وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله {فَلَمَّا أفلت} قَالَ: فَلَمَّا زَالَت الشَّمْس عَن كبد السَّمَاء
et-Tastî’nin İbn Abbâs’tan naklettiğine göre Nâfi‘ b. el-Ezrak ona: “Bana { فَلَمَّا أَفَلَتْ } kavlini haber ver” dedi. [İbn Abbâs]: “Güneş göğün ortasından batıya kayıp kaybolunca demektir” dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت كَعْب بن مَالك الْأنْصَارِيّ وَهُوَ يرثي النَّبِي ﷺ وَيَقُول: فَتغير الْقَمَر الْمُنِير لفقده وَالشَّمْس قد كسفت وكادت تأفل قَالَ: أَخْبرنِي عَن قَوْله ﷿ {حَنِيفا} قَالَ: دينا مخلصاً
[Nâfi‘]: “Araplar bunu bilir mi?” dedi. [İbn Abbâs]: “Evet, Kâ‘b b. Mâlik el-Ensârî’nin Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem için mersiye söylerken şöyle dediğini işitmedin mi: 'Onun kaybıyla aydınlık ay değişti, güneş ise tutuldu ve neredeyse batıp kaybolacaktı (te'fül).'” [Nâfi‘]: “Bana Azîz ve Celîl olan [Allah]’ın { حَنِيفًا } kavlini haber ver” dedi. [İbn Abbâs]: “[Haktan sapmayan] ihlaslı bir din demektir” dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت حَمْزَة بن عبد الْمطلب وَهُوَ يَقُول: حمدت الله حِين هدى فُؤَادِي إِلَى الْإِسْلَام والدّين الحنيف قَالَ: أَيْضا رجل من الْعَرَب يذكر بني عبد الْمطلب وفضلهم أقِيمُوا لنادينا حَنِيفا فانتمو لنا غَايَة قد نهتدي بالذوائب وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن عَطاء فِي قَوْله {حَنِيفا} قَالَ: مخلصاً
[Nâfi‘]: “Araplar bunu bilir mi?” dedi. [İbn Abbâs]: “Evet, Hamza b. Abdilmuttalib’in şöyle dediğini işitmedin mi: 'Gönlümü İslâm’a ve hanîf dine ilettiğinde Allah’a hamdettim.' Araplardan bir adam da Abdülmuttaliboğullarını ve onların faziletini anarak şöyle demiştir: 'Meclisimiz için hanîf birini dikin, sizler bizim için önderlersiniz, biz o perçemlerle hidayet buluruz.'” Ebü'ş-Şeyh’in Atâ’dan naklettiğine göre o, { حَنِيفًا } kavli hakkında: “İhlaslı olarak” demiştir.
وَأخرج مُسلم وَالنَّسَائِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن عِيَاض بن حمَار الْمُجَاشِعِي أَنه شهد خطْبَة النَّبِي ﷺ فَسَمعهُ يَقُول: إِن الله أَمرنِي أَن أعلمكُم مَا جهلتم من دينكُمْ مِمَّا عَلمنِي يومي هَذَا إِن كل مَال نحلته عبدا فَهُوَ لَهُ حَلَال وَإِنِّي خلقت عبَادي حنفَاء كلهم وَإنَّهُ أَتَتْهُم الشَّيَاطِين فَاجْتَالَتْهُمْ عَن دينهم وَحرمت عَلَيْهِم مَا أحللت لَهُم وأمرتهم أَن يشركوا بِي مَا لم أنزل بِهِ سُلْطَانا
Müslim, en-Nesâî ve İbn Merdûye’nin İyâd b. Hımâr el-Mücâşiî’den naklettiğine göre o, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem’in hutbesinde hazır bulundu ve onun şöyle buyurduğunu işitti: “Rabbim bana, bugün bana öğrettiklerinden dininize dair bilmediklerinizi size öğretmemi emretti: Bir kula verdiğim her mal ona helaldir. Ben kullarımın hepsini hanîfler (tertemiz muvahhidler) olarak yarattım. Ancak şeytanlar onlara gelip onları dinlerinden saptırdılar, onlara helal kıldığım şeyleri haram kıldılar ve hakkında hiçbir delil indirmediğim şeyleri Bana ortak koşmalarını emrettiler.”
وَأخرج أَحْمد وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن عَليّ أَن رَسُول الله ﷺ كَانَ إِذا استفتح الصَّلَاة كبر ثمَّ قَالَ: وجهت
Ahmed, Müslim, Ebû Dâvûd, et-Tirmizî, en-Nesâî, İbn Mâce, İbn Merdûye ve es-Sünen’de el-Beyhakî’nin Ali’den naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namaza başladığında tekbir getirir, sonra şöyle derdi: “Vechimi...
وَجْهي للَّذي فطر السَّمَوَات وَالْأَرْض حَنِيفا وَمَا أَنا من الْمُشْركين إِن صَلَاتي ونسكي ومحياي ومماتي لله رب الْعَالمين لَا شريك لَهُ وَبِذَلِك أمرت وَأَنا أول الْمُسلمين
...bir hanîf olarak gökleri ve yeri yoktan var edene çevirdim; ben müşriklerden değilim. Şüphesiz benim namazım, ibadetlerim, hayatım ve ölümüm âlemlerin Rabbi olan Allah içindir. O'nun hiçbir ortağı yoktur. Bana böyle emrolundu ve ben Müslümanların ilkiyim.”
- الْآيَة (٨٠ - ٨١)
- Ayet (80 - 81)
- أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الرّبيع بن أنس فِي قَوْله {وحاجه قومه} يَقُول: خاصموه
İbn Ebî Hâtim'in er-Rebî‘ b. Enes'ten naklettiğine göre; { وَحَاجَّهُ قَوْمُهُ } “Kavmi onunla tartışmaya girişti” kavli hakkında: “Onunla münakaşa/düşmanlık ettiler” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {أتحاجوني} قَالَ: أتخاصموني
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; { أَتُحَاجُّونِّي } “Benimle tartışıyor musunuz?” kavli hakkında: “Benimle münakaşa mı ediyorsunuz?” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ (أتحاجوني) مُشَدّدَة النُّون
Abd b. Humeyd’in Âsım’dan naklettiğine göre o, (أتحاجوني) lafzını nûn harfini şeddeli olarak (أتحاجّونّي) okumuştur.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن جريج فِي قَوْله {وحاجه قومه} قَالَ: دعوا مَعَ الله إِلَهًا {قَالَ أتحاجوني فِي الله وَقد هدان} وَقد عرفت رَبِّي خوّفوه بآلهتهم أَن يُصِيبهُ مِنْهَا خبل فَقَالَ {وَلَا أَخَاف مَا تشركون بِهِ} ثمَّ قَالَ {وَكَيف أَخَاف مَا أشركتم وَلَا تخافون} أَيهَا الْمُشْركُونَ {أَنكُمْ أشركتم}
İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Cüreyc'den naklettiğine göre; { وَحَاجَّهُ قَوْمُهُ } “Kavmi onunla tartışmaya girişti” kavli hakkında şöyle demiştir: “Allah ile birlikte başka bir ilaha yalvardılar/çağırdılar. [İbrâhim]: { قَالَ أَتُحَاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدَانِ } “Beni doğru yola eriştirmişken Allah hakkında benimle tartışıyor musunuz?” dedi; yani 'Ben Rabbimi tanıdım' [dedi]. Onu ilahlarıyla korkutarak, onlardan kendisine bir delilik/uğursuzluk isabet edeceğini söylediler. Bunun üzerine: { وَلَا أَخَافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ } “O'na ortak koştuğunuz şeylerden korkmam” dedi. Sonra da: { وَكَيْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلَا تَخَافُونَ } “Siz... korkmazken ben nasıl korkarım?” dedi; [yani] 'Ey müşrikler! { أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ } Siz Allah'a ortak koştuğunuzdan [korkmazken]'.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {فَأَي الْفَرِيقَيْنِ أَحَق بالأمن} قَالَ: قَول إِبْرَاهِيم حِين سَأَلَهُمْ أَي الْفَرِيقَيْنِ أَحَق بالأمن وَمن حجَّة إِبْرَاهِيم
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre; { فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ } “O halde iki gruptan hangisi güvende olmaya daha layıktır?” kavli hakkında: “Bu, onlara hangi fırkanın güvende olmaya daha layık olduğunu sorduğunda İbrâhim'in sözüdür ve İbrâhim'in delillerindendir” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن زيد فِي قَوْله {فَأَي الْفَرِيقَيْنِ أَحَق بالأمن} أَمن خَافَ غير الله وَلم يخفه أم من خَافَ الله وَلم يخف غَيره فَقَالَ الله {الَّذين آمنُوا وَلم يلبسوا إِيمَانهم بظُلْم أُولَئِكَ لَهُم الْأَمْن وهم مهتدون} الْأَنْعَام الْآيَة ٨٢
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Zeyd'den naklettiğine göre; { فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ } “O halde iki gruptan hangisi güvende olmaya daha layıktır?” kavli hakkında şöyle demiştir: “Allah'tan başkasından korkup O'ndan korkmayan mı, yoksa Allah'tan korkup O'ndan başkasından korkmayan mı [daha layıktır]?” Bunun üzerine Allah şöyle buyurdu: { الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ } “İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayanlar var ya, işte güven onlaradır ve doğru yolu bulanlar da onlardır.” [el-En‘âm 82].
- الْآيَة (٨٢)
- Ayet (82)
- أخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالدَّارقطني فِي الْأَفْرَاد وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن عبد الله بن مَسْعُود قَالَ: لما نزلت هَذِه الْآيَة {الَّذين آمنُوا وَلم يلبسوا إِيمَانهم بظُلْم} شقّ ذَلِك على النَّاس فَقَالُوا: يَا رَسُول الله وأينا لَا يظلم نَفسه قَالَ إِنَّه لَيْسَ الَّذِي تعنون ألم تسمعوا مَا قَالَ العَبْد الصَّالح {إِن الشّرك لظلم عَظِيم} لُقْمَان الْآيَة ١٣ إِنَّمَا هُوَ الشّرك
Ahmed, el-Buhârî, Müslim, et-Tirmizî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Efrâd’da ed-Dârekutnî, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye’nin Abdullah b. Mes‘ûd’dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: { الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ } “İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayanlar” ayeti indiğinde bu durum insanlara çok ağır geldi ve: “Ey Allah'ın Resûlü! Hangimiz nefsine zulmetmez ki?” dediler. [Resûlullah]: “Bu sizin kastettiğiniz şey değildir. Salih kulun { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk pek büyük bir zulümdür” [Lokmân 13] dediğini işitmediniz mi? O [zulüm] ancak şirktir” buyurdu.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة والحكيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي بكر الصّديق
el-Firyâbî, İbn Ebî Şeybe, Nevâdirü'l-Usûl’de el-Hakîm et-Tirmizî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye’nin Ebû Bekir es-Sıddîk’tan naklettiğine göre...
أَنه سُئِلَ عَن هَذِه الْآيَة {الَّذين آمنُوا وَلم يلبسوا إِيمَانهم بظُلْم} قَالَ: مَا تَقولُونَ قَالُوا: لم يظلموا
...kendisine { الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ } “İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayanlar” ayeti hakkında soruldu. O: “Siz ne diyorsunuz?” dedi. Onlar: “Zulmetmeyenler [demektir]” dediler.
قَالَ: حملتم الْأَمر على أشده بظُلْم: بشرك ألم تسمع إِلَى قَول الله {إِن الشّرك لظلم عَظِيم} وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن عمر بن الْخطاب {وَلم يلبسوا إِيمَانهم بظُلْم} قَالَ: بشرك
[Ebû Bekir] dedi ki: “Meseleyi en zor tarafına hamlettiniz; [buradaki] zulüm, şirktir. Allah'ın { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk pek büyük bir zulümdür” sözünü işitmediniz mi?” Ebü'ş-Şeyh'in Ömer b. el-Hattâb'dan naklettiğine göre o, { وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ } kavli hakkında: “Şirk [bulaştırmayanlar demektir]” demiştir.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن أبي شيبَة وَأَبُو عبيد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن حُذَيْفَة {وَلم يلبسوا إِيمَانهم بظُلْم} قَالَ: بشرك
el-Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Ebî Şeybe, Ebû Ubeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh'in Huzeyfe'den naklettiğine göre o, { وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ } kavli hakkında: “Şirk ile” demiştir.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن سلمَان الْفَارِسِي
el-Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh'in Selmân el-Fârisî'den naklettiğine göre...
أَنه سُئِلَ عَن هَذِه الْآيَة {وَلم يلبسوا إِيمَانهم بظُلْم} قَالَ: إِنَّمَا عَنى بِهِ الشّرك ألم تسمع الله يَقُول {إِن الشّرك لظلم عَظِيم} وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ من طرق عَن أبيّ بن كَعْب فِي قَوْله {وَلم يلبسوا إِيمَانهم بظُلْم} قَالَ: ذَاك الشّرك
...kendisine { وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ } “İmanlarına zulüm karıştırmayanlar” ayeti hakkında sorulduğunda: “O [zulüm] ile ancak şirk kastedilmiştir; Allah'ın { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk pek büyük bir zulümdür” buyurduğunu işitmedin mi?” demiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh'in çeşitli yollardan Übey b. Ka‘b'dan naklettiğine göre o, { وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ } kavli hakkında: “O şirktir” demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَالْحَاكِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس
İbnü'l-Münzir, el-Hâkim ve İbn Merdûye’nin İbn Abbâs’tan naklettiğine göre...
إِن عمر بن الْخطاب كَانَ إِذا دخل بَيته نشر الْمُصحف يقرأه فَدخل ذَات يَوْم فَقَرَأَ سُورَة الْأَنْعَام فَأتى
...Ömer b. el-Hattâb evine girdiğinde mushafı açar ve onu okurdu. Bir gün girdi ve el-En‘âm Suresi'ni okudu; nihayet...
على هَذِه الْآيَة {الَّذين آمنُوا وَلم يلبسوا إِيمَانهم بظُلْم} إِلَى آخر الْآيَة فانتقل وَأخذ رِدَاءَهُ ثمَّ أَتَى أبي بن كَعْب فَقَالَ: يَا أَبَا الْمُنْذر أتيت على هَذِه الْآيَة {الَّذين آمنُوا وَلم يلبسوا إِيمَانهم بظُلْم} وَقد نرى أَنا نظلم ونفعل ونفعل فَقَالَ: يَا أَمِير الْمُؤمنِينَ إِن هَذَا لَيْسَ بِذَاكَ
...ayetin sonuna kadar olan { الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ } “İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayanlar” ayetine geldi. Yerinden kalkıp ridasını aldı, sonra Übey b. Ka‘b’a gelerek şöyle dedi: “Ey Ebü'l-Münzir! { الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ } ayetine geldim; oysa biz zulmediyoruz, şunu bunu yapıyoruz!” Bunun üzerine [Übey]: “Ey Müminlerin Emîri! Bu mesele öyle değildir...
يَقُول الله {إِن الشّرك لظلم عَظِيم} لُقْمَان الْآيَة ١٣ إِنَّمَا ذَلِك الشّرك
...Allah { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk pek büyük bir zulümdür” [Lokmân 13] buyurmaktadır; o ancak şirktir” dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وأبوالشيخ من طرق عَن ابْن عَبَّاس {وَلم يلبسوا إِيمَانهم بظُلْم} قَالَ: بشرك
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh'in çeşitli yollardan İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, { وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ } kavli hakkında: “Şirk ile” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد {وَلم يلبسوا إِيمَانهم بظُلْم} قَالَ: بِعبَادة الْأَوْثَان
Abd b. Humeyd ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiğine göre o, { وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ } kavli hakkında: “Putlara tapmakla [karıştırmayanlar]” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {وَلم يلبسوا إِيمَانهم بظُلْم} يَقُول: لم يخلصوا إِيمَانهم بشرك
İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den naklettiğine göre; { وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ } kavli hakkında: “İmanlarını şirkle karıştırmayanlar demektir” demiştir.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن عَليّ بن أبي طَالب فِي قَوْله {الَّذين آمنُوا وَلم يلبسوا إِيمَانهم بظُلْم} قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة فِي إِبْرَاهِيم وَأَصْحَابه خَاصَّة لَيْسَ فِي هَذِه الْأمة
el-Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, sahih olduğunu belirterek el-Hâkim ve İbn Merdûye’nin Ali b. Ebî Tâlib’den naklettiğine göre o, { الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ } kavli hakkında şöyle demiştir: “Bu ayet bu ümmet hakkında değil, özellikle İbrâhim ve ashabı hakkında inmiştir.”
وَأخرج أَحْمد وَالطَّبَرَانِيّ وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن جرير بن عبد الله قَالَ: خرجنَا مَعَ رَسُول ﷺ فَلَمَّا بَرَزْنَا من الْمَدِينَة إِذا رَاكب يوضع نحونا فَانْتهى إِلَيْنَا فَسلم فَقَالَ لَهُ النَّبِي ﷺ من أَيْن أَقبلت فَقَالَ: من أَهلِي وَوَلَدي وعشيرتي أُرِيد رَسُول الله
Ahmed, et-Taberânî, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve Şu‘abü'l-Îmân’da el-Beyhakî’nin Cerîr b. Abdullah’tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yola çıktık. Medine’den dışarı çıktığımızda, bir binitlinin bize doğru hızla geldiğini gördük. Yanımıza ulaşıp selam verdi. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ona: “Nereden geldin?” diye sordu. O da: “Ailemden, çocuklarımdan ve aşiretimden ayrılıp Resûlullah'ı aramak üzere geldim” dedi.
قَالَ: قد أصبته
[Resûlullah]: “İşte onu buldun” buyurdu.
قَالَ: عَلمنِي مَا الإِيمان قَالَ: تشهد أَن لَا إِلَه إِلَّا الله وَأَن مُحَمَّدًا رَسُول الله وتقيم الصَّلَاة وتؤتي الزَّكَاة وتصوم رَمَضَان وتحج الْبَيْت
[Adam]: “Bana imanın ne olduğunu öğret” dedi. [Resûlullah]: “Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın Resûlü olduğuna şehadet etmen, namazı kılman, zekâtı vermen, ramazan orucunu tutman ve Beyt'i haccetmendir” buyurdu.
قَالَ: قد أَقرَرت
[Adam]: “Kabul ettim” dedi.
ثمَّ إِن بعيره دخلت يَده فِي شبكة جردان فهوى وَوَقع الرجل على هامته فَمَاتَ
Sonra devesinin ayağı bir tarla faresi deliğine girdi ve tökezledi; adam başının üzerine düşüp vefat etti.
فَقَالَ: رَسُول الله ﷺ: هَذَا من الَّذين عمِلُوا قَلِيلا وأجروا كثيرا هَذَا من الَّذين قَالَ الله {الَّذين آمنُوا وَلم يلبسوا إِيمَانهم بظُلْم أُولَئِكَ لَهُم الْأَمْن وهم مهتدون} إِنِّي رَأَيْت حور الْعين يدخلن فِي فِيهِ من ثمار الْجنَّة فَعلمت أَن الرجل مَاتَ جائعا
Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Bu adam, az amel işleyip çok mükâfat alanlardandır. Bu adam, Allah'ın haklarında { الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ } “İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayanlar var ya, işte güven onlaradır ve doğru yolu bulanlar da onlardır” buyurduğu kimselerdendir. Ben hurilerin onun ağzına cennet meyvelerinden yedirdiklerini gördüm; böylece bu adamın aç olarak öldüğünü anladım.”
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كُنَّا مَعَ رَسُول الله ﷺ فِي مسير ساره إِذْ عرض لَهُ أَعْرَابِي فَقَالَ: وَالَّذِي بَعثك بِالْحَقِّ لقد خرجت من بلادي وتلادي لأَهْتَدِي بهداك وآخذ من قَوْلك فاعرض عَليّ فَأَعْرض عَلَيْهِ
el-Hakîm et-Tirmizî ve İbn Ebî Hâtim’in İbn Abbâs’tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte çıktığı bir seferde beraberdik. Karşısına bir bedevî çıktı ve: “Seni hak ile gönderene yemin olsun ki, senin hidayetinle doğru yolu bulmak ve sözlerinden feyiz almak için yurdumu ve mallarımı bırakıp çıktım; bana [dini] arz et!” dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] ona...
الإِسلام فَقبل فازدحمنا حوله فَدخل خف بكره فِي ثقب جردان فتردى الْأَعرَابِي فَانْكَسَرت عُنُقه فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: أسمعتم بِالَّذِي عمل قَلِيلا وَأجر كثيرا هَذَا مِنْهُم أسمعتم بالذين آمنُوا وَلم يلبسوا إِيمَانهم بظُلْم هَذَا مِنْهُم
...İslâm’ı arz etti, o da kabul etti. Onun etrafında toplandık. O sırada genç devesinin ayağı bir tarla faresi deliğine girdi ve bedevî düşüp boynu kırıldı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Az amel işleyip çok mükâfat kazananı işitmiş miydiniz? İşte bu onlardandır. İman edip imanlarına zulüm karıştırmayanları işitmiş miydiniz? İşte bu onlardandır.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن بكر بن سوَادَة قَالَ: حمل رجل من العدوّ على الْمُسلمين فَقتل رجلا ثمَّ حمل فَقتل آخر ثمَّ حمل فَقتل آخر ثمَّ قَالَ: أينفعني الإِسلام بعد هَذَا قَالُوا: مَا نَدْرِي فَذكرُوا ذَلِك لرَسُول الله ﷺ فَقَالَ: نعم
İbn Ebî Hâtim'in Bekr b. Sevâde'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Düşmandan bir adam Müslümanlara saldırıp bir adamı öldürdü, sonra tekrar saldırıp bir başkasını öldürdü, ardından bir daha saldırıp bir başkasını daha öldürdü. Sonra: “Bundan sonra İslâm bana fayda verir mi?” dedi. “Bilmiyoruz” dediler. Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e anlattılar; o da: “Evet” buyurdu.
فَضرب فرسه فَدخل فيهم ثمَّ حمل على أَصْحَابه فَقتل رجلا ثمَّ آخر ثمَّ قتل
Bunun üzerine atını sürüp [müşriklerin] arasına daldı, sonra kendi arkadaşlarına saldırarak bir adamı, ardından bir başkasını öldürdü, sonra kendisi de öldürüldü.
قَالَ: فيرون أَن هَذِه الْآيَة نزلت فِيهِ {الَّذين آمنُوا وَلم يلبسوا إِيمَانهم بظُلْم} الْآيَة
[Râvi] dedi ki: “{ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ } ‘İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayanlar...’ ayetinin onun hakkında indiği görüşündedirler.”
وَأخرج عبد بن حميد عَن إِبْرَاهِيم التَّيْمِيّ أَن رجلا سَأَلَ عَنْهَا النَّبِي ﷺ فَسكت حَتَّى جَاءَ رجل فَأسلم فَلم يلبث إِلَّا قَلِيلا حَتَّى قَاتل فاستشهد فَقَالَ النَّبِي ﷺ: هَذَا مِنْهُم من الَّذين آمنُوا وَلم يلبسوا إِيمَانهم بظُلْم
Abd b. Humeyd’in İbrâhim et-Teymî’den naklettiğine göre; bir adam Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem’e bu ayeti sordu. [Nebî] sustu; nihayet bir adam gelip Müslüman oldu ve aradan çok geçmeden savaşıp şehit düştü. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: “İşte bu da onlardandır; iman edip imanlarına zulüm karıştırmayanlardandır” buyurdu.
وَأخرج الْبَغَوِيّ فِي مُعْجَمه وَابْن أبي حَاتِم وَابْن قَانِع وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن سَخْبَرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ من ابْتُلِيَ فَصَبر وَأعْطِي فَشكر وظلم فغفر وظلم فَاسْتَغْفر ثمَّ سكت النَّبِي ﷺ فَقيل: يَا رَسُول الله ﷺ مَاله قَالَ {أُولَئِكَ لَهُم الْأَمْن وهم مهتدون}
el-Begavî Mu‘cem’inde, İbn Ebî Hâtim, İbn Kâni‘, et-Taberânî, İbn Merdûye ve eş-Şu‘ab’da el-Beyhakî’nin Sahbere’den naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Kim bir imtihana uğrar da sabrederse, kendisine verilir de şükrederse, haksızlığa uğrar da bağışlarsa ve haksızlık eder de bağışlanma dilerse...” Sonra Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem sustu. “Ey Allah'ın Resûlü! Ona ne vardır?” denildi. O da: “{ أُولَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ } ‘İşte güven onlaradır ve doğru yolu bulanlar da onlardır’ buyurdu.
- الْآيَة (٨٣)
- Ayet (83)
- أخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن الرّبيع بن أنس فِي قَوْله {وَتلك حجتنا آتيناها إِبْرَاهِيم على قومه} قَالَ: ذَاك فِي الْخُصُومَة الَّتِي كَانَت بَينه وَبَين قومه وَالْخُصُومَة الَّتِي كَانَت بَينه وَبَين الْجَبَّار الَّذِي يُسمى نمْرُود
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in er-Rebî‘ b. Enes'ten naklettiğine göre; { وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ } “İşte bunlar kavmine karşı İbrâhim'e verdiğimiz hüccetlerimizdir” kavli hakkında şöyle demiştir: “Bu, kendisiyle kavmi arasındaki tartışma ve kendisiyle Nemrut adı verilen zorba hükümdar arasındaki tartışma hakkındadır.”
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله {وَتلك حجتنا آتيناها إِبْرَاهِيم على قومه} قَالَ: خصمهم
İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den naklettiğine göre; { وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ } “İşte bunlar kavmine karşı İbrâhim'e verdiğimiz hüccetlerimizdir” kavli hakkında: “Onları delille yendi/susturdu” demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ من طَرِيق مَالك بن أنس عَن زيد بن أسلم فِي قَوْله {وَتلك حجتنا آتيناها إِبْرَاهِيم على قومه} قَالَ: خصمهم
Ebü'ş-Şeyh'in Mâlik b. Enes tarikiyle Zeyd b. Eslem'den naklettiğine göre; { وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ } “İşte bunlar kavmine karşı İbrâhim'e verdiğimiz hüccetlerimizdir” kavli hakkında: “Onları delille yendi/susturdu” demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ من طَرِيق مَالك بن أنس عَن زيد بن أسلم فِي قَوْله {نرفع دَرَجَات من نشَاء} قَالَ: بِالْعلمِ
Ebü'ş-Şeyh'in Mâlik b. Enes tarikiyle Zeyd b. Eslem'den naklettiğine göre; { نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ } “Dilediğimiz kimseleri derecelerle yükseltiriz” kavli hakkında: “İlimle [yükseltiriz]” demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الضَّحَّاك قَالَ: إِن للْعُلَمَاء دَرَجَات كدرجات الشُّهَدَاء
Ebü'ş-Şeyh'in ed-Dahhâk'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Şüphesiz âlimler için şehitlerin dereceleri gibi dereceler vardır.”
- الْآيَة (٨٤ - ٨٨)
- Ayet (84 - 88)
- أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي حَرْب بن أبي الْأسود قَالَ: أرسل الْحجَّاج إِلَى يحيى بن يعمر فَقَالَ: بَلغنِي أَنَّك تزْعم أَن الْحسن وَالْحُسَيْن من ذُرِّيَّة النَّبِي ﷺ تَجدهُ فِي كتاب الله وَقد قرأته من أَوله إِلَى آخِره فَلم أَجِدهُ
İbn Ebî Hâtim'in Ebû Harb b. Ebi'l-Esved'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: el-Haccâc, Yahyâ b. Ya‘mer’e haber gönderip şöyle dedi: “Bana ulaştığına göre sen Hasan ve Hüseyin’in Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem’in zürriyetinden olduğunu iddia ediyormuşsun ve bunu Allah'ın Kitabı'nda buluyormuşsun! Oysa ben onu başından sonuna kadar okudum ama bunu bulamadım.”
قَالَ: أَلَسْت تقْرَأ سُورَة الْأَنْعَام {وَمن ذُريَّته دَاوُد وَسليمَان} حَتَّى بلغ {وَيحيى وَعِيسَى} قَالَ: أَلَيْسَ عِيسَى من ذُرِّيَّة إِبْرَاهِيم وَلَيْسَ لَهُ أَب قَالَ: صدقت
[Yahyâ] dedi ki: “En‘âm sûresinde { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ } kısmından { وَيَحْيَى وَعِيسَى } kısmına kadar okumuyor musun?” [el-Haccâc]: “Evet” dedi. [Yahyâ]: “İsâ babası olmadığı halde İbrâhim’in zürriyetinden değil midir?” dedi. [el-Haccâc]: “Doğru söyledin” dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ وَالْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن عبد الْملك بن عُمَيْر قَالَ: دخل يحيى بن يعمر على الْحجَّاج فَذكر الْحُسَيْن فَقَالَ الْحجَّاج: لم يكن من ذُرِّيَّة النَّبِي ﷺ: فَقَالَ يحيى: كذبت
Ebü'ş-Şeyh, el-Hâkim ve el-Beyhakî'nin Abdülmelik b. Umeyr'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Yahyâ b. Ya‘mer, el-Haccâc’ın yanına girdi. el-Hüseyin’den söz açıldı ve el-Haccâc: “O, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem’in zürriyetinden değildi” dedi. Bunun üzerine Yahyâ: “Yalan söyledin!” dedi.
فَقَالَ: لتَأْتِيني على مَا قلت بِبَيِّنَة
[el-Haccâc]: “Bu söylediğine dair bana kesin bir delil getireceksin!” dedi.
فَتلا {وَمن ذُريَّته دَاوُد وَسليمَان} إِلَى قَوْله {وَعِيسَى وإلياس} فَأخْبر تَعَالَى أَن عِيسَى من ذُرِّيَّة إِبْرَاهِيم بِأُمِّهِ
Bunun üzerine { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ } kısmından { وَعِيسَى وَإِلْيَاسَ } kavline kadar okudu. Böylece Allah Teâlâ, Îsâ'nın annesi vasıtasıyla İbrâhim'in zürriyetinden olduğunu haber vermiştir.
قَالَ: صدقت
[el-Haccâc]: “Doğru söyledin” dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُحَمَّد بن كَعْب قَالَ: الْخَال وَالِد وَالْعم وَالِد نسب الله عِيسَى إِلَى أَخْوَاله قَالَ {وَمن ذُريَّته} حَتَّى بلغ إِلَى قَوْله {وزَكَرِيا وَيحيى وَعِيسَى}
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Muhammed b. Ka‘b'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Dayı bir babadır, amca da bir babadır. Allah, Îsâ'yı dayılarına nispet etmiş ve { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ } buyurmuş, { وَزَكَرِيَّا وَيَحْيَى وَعِيسَى } kavline kadar ulaştırmıştır.”
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاق وَيَعْقُوب كلا هدينَا ونوحاً هدينَا من قبل} ثمَّ قَالَ فِي إِبْرَاهِيم {وَمن ذُريَّته دَاوُد وَسليمَان}
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; { وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ كُلًّا هَدَيْنَا وَنُوحًا هَدَيْنَا مِنْ قَبْلُ } “Biz ona İshak'ı ve Yakub'u bağışladık. Her birini hidayete erdirdik; daha önce de Nûh'u hidayete erdirmiştik” kavli hakkında o şöyle demiştir: “Sonra İbrâhim hakkında { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ } buyurmuş,
إِلَى قَوْله {وَإِسْمَاعِيل وَالْيَسع وَيُونُس ولوطاً وكلا فضلنَا على الْعَالمين} ثمَّ قَالَ فِي الْأَنْبِيَاء الَّذين سماهم الله فِي هَذِه الْآيَة {فبهداهم اقتده}
{ وَإِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطًا وَكُلًّا فَضَّلْنَا عَلَى الْعَالَمِينَ } kavline kadar zikretmiştir. Sonra Allah bu ayette ismini andığı peygamberler hakkında { فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ } “Onların hidayetine uy” buyurmuştur.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {واجتبيناهم} قَالَ: أخلصناهم
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiğine göre; { وَاجْتَبَيْنَاهُمْ } “Onları seçtik” kavli hakkında: “Onları ihlaslı (arındırılmış) kıldık” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله {وَلَو أشركوا لحبط عَنْهُم مَا كَانُوا يعْملُونَ} قَالَ: يُرِيد هَؤُلَاءِ الَّذين قَالَ: هديناهم وفضلناهم
İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den naklettiğine göre; { وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Eğer ortak koşsalardı, yapmakta oldukları amelleri elbette boşa giderdi” kavli hakkında o şöyle demiştir: “Hidayete erdirdik ve üstün kıldık buyurduğu şu kimseleri kastetmektedir.”
- الْآيَة (٨٩)
- Ayet (89)
- أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن حوثرة بن بشير
İbn Ebî Hâtim Havsere b. Beşîr'den nakletmiştir:
سَمِعت رجلا سَأَلَ الْحسن عَن قَوْله {الَّذين آتَيْنَاهُم الْكتاب وَالْحكم والنبوّة} من هم يَا أَبَا سعيد قَالَ: هم الَّذين فِي صدر هَذِه الْآيَة
Bir adamın el-Hasan'a; { الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ } “Kendilerine kitap, hikmet ve peygamberlik verdiğimiz kimseler...” kavli hakkında: “Ey Ebû Saîd! Onlar kimlerdir?” diye sorduğunu işittim. O da: “Onlar bu ayetin baş kısmında geçen kimselerdir” dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {أُولَئِكَ الَّذين آتَيْنَاهُم الْكتاب وَالْحكم} قَالَ: الحكم اللب
Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiğine göre; { أُولَئِكَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ } “İşte onlar, kendilerine kitap ve hüküm verdiğimiz kimselerdir” kavli hakkında: “Hüküm, akıldır” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فَإِن يكفر بهَا هَؤُلَاءِ} يَعْنِي أهل مَكَّة يَقُول: أَن يكفروا بِالْقُرْآنِ {فقد وكلنَا بهَا قوما لَيْسُوا بهَا بكافرين} يَعْنِي أهل الْمَدِينَة وَالْأَنْصَار
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; { فَإِنْ يَكْفُرْ بِهَا هَؤُلَاءِ } “Eğer şunlar onu inkâr ederlerse” yani Mekke halkı -Kur'an'ı inkâr ederlerse- { فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَيْسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ } “şüphesiz biz onu inkâr etmeyecek bir topluluğa emanet etmişizdir” yani Medine halkına ve Ensar'a [emanet etmişizdir] demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {فَإِن يكفر بهَا هَؤُلَاءِ} قَالَ: أهل مَكَّة كفار قُرَيْش {فقد وكلنَا بهَا قوما لَيْسُوا بهَا بكافرين} وهم الْأَنْبِيَاء الَّذين قصّ الله على نبيه الثَّمَانِية عشر الَّذين قَالَ الله {فبهداهم اقتده}
Abdurrezzâk, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre; { فَإِنْ يَكْفُرْ بِهَا هَؤُلَاءِ } “Eğer şunlar onu inkâr ederlerse” kavli hakkında o şöyle demiştir: “Mekke halkı olan Kureyş kâfirleridir. { فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَيْسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ } ‘şüphesiz biz onu inkâr etmeyecek bir topluluğa emanet etmişizdir’ kavlindeki kimseler ise, Allah'ın Nebîsine kıssalarını anlattığı on sekiz peygamberdir ki Allah onlar hakkında { فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ } ‘Onların hidayetine uy’ buyurmuştur.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن أبي رَجَاء العطاردي فِي قَوْله {فقد وكلنَا بهَا قوما لَيْسُوا بهَا بكافرين} قَالَ: هم الْمَلَائِكَة
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Ebû Recâ el-Utâridî'den naklettiğine göre; { فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَيْسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ } “Şüphesiz biz onu inkâr etmeyecek bir topluluğa emanet etmişizdir” kavli hakkında: “Onlar meleklerdir” demiştir.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ أهل الْإِيمَان قد تبوّأوا الدَّار والإِيمان قبل أَن يقدم عَلَيْهِم رَسُول الله ﷺ فَلَمَّا أنزل الله الْآيَات جحد بهَا أهل مَكَّة فَقَالَ الله {فَإِن يكفر بهَا هَؤُلَاءِ فقد وكلنَا بهَا قوما لَيْسُوا بهَا بكافرين}
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: “İman ehli, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların yanına gelmeden önce yurdu ve imanı hazırlayıp yerleşmişlerdi. Allah ayetleri indirdiğinde Mekke ehli onları inkâr etti. Bunun üzerine Allah: { فَإِنْ يَكْفُرْ بِهَا هَؤُلَاءِ فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَيْسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ } ‘Eğer şunlar onu inkâr ederlerse, şüphesiz biz onu inkâr etmeyecek bir topluluğa emanet etmişizdir’ buyurdu.”
وَأخرج عبد بن حميد عَن سعيد بن الْمسيب فِي الْآيَة قَالَ: إِن يكفر بهَا أهل مَكَّة فقد وكلنَا بهَا أهل الْمَدِينَة من الْأَنْصَار
Abd b. Humeyd'in Saîd b. el-Müseyyeb'den naklettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: “Eğer Mekke halkı onu inkâr ederse, biz onu Medine halkından olan Ensar'a emanet etmişizdir.”
- الْآيَة (٩٠)
- Ayet (90)
- أخرج سعيد بن مَنْصُور وَالْبُخَارِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {أُولَئِكَ الَّذين هدى الله فبهداهم اقتده} قَالَ: أَمر رَسُول الله ﷺ أَن يقْتَدى بهداهم وَكَانَ يسْجد فِي ص
Saîd b. Mansûr, el-Buhârî, en-Nesâî, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, et-Taberânî ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; { أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ } “İşte onlar, Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir; sen de onların hidayetine uy” kavli hakkında o şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e onların hidayetine uyması emredildi ve o Sâd sûresinde secde ederdi.”
وَلَفظ ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد: سَأَلت ابْن عَبَّاس عَن السَّجْدَة الَّتِي فِي ص فَقَرَأَ هَذِه الْآيَة وَقَالَ: أَمر نَبِيكُم أَن يقْتَدى بِدَاوُد ﵇
İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiği lafızda ise şöyledir: İbn Abbâs'a Sâd sûresindeki secdeyi sordum. Bunun üzerine o bu ayeti okudu ve: “Nebînize, Dâvûd aleyhisselâm'a uyması emredildi” dedi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة قَالَ: قصّ الله عَلَيْهِ ثَمَانِيَة عشر نَبيا ثمَّ أمره أَن يَقْتَدِي بهم
Abd b. Humeyd'in Katâde'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Allah ona on sekiz peygamberin kıssasını anlattı, sonra da onlara uymasını emretti.”
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم
Abd b. Humeyd Âsım'dan nakletmiştir:
أَنه قَرَأَ (فبهداهم اقتده) بَين الْهَاء إِذا وصل وَلَا يدغمها
O, (فبهداهم اقتده) kısmını okurken vasl (geçiş) halinde he harfini açıkça okur, idgam yapmazdı.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس
İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan nakletmiştir:
فِي قَوْله {قل لَا أَسأَلكُم عَلَيْهِ أجرا} قَالَ: قل لَهُم يَا مُحَمَّد لَا أَسأَلكُم على مَا أدعوكم إِلَيْهِ عرضا من عرض الدُّنْيَا
{ قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا } “De ki: Ben buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum” kavli hakkında şöyle demiştir: “Onlara de ki ey Muhammed: Sizi davet ettiğim şey karşılığında sizden dünya metaından bir meta istemiyorum.”
وَالله أعلم
En doğrusunu Allah bilir.
- الْآيَة (٩١)
- Ayet (91)
- أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَمَا قدرُوا الله حق قدره} قَالَ: هم الْكفَّار الَّذين لم يُؤمنُوا بقدرة
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; { وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } “Onlar Allah'ı gereği gibi takdir edemediler” kavli hakkında o şöyle demiştir: “Onlar, gücüne iman etmeyen kâfirlerdir.
الله عَلَيْهِم فَمن آمن أَن الله على كل شَيْء قدير فقد قدر الله حق قدره وَمن لم يُؤمن بذلك فَلم يُؤمن بِاللَّه حق قدره {إِذْ قَالُوا مَا أنزل الله على بشر من شَيْء} يَعْنِي من بني إِسْرَائِيل قَالَت الْيَهُود يَا مُحَمَّد أنزل الله عَلَيْك كتابا قَالَ: نعم
Allah'ın kendileri üzerindeki [kudretine iman etmeyenlerdir]. Kim Allah'ın her şeye gücünün yettiğine iman ederse, Allah'ı gereği gibi takdir etmiş olur. Kim de buna iman etmezse, Allah'a gereği gibi iman etmemiş olur. { إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } ‘Çünkü: Allah hiçbir beşere bir şey indirmedi dediler’ kavlinde İsrâiloğulları kastedilmektedir. Yahudiler: ‘Ey Muhammed! Allah sana bir kitap indirdi mi?’ dediler. O da: ‘Evet’ buyurdu.
قَالُوا: وَالله مَا أنزل الله من السَّمَاء كتابا
Bunun üzerine: ‘Allah'a yemin olsun ki Allah gökten hiçbir kitap indirmedi’ dediler.
فَأنْزل الله قل يَا مُحَمَّد {من أنزل الْكتاب الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نورا وَهدى للنَّاس} إِلَى قَوْله {وَلَا آباؤكم قل الله} أنزلهُ
Bunun üzerine Allah şöyle indirdi: De ki ey Muhammed: { مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ } “Mûsâ'nın insanlara bir nur ve hidayet olarak getirdiği kitabı kim indirdi?” kavlinden { وَلَا آبَاؤُكُمْ قُلِ اللَّهُ } “...ne de babalarınız. De ki: Allah” kavline kadar indirdi. Onu O indirdi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن كَعْب فِي قَوْله {وَمَا قدرُوا الله حق قدره} قَالَ: وَمَا علمُوا كَيفَ هُوَ حَيْثُ كذبوه
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. Ka‘b'dan naklettiğine göre; { وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } “Onlar Allah'ı gereği gibi takdir edemediler” kavli hakkında o: “Onu yalanladıklarında O'nun nasıl olduğunu bilemediler” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق السّديّ عَن أبي مَالك فِي قَوْله {وَمَا قدرُوا الله حق قدره} قَالَ: مَا عظموه حق عَظمته
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî tarikiyle Ebû Mâlik'ten naklettiğine göre; { وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } “Onlar Allah'ı gereği gibi takdir edemediler” kavli hakkında o: “O'nu büyüklüğüne yaraşır şekilde yüceltmediler” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَمَا قدرُوا الله حق قدره إِذْ قَالُوا مَا أنزل الله على بشر من شَيْء} قَالَ: قَالَهَا مُشْرِكُوا قُرَيْش
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiğine göre; { وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “Onlar: 'Allah hiçbir beşere bir şey indirmedi' demekle Allah'ı gereği gibi takdir edemediler” kavli hakkında: “Bunu Kureyş müşrikleri söyledi” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ فِي قَوْله {إِذْ قَالُوا مَا أنزل الله على بشر من شَيْء} قَالَ: قَالَ فنحَاص الْيَهُودِيّ: مَا أنزل الله على مُحَمَّد من شَيْء
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in es-Süddî'den naklettiğine göre; { إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “Çünkü: 'Allah hiçbir beşere bir şey indirmedi' dediler” kavli hakkında o şöyle demiştir: “Yahudi Finhâs: ‘Allah Muhammed'e hiçbir şey indirmedi’ dedi.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {إِذْ قَالُوا مَا أنزل الله على بشر من شَيْء} قَالَ: نزلت فِي مَالك بن الصَّيف
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İkrime'den naklettiğine göre; { إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “Çünkü: 'Allah hiçbir beşere bir şey indirmedi' dediler” kavli hakkında o: “Bu, Mâlik b. es-Sayf hakkında indi” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: جَاءَ رجل من الْيَهُود يُقَال لَهُ مَالك بن الصَّيف فخاصم النَّبِي ﷺ فَقَالَ لَهُ النَّبِي أنْشدك بِالَّذِي أنزل التَّوْرَاة على مُوسَى هَل تَجِد فِي التَّوْرَاة أَن الله يبغض الحبر السمين وَكَانَ حبرًا سميناً فَغَضب وَقَالَ: وَالله مَا أنزل الله على بشر من شَيْء
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Yahudilerden Mâlik b. es-Sayf adında bir adam gelip Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile tartıştı. Nebî ona: “Mûsâ'ya Tevrat'ı indiren hakkı için sana soruyorum; Tevrat'ta Allah'ın şişman din adamına buğzettiğini buluyor musun?” buyurdu. Kendisi de şişman bir hahamdı. Bunun üzerine öfkelendi ve: “Allah'a yemin olsun ki Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir!” dedi.
فَقَالَ لَهُ أَصْحَابه: وَيحك
Arkadaşları ona: “Yazıklar olsun sana!
وَلَا على مُوسَى قَالَ: مَا أنزل الله على بشر من شَيْء فَأنْزل الله {وَمَا قدرُوا الله حق قدره} الْآيَة
Mûsâ'ya da mı [indirmedi]?” dediler. O da: “Allah hiçbir beşere bir şey indirmedi” dedi. Bunun üzerine Allah { وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } “Onlar Allah'ı gereği gibi takdir edemediler...” ayetini indirdi.
وَأخرج ابْن جريرعن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ قَالَ: جَاءَ نَاس من يهود إِلَى النَّبِي ﷺ وَهُوَ محتب فَقَالُوا: يَا أَبَا الْقَاسِم أَلا تَأْتِينَا بِكِتَاب من السَّمَاء كَمَا جَاءَ بِهِ مُوسَى ألواحا فَأنْزل الله تَعَالَى {يَسْأَلك أهل الْكتاب أَن تنزل عَلَيْهِم كتابا من السَّمَاء} النِّسَاء الْآيَة ١٥٣ الْآيَة
İbn Cerîr'in Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Yahudilerden bir grup insan Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem’in yanına geldi; o dizlerini dikip elleriyle bağlayarak oturmaktaydı. Dediler ki: “Ey Ebe'l-Kāsım! Mûsâ'nın levhalar halinde getirdiği gibi sen de bize gökten bir kitap getirsene!” Bunun üzerine Allah Teâlâ: { يَسْأَلُكَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ } “Kitap ehli senden, kendilerine gökten bir kitap indirmeni istiyorlar...” (en-Nisâ, 153) ayetini indirdi.
فَجَثَا رجل من الْيَهُود فَقَالَ: مَا أنزل الله عَلَيْك وَلَا على
Yahudilerden bir adam diz çöküp: “Allah sana da indirmedi,
مُوسَى وَلَا على عِيسَى وَلَا على أحد شَيْئا فَأنْزل الله {وَمَا قدرُوا الله حق قدره} الْآيَة
Mûsâ'ya da, Îsâ'ya da ve hiç kimseye de bir şey indirmedi” dedi. Bunun üzerine Allah { وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } “Onlar Allah'ı gereği gibi takdir edemediler...” ayetini indirdi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ قَالَ: أَمر الله مُحَمَّدًا أَن يسْأَل أهل الْكتاب عَن أمره وَكَيف يجدونه فِي كتبهمْ فحملهم حسدهم أَن يكفروا بِكِتَاب الله وَرُسُله فَقَالُوا {مَا أنزل الله على بشر من شَيْء} فَأنْزل الله {وَمَا قدرُوا الله حق قدره} الْآيَة
Ebü'ş-Şeyh'in Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Allah Muhammed'e, Kitap ehline kendi durumunu ve onu kitaplarında nasıl bulduklarını sormasını emretti. Fakat hasetleri onları Allah'ın Kitabı'nı ve elçilerini inkâr etmeye sevk etti ve { مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “Allah hiçbir beşere bir şey indirmedi” dediler. Bunun üzerine Allah { وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } “Onlar Allah'ı gereği gibi takdir edemediler...” ayetini indirdi.
ثمَّ قَالَ: يَا مُحَمَّد هَلُمَّ لَك إِلَى الْخَبِير ثمَّ أنزل {الرَّحْمَن فاسأل بِهِ خَبِيرا} الْفرْقَان الْآيَة ٥٩ {وَلَا ينبئك مثل خَبِير} فاطر الْآيَة ١٤
Sonra şöyle buyurdu: Ey Muhammed! Habîr (her şeyden haberdar olan) olana gel. Sonra { الرَّحْمَنُ فَاسْأَلْ بِهِ خَبِيرًا } “O Rahmân'dır; bunu bir haberdar olana sor” (el-Furkān, 59) ve { وَلَا يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِيرٍ } “Sana her şeyden haberdar olan gibi hiç kimse haber veremez” (Fâtır, 14) ayetlerini indirdi.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن كَعْب قَالَ: إِن الله يبغض أهل الْبَيْت اللحمين والحبر السمين
el-Beyhakî'nin Şuabü'l-Îmân'da Ka‘b'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Şüphesiz Allah, ete düşkün ev halkına ve şişman din adamına buğzeder.”
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن جعدة الْجُشَمِي قَالَ: رَأَيْت النَّبِي ﷺ وَرجل يقص عَلَيْهِ رُؤْيا فَرَأى رجلا سميناً فَجعل بَطْنه بِشَيْء فِي يَده وَيَقُول لَو كَانَ بعض هَذَا فِي غير هَذَا لَكَانَ خير الْملك
el-Beyhakî'nin Ca‘de el-Cüşemî'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem’i gördüm; bir adam ona bir rüya anlatıyordu. O sırada şişman bir adam gördü ve elindeki bir şeyle onun karnına dokunarak: “Şunun bir kısmı bundan başkasında olsaydı elbette senin için daha hayırlı olurdu” buyurmaya başladı.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {تجعلونه قَرَاطِيس تبدونها وتخفون كثيرا} قَالَ: هم الْيَهُود {وعلمتم مَا لم تعلمُوا أَنْتُم وَلَا آباؤكم} قَالَ: هَذِه للْمُسلمين
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiğine göre; { تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا } “Siz onu parça parça kâğıtlar haline getirip bir kısmını açıklıyor, çoğunu da gizliyorsunuz” kavli hakkında: “Onlar Yahudilerdir” demiştir. { وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلَا آبَاؤُكُمْ } “Ne sizin ne de babalarınızın bilmediği şeyler size öğretildi” kavli hakkında ise: “Bu Müslümanlar içindir” demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله {تجعلونه قَرَاطِيس تبدونها وتخفون كثيرا} فِي يهود فِيمَا أظهرُوا من التَّوْرَاة وأخفوا من مُحَمَّد ﷺ
İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den naklettiğine göre; { تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا } “Siz onu parça parça kâğıtlar haline getirip bir kısmını açıklıyor, çoğunu da gizliyorsunuz” kavli hakkında o, bunun Tevrat'tan açığa vurdukları ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’den gizledikleri hususlarda Yahudiler hakkında olduğunu söylemiştir.