَّبِي ﷺ وَهُوَ يُصَلِّي حَتَّى إِذا كَانَ فِي الصُّبْح قَالَ لَهُ: يَا نَبِي الله لقد رَأَيْتُك تصلي هَذِه اللَّيْلَة صَلَاة مَا رَأَيْتُك تصلي مثلهَا قَالَ أجل إِنَّهَا صَلَاة رَغْبَة
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, sahih olduğunu belirterek Tirmizî, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye'nin Habbâb b. el-Eret'ten { أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا } “Veya sizi fırka fırka birbirinize düşürmeye” kavli hakkında naklettiğine göre o şöyle demiştir: Habbâb, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'i namaz kılarken gözetti; sabah olunca ona: 'Ey Allah'ın Nebîsi! Bu gece öyle bir namaz kıldığını gördüm ki senin benzerini kıldığını hiç görmemiştim' dedi. [Resûlullah] şöyle buyurdu: 'Evet, o rağbet
وَرَهْبَة سَأَلت رَبِّي فِيهَا ثَلَاث خِصَال فَأَعْطَانِي إثنتين وَمَنَعَنِي وَاحِدَة سَأَلته أَن لَا يُهْلِكنَا بِمَا أهلكت بِهِ الْأُمَم قبلكُمْ فَأَعْطَانِي وَسَأَلته أَن لَا يُسَلط علينا عدوا من غَيرنَا فَأَعْطَانِي وَسَأَلته أَن لَا يلْبِسنَا شيعًا فَمَنَعَنِي
ve korku dolu bir namazdır. Onda Rabbimden üç haslet diledim; ikisini bana verdi, birini ise vermedi. Sizden önceki ümmetleri kendisiyle helak ettiği şeylerle bizi helak etmemesini diledim, bana verdi. Bizim dışımızdan bir düşmanı üzerimize musallat etmemesini diledim, bana verdi. Bizi fırka fırka birbirimize düşürmemesini diledim, bunu ise bana vermedi.'
وَأخرج ابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق نَافِع بن خَالِد الْخُزَاعِيّ عَن أَبِيه أَن النَّبِي ﷺ صلى صَلَاة خَفِيفَة الرُّكُوع وَالسُّجُود فَقَالَ: قد كَانَت صَلَاة رَغْبَة وَرَهْبَة فَسَأَلت الله فِيهَا ثَلَاثًا فَأَعْطَانِي إثنتين وَبَقِي وَاحِدَة سَأَلت الله أَن لَا يُصِيبكُم بِعَذَاب أصَاب بِهِ قبلكُمْ فَأَعْطَانِيهَا وَسَأَلت الله أَن لَا يُسَلط عَلَيْكُم عدوا يستبيح بيضتكم فَأَعْطَانِيهَا وَسَأَلته أَن لَا يلْبِسكُمْ شيعًا وَيُذِيق بَعْضكُم بَأْس بعض فَمَنَعَنِيهَا
İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin Nâfi' b. Hâlid el-Huzâî yoluyla babasından naklettiğine göre; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem rükusu ve secdesi hafif bir namaz kıldı ve şöyle buyurdu: 'Bu, rağbet ve korku dolu bir namazdı. Onda Allah'tan üç şey diledim; ikisini bana verdi, biri ise kaldı. Allah'tan, sizden öncekilere isabet ettirdiği bir azabı size isabet ettirmemesini diledim, bunu bana verdi. Allah'tan kökünüzü kazıyacak bir düşmanı üzerinize musallat etmemesini diledim, bunu bana verdi. Sizi fırka fırka birbirinize düşürmemesini ve kiminize kiminizin şiddetini tattırmamasını diledim, bunu ise bana vermedi.'
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن خَالِد الْخُزَاعِيّ وَكَانَ من أَصْحَاب الشَّجَرَة قَالَ: صلى بِنَا رَسُول الله ﷺ ذَات يَوْم صَلَاة فأخف وَجلسَ فَأطَال الْجُلُوس فَلَمَّا انْصَرف قُلْنَا: يَا رَسُول الله أطلت الْجُلُوس فِي صَلَاتك قَالَ: إِنَّهَا صَلَاة رَغْبَة وَرَهْبَة سَأَلت الله فِيهَا ثَلَاث خِصَال فَأَعْطَانِي إثنتين وَمَنَعَنِي وَاحِدَة سَأَلته أَن لَا يسحتكم بِعَذَاب أصَاب من كَانَ قبلكُمْ فَأَعْطَانِيهَا وَسَأَلته أَن لَا يُسَلط على بيضتكم عدوا فيجتاحها فَأَعْطَانِيهَا وَسَأَلته أَن لَا يلْبِسكُمْ شيعًا وَيُذِيق بَعْضكُم بَأْس بعض فَمَنَعَنِيهَا
Taberânî'nin Ağaç altında biat edenlerden (ashâb-ı şecere) olan Hâlid el-Huzâî'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün bize namaz kıldırdı; [namazı] hafif tuttu, oturuşu ise uzattı. Namazı bitirince: 'Ey Allah'ın Resûlü! Namazında oturuşu uzattın' dedik. Şöyle buyurdu: 'O, rağbet ve korku dolu bir namazdı. Onda Allah'tan üç haslet diledim; ikisini bana verdi, birini ise vermedi. Sizden öncekilere isabet eden bir azapla kökünüzü kurutmamasını diledim, bunu bana verdi. Kökünüzü kazıyacak bir düşmanı üzerinize musallat etmemesini diledim, bunu bana verdi. Sizi fırka fırka birbirinize düşürmemesini ve kiminize kiminizin şiddetini tattırmamasını diledim, bunu ise bana vermedi.'
وَأخرج نعيم بن حَمَّاد فِي كتاب الْفِتَن عَن ضرار بن عَمْرو قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ فِي قَوْله {أَو يلْبِسكُمْ شيعًا} قَالَ: أَربع فتن تَأتي فتنته الأولى يسْتَحل فِيهَا الدِّمَاء وَالثَّانيَِة يسْتَحل فِيهَا الدِّمَاء وَالْأَمْوَال وَالثَّالِثَة يسْتَحل فِيهَا الدِّمَاء وَالْأَمْوَال والفروج وَالرَّابِعَة عمياء مظْلمَة تمور مور الْبَحْر تَنْتَشِر حَتَّى لَا يبْقى بَيت من الْعَرَب إِلَّا دَخلته
Nuaym b. Hammâd'ın Kitâbü'l-Fiten'de Dırâr b. Amr'dan naklettiğine göre; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem { أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا } “Veya sizi fırka fırka birbirinize düşürmeye” kavli hakkında şöyle buyurmuştur: 'Gelecek olan dört fitnedir: İlk fitnede kanlar helal sayılır; ikincisinde kanlar ve mallar helal sayılır; üçüncüsünde kanlar, mallar ve ırzlar helal sayılır; dördüncüsü ise kör, kapkaranlık, denizin dalgalanması gibi çalkalanan ve içine girmediği hiçbir Arap evi bırakmayacak şekilde yayılan bir fitnedir.'
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه عَن شَدَّاد بن أَوْس يرفعهُ إِلَى النَّبِي ﷺ قَالَ إِن الله زوى لي الأَرْض حَتَّى رَأَيْت مشارقها وَمَغَارِبهَا وَإِن ملك أمتِي سيبلغ مَا زوي لي مِنْهَا وَأَنِّي أَعْطَيْت الكنزين الْأَحْمَر والأبيض وَإِنِّي سَأَلت رَبِّي أَن لَا يهْلك قوم بِسنة عَامَّة وَأَن لَا يلْبِسهُمْ شيعًا وَلَا يُذِيق بَعضهم بَأْس بعض
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye'nin Şeddâd b. Evs'ten merfû olarak naklettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Şüphesiz Allah benim için yeryüzünü dürdü de onun doğularını ve batılarını gördüm. Muhakkak ki ümmetimin mülkü, benim için dürülen yerlere kadar ulaşacaktır. Bana kırmızı ve beyaz iki hazine verildi. Ben Rabbimden kavmimi genel bir kıtlıkla helak etmemesini, onları fırka fırka birbirine düşürmemesini ve kimine kiminin şiddetini tattırmamasını diledim.
فَقَالَ: يَا مُحَمَّد إِنِّي إِذا قضيت قَضَاء فَإِنَّهُ لَا يرد وَإِنِّي أَعطيتك لأمتك أَن لَا أهلكهم بِسنة عَامَّة وَلَا أسلط عَلَيْهِم عدوا من سواهُم فيهلكوهم حَتَّى يكون بَعضهم يهْلك بَعْضًا وَبَعْضهمْ يقتل بَعْضًا وَبَعْضهمْ يسبي
Bunun üzerine [Allah] şöyle buyurdu: 'Ey Muhammed! Şüphesiz Ben bir hüküm verdiğim zaman artık o geri çevrilmez. Ben ümmetin için onları genel bir kıtlıkla helak etmeyeceğimi ve -onların kimi kimini helak edip, kimi kimini öldürüp, kimi de
بَعْضًا فَقَالَ النَّبِي ﷺ: إِنِّي أَخَاف على أمتِي الْأَئِمَّة المضلين فَإِذا وضع السَّيْف فِي أمتِي لم يرفع عَنْهُم إِلَى يَوْم الْقِيَامَة
kimini esir alıncaya kadar- kendileri dışından onları helak edecek bir düşmanı üzerlerine musallat etmeyeceğimi sana verdim.' Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Doğrusu ben ümmetim için saptırıcı önderlerden korkarım. Ümmetimin arasına kılıç konulduğu zaman, artık kıyamet gününe kadar onlardan kaldırılmaz.'
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَابْن ماجة وَابْن الْمُنْذر وَاللَّفْظ لَهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن معَاذ بن جبل قَالَ: صلى رَسُول الله ﷺ صَلَاة فَأطَال قِيَامهَا وركوعها وسجودها فَلَمَّا انْصَرف قلت: يَا رَسُول الله لقد أطلت الْيَوْم الصَّلَاة فَقَالَ إِنَّهَا صَلَاة رَغْبَة وَرَهْبَة إِنِّي سَأَلت رَبِّي ثَلَاثًا فَأَعْطَانِي إثنتين وَمَنَعَنِي وَاحِدَة سَأَلت رَبِّي أَن لَا يُسَلط على أمتِي عدوا من سواهُم فيهلكهم عَامَّة فَأَعْطَانِيهَا وَسَأَلته أَن لَا يُسَلط عَلَيْهِم سنة فتهلكهم عَامَّة فَأَعْطَانِيهَا وَلَفظ أَحْمد وَابْن ماجة وَسَأَلته أَن لَا يُهْلِكهُمْ غرقاً فَأَعْطَانِيهَا وَسَأَلته أَن لَا يَجْعَل بأسهم بَينهم فَمَنَعَنِيهَا
İbn Ebî Şeybe, Ahmed, İbn Mâce, lafız ona ait olmak üzere İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye'nin Muâz b. Cebel'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir namaz kıldı; kıyamını, rükusunu ve secdesini uzattı. Namazı bitirince: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bugün namazı çok uzattın' dedim. Şöyle buyurdu: 'O, rağbet ve korku dolu bir namazdı. Ben Rabbimden üç şey diledim; ikisini bana verdi, birini ise vermedi. Rabbimden ümmetimin üzerine kendileri dışından onları toptan helak edecek bir düşman musallat etmemesini diledim, bunu bana verdi. Onları toptan helak edecek bir kıtlığı üzerlerine musallat etmemesini diledim, bunu bana verdi.' -Ahmed ve İbn Mâce'nin lafzında ise: 'Onları boğarak helak etmemesini diledim, bunu bana verdi'- 'Aralarındaki şiddeti birbirine yöneltmemesini diledim, bunu ise bana vermedi.'
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة عَن النَّبِي ﷺ قَالَ سَأَلت رَبِّي لأمتي أَربع خِصَال فَأَعْطَانِي ثَلَاثًا وَمَنَعَنِي وَاحِدَة سَأَلته أَن لَا تكفر أمتِي وَاحِدَة فَأَعْطَانِيهَا وَسَأَلته أَن لَا يظْهر عَلَيْهِم عدوا من غَيرهم فَأَعْطَانِيهَا وَسَأَلته أَن لَا يعذبهم بِمَا عذب بِهِ الْأُمَم من قبلهم فَأَعْطَانِيهَا وَسَأَلته لَا يَجْعَل بأسهم بَينهم فَمَنَعَنِيهَا
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Ebû Hureyre'den naklettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Rabbimden ümmetim için dört haslet diledim; üçünü bana verdi, birini ise vermedi. Ümmetimin toptan küfre girmemesini diledim, bunu bana verdi. Kendilerinden başka bir düşmanın onlara galip gelmemesini diledim, bunu bana verdi. Kendilerinden önceki ümmetleri azaplandırdığı şeylerle onları azaplandırmamasını diledim, bunu bana verdi. Aralarındaki şiddeti birbirine yöneltmemesini diledim, bunu ise bana vermedi.'
وَأخرج ابْن جرير عَن الْحسن قَالَ لما نزلت هَذِه الْآيَة {قل هُوَ الْقَادِر على أَن يبْعَث عَلَيْكُم عذَابا} قَامَ رَسُول الله ﷺ فَتَوَضَّأ فَسَأَلَ ربه أَن لَا يُرْسل عَلَيْهِم عذَابا من فَوْقهم أَو من تَحت أَرجُلهم وَلَا يلبس أمته شيعًا وَيُذِيق بَعضهم بَأْس بعض كَمَا أذاق بني إِسْرَائِيل فهبط إِلَيْهِ جِبْرِيل فَقَالَ: يَا مُحَمَّد إِنَّك سَأَلت رَبك أَرْبعا فأعطاك إثنتين ومنعك إثنتين لن يَأْتِيهم عَذَاب من فَوْقهم وَلَا من تَحت أَرجُلهم يَسْتَأْصِلهُمْ فَإِنَّهُمَا عذابان لكل أمة اجْتمعت على تَكْذِيب نبيها ورد كتاب رَبهَا وَلَكنهُمْ يلْبِسهُمْ شيعًا وَيُذِيق بَعضهم بَأْس بعض وَهَذَانِ عذابان لأهل الإِقرار بالكتب والتصديق بالأنبياء وَلَكِن يُعَذبُونَ بِذُنُوبِهِمْ وَأوحى الله إِلَيْهِ {فإمَّا نذهبن بك فَإنَّا مِنْهُم منتقمون} التَّوْبَة الْآيَة ٥ يَقُول: من أمتك أَو نرينك الَّذِي وعدناهم من الْعَذَاب وَأَنت حَيّ فَإنَّا عَلَيْهِم مقتدرون
İbn Cerîr'in Hasan'dan naklettiğine göre; { قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا } “De ki: O, sizin üzerinize bir azap göndermeye kādirdir” ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kalkıp abdest aldı ve Rabbinden, İsrâiloğullarına tattırdığı gibi onların üzerine ne üstlerinden ne de ayaklarının altından bir azap göndermemesini, ümmetini fırka fırka birbirine düşürmemesini ve kimine kiminin şiddetini tattırmamasını diledi. Bunun üzerine Cibrîl ona inip şöyle dedi: 'Ey Muhammed! Sen Rabbinden dört şey istedin; ikisini sana verdi, ikisini ise vermedi. Köklerini kazıyacak şekilde ne üstlerinden ne de ayaklarının altından onlara bir azap gelmeyecektir; zira bu ikisi, peygamberini yalanlamakta ve Rabbinin kitabını reddetmekte birleşen her ümmetin azabıdır. Fakat onları fırka fırka birbirine düşürecek ve kimine kiminin şiddetini tattıracaktır; bu ikisi ise kitapları ikrar edip peygamberleri tasdik edenlerin azabıdır, lakin günahları sebebiyle azap görürler.' Allah ona: { فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ } “Eğer biz seni alıp götürürsek, şüphesiz onlardan intikam alırız” (et-Tevbe, 5) yani senin ümmetinden [intikam alırız], 'yahut sen hayattayken onlara vadettiğimiz azabı sana gösterirsek, şüphesiz biz onlara güç yetirenleriz' [ayetini] vahyetti.
فَقَامَ نَبِي الله ﷺ فراجع ربه فَقَالَ: أَي مُصِيبَة أَشد من أَن أرى أمتِي يعذب
Bunun üzerine Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem kalkıp tekrar Rabbine müracaat etti ve şöyle dedi: 'Ümmetimin bir kısmının diğerine azap ettiğini
بَعْضهَا بَعْضًا وَأوحى إِلَيْهِ {آلمَ أَحسب النَّاس أَن يتْركُوا} العنكبوت الْآيَتَانِ ١ - ٢ الْآيَتَيْنِ
görmemden daha şiddetli hangi musibet olabilir?' Bunun üzerine [Allah] ona: { الم * أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا } “Elif. Lâm. Mîm. İnsanlar, [yalnızca 'İman ettik' demeleriyle] bırakılacaklarını mı sandılar?” (el-Ankebût, 1-2) ayetlerini vahyetti.
فَأعلمهُ أَن أمته لم تخص دون الْأُمَم بالفتن وَأَنَّهَا ستبتلى كَمَا ابْتليت الْأُمَم ثمَّ أنزل عَلَيْهِ {قل رب إِمَّا تريني مَا يوعدون رب فَلَا تجعلني فِي الْقَوْم الظَّالِمين} الْمُؤْمِنُونَ الْآيَة ٩٣ فتعوذ نَبِي الله فأعاذه الله لم ير من أمته إِلَّا الْجَمَاعَة والألفة وَالطَّاعَة ثمَّ أنزل عَلَيْهِ آيَة حذر فِيهَا أَصْحَاب الْفِتْنَة فَأخْبرهُ أَنه إِنَّمَا يخص بهَا نَاس مِنْهُم دون نَاس فَقَالَ {وَاتَّقوا فتْنَة لَا تصيبن الَّذين ظلمُوا مِنْكُم خَاصَّة وَاعْلَمُوا أَن الله شَدِيد الْعقَاب} الْأَنْفَال الْآيَة ٢٥ فَخص بهَا أَقْوَامًا من أَصْحَاب مُحَمَّد ﷺ بعده وعصم بهَا أَقْوَامًا
Böylece ona, ümmetinin diğer ümmetler haricinde fitnelerden muaf tutulmadığını ve önceki ümmetlerin imtihan edildiği gibi onların da imtihan edileceğini bildirdi. Sonra ona: { قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي مَا يُوعَدُونَ * رَبِّ فَلَا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “De ki: Rabbim! Eğer onların tehdit olundukları şeyi mutlaka bana göstereceksen, Rabbim, beni o zalimler topluluğunun içinde kılma” (el-Mü'minûn, 93) ayetini indirdi. Allah'ın Nebîsi sığınma diledi, Allah da onu sığındırdı (korudu); ümmetinden birlik, kaynaşma ve itaatten başka bir şey görmedi. Sonra ona fitne ehlini uyardığı bir ayet indirdi ve bunun diğerleri hariç sadece onlardan bazı kimselere has olacağını haber vererek şöyle buyurdu: { وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ } “Öyle bir fitneden sakının ki, aranızdan sadece zulmedenlere isabet etmekle kalmaz. Bilin ki Allah'ın cezası pek çetindir” (el-Enfâl, 25). Böylece Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ardından gelen ashabından bazı toplulukları bununla belirledi, bazı toplulukları ise bundan korudu.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن زيد بن أسلم قَالَ: لما نزلت {قل هُوَ الْقَادِر على أَن يبْعَث عَلَيْكُم عذَابا} الْآيَة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Zeyd b. Eslem'den naklettiğine göre; { قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا } “De ki: O, sizin üzerinize bir azap göndermeye kādirdir...” ayeti indiğinde
قَالَ رَسُول الله ﷺ لَا ترجعوا بعدِي كفَّارًا يضْرب بَعْضكُم رِقَاب بعض بِالسُّيُوفِ فَقَالُوا: وَنحن نشْهد أَن لَا إِلَه إِلَّا الله وَأَنَّك رَسُول الله قَالَ: نعم
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Benden sonra kılıçlarla birbirinizin boyunlarını vuran kâfirler olarak dönmeyin!' buyurdu. Onlar: 'Biz Allah'tan başka ilah olmadığına ve senin Allah'ın Resûlü olduğuna şehadet ederken mi?' dediler. [Resûlullah]: 'Evet' buyurdu.
فَقَالَ بعض النَّاس: لَا يكون هَذَا أبدا فَأنْزل الله {انْظُر كَيفَ نصرف الْآيَات لَعَلَّهُم يفقهُونَ وَكذب بِهِ قَوْمك وَهُوَ الْحق} إِلَى قَوْله {وسوف تعلمُونَ}
İnsanlardan bazıları: 'Bu asla olmaz!' dediler. Bunun üzerine Allah { انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ * وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ } “Bak, anlasınlar diye ayetleri nasıl türlü türlü açıklıyoruz! O hak olduğu halde kavmin onu yalanladı” kısmından { وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Ve yakında bileceksiniz” kavline kadar olan ayetleri indirdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن فِي قولة {عذَابا من فَوْقكُم أَو من تَحت أَرْجُلكُم} قَالَ: هَذَا للْمُشْرِكين {أَو يلْبِسكُمْ شيعًا وَيُذِيق بَعْضكُم بَأْس بعض} قَالَ: للْمُسلمين
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Hasan'dan naklettiğine göre; o, { عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ } “Üstünüzden veya ayaklarınızın altından bir azap” kavli hakkında: 'Bu, müşrikler içindir' demiştir. { أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ } “Veya sizi fırka fırka birbirinize düşürmeye ve kiminize kiminizin şiddetini tattırmaya [kādirdir]” kavli hakkında ise: 'Müslümanlar içindir' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن قَانِع فِي مُعْجَمه عَن ابْن إِسْحَق عَن عبد الله بن أبي بكر قَالَ: قَرَأَ عبد الله بن سُهَيْل على أَبِيه {وَكذب بِهِ قَوْمك وَهُوَ الْحق قل لست عَلَيْكُم بوكيل} فَقَالَ: أما وَالله يَا بني لَو كنت إِذْ ذَاك وَنحن مَعَ النَّبِي ﷺ بِمَكَّة فهمت مِنْهَا إِذْ ذَاك مَا فهمت الْيَوْم لقد كنت إِذْ ذَاك أسلمت
İbn Ebî Hâtim ve el-Mu'cem'inde İbn Kâni'in İbn İshâk yoluyla Abdullah b. Ebî Bekr'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Abdullah b. Süheyl babasına { وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ } “O hak olduğu halde kavmin onu yalanladı. De ki: Ben sizin üzerinize bir vekil değilim” ayetini okudu. Bunun üzerine [babası] şöyle dedi: 'Vallahi ey oğlum! Eğer o vakit biz Mekke'de Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberken bundan bugün anladığımı anlamış olsaydım, muhakkak o gün Müslüman olurdum.'
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ فِي قَوْله {وَكذب بِهِ قَوْمك} يَقُول: كذبت قُرَيْش بِالْقُرْآنِ {وَهُوَ الْحق} وَأما الْوَكِيل: فالحفيظ
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in es-Süddî'den naklettiğine göre; { وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ } “Kavmin onu yalanladı” kavli hakkında: 'Kureyş Kur'an'ı yalanladı' demiştir. { وَهُوَ الْحَقُّ } “Halbuki o haktır” [kavli de böyledir]. el-Vekîl (الوكيل) ise koruyucu (el-hafîz) demektir.
وَأما {لكل نبإٍ مُسْتَقر} فَكَانَ نبأ الْقُرْآن اسْتَقر يَوْم بدر بِمَا كَانَ يعدهم من الْعَذَاب
{ لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ } “Her haberin kararlaştırılmış bir zamanı [ve yeri] vardır” kavline gelince; Kur'an'ın haberi, onlara vaad ettiği azap ile Bedir gününde gerçekleşip yerleşti.
وَأخرج النّحاس فِي ناسخه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {قل لست عَلَيْكُم بوكيل}
en-Nâsih adlı eserinde en-Nehhâs'ın İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; { قُلْ لَسْتُ عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ } “De ki: Ben sizin üzerinize bir vekil değilim” kavli hakkında
قَالَ: نسخ هَذِه الْآيَة آيَة السَّيْف {فَاقْتُلُوا الْمُشْركين حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} الزخرف الْآيَة ٤١
şöyle demiştir: 'Bu ayeti, kılıç ayeti olan { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” (ez-Zuhruf, 41) neshetmiştir.'
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {لكل نبأ مُسْتَقر} يَقُول: حَقِيقَة
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; o, { لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ } “Her haberin kararlaştırılmış bir zamanı vardır” kavli hakkında: 'Bir hakikati [vardır]' demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن أَنه قَرَأَ {لكل نبإٍ مُسْتَقر} قَالَ: حبست عقوبتها حَتَّى عمل ذنبها أرْسلت عقوبتها
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Hasan['dan] naklettiğine göre; o, { لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ } “Her haberin kararlaştırılmış bir zamanı vardır” ayetini okumuş ve şöyle demiştir: 'Cezası tutulmuştur; günahı işlendiğinde cezası salıverilir.'
وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {لكل نبإٍ مُسْتَقر وسوف تعلمُونَ} يَقُول: فعل وَحَقِيقَة مَا كَانَ مِنْهُ فِي الدُّنْيَا وَمَا كَانَ فِي الْآخِرَة
İbn Cerîr'in Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; { لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Her haberin kararlaştırılmış bir zamanı vardır; yakında bileceksiniz” kavli hakkında şöyle demiştir: 'Ondan dünyada olanın da ahirette olanın da bir gerçekleşmesi ve hakikati [vardır].'
وَأخرج وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {لكل نبإٍ مُسْتَقر وسوف تعلمُونَ} قَالَ: لكل نبأ حَقِيقَة أما فِي الدُّنْيَا فَسَوف تَرَوْنَهُ وَأما فِي الْآخِرَة فَسَوف يَبْدُو لكم
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiğine göre; { لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Her haberin kararlaştırılmış bir zamanı vardır; yakında bileceksiniz” kavli hakkında şöyle demiştir: 'Her haberin bir hakikati vardır; dünyada olanı yakında göreceksiniz, ahirette olanı ise yakında size aşikâr olacaktır.'
- الْآيَة (٦٨ - ٦٩)
- Ayet (68 - 69)
- أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَإِذا رَأَيْت الَّذين يَخُوضُونَ فِي آيَاتنَا} وَنَحْو هَذَا فِي الْقُرْآن قَالَ: أَمر الله الْمُؤمنِينَ بِالْجَمَاعَة ونهاهم عَن الِاخْتِلَاف والفرقة وَأخْبرهمْ إِنَّمَا هلك من كَانَ قبلهم بالمراء والخصومات فِي دين الله
- İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; o, { وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşanları gördüğün zaman...” kavli ve Kur'an'daki benzerleri hakkında şöyle demiştir: 'Allah müminlere cemaat olmayı emretti, onları ihtilaf ve tefrikadan nehyetti ve onlara kendilerinden öncekilerin ancak Allah'ın dini hakkındaki münakaşa ve çekişmeler yüzünden helak olduğunu bildirdi.'
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَإِذا رَأَيْت الَّذين يَخُوضُونَ فِي آيَاتنَا فَأَعْرض عَنْهُم} قَالَ: نَهَاهُ الله أَن يجلس مَعَ الَّذين يَخُوضُونَ فِي آيَات الله يكذبُون بهَا فَإِن نسى فَلَا يقْعد بعد الذكرى مَعَ الْقَوْم الظَّالِمين
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde'den naklettiğine göre; { وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşanları gördüğün zaman onlardan yüz çevir” kavli hakkında şöyle demiştir: 'Allah, Allah'ın ayetleri hakkında ileri geri konuşup onları yalanlayanlarla oturmasını ona yasakladı. Eğer unutursa, hatırladıktan sonra artık o zalimler topluluğu ile beraber oturmasın.'
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَإِذا رَأَيْت الَّذين يَخُوضُونَ فِي آيَاتنَا} قَالَ: يستهزؤون بهَا نهى
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre; { وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşanları gördüğün zaman...” kavli hakkında: 'Onlarla alay ederler. [Allah],
مُحَمَّد ﷺ إِن يقْعد مَعَهم إِلَّا أَن ينسى فَإِذا ذكر فَليقمْ وَذَلِكَ قَول الله {فَلَا تقعد بعد الذكرى مَعَ الْقَوْم الظَّالِمين}
Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlarla oturmasını nehyetti; meğerki unutmuş olsun, hatırladığı zaman hemen kalksın. Allah'ın { فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Hatırladıktan sonra artık o zalim kavimle beraber oturma” kavli işte budur' demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو دَاوُد فِي ناسخه وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن أبي مَالك وَسَعِيد بن جُبَير فِي قَوْله {وَإِذا رَأَيْت الَّذين يَخُوضُونَ فِي آيَاتنَا} قَالَ: الَّذين يكذبُون بِآيَاتِنَا يَعْنِي الْمُشْركين {وَإِمَّا ينسينك الشَّيْطَان فَلَا تقعد بعد الذكرى} بعد مَا تذكر
Abd b. Humeyd, Nâsih'inde Ebû Dâvûd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Ebû Mâlik ve Saîd b. Cübeyr'den naklettiğine göre; { وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşanları gördüğün zaman...” kavli hakkında: 'Ayetlerimizi yalanlayanlar, yani müşrikler' demiştir. { وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى } “Eğer şeytan sana unutturursa, hatırladıktan sonra oturma” [kavli hakkında ise]: 'Hatırladıktan sonra'
قَالَ: إِن نسيت فَذكرت فَلَا تجْلِس مَعَهم {وَمَا على الَّذين يَتَّقُونَ من حسابهم من شَيْء} قَالَ: مَا عَلَيْك أَن يخوضوا فِي آيَات الله إِذا فعلت ذَلِك {وَلَكِن ذكرى لَعَلَّهُم يَتَّقُونَ} ذكروهم ذَلِك وأخبروهم أَنه يشق عَلَيْكُم فيتقون مساءتكم ثمَّ أنزل الله {وَقد نزل عَلَيْكُم فِي الْكتاب} النِّسَاء الْآيَة ١٤٠ الْآيَة
şöyle demiştir: 'Eğer unutur da sonra hatırlarsan onlarla oturma.' { وَمَا عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } “Sakınanlara onların hesabından bir şey yoktur” kavli hakkında: 'Sen bunu yaptığın takdirde onların Allah'ın ayetleri hakkında ileri geri konuşmalarından sana bir sorumluluk yoktur' demiştir. { وَلَكِنْ ذِكْرَى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “Fakat sakınırlar diye bir hatırlatmadır” kavli hakkında: 'Onlara bunu hatırlatın ve bunun size ağır geldiğini bildirin ki sizi üzmekten sakınsınlar' demiştir. Sonra Allah { وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ } “Oysa [Allah] size Kitap'ta indirmiştir...” (en-Nisâ, 140) ayetini indirdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي الْآيَة قَالَ: كَانَ الْمُشْركُونَ إِذا جالسوا الْمُؤمنِينَ وَقَعُوا فِي النَّبِي ﷺ وَالْقُرْآن فسبوه واستهزؤا بِهِ فَأَمرهمْ الله أَن لَا يقعدوا مَعَهم حَتَّى يخوضوا فِي حَدِيث غَيره
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den naklettiğine göre; o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: 'Müşrikler müminlerle bir arada oturduklarında Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ve Kur'an hakkında ileri geri konuşur, ona söver ve onunla alay ederlerdi. Bunun üzerine Allah [müminlere], onlar başka bir söze dalıncaya kadar onlarla oturmamalarını emretti.'
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُحَمَّد بن سِيرِين فِي قَوْله {وَإِذا رَأَيْت الَّذين يَخُوضُونَ فِي آيَاتنَا} قَالَ: كَانَ يرى أَن هَذِه الْآيَة نزلت فِي أهل الْأَهْوَاء
Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Muhammed b. Sîrîn'den naklettiğine göre; o, { وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşanları gördüğün zaman...” kavli hakkında: 'Bu ayetin heva ehli (ehl-i ehvâ) hakkında indiği görüşündeydi.'
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن أبي جَعْفَر قَالَ: لَا تجالسوا أهل الْخُصُومَات فَإِنَّهُم الَّذين يَخُوضُونَ فِي آيَات الله
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve el-Hilye'de Ebû Nuaym'ın Ebû Ca'fer'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'Çekişme ve münakaşa ehliyle oturup kalkmayın; çünkü onlar Allah'ın ayetleri hakkında ileri geri konuşan kimselerdir.'
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن مُحَمَّد بن عَليّ قَالَ: أَن أَصْحَاب الْأَهْوَاء من الَّذين يَخُوضُونَ فِي آيَات الله
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in naklettiğine göre Muhammed b. Ali şöyle demiştir: 'Heva ehli, Allah'ın ayetleri hakkında ileri geri konuşan kimselerdendir.'
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن جريج قَالَ: كَانَ الْمُشْركُونَ يَجْلِسُونَ إِلَى النَّبِي ﷺ يحبونَ أَن يسمعوا مِنْهُ فَإِذا سمعُوا استهزؤوا فَنزلت {وَإِذا رَأَيْت الَّذين يَخُوضُونَ فِي آيَاتنَا فَأَعْرض عَنْهُم} الْآيَة
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Cüreyc'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'Müşrikler Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına oturur, ondan dinlemeyi severlerdi; dinledikleri zaman da alay ederlerdi. Bunun üzerine { وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşanları gördüğün zaman onlardan yüz çevir...” ayeti indi.'
قَالَ: فَجعلُوا إِذا استهزؤوا قَامَ فحذروا وَقَالُوا: لَا تستهزؤوا فَيقوم فَذَلِك قَوْله {لَعَلَّهُم يَتَّقُونَ} إِن يخوضوا فَيقوم وَنزل {وَمَا على الَّذين يَتَّقُونَ من حسابهم من شَيْء} أَن تقعد مَعَهم وَلَكِن لَا تقعد ثمَّ نسخ قَوْله بِالْمَدِينَةِ {وَقد نزل عَلَيْكُم فِي الْكتاب أَن إِذا سَمِعْتُمْ} النِّسَاء الْآيَة ١٤٠
Dedi ki: 'Onlar alay etmeye başlayınca [Resûlullah] kalkardı. Bunun üzerine sakındılar ve: 'Alay etmeyin, yoksa kalkar' dediler. İşte { لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “Umulur ki sakınırlar” kavli, ileri geri konuşmaktan sakınırlar da kalkmaz [anlamındadır]. [Bunun peşinden], onlarla oturmak hususunda { وَمَا عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } “Sakınanlara onların hesabından bir şey yoktur” kavli indi, fakat [yine de] oturma. Daha sonra Medine'de { وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ } “Oysa O, size Kitap'ta indirmiştir ki: İşittiğiniz zaman...” (en-Nisâ, 140)
إِلَى قَوْله {إِنَّكُم إِذا مثلهم} نسخ قَوْله {وَمَا على الَّذين يَتَّقُونَ من حسابهم من شَيْء} الْآيَة
kavminden { إِنَّكُمْ إِذًا مِثْلُهُمْ } “O takdirde siz de muhakkak onlar gibi olursunuz” kavline kadar olan kısım, { وَمَا عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } “Sakınanlara onların hesabından bir şey yoktur...” ayetini neshetti.'
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَأَبُو نصر السجْزِي فِي الإِبانة عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَإِذا رَأَيْت الَّذين يَخُوضُونَ فِي آيَاتنَا} قَالَ: هم أهل الْكتاب نهى أَن يقْعد مَعَهم إِذا سمعهم يَقُولُونَ فِي الْقُرْآن غير الْحق
el-Firyâbî ve el-İbâne'de Ebû Nasr es-Siczî'nin Mücâhid'den naklettiğine göre; o, { وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşanları gördüğün zaman...” kavli hakkında: 'Onlar Ehl-i Kitaptır; Kur'an hakkında haktan gayrısını söyledikleri işitildiğinde onlarla oturulması nehyedilmiştir' demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي وَائِل قَالَ: إِن الرجل ليَتَكَلَّم بِالْكَلِمَةِ من الْكَذِب ليضحك بهَا جلساءه فيسخط الله عَلَيْهِ فَذكر ذَلِك لإِبْرَاهِيم النَّخعِيّ فَقَالَ: صدق أَو لَيْسَ ذَلِك فِي كتاب الله {وَإِذا رَأَيْت الَّذين يَخُوضُونَ فِي آيَاتنَا فَأَعْرض عَنْهُم} الْآيَة
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Vâil'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'Kişi, meclistekileri güldürmek için yalan bir söz söyler de Allah ona gazap eder.' Bu durum İbrâhîm en-Nehaî'ye zikredilince şöyle dedi: 'Doğru söylemiş; bu, Allah'ın Kitabı'nda { وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşanları gördüğün zaman onlardan yüz çevir...” ayetinde yok mudur?'
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن مقَاتل قَالَ: كَانَ الْمُشْركُونَ بِمَكَّة إِذا سمعُوا الْقُرْآن من أَصْحَاب النَّبِي ﷺ خَاضُوا واستهزؤوا فَقَالَ الْمُسلمين: لَا يصلح لنا مجالستهم نَخَاف أَن نخرج حِين نسْمع قَوْلهم ونجالسهم فَلَا نعيب عَلَيْهِم فَأنْزل الله فِي ذَلِك {وَإِذا رَأَيْت الَّذين يَخُوضُونَ فِي آيَاتنَا فَأَعْرض عَنْهُم} الْآيَة
Ebü'ş-Şeyh'in Mukātil'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'Mekke'de müşrikler, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından Kur'an'ı işittiklerinde ileri geri konuşur ve alay ederlerdi. Müslümanlar: 'Onlarla oturup kalkmamız bize uygun değil; sözlerini işittiğimizde ve onlarla oturduğumuzda buna tepki gösteremeyip çıkıp gitmekten korkuyoruz' dediler. Bunun üzerine Allah bu hususta { وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşanları gördüğün zaman onlardan yüz çevir...” ayetini indirdi.'
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ فِي قَوْله {وَإِذا رَأَيْت الَّذين يَخُوضُونَ فِي آيَاتنَا} الْآيَة
Ebü'ş-Şeyh'in es-Süddî'den naklettiğine göre; { وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşanları gördüğün zaman...” ayeti hakkında
قَالَ: نسختها هَذِه الْآيَة الَّتِي فِي سُورَة النِّسَاء {وَقد نزل عَلَيْكُم فِي الْكتاب أَن إِذا سَمِعْتُمْ آيَات الله يكفر بهَا} النِّسَاء الْآيَة ١٤٠ الْآيَة
şöyle demiştir: 'Bunu, Nisâ Suresi'ndeki şu ayet neshetmiştir: { وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا } “Oysa O, size Kitap'ta indirmiştir ki: Allah'ın ayetlerinin inkâr edildiğini işittiğiniz zaman...” (en-Nisâ, 140).
ثمَّ أنزل بعد ذَلِك {فَاقْتُلُوا الْمُشْركين حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} التَّوْبَة الْآيَة ٥
Bundan sonra da { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” (et-Tevbe, 5) ayetini indirdi.'
وَأخرج النّحاس فِي ناسخه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَمَا على الَّذين يَتَّقُونَ من حسابهم من شَيْء} قَالَ: هَذِه مَكِّيَّة نسخت بِالْمَدِينَةِ بقوله {وَقد نزل عَلَيْكُم فِي الْكتاب أَن إِذا سَمِعْتُمْ آيَات الله يكفر بهَا} النِّسَاء الْآيَة ١٤٠ الْآيَة
en-Nâsih adlı eserinde en-Nehhâs'ın İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; { وَمَا عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } “Sakınanlara onların hesabından bir şey yoktur” kavli hakkında şöyle demiştir: 'Bu Mekkîdir; Medine'de { وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ أَنْ إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِهَا } “Oysa O, size Kitap'ta indirmiştir ki: Allah'ın ayetlerinin inkâr edildiğini işittiğiniz zaman...” (en-Nisâ, 140) kavliyle neshedilmiştir.'
وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد {وَمَا على الَّذين يَتَّقُونَ من حسابهم من شَيْء} إِن قعدوا وَلَكِن لَا تقعد
Abd b. Humeyd ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiğine göre; { وَمَا عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } “Sakınanlara onların hesabından bir şey yoktur” kavli hakkında: 'Otururlarsa [bir şey yoktur], fakat oturma' demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: لما هَاجر الْمُسلمُونَ إِلَى الْمَدِينَة جعل المُنَافِقُونَ يجالسونهم فَإِذا سمعُوا الْقُرْآن خَاضُوا واستهزؤوا كَفعل الْمُشْركين بِمَكَّة فَقَالَ
Ebü'ş-Şeyh'in Saîd b. Cübeyr'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'Müslümanlar Medine'ye hicret ettiklerinde, münafıklar onlarla oturup kalkmaya başladılar. Kur'an'ı işittiklerinde, Mekke'deki müşriklerin yaptığı gibi ileri geri konuşup alay ediyorlardı. Bunun üzerine
الْمُسلمُونَ: لاحرج علينا قد رخص الله لنا فِي مجالستهم وَمَا علينا من خوضهم فَنزلت بِالْمَدِينَةِ
Müslümanlar: 'Bize bir günah yoktur; Allah onlarla oturmamıza ruhsat vermiştir, onların ileri geri konuşmasından bize bir sorumluluk yoktur' dediler. Bunun üzerine Medine'de [ilgili ayet] indi.'
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن هِشَام بن عُرْوَة قَالَ: أَتَى عمر بن عبد الْعَزِيز بِقوم قعدوا على شراب مَعَهم رجل صَائِم فَضَربهُ وَقَالَ {فَلَا تقعدوا مَعَهم حَتَّى يخوضوا فِي حَدِيث غَيره}
İbn Ebî Şeybe'nin Hişâm b. Urve'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'Ömer b. Abdilazîz'e içki meclisinde oturan bir topluluk getirildi, aralarında oruçlu bir adam da vardı. Ona celde vurdu ve { فَلَا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ } “Onlar başka bir söze dalıncaya kadar onlarla oturmayın” ayetini okudu.'
- الْآيَة (٧٠)
- Ayet (70)
- أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وذر الَّذين اتَّخذُوا دينهم لعباً ولهواً} قَالَ: مثل قَوْله {ذَرْنِي وَمن خلقت وحيداً} المدثر الْآيَة ١١
- Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiğine göre; { وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِبًا وَلَهْوًا } “Dinlerini bir oyun ve eğlence edinenleri bırak” kavli hakkında: '{ ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًا } “Tek olarak yarattığım o kimseyi bana bırak” (el-Müddessir, 11) kavli gibidir' demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو دَاوُد فِي ناسخه وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم والنحاس فِي ناسخه عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وذر الَّذين اتَّخذُوا دينهم لعباً ولهواً} قَالَ: ثمَّ أنزل فِي سُورَة بَرَاءَة فَأمر بقتالهم فَقَالَ {فَاقْتُلُوا الْمُشْركين حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} التَّوْبَة الْآيَة ٥ فنسختها
Abd b. Humeyd, Nâsih'inde Ebû Dâvûd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Nâsih'inde en-Nehhâs'ın Katâde'den naklettiğine göre; { وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِبًا وَلَهْوًا } “Dinlerini bir oyun ve eğlence edinenleri bırak” kavli hakkında şöyle demiştir: 'Sonra Berâe (Tevbe) Suresi'nde [ayet] indirildi ve onlarla savaşılması emredilerek { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } “Müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün” (et-Tevbe, 5) buyruldu ve bu ayet onu neshetti.'
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {اتَّخذُوا دينهم لعباً ولهواً} قَالَ: أكلا وشرباً
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den naklettiğine göre; { اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِبًا وَلَهْوًا } “Dinlerini bir oyun ve eğlence edindiler” kavli hakkında: 'Yeme ve içme [edindiler]' demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {أَن تبسل} قَالَ: تفضح
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; { أَنْ تُبْسَلَ } “Rehin verilmesi / helake sürüklenmesi” kavli hakkında: 'Rezil rüsva olmasıdır' demiştir.
وَفِي قَوْله {أبسلوا} قَالَ: فضحوا
{ أُبْسِلُوا } “Helake sürüklendiler / teslim edildiler” kavli hakkında da: 'Rezil rüsva edildiler' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {أَن تبسل} قَالَ: تسلم
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; { أَنْ تُبْسَلَ } kavli hakkında: 'Teslim edilmesidir' demiştir.
وَفِي قَوْله {أبسلوا بِمَا كسبوا} قَالَ: أَسْلمُوا بجرائرهم
{ أُبْسِلُوا بِمَا كَسَبُوا } “Kazandıkları yüzünden helake teslim edildiler” kavli hakkında ise: 'İşledikleri suçlar sebebiyle [azaba] teslim edildiler' demiştir.
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله ﷿ أَن تبسل نفس قَالَ: يَعْنِي أَن تحبس نَفسه بِمَا كتبت فِي النَّار
et-Tastî'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; Nâfi' b. el-Ezrak ona: 'Bana Aziz ve Celil olan [Allah]'ın { أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ } kavmini haber ver' dedi. [İbn Abbâs]: 'Yani bir nefsin kazandığı yüzünden ateşte alıkonulması / hapsedilmesidir' dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت زهيراً وَهُوَ يَقُول: وفارقتك برهن لَا فكاك لَهُ يَوْم الْوَدَاع وقلبي مبسل علقاً وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {أَن تبسل نفس} قَالَ: تُؤْخَذ فتحبس
[Nâfi']: 'Araplar bunu bilir mi?' dedi. [İbn Abbâs]: 'Evet, Züheyr'in şöyle dediğini işitmedin mi?' dedi: 'Veda gününde çözülmez bir rehinle senden ayrıldım, kalbim ise tutsak ve bağlanmış olarak kaldı.' Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre; { أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ } kavli hakkında: 'Yakalınıp hapsedilmesidir' demiştir.
وَفِي قَوْله {وَإِن تعدل كل عدل لَا يُؤْخَذ مِنْهَا} قَالَ: لَو جَاءَت بملء الأَرْض ذَهَبا لم يقبل مِنْهَا
{ وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَا يُؤْخَذْ مِنْهَا } “Her türlü fidyeyi denk getirse de ondan alınmaz” kavli hakkında da: 'Yeryüzü dolusu altın getirse bile ondan kabul edilmez' demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله {أُولَئِكَ الَّذين أبسلوا بِمَا كسبوا} قَالَ: أخذُوا بِمَا كسبوا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den naklettiğine göre; { أُولَئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِمَا كَسَبُوا } “İşte onlar, kazandıkları yüzünden helake teslim edilenlerdir” kavli hakkında: 'Kazandıkları yüzünden yakalanmışlardır' demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن سُفْيَان بن حُسَيْن أَنه سَأَلَ عَن قَوْله {أبسلوا} قَالَ: اخذلوا أَو أَسْلمُوا أما سَمِعت قَول الشَّاعِر: فَإِن أقفرت مِنْهُم فأنهم بسل
Ebü'ş-Şeyh'in Süfyân b. Hüseyn'den naklettiğine göre; o, { أُبْسِلُوا } kavli hakkında sorulmuş ve şöyle demiştir: 'Yapayalnız bırakıldılar veya teslim edildiler. Şairin şu sözünü duymadın mı: 'Eğer onlardan boşalırsa [o diyarlar], onlar rehin / helak edilmişlerdir.'
- الْآيَة (٧١)
- Ayet (71)
- أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {قل أندعو من دون الله} هَذَا مثل ضربه الله للآلهة وللدعاة الَّذين يدعونَ إِلَى الله كَمثل رجل ضل عَن الطَّرِيق تائهاً ضَالًّا إِذْ ناداه مُنَاد فلَان بن فلَان هَلُمَّ إِلَى الطَّرِيق وَله أَصْحَاب يَدعُونَهُ يَا فلَان بن فلَان هَلُمَّ إِلَى الطَّرِيق فَإِن اتبع الدَّاعِي الأول انْطلق بِهِ حَتَّى يلقيه فِي هلكة وَإِن أجَاب من يَدْعُو إِلَى الْهدى اهْتَدَى إِلَى الطَّرِيق وَهَذِه الداعية الَّتِي تَدْعُو فِي الْبَريَّة الغيلان
- İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; { قُلْ أَنَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ } “De ki: Allah'ı bırakıp da... dua mı edelim?” [ayeti hakkında şöyle demiştir]: Bu, Allah'ın ilahlar ile Allah'a çağıran davetçiler için verdiği bir misaldir; yoldan sapmış, şaşkın ve kaybolmuş bir adamın misali gibidir ki bir çağırıcı ona: 'Ey filan oğlu filan, yola gel!' diye seslenir. Onun, 'Ey filan oğlu filan, yola gel!' diye çağıran arkadaşları da vardır. Eğer ilk çağırıcıya uyarsa, onu alıp götürür ve nihayetinde helake atar. Eğer hidayete çağıran kimseye icabet ederse doğru yola ulaşır. Çölde çağıran bu davetçi ise gaylânlardır (şeytani varlıklar / gulyabaniler).
يَقُول: مثل من يعبد هَذِه الْآلهَة من دون الله فَإِنَّهُ يرى أَنه فِي شَيْء حَتَّى يَأْتِيهِ الْمَوْت فيستقبل الهلكة والندامة
Şöyle der: Allah'tan başka bu ilahlara tapan kimsenin hali böyledir; o, kendisine ölüm gelinceye kadar bir şey üzerinde olduğunu sanır, [ölüm gelince de] helak ve pişmanlıkla yüz yüze gelir.
وَقَوله {كَالَّذي استهوته الشَّيَاطِين فِي الأَرْض} يَقُول: أضلته وهم الغيلان يَدعُونَهُ باسمه وَاسم أَبِيه وجده
{ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ فِي الْأَرْضِ } “Şeytanların yeryüzünde ayartıp şaşırttığı kimse gibi” kavli hakkında ise şöyle der: 'Onu saptırdılar; onlar gaylânlardır (şeytanlar), ona kendi ismiyle, babasının ve dedesinin ismiyle seslenirler.'