فيتبعها وَيرى أَنه فِي شَيْء فَيُصْبِح وَقد ألقته فِي هلكه وَرُبمَا أَكلته أَو تلقيه فِي مضلة من الأَرْض يهْلك فِيهَا عطشاً فَهَذَا مثل من أجَاب الْآلهَة الَّتِي تعبد من دون الله
O da ona uyar ve bir şey üzerinde olduğunu sanır; derken sabah olduğunda o [gaylân] onu helake atmış olur. Kimi zaman onu yer veya yeryüzünde susuzluktan helak olacağı ıssız/çıkmaz bir yere atar. İşte bu, Allah'tan başka tapılan ilahlara icabet eden kimsenin misalidir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ فِي قَوْله {قل أندعو من دون الله} الْآيَة
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in es-Süddî'den naklettiğine göre; { قُلْ أَنَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ } “De ki: Allah'ı bırakıp da... dua mı edelim?” ayeti hakkında:
قَالَ: قَالَ الْمُشْركُونَ للْمُؤْمِنين: اتبعُوا سبيلنا واتركوا دين مُحَمَّد
Şöyle demiştir: Müşrikler müminlere: 'Bizim yolumuza uyun ve Muhammed'in dinini bırakın' dediler.
فَقَالَ الله {قل أندعو من دون الله مَا لَا ينفعنا وَلَا يضرنا} فَهَذِهِ الْآلهَة {ونرد على أعقابنا بعد إِذْ هدَانَا الله} فَيكون مثلنَا {كَالَّذي استهوته الشَّيَاطِين فِي الأَرْض} يَقُول: مثلكُمْ إِن كَفرْتُمْ بعد الإِيمان كَمثل رجل كَانَ مَعَ قوم على طَرِيق فضل الطَّرِيق فحيرته الشَّيَاطِين واستهوته فِي الأَرْض وَأَصْحَابه على الطَّرِيق فَجعلُوا يَدعُونَهُ إِلَيْهِم يَقُولُونَ ائتنا فَإنَّا على الطَّرِيق فَأبى أَن يَأْتِيهم فَذَلِك مثل من تبعكم بعد الْمعرفَة لمُحَمد وَمُحَمّد الَّذِي يَدْعُو إِلَى الطَّرِيق وَالطَّرِيق هُوَ الْإِسْلَام
Bunun üzerine Allah şöyle buyurdu: { قُلْ أَنَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُنَا وَلَا يَضُرُّنَا } “De ki: Allah'ı bırakıp da bize ne fayda ne de zarar veremeyecek olan şeylere mi yalvaralım?” -ki bunlar putlardır- { وَنُرَدُّ عَلَى أَعْقَابِنَا بَعْدَ إِذْ هَدَانَا اللَّهُ } “Allah bizi doğru yola ilettikten sonra ökçelerimiz üzerinde gerisin geri mi döndürülelim?” Böylece misalimiz { كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ فِي الْأَرْضِ } “Şeytanların yeryüzünde ayartıp şaşırttığı kimse gibi” olur. Şöyle der: Eğer imandan sonra inkâr ederseniz, sizin misaliniz; bir toplulukla birlikte yolda iken yolu kaybeden, şeytanların yeryüzünde aklını çelip şaşırttığı bir adamın misali gibidir. Arkadaşları ise yoldadırlar ve ona: 'Bize gel, zira biz doğru yoldayız' diye seslenmeye başlarlar; fakat o onlara gelmekten kaçınır. İşte bu, Muhammed'i tanıdıktan sonra size uyan kimsenin misalidir. Muhammed yola çağıran kimsedir, yol ise İslâm'dır.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {قل أندعو من دون الله مَا لَا ينفعنا وَلَا يضرنا} قَالَ: الْأَوْثَان
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiğine göre; { قُلْ أَنَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُنَا وَلَا يَضُرُّنَا } “De ki: Allah'ı bırakıp da bize ne fayda ne de zarar veremeyecek olan şeylere mi yalvaralım?” kavli hakkında: 'Putlardır' demiştir.
وَفِي قَوْله {كَالَّذي استهوته الشَّيَاطِين فِي الأَرْض حيران} قالِ: رجل حيران يَدْعُو أَصْحَابه إِلَى الطَّرِيق فَذَلِك مثل من يضل بعد إِذْ هدى
{ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ فِي الْأَرْضِ حَيْرَانَ } “Şeytanların yeryüzünde ayartıp şaşırttığı kimse gibi” kavli hakkında da şöyle demiştir: 'Şaşkın bir adamdır ki arkadaşları onu yola çağırır. İşte bu, hidayete erdirildikten sonra sapan kimsenin misalidir.'
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {كَالَّذي استهوته الشَّيَاطِين} الْآيَة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; { كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ } “Şeytanların ayartıp şaşırttığı kimse gibi” ayeti hakkında:
قَالَ: هُوَ الرجل الَّذِي لَا يستجيب لهدي الله وَهُوَ رجل أطَاع الشَّيْطَان وَعمل فِي الأَرْض بالمعصية وجار عَن الْحق وضل عَنهُ وَله أَصْحَاب يَدعُونَهُ إِلَى الْهدى ويزعمون أَن الَّذِي يأمرونه بِهِ هدى الله يَقُول الله ذَلِك لأوليائهم من الإِنس يَقُول {إِن الْهدى هدى الله} والضلالة مَا يَدْعُو إِلَيْهِ الْجِنّ
Şöyle demiştir: 'O, Allah'ın hidayetine icabet etmeyen kimsedir. O, şeytana itaat eden, yeryüzünde günah işleyen, haktan sapan ve ondan uzaklaşan bir adamdır. Onu hidayete çağıran ve emrettikleri şeyin Allah'ın hidayeti olduğunu iddia eden arkadaşları vardır. Allah bunu insanlardan olan dostları için söylemektedir; { إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ } “Şüphesiz hidayet ancak Allah'ın hidayetidir” buyurmaktadır. Dalâlet ise cinlerin kendisine çağırdığı şeydir.'
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي الْآيَة قَالَ: خُصُومَة علمهَا الله مُحَمَّدًا ﷺ وَأَصْحَابه يُخَاصِمُونَ بهَا أهل الضَّلَالَة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den naklettiğine göre; ayet hakkında şöyle demiştir: 'Bu, sapıklık ehline karşı delil getirip tartışsınlar diye Allah'ın Muhammed ﷺ'e ve ashabına öğrettiği bir hüccettir / tartışma yöntemidir.'
وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف عَن أبي إِسْحَق قَالَ: فِي قِرَاءَة عبد الله (كَالَّذي استهواه الشَّيْطَان)
İbnü'l-Enbârî'nin el-Mesâhif'te Ebû İshâk'tan naklettiğine göre; o şöyle demiştir: Abdullah'ın kıraatinde (كَالَّذي استهواه الشَّيْطَان) şeklindedir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْأَنْبَارِي عَن أبي إِسْحَق قَالَ: فِي قِرَاءَة عبد الله (يَدعُونَهُ إِلَى الْهدى بَينا)
İbn Cerîr ve İbnü'l-Enbârî'nin Ebû İshâk'tan naklettiğine göre; o şöyle demiştir: Abdullah'ın kıraatinde (يَدعُونَهُ إِلَى الْهدى بَينا) şeklindedir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد قَالَ: فِي قِرَاءَة ابْن مَسْعُود (يَدعُونَهُ إِلَى الْهدى بَينا) قَالَ: الْهدى الطَّرِيق أَنه بَين وَالله أعلم
Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiğine göre; o şöyle demiştir: İbn Mes'ûd'un kıraatinde (يَدعُونَهُ إِلَى الْهدى بَينا) şeklindedir. [Mücâhid] dedi ki: 'Hidayet, apaçık olan yoldur; Allah en iyisini bilir.'
- الْآيَة (٧٢)
- Ayet (72)
- أخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الْأَوْزَاعِيّ قَالَ: مَا من أهل بَيت يكون لَهُم مَوَاقِيت يعلمُونَ الصَّلَاة إِلَّا بورك فيهم كَمَا بورك فِي إِبْرَاهِيم وَآل إِبْرَاهِيم
- Ebü'ş-Şeyh'in el-Evzâî'den naklettiğine göre; o şöyle demiştir: 'Kendilerine ait namaz vakitleri olup namazı gözeten hiçbir ev halkı yoktur ki, İbrâhim'e ve İbrâhim'in âline bereket verildiği gibi kendilerine de bereket verilmiş olmasın.'
- الْآيَة (٧٣)
- Ayet (73)
- أخرج ابْن الْمُبَارك فِي الزّهْد وَعبد بن حميد وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه وَالنَّسَائِيّ وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن حبَان وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن عبد الله بن عَمْرو قَالَ: سَأَلَ النَّبِي ﷺ عَن الصُّور فَقَالَ هُوَ قرن ينْفخ فِيهِ
- İbnü'l-Mübârek ez-Zühd'de, Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, hasen olduğunu belirterek Tirmizî, Nesâî, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Merdûye ve el-Ba's'ta Beyhakî'nin Abdullah b. Amr'dan naklettiğine göre; o şöyle demiştir: Peygamber ﷺ'e Sûr hakkında soruldu. O da: 'Kendisine üflenen bir boynuzdur' buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ لَو أَن أهل منى اجْتَمعُوا على أَن يقلوا الْقرن من الأَرْض مَا أَقلوهُ
İbn Ebî Hâtim'in Ebû Saîd el-Hudrî'den naklettiğine göre; Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: 'Mina halkı o boynuzu yerden kaldırmak için bir araya gelselerdi, onu kaldıramazlardı.'
وَأخرج مُسَدّد فِي مُسْنده وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: الصُّور كَهَيئَةِ الْقرن ينْفخ فِيهِ
Müsedded Müsned'inde, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve Taberânî'nin İbn Mes'ûd'dan naklettiğine göre; o şöyle demiştir: 'Sûr, kendisine üflenen bir boynuz şeklindedir.'
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد قَالَ: الصُّور كَهَيئَةِ البوق
Feryâbî, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre; o: 'Sûr, boru şeklindedir' demiştir.
وَأخرج ابْن ماجة وَالْبَزَّار وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ لَا يزَال صاحبا الْقرن ممسكين بالصور ينتظران مَتى يؤمران
İbn Mâce, Bezzâr ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Saîd el-Hudrî'den naklettiğine göre; Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: 'Boynuzun iki sahibi, ne zaman emredileceklerini bekleyerek Sûr'u tutmaya devam etmektedirler.'
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِن طرف صَاحب الصُّور مذ وكل بِهِ مستعد ينظر نَحْو الْعَرْش مَخَافَة أَن يُؤمر قبل أَن يَرْتَد إِلَيْهِ طرفه كَأَن عَيْنَيْهِ كوكبان دريان
Hâkim'in rivayet edip sahihlediğine göre Ebû Hüreyre şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: 'Sûr sahibi, kendisine bu görev verildiğinden beri, gözünü kırpıp açmadan önce emredilir korkusuyla, gözleri sanki parıldayan iki inci gibi Arş tarafına bakar halde hazır beklemektedir.'
وَأخرج أَحْمد وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَالْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن ابْن عَبَّاس
Ahmed, el-Evsat'ta Taberânî, Hâkim ve el-Ba's'ta Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre;
قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ كَيفَ أنعم وَصَاحب الصُّور قد الْتَقم الْقرن وحنى جَبهته وأصغى بسمعه ينْتَظر مَتى يُؤمر كَيفَ نقُول يَا رَسُول الله قَالَ: قُولُوا: حَسبنَا الله وَنعم الْوَكِيل على الله توكلنا
O şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ: 'Sûr sahibi boynuzu ağzına almış, alnını eğmiş ve ne zaman emredileceğini bekleyerek kulağını kabartmışken ben nasıl nimetler içinde rahat edebilirim?' buyurdu. 'Ey Allah'ın Resûlü, ne diyelim?' dediler. O da: 'Hasbünallâhu ve ni'mel vekîl, alellâhi tevekkelnâ (Allah bize yeter, O ne güzel vekildir, Allah'a tevekkül ettik) deyin' buyurdu.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَأحمد وَعبد بن حميد وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه وَابْن الْمُنْذر وَالْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي سعيد عَن النَّبِي ﷺ قَالَ كَيفَ أنعم وَصَاحب الصُّور قد الْتَقم الْقرن وحنى الْجَبْهَة وأصغى بالأذن مَتى يُؤمر فينفخ قَالُوا: فَمَا نقُول يَا رَسُول الله قَالَ: قُولُوا: حَسبنَا الله وَنعم الْوَكِيل على الله توكلنا
Saîd b. Mansûr, Ahmed, Abd b. Humeyd, hasen olduğunu belirterek Tirmizî, İbnü'l-Münzir, Hâkim ve Beyhakî'nin Ebû Saîd'den naklettiğine göre; Peygamber ﷺ şöyle buyurdu: 'Sûr sahibi boynuzu ağzına almış, alnını eğmiş ve ne zaman emredilip üfüreceğini bekleyerek kulağını kabartmışken ben nasıl nimetler içinde rahat edebilirim?' 'Peki ne diyelim ey Allah'ın Resûlü?' dediler. O da: 'Hasbünallâhu ve ni'mel vekîl, alellâhi tevekkelnâ (Allah bize yeter, O ne güzel vekildir, Allah'a tevekkül ettik) deyin' buyurdu.
وَأخرج أَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن جَابر قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ كَيفَ أنعم وَصَاحب الْقرن قد التقمه وحنى جَبهته وأصغى بسمعه ينْتَظر مَتى يُؤمر فينفخ قَالُوا: يَا رَسُول الله فَمَا تَأْمُرنَا قَالَ: حَسبنَا الله وَنعم الْوَكِيل
Ebû Nuaym el-Hilye'de Câbir'den naklettiğine göre; Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: 'Boynuz sahibi onu ağzına almış, alnını eğmiş ve ne zaman emredilip üfüreceğini bekleyerek kulağını kabartmışken ben nasıl nimetler içinde rahat edebilirim?' 'Ey Allah'ın Resûlü, bize ne emredersin?' dediler. 'Hasbünallâhu ve ni'mel vekîl (Allah bize yeter, O ne güzel vekildir) [deyin]' buyurdu.
وَأخرج الْبَزَّار وَالْحَاكِم عَن أبي سعيد عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: مامن صباح إِلَّا وملكان يناديان يَقُول أَحدهمَا: اللَّهُمَّ أعْط منفقاً خلفا وَيَقُول الآخر: اللَّهُمَّ اعط ممسكاً تلفاً وملكان موكلان بالصور ينتظران مَتى يؤمران فينفخان وملكان يناديان: يَا باغي الْخَيْر هَلُمَّ وَيَقُول الآخر: يَا باغي الشَّرّ أقصر وملكان يناديان يَقُول أَحدهمَا: ويل للرِّجَال من النِّسَاء وويل للنِّسَاء من الرِّجَال
Bezzâr ve Hâkim'in Ebû Saîd'den naklettiğine göre; Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: 'Hiçbir sabah yoktur ki iki melek şöyle seslenmesin: Biri 'Allah'ım! İnfak edene karşılığını ver' der, diğeri de 'Allah'ım! Cimrilik edene telef ver' der. Sûr ile görevli iki melek de ne zaman emredilip üfüreceklerini beklemektedirler. İki melek de şöyle seslenir: Biri 'Ey hayır isteyen, gel!' der; diğeri ise 'Ey şer isteyen, vazgeç!' der. İki melek de şöyle seslenir: Biri 'Kadınlar yüzünden erkeklerin vay haline!' der, diğeri ise 'Erkekler yüzünden kadınların vay haline!' der.'
وَأخرج أَحْمد وَالْحَاكِم عَن عبد الله بن عَمْرو عَن النَّبِي ﷺ قَالَ النافخان فِي السَّمَاء الثَّانِيَة رَأس أَحدهمَا بالمشرق وَرجلَاهُ بالمغرب وينتظران مَتى يؤمران أَن ينفخا فِي الصُّور فينفخا
Ahmed ve Hâkim'in Abdullah b. Amr'dan naklettiğine göre; Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: '[Sûr'a] üfürecek iki melek ikinci semadadır. Birinin başı doğuda, iki ayağı ise batıdadır; Sûr'a üfürmeleri ne zaman emredilecek de üfürecekler diye beklemektedirler.'
وَأخرج عبد بن حميد وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة بِسَنَد حسن عَن عبد الله بن الْحَارِث قَالَ كنت عِنْد عَائِشَة وَعِنْدهَا كَعْب الحبر فَذكر إسْرَافيل فَقَالَت عَائِشَة: أَخْبرنِي عَن إسْرَافيل فَقَالَ كَعْب: عنْدكُمْ الْعلم
Abd b. Humeyd, el-Evsat'ta Taberânî ve el-Azamet'te hasen bir senetle Ebü'ş-Şeyh'in Abdullah b. el-Hâris'ten naklettiğine göre; o şöyle demiştir: Âişe'nin yanındaydım, yanında Kâ'bü'l-Ahbâr da vardı. İsrâfîl'den söz açıldı. Bunun üzerine Âişe: 'Bana İsrâfîl'den bahset' dedi. Kâ'b: 'İlim sizin yanınızdadır' dedi.
قَالَت: أجل فَأَخْبرنِي قَالَ: لَهُ أَرْبَعَة أَجْنِحَة جَنَاحَانِ فِي الْهَوَاء وَجَنَاح قد تسربل بِهِ وَجَنَاح على كَاهِله والقلم على أُذُنه فَإِذا نزل الْوَحْي كتب الْقَلَم ثمَّ درست الْمَلَائِكَة وَملك الصُّور جاث على إِحْدَى رُكْبَتَيْهِ وَقد نصب الْأُخْرَى فالتقم الصُّور محنى ظَهره وَقد أَمر إِذا رأى إسْرَافيل قد ضم جناحيه أَن ينْفخ فِي الصُّور
[Âişe]: 'Evet, ama sen bana anlat' dedi. [Kâ'b] dedi ki: 'Onun dört kanadı vardır: İki kanadı havadadır, bir kanadına bürünmüştür, bir kanadı da omzunun üzerindedir. Kalem ise kulağının üzerindedir. Vahiy indiğinde Kalem yazar, sonra melekler onu okur/öğrenir. Sûr meleği ise dizlerinden birinin üzerine çökmüş, diğerini dikmiş vaziyettedir. Sırtını bükmüş halde Sûr'u ağzına almıştır. İsrâfîl'in iki kanadını birleştirdiğini gördüğünde Sûr'a üfürmesi emredilmiştir.'
فَقَالَت عَائِشَة: هَكَذَا سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول
Bunun üzerine Âişe: 'Ben de Resûlullah ﷺ'in böyle söylediğini işittim' dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن وهب بن مُنَبّه قَالَ: خلق الله الصُّور من لؤلؤة
Ebü'ş-Şeyh el-Azamet'te Vehb b. Münebbih'ten naklettiğine göre; o şöyle demiştir: Allah, Sûr'u beyaz bir inciden,
بَيْضَاء فِي صفاء الزجاجة ثمَّ قَالَ للعرش: خُذ الصُّور فَتعلق بِهِ ثمَّ قَالَ: كن فَكَانَ إسْرَافيل فَأمره أَن يَأْخُذ الصُّور فَأَخذه وَبِه ثقب بِعَدَد كل روح مخلوقة وَنَفس منفوسة لَا تخرج روحان من ثقب وَاحِد وَفِي وسط الصُّور كوَّة كاستدارة السَّمَاء وَالْأَرْض وإسرافيل وَاضع فَمه على تِلْكَ الكوة ثمَّ قَالَ لَهُ الرب تَعَالَى: قد وَكلتك بالصور فَأَنت للنفخة والصيحة فَدخل إسْرَافيل فِي مقدم الْعَرْش فَادْخُلْ رجله الْيُمْنَى تَحت الْعَرْش وقدَّم الْيُسْرَى وَلم يطرف مُنْذُ خلقه الله ينْتَظر مَتى يُؤمر بِهِ
sırçanın berraklığında yarattı. Sonra Arş'a: 'Sûr'u al' buyurdu, o da ona asıldı. Sonra: 'Ol' dedi ve İsrâfîl oldu. Ona Sûr'u almasını emretti, o da onu aldı. Onda yaratılmış her ruh ve yaratılmış her can sayısınca delikler vardır; tek bir delikten iki ruh çıkmaz. Sûr'un ortasında gök ile yerin yuvarlaklığı kadar bir menfez/delik vardır ve İsrâfîl ağzını o menfeze koymuştur. Sonra Yüce Rab ona: 'Seni Sûr ile görevlendirdim; sen nefha (üfürme) ve sayha (çığlık) içinsin' buyurdu. Bunun üzerine İsrâfîl Arş'ın ön tarafına girdi; sağ ayağını Arş'ın altına soktu, sol ayağını öne uzattı ve Allah onu yarattığından beri ne zaman emredileceğini bekleyerek gözünü dahi kırpmadı.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن أبي بكر الهزلي قَالَ: إِن ملك الصُّور وكل بِهِ أَن إِحْدَى قَدَمَيْهِ لفي الأَرْض السَّابِعَة وَهُوَ جاث على رُكْبَتَيْهِ شاخص بَصَره إِلَى إسْرَافيل مَا طرف مُنْذُ خلقه الله تَعَالَى ينْتَظر مَتى يُشِير إِلَيْهِ فينفخ فِي الصُّور
Ebü'ş-Şeyh'in Ebû Bekr el-Hüzelî'den naklettiğine göre; o şöyle demiştir: Sûr meleği ona öyle memur kılınmıştır ki, iki ayağından biri yedinci yerdedir; dizleri üzerine çökmüş, gözünü İsrâfîl'e dikmiştir. Yüce Allah onu yarattığından beri, kendisine ne zaman işaret edip Sûr'a üfürecek diye bekleyerek gözünü dahi kırpmamıştır.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {يَوْم ينْفخ فِي الصُّور} قَالَ: يَعْنِي النفخة الأولى ألم تسمع أَنه يَقُول {وَنفخ فِي الصُّور فَصعِقَ من فِي السَّمَاوَات وَمن فِي الأَرْض إِلَّا من شَاءَ الله ثمَّ نفخ فِيهِ أُخْرَى} الزمر الْآيَة ٦٨ يَعْنِي الثَّانِي {فَإِذا هم قيام ينظرُونَ}
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; { يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ } “Sûr'a üfleneceği gün” kavli hakkında: 'İlk nefhadır. O'nun şöyle buyurduğunu işitmedin mi: { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى } (Zümer Suresi 68. ayet); yani ikinci [nefhayı kastederek şöyle buyurmuştur]: { فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ } “Bir de bakarsın ki onlar ayağa kalkmış bakınıp duruyorlar”' demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة أَنه قَرَأَ {يَوْم ينْفخ فِي الصُّور} أَي فِي الْخلق
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den naklettiğine göre; o { يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ } kavlini, yani 'yaratılmışların sûretlerine [üfleneceği gün]' şeklinde okumuştur.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {عَالم الْغَيْب وَالشَّهَادَة} يَعْنِي أَن عَالم الْغَيْب وَالشَّهَادَة هُوَ الَّذِي ينْفخ فِي الصُّور
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; { عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ } “Gaybı da görünen âlemi de bilendir” kavli hakkında: 'Yani gaybı ve görünen âlemi bilen O'dur ki Sûr'a üfleyecek olan da O'dur' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {عَالم الْغَيْب وَالشَّهَادَة} قَالَ: السِّرّ وَالْعَلَانِيَة
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; { عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ } “Gaybı da görünen âlemi de bilendir” kavli hakkında: 'Gizliyi ve açığı [bilendir]' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن قَالَ: الشَّهَادَة مَا قد رَأَيْتُمْ من خلقه والغيب مَا غَابَ عَنْكُم مِمَّا لم تروه
İbn Ebî Hâtim'in Hasan['ı Basrî]'den naklettiğine göre; o şöyle demiştir: 'Şehâdet, O'nun yaratışından gördüğünüz şeylerdir; gayb ise görmediğiniz, sizden gizli kalan şeylerdir.'
- الْآيَة (٧٤)
- Ayet (74)
- أخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: آزر الصَّنَم وَأَبُو إِبْرَاهِيم
- İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; o şöyle demiştir: 'Âzer putun adıdır; İbrâhim'in babasının'
اسْمه يازر وَأمه اسْمهَا مثلى وَامْرَأَته اسْمهَا سارة وسريته أم اسمعيل اسْمهَا هَاجر وَدَاوُد بن أَمِين ونوح بن لمك وَيُونُس بن مَتى
adı ise Yâzer'dir. Annesinin adı Meslâ'dır. Hanımının adı Sâre'dir. İsmail'in annesi olan cariyesinin adı Hâcer'dir. [Ayrıca] Dâvûd b. Emîn, Nûh b. Lamek ve Yûnus b. Mettâ'dır.'
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد قَالَ: آزر لم يكن بِأَبِيهِ وَلكنه اسْم صنم
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre; o: 'Âzer onun babası değildi; aksine bir putun adıydı' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ قَالَ: اسْم أَبِيه تارح وأسم الصَّنَم آزر
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den naklettiğine göre; o: 'Babasının adı Târah, putun adı ise Âzer idi' demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله {وَإِذ قَالَ إِبْرَاهِيم لِأَبِيهِ آزر} قَالَ: لَيْسَ آزر بِأَبِيهِ وَلَكِن {وَإِذ قَالَ إِبْرَاهِيم لِأَبِيهِ آزر} وَهن الْآلهَة وَهَذَا من تَقْدِيم الْقُرْآن إِنَّمَا هُوَ إِبْرَاهِيم بن تيرح
İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den naklettiğine göre; { وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ } “Hani İbrâhim babası Âzer'e demişti ki...” kavli hakkında: 'Âzer onun babası değildir; lakin { وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ } şeklindedir ve bunlar putlardır. Bu, Kur'an'daki takdim-tehirlerdendir; o ancak Teyrah oğlu İbrâhim'dir' demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن سُلَيْمَان التَّيْمِيّ أَنه قَرَأَ {وَإِذ قَالَ إِبْرَاهِيم لِأَبِيهِ آزر} قَالَ: بَلغنِي أَنَّهَا أَعْوَج وَأَنَّهَا أَشد كلمة قَالَهَا إِبْرَاهِيم لِأَبِيهِ
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Süleymân et-Teymî'den naklettiğine göre; o { وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ } kavlini okumuş ve: 'Bana ulaştığına göre bu [kelime] 'e'vec' (eğri/çarpık) anlamındadır ve İbrâhim'in babasına söylediği en sert kelimedir' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَإِذ قَالَ إِبْرَاهِيم لِأَبِيهِ آزر أتتخذ أصناماً آلِهَة} قَالَ: كَانَ يَقُول أعضد أتعتضد بالآلهة من دون الله لَا تفعل وَيَقُول: إِن أَبَا إِبْرَاهِيم لم يكن اسْمه آزر وَإِنَّمَا اسْمه تارح
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; { وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْنَامًا آلِهَةً } “Hani İbrâhim, babası Âzer'e: 'Putları ilahlar mı ediniyorsun?' demişti” kavli hakkında: 'O, [bu sözüyle] 'e'adud' (destekçi mi ediniyorsun?), yani 'Allah'tan başka ilahları mı destekçi ediniyorsun? Yapma!' diyordu. [İbn Abbâs devamla] der ki: İbrâhim'in babasının adı Âzer değildi, onun adı sadece Târah idi' demiştir.
قَالَ أَبُو زرْعَة: بهمزتين (أءزر)
Ebû Zür'a: 'İki hemze ile (أءزر / e-ezere) şeklinde [okumuştur]' dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الضَّحَّاك فِي الْآيَة قَالَ: آزر أَبُو إِبْرَاهِيم
Ebü'ş-Şeyh'in Dahhâk'tan naklettiğine göre; ayet hakkında: 'Âzer, İbrâhim'in babasıdır' demiştir.
- الْآيَة (٧٥ - ٧٩)
- Ayet (75 - 79)
- أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن
- İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin İbn [Abbâs'tan naklettiğine göre;]
عَبَّاس {وَكَذَلِكَ نري إِبْرَاهِيم ملكوت السَّمَاوَات وَالْأَرْض} قَالَ: الشَّمْس وَالْقَمَر والنجوم
Abbâs'tan: { وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “Böylece İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” [kavli hakkında] şöyle demiştir: “[Bunlar] Güneş, Ay ve yıldızlardır.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس {وَكَذَلِكَ نري إِبْرَاهِيم ملكوت السَّمَاوَات وَالْأَرْض} قَالَ: كشف مَا بَين السَّمَوَات وَالْأَرْض حَتَّى نظر إلَيْهِنَّ على صَخْرَة والصخرة على حوت وَهُوَ الْحُوت الَّذِي مِنْهُ طَعَام النَّاس والحوت فِي سلسلة والسلسلة فِي خَاتم الْعِزَّة
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; { وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “Böylece İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” [kavli hakkında] şöyle demiştir: “Gökler ile yerin arası açıldı; öyle ki bir kaya üzerinde onlara baktı. Kaya bir balığın üzerindeydi -ki bu, insanların yiyeceğinin [çıktığı] balıktır-, balık bir zincirde, zincir ise izzet halkasındadır.”
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس {ملكوت السَّمَاوَات وَالْأَرْض} قَالَ: ملك السَّمَوَات وَالْأَرْض قَالَ: سلطانهما
Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; { مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin melekûtu” [ifadesi hakkında]: “Göklerin ve yerin mülküdür” demiş, [sonra da]: “İkisinin hükümranlığıdır” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {وَكَذَلِكَ نري إِبْرَاهِيم ملكوت السَّمَاوَات وَالْأَرْض} قَالَ: إِنَّمَا هُوَ ملك السَّمَوَات وَالْأَرْض وَلكنه بِلِسَان النبطية ملكوثا
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den naklettiğine göre; { وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “Böylece İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” kavli hakkında: “Bu sadece göklerin ve yerin mülküdür, ancak Nabatî dilinde melekûsâdır” demiştir.
وَأخرج آدم بن أبي إِيَاس وَابْن الْمُنْذر وَابْن حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَكَذَلِكَ نري إِبْرَاهِيم ملكوت السَّمَاوَات وَالْأَرْض} قَالَ: آيَات فرجت لَهُ السَّمَوَات السَّبع فَنظر إِلَى مَا فِيهِنَّ حَتَّى انْتهى بَصَره إِلَى الْعَرْش وفرجت لَهُ الأرضون السَّبع فَنظر إِلَى مَا فِيهِنَّ
Âdem b. Ebî İyâs, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin Mücâhid'den naklettiğine göre; { وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “Böylece İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” kavli hakkında: “[Bunlar birtakım] ayetlerdir. Yedi kat gök ona açıldı da içlerindekilere baktı, hatta bakışı Arş'a kadar ulaştı. Yedi kat yer de ona açıldı ve içlerindekilere baktı” demiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {وَكَذَلِكَ نري إِبْرَاهِيم ملكوت السَّمَاوَات وَالْأَرْض} قَالَ: قَامَ على صَخْرَة ففرجت لَهُ السَّمَوَات السَّبع حَتَّى نظر إِلَى الْعَرْش وَإِلَى منزله من الْجنَّة ثمَّ فرجت لَهُ الأرضون السَّبع حَتَّى نظر إِلَى الصَّخْرَة الَّتِي عَلَيْهَا الأرضون كَذَلِك قَوْله {وَآتَيْنَاهُ أجره فِي الدُّنْيَا} العنكبوت الْآيَة ٢٧
Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den naklettiğine göre; { وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “Böylece İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” kavli hakkında şöyle demiştir: “Bir kayanın üzerine çıktı; yedi kat gök ona açıldı, nihayet Arş'a ve cennetteki makamına baktı. Sonra yedi kat yer ona açıldı, nihayet üzerinde yerlerin bulunduğu kayaya baktı. İşte [Allah Teâlâ'nın] { وَآتَيْنَاهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيَا } “Biz ona mükâfatını dünyada da verdik” [el-Ankebût 27] kavli böyledir.”
وَأخرج أَحْمد وَابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن عبد الرَّحْمَن بن عائش الْحَضْرَمِيّ عَن بعض أَصْحَاب النَّبِي ﷺ قَالَ سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: رَأَيْت رَبِّي فِي أحسن صُورَة فَقَالَ: فيمَ يخْتَصم الْمَلأ الْأَعْلَى يَا مُحَمَّد قَالَ: قلت أَنْت أعلم أَي رب
Ahmed, İbn Cerîr, İbn Merdûye ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin Abdurrahman b. Âiş el-Hadramî kanalıyla Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in bazı ashabından naklettiğine göre; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: “Rabbimi en güzel surette gördüm. Buyurdu ki: 'Ey Muhammed! Mele-i a'lâ (yüce melekler topluluğu) ne hakkında tartışıyor?' 'Ey Rabbim! Sen en iyi bilensin' dedim.”
قَالَ: فَوضع يَده بَين كَتِفي فَوجدت بردهَا بَين ثديي
Buyurdu ki: “Elini iki küreğim arasına koydu; onun serinliğini göğsümün arasında hissettim.”
قَالَ: فَعلمت مَا فِي السَّمَوَات وَالْأَرْض ثمَّ تَلا هَذِه الْآيَة {وَكَذَلِكَ نري إِبْرَاهِيم ملكوت السَّمَاوَات وَالْأَرْض وليكون من الموقنين} ثمَّ قَالَ: يَا مُحَمَّد فيمَ
Buyurdu ki: “Böylece göklerde ve yerde ne varsa bildim.” Sonra şu ayeti okudu: { وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ } “Böylece İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk ki kesin inananlardan olsun.” Sonra: “Ey Muhammed! Mele-i a'lâ ne hakkında...”
يخْتَصم الْمَلأ الْأَعْلَى قَالَ: قلت: فِي الدَّرَجَات وَالْكَفَّارَات
“...tartışıyor?” buyurdu. [Resûlullah] dedi ki: “'Dereceler ve kefâretler hakkında' dedim.”
قَالَ: وَمَا الْكَفَّارَات قلت: نقل الْأَقْدَام إِلَى الْجَمَاعَات والمجالس فِي الْمَسَاجِد خلاف الصَّلَوَات وإبلاغ الْوضُوء أماكنه فِي الْمَكْرُوه فَمن يفعل ذَلِك يَعش بِخَير ويمت بِخَير ويكن من خطيئته كَهَيْئَته يَوْم وَلدته أمه وَأما الدَّرَجَات فبذل السَّلَام واطعام الطَّعَام وَالصَّلَاة بِاللَّيْلِ وَالنَّاس نيام
[Rabbim:] “Kefâretler nedir?” buyurdu. Dedim ki: “Cemaatlere doğru adım atmak, namazların ardından mescitlerdeki meclislerde oturmak ve zorluk/soğuk anlarında abdesti tam olarak yerine ulaştırmaktır. Kim bunu yaparsa hayırla yaşar, hayırla ölür ve günahından, annesinin onu doğurduğu günkü gibi [tertemiz] arınır. Dereceler ise selamı yaymak, yemek yedirmek ve insanlar uykudayken gece namaz kılmaktır.”
قَالَ: قل اللَّهُمَّ إِنِّي أَسأَلك الطَّيِّبَات وَترك الْمُنْكَرَات وَحب الْمَسَاكِين وَإِن تغْفر لي وترحمني وَإِذا أردْت فتْنَة فِي قوم فتوفني غير مفتون
[Rabbim] buyurdu ki: “De ki: 'Allah'ım! Senden hayırlı işleri yapmayı, münkerleri (kötülükleri) terk etmeyi, yoksulları sevmeyi; beni bağışlamanı ve bana merhamet etmeni dilerim. Bir kavimde bir fitne murat ettiğin zaman, beni fitneye uğramamış olarak vefat ettir.'”
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: تُعَلِّمُوهُنَّ فَإِنَّهُنَّ حق
Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Bunları öğreniniz; zira bunlar haktır” buyurdu.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عَليّ بن أبي طَالب قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ لما رأى إِبْرَاهِيم ملكوت السَّمَوَات وَالْأَرْض أشرف على رجل على مَعْصِيّة من معاصي الله فَدَعَا عَلَيْهِ فَهَلَك ثمَّ أشرف على آخر على مَعْصِيّة من معاصي الله فَدَعَا فَهَلَك ثمَّ أشرف على آخر فَذهب يَدْعُو عَلَيْهِ فَأوحى الله إِلَيْهِ: أَن يَا إِبْرَاهِيم أَنَّك رجل مستجاب الدعْوَة فَلَا تدع على عبَادي فَإِنَّهُم مني على ثَلَاث
İbn Merdûye'nin Ali b. Ebî Tâlib'den naklettiğine göre; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “İbrâhim göklerin ve yerin melekûtunu gördüğünde, Allah'ın masiyetlerinden bir masiyet üzere olan bir adama muttali oldu ve ona beddua etti, adam helak oldu. Sonra Allah'ın masiyetlerinden bir masiyet üzere olan başka birine muttali oldu ve beddua etti, o da helak oldu. Sonra bir başkasına daha muttali oldu ve tam ona da beddua etmeye yeltenmişti ki Allah ona şöyle vahyetti: 'Ey İbrâhim! Şüphesiz sen duası kabul olunan bir adamsın; kullarıma beddua etme! Çünkü onlar Benim katımda üç durumdan biri üzeredir:'”
إِمَّا أَن يَتُوب فأتوب عَلَيْهِ وَإِمَّا أَن أخرج من صلبه نسمَة تملأ الأَرْض بالتسبيح وَإِمَّا أَن أقبضهُ إِلَيّ فَإِن شِئْت عَفَوْت وَإِن شِئْت عَاقَبت
“'Ya tevbe eder, Ben de onun tevbesini kabul ederim; ya onun sulbünden yeryüzünü tesbihle dolduracak bir can çıkarırım; ya da onun canını alırım da dilersem affeder, dilersem cezalandırırım.'”
وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخ عَن عَطاء قَالَ: لما رفع إِبْرَاهِيم إِلَى ملكوت السَّمَوَات أشرف على عبد يَزْنِي فَدَعَا عَلَيْهِ فَأهْلك ثمَّ رفع أَيْضا فَأَشْرَف على عبد يَزْنِي فَدَعَا عَلَيْهِ فَأهْلك ثمَّ رفع أَيْضا فَأَشْرَف على عبد يَزْنِي فَأَرَادَ أَن يَدْعُو عَلَيْهِ فَقَالَ لَهُ ربه: على رسلك يَا إِبْرَاهِيم فَإنَّك عبد مستجاب لَك وَإِنِّي من عَبدِي على إِحْدَى ثَلَاث خلال
Abd b. Humeyd ve Ebü'ş-Şeyh'in Atâ'dan naklettiğine göre; o şöyle demiştir: “İbrâhim göklerin melekûtuna yükseltildiğinde, zina eden bir kula muttali oldu; ona beddua etti ve o helak edildi. Sonra yine yükseltildi ve zina eden bir kula muttali oldu; ona beddua etti ve o helak edildi. Sonra yine yükseltildi ve zina eden bir kula muttali oldu; ona da beddua etmek istedi. Bunun üzerine Rabbi ona: 'Sakin ol ey İbrâhim! Şüphesiz sen duası kabul olunan bir kulsun. Benim kulum hakkındaki muamelem üç hasletten biri üzeredir:' buyurdu:”
إِمَّا أَن يَتُوب إِلَيّ فأتوب عَلَيْهِ وَإِمَّا أَن أخرج مِنْهُ ذُرِّيَّة طيبَة وَإِمَّا أَن يتمادى فِيمَا هُوَ فِيهِ فَأَنا من وَرَائه
“'Ya Bana tevbe eder, Ben de onun tevbesini kabul ederim; ya ondan temiz bir zürriyet çıkarırım; ya da bulunduğu [günah] halinde ısrar eder de nihayetinde onun hesabı Bana kalır.'”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن شهر بن حَوْشَب فِي قَوْله {وَكَذَلِكَ نري إِبْرَاهِيم ملكوت السَّمَاوَات وَالْأَرْض} قَالَ: رفع إِبْرَاهِيم إِلَى السَّمَاء فَنظر أَسْفَل مِنْهُ فَرَأى رجلا على فَاحِشَة فَدَعَا فَخسفَ بِهِ حَتَّى دَعَا على سَبْعَة كلهم يخسف بِهِ فَنُوديَ يَا إِبْرَاهِيم رفه عَن عبَادي ثَلَاث مرار إِنِّي من عَبدِي بَين ثَلَاث اما أَن يَتُوب فأتوب عَلَيْهِ وَإِمَّا أَن استخرج من صلبه ذُرِّيَّة مُؤمنَة وَإِمَّا أَن يكفر فحسبه جَهَنَّم
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Şehr b. Havşeb'den naklettiğine göre; { وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “Böylece İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” kavli hakkında şöyle demiştir: “İbrâhim göğe yükseltildi ve aşağısına baktı; fuhuş üzere olan bir adam gördü ve beddua etti, adam yere batırıldı. Nihayet yedi kişiye beddua etti ve hepsi yere batırıldı. Bunun üzerine: 'Ey İbrâhim! Kullarımı rahat bırak' diye üç defa seslenildi. 'Kulum hakkındaki muamelem üç şey arasındadır: Ya tevbe eder, Ben de tevbesini kabul ederim; ya sulbünden mümin bir zürriyet çıkarırım; ya da inkâr eder, o takdirde cehennem ona yeter.'”
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب من طَرِيق شهر بن حَوْشَب عَن
Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Şehr b. Havşeb yoluyla naklettiğine göre; [o da]
معَاذ بن جبل عَن النَّبِي ﷺ قَالَ لما رأى إِبْرَاهِيم ملكوت السَّمَوَات وَالْأَرْض أبْصر عبدا على خَطِيئَة فَدَعَا عَلَيْهِ ثمَّ أبْصر عبدا على خَطِيئَة فَدَعَا عَلَيْهِ فَأوحى الله إِلَيْهِ: يَا إِبْرَهِيمُ إِنَّك عبد مستجاب الدعْوَة فَلَا تدع على أحد فَإِنِّي من عَبدِي على ثَلَاث إِمَّا أَن أخرج من صلبه ذُرِّيَّة تعبدني وَإِمَّا أَن يَتُوب فِي آخر عمره فأتوب عَلَيْهِ وَإِمَّا أَن يتَوَلَّى فَإِن جَهَنَّم من وَرَائه
Muâz b. Cebel'den, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletmiştir: “İbrâhim göklerin ve yerin melekûtunu gördüğünde, günah üzere olan bir kul gördü ve ona beddua etti. Sonra günah üzere olan bir kul daha gördü ve ona da beddua etti. Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti: 'Ey İbrâhim! Şüphesiz sen duası kabul olunan bir kulsun; hiç kimseye beddua etme! Çünkü kulum hakkındaki muamelem üç durum üzeredir: Ya sulbünden Bana ibadet edecek bir zürriyet çıkarırım ya ömrünün sonunda tevbe eder, Ben de tevbesini kabul ederim ya da yüz çevirir, o takdirde cehennem onun ardındadır.'”
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن سلمَان الْفَارِسِي قَالَ: لما رأى إِبْرَاهِيم ملكوت السَّمَوَات وَالْأَرْض رأى رجلا على فَاحِشَة فَدَعَا عَلَيْهِ فَهَلَك ثمَّ رأى آخر على فَاحِشَة فَدَعَا عَلَيْهِ فَهَلَك ثمَّ رأى آخر على فَاحِشَة فَدَعَا عَلَيْهِ فَأوحى الله إِلَيْهِ: أَن يَا إِبْرَاهِيم مهلا فَإنَّك رجل مستجاب لَك وَإِنِّي من عَبدِي على ثَلَاث خِصَال
Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh'in Selmân-ı Fârisî'den naklettiğine göre; o şöyle demiştir: “İbrâhim göklerin ve yerin melekûtunu gördüğünde, fuhuş üzere olan bir adam gördü ve ona beddua etti, adam helak oldu. Sonra fuhuş üzere olan başka birini gördü ve ona beddua etti, o da helak oldu. Sonra fuhuş üzere olan bir diğerini gördü ve ona beddua etti. Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti: 'Ey İbrâhim! Ağır ol, şüphesiz sen duası kabul olunan bir adamsın. Benim kulum hakkındaki muamelem üç haslet üzeredir:'”
إِمَّا أَن يَتُوب قبل الْمَوْت فأتوب عَلَيْهِ وَإِمَّا أَن أخرج من صلبه ذُرِّيَّة يذكروني وَإِمَّا أَن يتَوَلَّى فجهنم من وَرَائه
“'Ya ölümden önce tevbe eder, Ben de onun tevbesini kabul ederim; ya sulbünden Beni zikreden bir zürriyet çıkarırım; ya da yüz çevirir, o takdirde cehennem onun ardındadır.'”
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن عَطاء قَالَ: لما رفع إِبْرَاهِيم فِي ملكوت السَّمَوَات رأى رجلا يَزْنِي فَدَعَا عَلَيْهِ فَهَلَك ثمَّ رفع فَرَأى رجلا يَزْنِي فَدَعَا عله فَهَلَك ثمَّ رفع فَرَأى رجلا يَزْنِي فَدَعَا عَلَيْهِ فَهَلَك ثمَّ رأى رجلا يَزْنِي فَدَعَا عَلَيْهِ فَهَلَك
Beyhakî'nin Şuabü'l-Îmân'da Atâ'dan naklettiğine göre; o şöyle demiştir: “İbrâhim göklerin melekûtuna yükseltildiğinde, zina eden bir adam gördü; ona beddua etti ve helak oldu. Sonra yükseltildi; zina eden bir adam gördü, ona beddua etti ve helak oldu. Sonra yükseltildi; zina eden bir adam gördü, ona beddua etti ve helak oldu. Sonra zina eden bir adam daha gördü, ona da beddua etti ve helak oldu.”
فَقيل: على رسلك يَا إِبْرَاهِيم إِنَّك عبد يُسْتَجَاب لَك وَإِنِّي من عَبدِي على ثَلَاث إِمَّا أَن يَتُوب إِلَيّ فأتوب عَلَيْهِ وَإِمَّا أَن أخرج مِنْهُ ذُرِّيَّة طيبَة تعبدني وَإِمَّا أَن يتمادى فِيمَا هُوَ فِيهِ فَإِن جَهَنَّم من وَرَائه
Bunun üzerine: “Sakin ol ey İbrâhim! Şüphesiz sen duası kabul olunan bir kulsun. Benim kulum hakkındaki muamelem üç şey üzeredir: Ya Bana tevbe eder, Ben de tevbesini kabul ederim; ya ondan Bana ibadet eden temiz bir zürriyet çıkarırım; ya da içinde bulunduğu halde ısrar eder, o takdirde cehennem onun ardındadır” denildi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَكَذَلِكَ نري إِبْرَاهِيم ملكوت السَّمَاوَات وَالْأَرْض} قَالَ: يَعْنِي خلق السَّمَوَات وَالْأَرْض {وليكون من الموقنين} فَإِنَّهُ جلا لَهُ الْأَمر سره وعلانيته فَلم يخف عَلَيْهِ شَيْء من أَعمال الْخَلَائق فَلَمَّا جعل يلعن أَصْحَاب الذُّنُوب قَالَ الله: إِنَّك لَا تَسْتَطِيع هَذَا فَرده الله كَمَا كَانَ قبل ذَلِك
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; { وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “Böylece İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk” [kavli hakkında]: “Göklerin ve yerin yaratılışını kastetmektedir” demiştir. { وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ } “Ve kesin inananlardan olsun diye” [kavli hakkında ise]: “Çünkü O, işin gizlisini ve açığını ona açtı; yaratılmışların amellerinden hiçbir şey ona gizli kalmadı. İbrâhim günahkârlara lanet etmeye başlayınca Allah: 'Sen buna dayanamazsın' buyurdu ve Allah onu bundan önceki haline döndürdü” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي الْآيَة قَالَ: ذكر لنا أَن إِبْرَاهِيم ﵇ فر بِهِ من جَبَّار مترف فَجعل فِي سرب وَجعل رزقه فِي أَطْرَافه فَجعل لَا يمص أصبعاً من أَصَابِعه إِلَّا جعل الله لَهُ فِيهَا رزقا فَلَمَّا خرج من ذَلِك السرب أرَاهُ الله ملكوت السَّمَوَات وَالْأَرْض وَأرَاهُ شمساً وقمراً ونجوماً وسحاباً وخلقاً عَظِيما وَأرَاهُ ملكوت الأَرْض فَرَأى جبالاً وبحوراً وأنهاراً وشجراً
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den naklettiğine göre; ayet hakkında şöyle demiştir: “Bize anlatıldığına göre İbrâhim aleyhisselâm, lüks ve refah içinde şımarmış bir zorbaya karşı kaçırılıp bir mağaraya/yeraltı sığınağına konuldu. Rızkı parmak uçlarına verildi; parmaklarından bir parmağını emdikçe Allah onun için onda bir rızık var ediyordu. O mağaradan çıktığında Allah ona göklerin ve yerin melekûtunu gösterdi; ona güneşi, ayı, yıldızları, bulutları ve büyük bir yaratılışı gösterdi. Yerin melekûtunu da gösterdi; dağları, denizleri, nehirleri, ağaçları...”
وَمن كل الدَّوَابّ وخلقاً عَظِيما {فَلَمَّا جن عَلَيْهِ اللَّيْل رأى كوكباً} ذكر لنا أَن الْكَوْكَب الَّذِي رأى الزهرة طلعت عشَاء {قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أفل قَالَ لَا أحب الآفلين} علم أَن ربه دَائِم لَا يَزُول {فَلَمَّا رأى الْقَمَر بازغاً قَالَ هَذَا رَبِّي} رأى خلقا أكبر من الْخلق الأوّل {فَلَمَّا أفل قَالَ لَئِن لم يهدني رَبِّي لأكونن من الْقَوْم الضَّالّين فَلَمَّا رأى الشَّمْس بازغة قَالَ هَذَا رَبِّي هَذَا أكبر} أَي أكبر خلقا من الخلقين الأوّلين وأبهى وأنور
“...her türlü canlıyı ve muazzam bir yaratılışı gördü. { فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأَى كَوْكَبًا } “Gecenin karanlığı onu bürüyünce bir yıldız gördü.” Bize anlatıldığına göre gördüğü yıldız, akşam vakti doğan Zühre (Venüs) idi. { قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } “'İşte bu benim Rabbim!' dedi. [Yıldız] batınca: 'Ben batanları sevmem' dedi.” Bildi ki Rabbi süreklidir, zeval bulmaz. { فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بَازِغًا قَالَ هَذَا رَبِّي } “Ay'ı doğarken görünce: 'İşte bu benim Rabbim!' dedi.” İlk yaratılandan daha büyük bir yaratılış gördü. { فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بَازِغَةً قَالَ هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ } “O da batınca: 'Andolsun ki Rabbim beni doğru yola iletmezse kesinlikle sapan topluluktan olurum' dedi. Güneşi doğarken görünce de: 'İşte bu benim Rabbim! Bu daha büyük' dedi”; yani ilk iki yaratılandan daha büyük, daha gösterişli ve daha nurlu [demek istedi].”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ قَالَ: كَانَ من شَأْن إِبْرَاهِيم ﵇ أَن أول ملك ملك فِي الأَرْض شرقها وغربها نمْرُود بن كنعان بن كوش بن سَام بن نوح وَكَانَت الْمُلُوك الَّذين ملكوا الأَرْض كلهَا أَرْبَعَة
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den naklettiğine göre; o şöyle demiştir: “İbrâhim aleyhisselâm'ın durumuna gelince: Yeryüzünün doğusuna ve batısına hükmeden ilk hükümdar, Nemrûd b. Ken'ân b. Kûş b. Sâm b. Nûh idi. Yeryüzünün tamamına hükmeden krallar dört kişiydi:”
بن كنعان وَسليمَان بن دَاوُد وَذُو القرنين وَبُخْتنَصَّرَ
“[Nemrûd] b. Ken'ân, Süleymân b. Dâvûd, Zülkarneyn ve Buhtunnasr.”
مُسلمين وكافرين وَإنَّهُ طلع كَوْكَب على نمْرُود ذهب بضوءالشمس وَالْقَمَر فَفَزعَ من ذَلِك فَدَعَا السَّحَرَة والكهنة والقافة والحازة فَسَأَلَهُمْ عَن ذَلِك فَقَالُوا: يخرج من ملكك رجل يكون على وَجهه هلاكك وهلاك ملكك وَكَانَ مَسْكَنه بِبَابِل الْكُوفَة فَخرج من قريته إِلَى قَرْيَة أُخْرَى وَأخرج الرِّجَال وَترك النِّسَاء وَأمر أَن لَا يُولد مَوْلُود ذكر إِلَّا ذبحه فذبح أَوْلَادهم
“İkisi müslüman, ikisi kâfirdi. Nemrûd'un üzerine güneşin ve ayın ışığını gideren bir yıldız doğdu; bundan dolayı dehşete kapıldı ve büyücüleri, kâhinleri, iz sürücüleri (kâfe) ve remilcileri çağırıp bunu sordu. Onlar: 'Senin hâkimiyetinden öyle bir adam çıkacak ki senin helakin ve krallığının helaki onun eliyle olacaktır' dediler. Onun ikametgâhı Kûfe [tarafındaki] Babil'deydi. Bulunduğu kasabadan başka bir kasabaya çıktı; erkekleri dışarı çıkarıp kadınları bıraktı ve doğacak her erkek çocuğun boğazlanmasını emretti. Böylece onların çocuklarını boğazladı.”
ثمَّ إِنَّه بَدَت لَهُ حَاجَة فِي الْمَدِينَة لم يَأْمَن عَلَيْهَا إِلَّا آزر أَبَا إِبْرَاهِيم فَدَعَاهُ فَأرْسلهُ فَقَالَ لَهُ: أنظر لَا تواقع أهلك
“Sonra şehirde bir işi çıktı ve buna İbrâhim'in babası Âzer'den başkasına güvenemedi. Onu çağırıp gönderdi ve ona: 'Sakın hanımınla ilişkiye girme!' dedi.”
فَقَالَ لَهُ آزر أَنا أضُنُّ بديني من ذَلِك فَلَمَّا دخل الْقرْيَة نظر إِلَى أَهله فَلم يملك نَفسه إِن وَقع عَلَيْهَا ففر بهَا إِلَى قَرْيَة بَين الْكُوفَة وَالْبَصْرَة يُقَال لَهَا ادر فَجَعلهَا فِي سرب فَكَانَ يتعهدها بِالطَّعَامِ وَمَا يصلحها وَإِن الْملك لما طَال عَلَيْهِ الْأَمر قَالَ: قَول سحرة كَذَّابين ارْجعُوا إِلَى بلدكم فَرَجَعُوا وَولد إِبْرَاهِيم فَكَانَ فِي كل يَوْم يمر بِهِ كَأَنَّهُ جُمُعَة وَالْجُمُعَة كالشهر من سرعَة شبابه وَنسي الْملك ذَاك وَكبر إِبْرَاهِيم وَلَا يرى أَن أحدا من الْخلق غَيره وَغير أَبِيه وَأمه فَقَالَ أَبُو إِبْرَاهِيم لأَصْحَابه: إِن لي ابْنا وَقد خبأته فتخافون عَلَيْهِ الْملك ان أَنا جِئْت بِهِ قَالُوا: لَا فَائت بِهِ
“Âzer ona: 'Ben dinim konusunda bundan daha titizim' dedi. Kasabaya girdiğinde hanımına baktı ve nefsine hâkim olamayarak onunla ilişkiye girdi. Ardından onu Kûfe ile Basra arasında Âder denilen bir köye kaçırıp bir mağaraya/yeraltı sığınağına koydu; ona yiyecek ve ihtiyaçlarını götürürdü. Kral ise durum uzayınca: 'Yalancı büyücülerin sözüydü; memleketinize dönün' dedi ve döndüler. İbrâhim doğdu; büyümesinin hızından dolayı geçen her gün bir hafta gibi, her hafta da bir ay gibi oluyordu. Kral bunu unuttu. İbrâhim büyüdü ve kendisinden, babasından ve annesinden başka hiçbir yaratılmışın olmadığını sanıyordu. İbrâhim'in babası arkadaşlarına: 'Benim bir oğlum var, onu sakladım. Onu getirirsem kraldan onun adına endişe eder misiniz?' dedi. Onlar: 'Hayır, onu getir' dediler.”
فَانْطَلق فَأخْرجهُ فَلَمَّا خرج الْغُلَام من السرب نظر إِلَى الدَّوَابّ والبهائم والخلق فَجعل يسْأَل أَبَاهُ فَيَقُول: مَا هَذَا فيخبره عَن الْبَعِير أَنه بعير وَعَن الْبَقَرَة أَنَّهَا بقرة وَعَن الْفرس أَنَّهَا فرس وَعَن الشَّاة أَنَّهَا شَاة
“Gidip onu çıkardı. Çocuk sığınaktan çıkınca hayvanlara, dört ayaklılara ve yaratılmışlara baktı; babasına sormaya başlayıp: 'Bu nedir?' diyordu. Babası da ona devenin deve, ineğin inek, atın at, koyunun koyun olduğunu haber veriyordu.”
فَقَالَ: مَا لهَؤُلَاء بُد من أَن يكون لَهُم رب
Bunun üzerine: “Bunların mutlaka bir Rabbi olması gerekir” dedi.
وَكَانَ خُرُوجه حِين خرج من السرب بعد غرُوب الشَّمْس فَرفع رَأسه إِلَى السَّمَاء
Sığınaktan çıktığı an güneş batımından sonraydı; başını göğe kaldırdı.
فَإِذا هُوَ بالكوكب وَهُوَ المُشْتَرِي فَقَالَ: هَذَا رَبِّي
Karşısında yıldızı gördü -ki o Müşteri (Jüpiter) idi- ve: “Bu benim Rabbimdir” dedi.
فَلم يلبث أَن غَابَ قَالَ: لَا أحب رَبًّا يغيب
Çok geçmeden yıldız battı; [İbrâhim]: “Ben batan bir Rabbi sevmem” dedi.
قَالَ ابْن عَبَّاس: وَخرج فِي آخر الشَّهْر فَلذَلِك لم ير الْقَمَر قبل الْكَوْكَب فَلَمَّا كَانَ آخر اللَّيْل رأى الْقَمَر بازغاً قد طلع قَالَ: هَذَا رَبِّي
İbn Abbâs dedi ki: “Ayın sonunda çıkmıştı; bu yüzden yıldızdan önce Ay'ı görmemişti. Gecenin sonu olunca Ay'ı doğmuş ve yükselmiş gördü: 'Bu benim Rabbimdir' dedi.”
فَلَمَّا أفل - يَقُول غَابَ {قَالَ لَئِن لم يهدني رَبِّي لأكونن من الْقَوْم الضَّالّين} فَلَمَّا أصبح رأى الشَّمْس بازغة {قَالَ هَذَا رَبِّي هَذَا أكبر فَلَمَّا أفلت قَالَ يَا قوم إِنِّي بَرِيء مِمَّا تشركون} قَالَ الله لَهُ: اسْلَمْ
O batınca -yani kaybolunca- { قَالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ } “'Andolsun ki Rabbim beni doğru yola iletmezse kesinlikle sapan topluluktan olurum' dedi.” Sabah olunca güneşi doğarken gördü; { قَالَ هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قَالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ } “'İşte bu benim Rabbim! Bu daha büyük' dedi. O da batınca: 'Ey kavmim! Doğrusu ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım' dedi.” Allah ona: “Teslim ol (Müslüman ol)!” buyurdu.
قَالَ: أسلمت لرب الْعَالمين
[İbrâhim de]: “Âlemlerin Rabbine teslim oldum” dedi.
فَجعل إِبْرَاهِيم يَدْعُو قومه وَيُنْذرهُمْ وَكَانَ أَبوهُ يصنع الْأَصْنَام فيعطيها أَوْلَاده فيبيعونها وَكَانَ يُعْطِيهِ فينادي من يَشْتَرِي مَا يضرّهُ وَلَا يَنْفَعهُ فَيرجع إخْوَته وَقد باعوا أصنامهم وَيرجع إِبْرَاهِيم بأصنامه كَمَا هِيَ ثمَّ دَعَا أَبَاهُ فَقَالَ {يَا أَبَت لم تعبد مَا لَا يسمع وَلَا يبصر وَلَا يُغني عَنْك شَيْئا} مَرْيَم الْآيَة ٤٢ ثمَّ رَجَعَ إِبْرَاهِيم إِلَى بَيت الْآلهَة فَإِذا هن فِي بهو عَظِيم مُسْتَقْبل بَاب البهو صنم عَظِيم إِلَى جنبه أَصْغَر مِنْهُ بَعْضهَا إِلَى جنب بعض كل صنم يَلِيهِ أَصْغَر مِنْهُ حَتَّى بلغُوا بَاب البهو وَإِذا هم قد جعلُوا طَعَاما بَين يَدي الْآلهَة وَقَالُوا: إِذا كَانَ حِين نرْجِع رَجعْنَا وَقد بَرحت الْآلهَة من طعامنا فأكلنا فَلَمَّا نظر إِلَيْهِم إِبْرَاهِيم وَإِلَى مَا بَين أَيْديهم من الطَّعَام قَالَ: أَلا تَأْكُلُونَ فَلَمَّا لم تجبه قَالَ: مَا لكم لَا تنطقون ثمَّ إِن إِبْرَاهِيم أَتَى قومه فَدَعَاهُمْ فَجعل يَدْعُو قومه وَيُنْذرهُمْ فحبسوه فِي بَيت وجمعوا لَهُ الْحَطب حَتَّى أَن الْمَرْأَة لتمرض فَتَقول: لَئِن عافاني الله لأجمعن لإِبْرَاهِيم حطباً فَلَمَّا جمعُوا لَهُ وَأَكْثرُوا من الْحَطب حَتَّى إِن كَانَ الطير ليمر بهَا فيحترق من شدَّة وهجها وحرها فعمدوا إِلَيْهِ فَرَفَعُوهُ إِلَى رَأس الْبُنيان فَرفع إِبْرَاهِيم رَأسه إِلَى السَّمَاء فَقَالَت السَّمَاء وَالْأَرْض وَالْجِبَال وَالْمَلَائِكَة: رَبنَا إِبْرَاهِيم يحرق فِيك
İbrâhim kavmini davet etmeye ve onları uyarmaya başladı. Babası putlar yapar, bunları çocuklarına verir, onlar da satarlardı. Ona da verirdi; İbrâhim ise: 'Kendisine zarar verip fayda vermeyen şeyi kim satın alır?' diye seslenirdi. Kardeşleri putlarını satmış olarak döner, İbrâhim ise putlarıyla olduğu gibi dönerdi. Sonra babasını davet edip { يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلَا يُبْصِرُ وَلَا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئًا } “Babacığım! İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir fayda sağlamayan şeylere niçin tapıyorsun?” [Meryem 42] dedi. Sonra İbrâhim putlar evine döndü; meğer onlar büyük bir salondaymış. Salon kapısının tam karşısında büyük bir put, yanında ondan daha küçüğü, salon kapısına varıncaya dek her put bir öncekinden daha küçük olmak üzere yan yana dizilmişti. Putların önüne de yemek koymuşlar ve: 'Döneceğimiz vakit geldiğinde döneriz, putlar yemeğimizden bereketlendirmiş olur ve biz de yeriz' demişlerdi. İbrâhim onlara ve önlerindeki yemeğe bakınca: 'Yemiyor musunuz?' dedi. Putlar cevap vermeyince: 'Neyiniz var ki konuşmuyorsunuz?' dedi. Sonra İbrâhim kavmine varıp onları davet etti; kavmini davet edip uyarmaya devam etti. Bunun üzerine onu bir eve hapsettiler ve onun için odun topladılar; öyle ki kadın hastalandığında: 'Eğer Allah bana şifa verirse İbrâhim için mutlaka odun toplayacağım' derdi. Onun için toplayıp odunu o kadar çoğalttılar ki kuş üzerinden geçse alevinin ve sıcağının şiddetinden yanardı. Sonra ona yönelip onu binanın tepesine çıkardılar. İbrâhim başını göğe kaldırdı. Gök, yer, dağlar ve melekler: 'Rabbimiz! İbrâhim Senin uğrunda yakılıyor' dediler.
قَالَ: أَنا أعلم بِهِ فَإِن دعَاكُمْ فأغيثوه
[Allah] buyurdu ki: “Ben onu en iyi bilenim; şayet sizden yardım isterse ona yardım edin.”
وَقَالَ إِبْرَاهِيم حِين رفع رَأسه إِلَى السَّمَاء: اللَّهُمَّ أَنْت الْوَاحِد فِي السَّمَاء وَأَنا الْوَاحِد فِي الأَرْض لَيْسَ أحد يعبدك غَيْرِي حسبي الله وَنعم الْوَكِيل
İbrâhim başını göğe kaldırdığında şöyle dedi: “Allah'ım! Sen gökte teksin, ben de yeryüzünde tekim; benden başka Sana ibadet eden kimse yoktur. Hasbiyallâhu ve ni'mel vekîl (Allah bana yeter, O ne güzel vekildir).”
فقذفوه فِي النَّار فناداها فَقَالَ {يَا نَار كوني بردا وَسلَامًا على إِبْرَاهِيم} الْأَنْبِيَاء الْآيَة ٦٩ وَكَانَ جِبْرِيل هُوَ الَّذِي ناداها
Onu ateşe attılar. Bunun üzerine [Cibrîl] ateşe seslenip { يَا نَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ } “Ey ateş! İbrâhim'e karşı serin ve selamet ol!” [el-Enbiyâ 69] dedi. Ateşe seslenen Cibrîl idi.
فَقَالَ ابْن عَبَّاس: لَو لم يتبع بردا سَلاما لمات إِبْرَاهِيم من بردهَا وَلم يبْق يَوْمئِذٍ فِي الأَرْض نَار إِلَّا طفئت ظنت أَنَّهَا هِيَ تعنى فَلَمَّا طفئت
İbn Abbâs dedi ki: “Eğer 'serin' [kelimesinin] ardından 'selamet' gelmeseydi, İbrâhim onun soğukluğundan ölürdü. O gün yeryüzünde kendisinin kastedildiğini sanıp sönmeyen hiçbir ateş kalmadı. Nihayet sönünce...”
النَّار نظرُوا إِلَى إِبْرَاهِيم فَإِذا هُوَ وَرجل آخر مَعَه وَرَأس إِبْرَاهِيم فِي حجره يمسح عَن وَجهه الْعرق وَذكر أَن ذَلِك الرجل ملك الظل فَأنْزل الله نَارا فَانْتَفع بهَا بَنو آدم وأخرجوا إِبْرَاهِيم فأدخلوه على الْملك وَلم يكن قبل ذَلِك دخل عَلَيْهِ فَكَلمهُ
“...ateş [sönünce] İbrâhim'e baktılar; bir de gördüler ki o ve yanında başka bir adam var, İbrâhim'in başı onun kucağında ve yüzündeki teri siliyor. Anlatıldığına göre o adam gölge meleği idi. Sonra Allah bir ateş indirdi ve Âdemoğulları ondan faydalandı. İbrâhim'i çıkarıp kralın huzuruna çıkardılar -ki bundan önce onun huzuruna girmemişti- ve onunla konuştu.”
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن السّديّ فِي قَوْله {رأى كوكباً} قَالَ: هُوَ المُشْتَرِي وَهُوَ الَّذِي يطلع نَحْو الْقبْلَة عِنْد الْمغرب
Ebü'ş-Şeyh'in el-Azame'de es-Süddî'den naklettiğine göre; { رَأَى كَوْكَبًا } “Bir yıldız gördü” [kavli] hakkında: “O, Müşteri (Jüpiter) yıldızıdır; akşam vakti kıble tarafında doğan yıldızdır” demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن زيد بن عَليّ فِي قَوْله {رأى كوكباً} قَالَ: الزهرة
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Zeyd b. Ali'den naklettiğine göre; { رَأَى كَوْكَبًا } “Bir yıldız gördü” [kavli] hakkında: “Zühre (Venüs) idi” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {فَلَمَّا أفل} أَي ذهب
İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den naklettiğine göre; { فَلَمَّا أَفَلَ } “[Yıldız] batınca” kavli hakkında: “Yani kaybolunca/gidince” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {لَا أحب الآفلين} قَالَ: الزائلين
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre; { لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } “Ben batanları sevmem” kavli hakkında: “[Yani] zeval bulanları [sevmem]” demiştir.