وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد أَنه قَرَأَ {تجعلونه قَرَاطِيس تبدونها وتخفون كثيرا} وعلمتم معشر الْعَرَب {مَا لم تعلمُوا أَنْتُم وَلَا آباؤكم}
Abd b. Humeyd, İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiğine göre o, { تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا } “Siz onu parça parça kâğıtlar haline getirip bir kısmını açıklıyor, çoğunu da gizliyorsunuz” ve Ey Arap topluluğu! { مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلَا آبَاؤُكُمْ } “Ne sizin ne de babalarınızın bilmediği şeyler [size öğretildi]” şeklinde okumuştur.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وعلمتم مَا لم تعلمُوا أَنْتُم وَلَا آباؤكم} قَالَ: هم الْيَهُود آتَاهُم الله علما فَلم يقتدوا بِهِ وَلم يَأْخُذُوا بِهِ وَلم يعملوا بِهِ فذمهم الله فِي عَمَلهم ذَلِك
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre; { وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلَا آبَاؤُكُمْ } “Ne sizin ne de babalarınızın bilmediği şeyler size öğretildi” kavli hakkında o şöyle demiştir: “Onlar Yahudilerdir; Allah onlara bir ilim verdi, fakat ona uymadılar, onu benimsemediler ve onunla amel etmediler. Allah da bu davranışlarından ötürü onları kınadı.”
- الْآيَة (٩٢)
- Ayet (92)
- أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَهَذَا كتاب أَنزَلْنَاهُ مبارك} قَالَ: هُوَ الْقُرْآن الَّذِي أنزلهُ الله تَعَالَى على مُحَمَّد ﷺ
- İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre; { وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ } “Bu da indirdiğimiz mübarek bir kitaptır” kavli hakkında o şöyle demiştir: “O, Allah Teâlâ'nın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’e indirdiği Kur'an'dır.”
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة {مُصدق الَّذِي بَين يَدَيْهِ} أَي من الْكتب الَّتِي قد خلت قبله
Abd b. Humeyd'in Katâde'den naklettiğine göre; { مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } “Kendinden öncekini doğrulayıcıdır” [ifadesi], yani kendisinden önce gelip geçmiş kitapları [doğrulayıcıdır demektir].
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ولتنذر أم الْقرى} قَالَ: مَكَّة وَمن حولهَا
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; { وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى } “Ve şehirlerin anasını uyarasın diye” kavli hakkında o: “Mekke ve çevresidir” demiştir.
قَالَ: يَعْنِي مَا حولهَا من الْقرى إِلَى الْمشرق وَالْمغْرب
[İbn Abbâs] dedi ki: Yani doğuya ve batıya doğru onun etrafındaki beldelerdir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَطاء وَعَمْرو بن دِينَار قَالَا: بعث الله رياحاً فشققت المَاء فأبرزت مَوضِع الْبَيْت على حَشَفَة بَيْضَاء فَمد الله الأَرْض مِنْهَا فَذَلِك هِيَ أم الْقرى
İbn Ebî Hâtim'in Atâ ve Amr b. Dînâr'dan naklettiğine göre onlar şöyle demişlerdir: “Allah rüzgârları gönderdi; [rüzgârlar] suyu yarıp Beyt'in yerini beyaz bir tepe/tümsek üzerinde açığa çıkardı. Allah da yeryüzünü oradan yayıp döşedi. İşte bu sebeple o, Ümmü'l-Kurâ (şehirlerin anası) olmuştur.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {أم الْقرى} قَالَ: مَكَّة وَإِنَّمَا سميت أم الْقرى لِأَنَّهَا أول بَيت وضع بهَا
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den naklettiğine göre; { أُمَّ الْقُرَى } “Şehirlerin anası” kavli hakkında o şöyle demiştir: “Mekke'dir. Ona Ümmü'l-Kurâ denilmesinin sebebi ise, [yeryüzünde] konulan ilk beytin orada bulunmasıdır.”
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {ولتنذر أم الْقرى} قَالَ: هِيَ مَكَّة
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den naklettiğine göre; { وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى } “Ve şehirlerin anasını uyarasın diye” kavli hakkında o: “O, Mekke'dir” demiştir.
قَالَ: وَبَلغنِي أَن الأَرْض دحيت من مَكَّة
[Katâde] dedi ki: Bana yeryüzünün Mekke'den döşenip yayıldığı ulaştı.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن بُرَيْدَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ أم الْقرى مَكَّة
İbn Merdûye'nin Büreyde'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ümmü'l-Kurâ Mekke'dir” buyurdu.
- الْآيَة (٩٣)
- Ayet (93)
- أخرج الْحَاكِم فِي الْمُسْتَدْرك عَن شُرَحْبِيل بن سعد قَالَ: نزلت فِي عبد الله بن أبي سرح {وَمن أظلم مِمَّن افترى على الله كذبا أَو قَالَ أُوحِي إِلَيّ وَلم يُوح إِلَيْهِ شَيْء} الْآيَة
- el-Hâkim'in el-Müstedrek'te Şürahbîl b. Sa‘d'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ } “Allah'a karşı yalan uydurandan yahut kendisine hiçbir şey vahyedilmediği halde 'Bana vahyolundu' diyenden daha zalim kim olabilir?...” ayeti Abdullah b. Ebî Serh hakkında inmiştir.
فَلَمَّا دخل رَسُول الله ﷺ مَكَّة فر إِلَى عُثْمَان أَخِيه من الرضَاعَة فغيبه عِنْده حَتَّى اطْمَأَن أهل مَكَّة ثمَّ استأمن لَهُ
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'ye girdiğinde, o sütkardeşi Osman'a kaçtı. [Osman] Mekke halkı emniyete kavuşuncaya kadar onu yanında sakladı, sonra da onun için güvence istedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي خلف الْأَعْمَى قَالَ: كَانَ ابْن أبي سرح يكْتب للنَّبِي ﷺ الْوَحْي فَأتى أهل مَكَّة فَقَالُوا: يَا ابْن أبي سرح كَيفَ كتبت لِابْنِ أبي كَبْشَة الْقُرْآن قَالَ: كنت أكتب كَيفَ شِئْت فَأنْزل الله {وَمن أظلم مِمَّن افترى على الله كذبا}
İbn Ebî Hâtim'in Ebû Halef el-A‘mâ'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: İbn Ebî Serh, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem’e vahiy yazıyordu. Mekke halkına gelince onlar: “Ey İbn Ebî Serh! İbn Ebî Kebşe'ye Kur'an'ı nasıl yazıyordun?” dediler. O da: “Nasıl dilersem öyle yazıyordum” dedi. Bunun üzerine Allah: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا } “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?...” [ayetini] indirdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {وَمن أظلم مِمَّن افترى على الله كذبا أَو قَالَ أُوحِي إِلَيّ وَلم يُوح إِلَيْهِ شَيْء} قَالَ: نزلت فِي عبد الله بن سعد بن أبي سرح الْقرشِي أسلم وَكَانَ يكْتب للنَّبِي ﷺ فَكَانَ إِذا أمْلى عَلَيْهِ {سميعاً عليماً} كتب (عليماً حكيماً) وَإِذا قَالَ {عليماً حكيماً} كتب (سميعاً عليماً) فَشك وَكفر وَقَالَ: إِن كَانَ مُحَمَّد يُوحى إِلَيْهِ فقد أوحى إليّ
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den naklettiğine göre; { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ } “Allah'a karşı yalan uydurandan yahut kendisine hiçbir şey vahyedilmediği halde 'Bana vahyolundu' diyenden daha zalim kim olabilir?” kavli hakkında o şöyle demiştir: Kureyşli Abdullah b. Sa‘d b. Ebî Serh hakkında indi. O Müslüman olmuştu ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem’e [vahiy] yazıyordu. Kendisine { سَمِيعًا عَلِيمًا } “Her şeyi işiten, her şeyi bilen” diye yazdırdığında o (Alîmen Hakîmâ / her şeyi bilen, hikmet sahibi) diye yazıyor; { عَلِيمًا حَكِيمًا } “Her şeyi bilen, hikmet sahibi” dediğinde ise (Semîan Alîmâ / her şeyi işiten, her şeyi bilen) diye yazıyordu. Böylece şüpheye düşüp inkâr etti ve: “Eğer Muhammed'e vahyolunuyorsa bana da vahyolundu” dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله {وَمن أظلم مِمَّن افترى على الله كذبا أَو قَالَ أُوحِي إِلَيّ وَلم يُوح إِلَيْهِ شَيْء} قَالَ: نزلت فِي مُسَيْلمَة الْكذَّاب وَنَحْوه مِمَّن دَعَا إِلَى مثل مَا دَعَا إِلَيْهِ وَمن قَالَ: {سَأُنْزِلُ مثل مَا أنزل الله} قَالَ: نزلت فِي عبد الله بن سعد بن أبي سرح
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den naklettiğine göre; { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ } “Allah'a karşı yalan uydurandan yahut kendisine hiçbir şey vahyedilmediği halde 'Bana vahyolundu' diyenden daha zalim kim olabilir?” kavli hakkında o şöyle demiştir: Müseylimetü'l-Kezzâb ve onun çağırdığı şeyin benzerine çağıran kimseler hakkında inmiştir. { سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ } “Allah'ın indirdiği gibi ben de indireceğim” diyen kimse hakkında ise: “Abdullah b. Sa‘d b. Ebî Serh hakkında inmiştir” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَمن أظلم} الْآيَة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den naklettiğine göre; { وَمَنْ أَظْلَمُ } “Daha zalim kimdir?...” ayeti hakkında...
قَالَ: ذكر لنا أَن هَذِه الْآيَة نزلت فِي مُسَيْلمَة
[Katâde] dedi ki: Bize bu ayetin Müseylime hakkında indiği zikredildi.
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَمن أظلم} الْآيَة
İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den naklettiğine göre; { وَمَنْ أَظْلَمُ } “Daha zalim kimdir?...” ayeti hakkında...
قَالَ: ذكر لنا أَن هَذِه الْآيَة نزلت فِي مُسَيْلمَة
[Katâde] dedi ki: Bize bu ayetin Müseylime hakkında indiği zikredildi.
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {وَمن أظلم مِمَّن افترى على الله كذبا أَو قَالَ أُوحِي إِلَيّ وَلم يُوح إِلَيْهِ شَيْء} قَالَ: نزلت فِي مُسَيْلمَة فِيمَا كَانَ يسجع ويتكهن بِهِ وَمن {قَالَ سَأُنْزِلُ مثل مَا أنزل الله} قَالَ: نزلت فِي عبد الله بن سعد بن أبي سرح كَانَ يكْتب للنَّبِي ﷺ فَكَانَ فِيمَا يملى {عَزِيز حَكِيم} فَيكْتب
İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh'in İkrime'den naklettiğine göre; { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ } “Allah'a karşı yalan uydurandan yahut kendisine hiçbir şey vahyedilmediği halde 'Bana vahyolundu' diyenden daha zalim kim olabilir?” kavli hakkında o şöyle demiştir: Müseylime hakkında, onun kafiyeli söz söylemesi (secî yapması) ve kâhinlik taslaması sebebiyle inmiştir. { سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ } “Allah'ın indirdiği gibi ben de indireceğim diyen...” hakkında ise şöyle demiştir: Abdullah b. Sa‘d b. Ebî Serh hakkında inmiştir. O, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem’e [vahiy] yazıyordu. Kendisine yazdırılanlar arasında { عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Azîz ve Hakîm” geçerken o şöyle yazıyordu:
(غَفُور رَحِيم) فيغيره ثمَّ يقْرَأ عَلَيْهِ كَذَا وَكَذَا لما حوّل فَيَقُول: نعم سَوَاء فَرجع عَن الْإِسْلَام وَلحق بِقُرَيْش
(Gafûrun Rahîm / çok bağışlayıcı, çok merhametli) diye değiştiriyordu. Sonra da değiştirdiği şeyi ona şöyle şöyle okuyor, o da: “Evet, birdir (fark etmez)” buyuruyordu. Bunun üzerine o İslâm'dan dönüp Kureyş'e katıldı.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة قَالَ: لما نزلت {والمرسلات عرفا فالعاصفات عصفا} المرسلات الْآيَة ١ - ٢ قَالَ النَّضر وَهُوَ من بني عبد الدَّار: والطاحنات طحناً والعاجنات عَجنا
Abd b. Humeyd'in İkrime'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: { وَالْمُرْسَلَاتِ عُرْفًا فَالْعَاصِفَاتِ عَصْفًا } “Andolsun birbiri ardınca gönderilenlere, estikçe esip savuranlara” (el-Mürselât, 1-2) ayetleri indiğinde, Benî Abdiddâr'dan olan en-Nadr: “Öğüttükçe öğütenlere, yoğurdukça yoğuranlara andolsun” dedi
وقولاً كثيرا فَأنْزل الله {وَمن أظلم مِمَّن افترى على الله كذبا أَو قَالَ أُوحِي إِلَيّ وَلم يُوح إِلَيْهِ شَيْء} الْآيَة
ve pek çok söz [söyledi]. Bunun üzerine Allah: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ } “Allah'a karşı yalan uydurandan yahut kendisine hiçbir şey vahyedilmediği halde 'Bana vahyolundu' diyenden daha zalim kim olabilir?...” ayetini indirdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: مَا من الْقُرْآن شَيْء إِلَّا قد عمل بِهِ من كَانَ قبلكُمْ وسيعمل بِهِ من بعدكم حَتَّى كنت لأمر بِهَذِهِ الْآيَة {وَمن أظلم مِمَّن افترى على الله كذبا أَو قَالَ أُوحِي إِلَيّ وَلم يُوح إِلَيْهِ شَيْء} وَلم يعْمل هَذَا أهل هَذِه الْقبْلَة حَتَّى كَانَ الْمُخْتَار بن أبي عُبَيْدَة
İbn Ebî Hâtim'in İbn Mes‘ûd'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Kur'an'dan hiçbir şey yoktur ki sizden öncekiler onunla amel etmiş olmasın ve sizden sonrakiler de onunla amel edecek olmasın. Hatta ben şu { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ } “Allah'a karşı yalan uydurandan yahut kendisine hiçbir şey vahyedilmediği halde 'Bana vahyolundu' diyenden daha zalim kim olabilir?” ayetini okuyup geçerdim ve bu kıble ehlinden hiç kimse bunu yapmamıştı; nihayet el-Muhtâr b. Ebî Ubeyd ortaya çıktı.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: آيتان يبشر بهما الْكَافِر عِنْد مَوته {وَلَو ترى إِذْ الظَّالِمُونَ} إِلَى قَوْله {تستكبرون}
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: “İki ayet vardır ki kâfir ölümü anında bunlarla müjdelenir: { وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ } “O zalimleri bir görsen!...” ayetinden { تَسْتَكْبِرُونَ } “...kibirleniyordunuz” kavline kadar olan kısımdır.”
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه بِسَنَد ضَعِيف عَن ابْن عَبَّاس قَالَ بَينا رَسُول الله ﷺ ذَات يَوْم قَاعِدا وتلا هَذِه الْآيَة {وَلَو ترى إِذْ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَات الْمَوْت وَالْمَلَائِكَة باسطوا أَيْديهم أخرجُوا أَنفسكُم الْيَوْم تُجْزونَ عَذَاب الْهون بِمَا كُنْتُم تَقولُونَ على الله غير الْحق وكنتم عَن آيَاته تستكبرون} ثمَّ قَالَ: وَالَّذِي نفس مُحَمَّد بِيَدِهِ مَا من نفس تفارق الدُّنْيَا حَتَّى ترى مقعدها من الْجنَّة وَالنَّار ثمَّ قَالَ: إِذا كَانَ عِنْد ذَلِك صف سماطان من الْمَلَائِكَة نظموا مَا بَين الْخَافِقين كَأَن وُجُوههم الشَّمْس فَينْظر إِلَيْهِم مَا يرى غَيرهم وَإِن كُنْتُم ترَوْنَ أَنه ينظر إِلَيْكُم مَعَ كل ملك مِنْهُم أكفان وحنوط فَإِذا كَانَ مُؤمنا بشروه بِالْجنَّةِ وَقَالُوا: اخْرُجِي أيتها النَّفس الطّيبَة إِلَى رضوَان الله وجنته فقد أعد الله لَك من الْكَرَامَة مَا هُوَ خير لَك من الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا فَمَا يزالون يُبَشِّرُونَهُ ويحفون بِهِ فهم ألطف وأرأف من الوالدة بِوَلَدِهَا ويسلون روحه من تَحت كل ظفر ومفصل وَيَمُوت الأول فَالْأول ويبرد كل عُضْو الأول فَالْأول ويهون عَلَيْهِ وان كُنْتُم تَرَوْنَهُ شَدِيدا حَتَّى تبلغ ذقنه فَلَهو أَشد كَرَامَة لِلْخُرُوجِ حِينَئِذٍ من الْوَلَد حِين يخرج من الرَّحِم فيبتدرها كل ملك مِنْهُم أَيهمْ يقبضهَا فيتولى قبضهَا ملك
İbn Merdûye zayıf bir senetle İbn Abbâs'tan nakletti ki o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün otururken şu ayeti okudu: { وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آيَاتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ } “O zalimleri ölümün şiddetli dalgaları içinde, meleklerin de ellerini uzatarak: 'Ruhlarınızı çıkarın! Allah'a karşı hak olmayanı söylediğinizden ve O'nun ayetlerine karşı büyüklük taslamış olduğunuzdan ötürü bugün alçaltıcı bir azapla cezalandırılacaksınız' derken bir görsen!” Sonra şöyle buyurdu: “Muhammed'in canı elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki hiçbir nefis Cennet'teki ve Cehennem'deki yerini görmedikçe dünyadan ayrılmaz.” Sonra buyurdu ki: “Bu esnada yüzleri güneş gibi olan meleklerden iki saf dizilir ve ufukların arasını doldururlar. [Ölen kişi] onlara bakar, onlardan başkasını görmez; siz ise onun size baktığını sanırsınız. Her bir meleğin yanında kefenler ve kokular (hanût) bulunur. Şayet mümin ise onu Cennet'le müjdelerler ve şöyle derler: 'Ey güzel nefis! Allah'ın rızasına ve Cenneti'ne çık. Şüphesiz Allah senin için dünyadan ve içindekilerden daha hayırlı olan bir ikram hazırlamıştır.' Onu müjdelemeye ve etrafını sarmaya devam ederler; onlar bir annenin çocuğuna gösterdiği şefkatten daha latif ve daha merhametlidirler. Ruhunu her bir tırnağının ve ekleminin altından çekip çıkarırlar. Baştan sona [beden] peyderpey ölür ve her bir uzuv peyderpey soğur. Siz onun [can çekişmesini] şiddetli görseniz de bu ona kolay gelir. Nihayet ruh çenesine ulaştığında, o anda [bedenden] çıkmak onun için, çocuğun rahimden çıkmasından çok daha ikramlıdır. O meleklerden her biri onu almak için hangisinin kabzedeceği hususunda yarışır, nihayet onun kabzedilmesini ölüm
الْمَوْت
meleği üstlenir.”
ثمَّ تَلا رَسُول الله ﷺ {قل يتوفاكم ملك الْمَوْت الَّذِي وكل بكم ثمَّ إِلَى ربكُم ترجعون} السَّجْدَة الْآيَة ١١ قَالَ: فيتلقاها باكفان بيض ثمَّ يحتضنها إِلَيْهِ فَهُوَ أَشد لَهَا لُزُوما من الْمَرْأَة لولدها ثمَّ يفوح لَهَا فيهم ريح أطيب من الْمسك يتباشرون بهَا وَيَقُولُونَ: مرْحَبًا بِالرِّيحِ الطّيبَة وَالروح الطّيب اللَّهُمَّ صل عَلَيْهِ روحاً وصل عَلَيْهِ جسداً خرجت مِنْهُ فيصعدون بهَا وَللَّه خلق فِي الْهَوَاء لَا يعلم عدتهمْ إِلَّا هُوَ فيفوح لَهَا فيهم ريح أطيب من الْمسك فيصلون عَلَيْهَا ويتباشرون بهَا وَيفتح لَهَا أَبْوَاب السَّمَاء وَيُصلي عَلَيْهَا كل ملك فِي كل سَمَاء تمر بِهِ حَتَّى توقف بَين يَدي الْملك الْجَبَّار فَيَقُول الْجَبَّار ﷿: مرْحَبًا بِالنَّفسِ الطّيبَة وبجسد خرجت مِنْهُ وَإِذا قَالَ الرب ﷿ للشَّيْء: مرْحَبًا
Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: { قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ ثُمَّ إِلَى رَبِّكُمْ تُرْجَعُونَ } “De ki: Sizin için görevlendirilen ölüm meleği canınızı alacak, sonra da Rabbinize döndürüleceksiniz” (es-Secde, 11) ayetini okudu. Buyurdu ki: “Onu beyaz kefenlerle karşılar, sonra bağrına basar. Ona olan bağlılığı, bir kadının çocuğuna olan bağlılığından daha şiddetlidir. Sonra onun üzerinden onların arasına miskten daha hoş bir koku yayılır. Birbirlerini bununla müjdelerler ve: 'Hoş kokuya ve hoş ruha merhaba! Allah'ım, o ruha rahmet et ve içinden çıktığı bedene de rahmet et' derler. Onunla yukarı çıkarlar. Allah'ın havada öyle mahlukatı vardır ki sayılarını ancak O bilir. Onun üzerinden onların arasına miskten daha hoş bir koku yayılır; ona dua ederler ve birbirlerini müjdelerler. Onun için sema kapıları açılır ve uğradığı her semadaki melekler ona dua eder. Nihayet Cebbâr olan Melik'in huzuruna çıkarılıp durdurulur. Cebbâr azze ve celle: 'Hoş ruha ve içinden çıktığı bedene merhaba!' buyurur. Rab azze ve celle bir şeye 'merhaba' dediğinde,
رحب لَهُ كل شَيْء وَذهب عَنهُ كل ضيق ثمَّ يَقُول: اذْهَبُوا بِهَذِهِ النَّفس الطّيبَة فادخلوها الْجنَّة وأروها مقعدها واعرضوا عَلَيْهَا مَا أعد لَهَا من النَّعيم والكرامة ثمَّ اهبطوا بهَا إِلَى الأَرْض فَإِنِّي قضيت أَنِّي مِنْهَا خلقتهمْ وفيهَا أعيدهم وَمِنْهَا أخرجهم تَارَة أُخْرَى فو الَّذِي نفس مُحَمَّد بِيَدِهِ هِيَ أَشد كَرَاهَة لِلْخُرُوجِ مِنْهَا حِين كَانَت تخرج من الْجَسَد وَتقول: ايْنَ تذهبون بِي إِلَى ذَلِك الْجَسَد الَّذِي كنت فِيهِ فَيَقُولُونَ: إنّا مأمورون بِهَذَا فَلَا بُد لَك مِنْهُ
onun için her şey genişler ve ondan her türlü darlık gider. Sonra şöyle buyurur: 'Bu güzel nefsi götürün, onu Cennet'e koyun, ona oradaki makamını gösterin ve kendisi için hazırladığım nimet ve ikramı ona arz edin. Sonra onu yeryüzüne indirin; zira Ben onları ondan (topraktan) yarattığıma, ona döndüreceğime ve bir defa daha ondan çıkaracağıma hükmettim.' Muhammed'in canı elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, bedenden çıktığı esnada [Cennet'ten] çıkmak ona çok daha ağır gelir ve: 'Beni nereye götürüyorsunuz, içinde bulunduğum o bedene mi?' der. Onlar da: 'Biz bununla emrolunduk, bundan senin için kaçış yoktur' derler.
فيهبطون بِهِ على قدر فراغهم من غسله وأكفانه فَيدْخلُونَ ذَلِك الرّوح بَين الْجَسَد وأكفانه فَمَا خلق الله تَعَالَى كلمة تكلم بهَا حميم وَلَا غير حميم إِلَّا وَهُوَ يسْمعهَا إِلَّا أَنه لَا يُؤذن لَهُ فِي الْمُرَاجَعَة فَلَو سمع أَشد النَّاس لَهُ حبا وَمن أعزهم كَانَ عَلَيْهِ يَقُول: على رسلكُمْ مَا يعجلكم وَأذن لَهُ فِي الْكَلَام للعنه وَإنَّهُ يسمع خَفق نعَالهمْ ونفض أَيْديهم إِذا ولوا عَنهُ
Onu yıkayıp kefenlemeyi bitirdikleri ölçüde [ruhu] indirirler ve o ruhu beden ile kefenlerinin arasına sokarlar. Allah Teâlâ'nın yarattığı yakın yahut yabancı kim olursa olsun söylediği her sözü [o meyyit] işitir; ancak ona cevap vermesi için izin verilmez. Kendisini en çok seven ve onun nezdinde en değerli olan kişinin: 'Ağırdan alın, sizi acele ettiren nedir?' dediğini işitseydi ve konuşmasına izin verilseydi ona lanet ederdi. O, dönüp gittiklerinde onların ayakkabılarının tıkırtısını ve ellerini çırpışlarını işitir.
ثمَّ يَأْتِيهِ عِنْد ذَلِك ملكان فظان غليظان يسميان مُنْكرا ونكيراً ومعهما عَصا من حَدِيد لَو اجْتمع عَلَيْهَا الْجِنّ والانس مَا أَقلوهَا وَهِي عَلَيْهِمَا يسير فَيَقُولَانِ لَهُ: أقعد بِإِذن الله فَإِذا هُوَ مستو قَاعِدا فَينْظر عِنْد ذَلِك إِلَى خلق كريه فظيع ينسيه مَا كَانَ رأى عِنْد مَوته
Sonra o sırada yanına Münker ve Nekîr adı verilen kaba ve sert iki melek gelir. Yanlarında demirden öyle bir asa vardır ki cinler ve insanlar toplansalar onu kaldıramazlar; fakat o iki meleğe pek kolay gelir. Ona: 'Allah'ın izniyle otur' derler; o da hemen doğrulup oturur. O esnada öyle çirkin ve korkunç bir suret görür ki, ölümü esnasında gördüğü şeyleri ona unutturur.
فَيَقُولَانِ لَهُ من رَبك فَيَقُول: الله
Ona: 'Rabbin kimdir?' derler. O da: 'Allah'tır' der.
فَيَقُولَانِ: فَمَا دينك فَيَقُول: الإِسلام ثمَّ ينتهرانه عِنْد ذَلِك انتهارة شَدِيدَة ثمَّ يَقُولَانِ: فَمن نبيك فَيَقُول: مُحَمَّد ﷺ ويعرق عِنْد ذَلِك عرقاً يبتل مَا تَحْتَهُ من التُّرَاب وَيصير ذَلِك
'Dinin nedir?' derler. O da: 'İslâm'dır' der. Sonra onu o esnada şiddetli bir şekilde azarlarlar. Ardından: 'Peygamberin kimdir?' derler. O da: 'Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’dir' der. O sırada öyle bir ter döker ki altındaki toprak ıslanır ve o
الْعرق أطيب من ريح الْمسك وينادي عِنْد ذَلِك من السَّمَاء نِدَاء خفِيا صدق عَبدِي فلينفعه صدقه ثمَّ يفسح لَهُ فِي قَبره مد بَصَره ويتبذله فِيهِ الريحان وَيسْتر بالحرير فَإِن كَانَ مَعَه من الْقُرْآن شَيْء كَفاهُ نوره وَإِن لم يكن مَعَه جعل لَهُ نور مثل الشَّمْس فِي قَبره وَيفتح لَهُ أَبْوَاب وكوى إِلَى الْجنَّة فَينْظر إِلَى مَقْعَده مِنْهَا مِمَّا كَانَ عاين حِين صعد بِهِ ثمَّ يُقَال: نم قرير الْعين فَمَا نَومه ذَلِك إِلَى يَوْم يقوم إِلَّا كنومة ينامها أحدكُم شهية لم يرو مِنْهَا يقوم وَهُوَ يمسح عَيْنَيْهِ فَكَذَلِك نَومه فِيهِ إِلَى يَوْم الْقِيَامَة
ter misk kokusundan daha hoş hale gelir. O esnada gökten gizli bir nida ile: 'Kulum doğru söyledi, doğruluğu ona fayda versin' diye seslenilir. Sonra kabri gözünün görebildiği kadar genişletilir, içine fesleğen saçılır ve ipekle örtülür. Eğer yanında Kur'an'dan bir şey varsa, onun nuru ona yeter; şayet yanında bir şey yoksa, kabrinde onun için güneş gibi bir nur var edilir. Ona Cennet'e doğru kapılar ve menfezler açılır; yukarı çıkarıldığı zaman bizzat müşahede ettiği Cennet'teki makamına bakar. Sonra [ona]: 'Gözün aydın olarak uyu' denilir. Onun kalkacağı güne kadarki uykusu, sizden birinin doyamadığı tatlı bir uykudan gözlerini ovarak uyanması gibidir; kıyamet gününe kadar oradaki uykusu işte böyledir.
وَإِن كَانَ غير ذَلِك إِذا نزل بِهِ ملك الْمَوْت صف لَهُ سماطان من الْمَلَائِكَة نظموا مَا بَين الْخَافِقين فيخطف بَصَره إِلَيْهِم مَا يرى غَيرهم وَإِن كُنْتُم ترَوْنَ أَنه ينظر إِلَيْكُم ويشدد عَلَيْهِ وَإِن كُنْتُم ترَوْنَ أَنه يهون عَلَيْهِ فيلعنونه ويقولن: أَخْرِجِي أيتها النَّفس الخبيثة فقد أعد الله لَك من النكال والنقمة وَالْعَذَاب كَذَا وَكَذَا سَاءَ مَا قدمت لنَفسك وَلَا يزالون يسلونها فِي غضب وتعب وَغلظ وَشدَّة من كل ظفر وعضو وَيَمُوت الأول فَالْأول وتنشط نَفسه كَمَا يصنع السفود ذُو الشّعب بالصوف حَتَّى تقع الرّوح فِي ذقنه فلهي أَشد كَرَاهِيَة لِلْخُرُوجِ من الْوَلَد حِين يخرج من الرَّحِم مَعَ مَا يُبَشِّرُونَهُ بأنواع النكال وَالْعَذَاب حَتَّى تبلغ ذقنه فَلَيْسَ مِنْهُم ملك إِلَّا وَهُوَ يتحاماه كَرَاهِيَة لَهُ فيتولى قبضهَا ملك الْمَوْت الَّذِي وكل بهَا فيتلقاها أَحْسبهُ قَالَ: بِقطعِهِ من بجاد أنتن مَا خلق الله وأخشنه فَيلقى فِيهَا ويفوح لَهَا ريح أنتن مَا خلق الله ويسد ملك الْمَوْت مَنْخرَيْهِ ويسدون آنافهم وَيَقُولُونَ: اللَّهُمَّ العنها من روح والعنه جسداً خرجت مِنْهُ فَإِذا صعد بهَا غلقت أَبْوَاب السَّمَاء دونهَا فيرسلها ملك الْمَوْت فِي الْهَوَاء حَتَّى إِذا دنت من الأَرْض انحدر مسرعاً فِي أَثَرهَا فيقبضها بحديدة مَعَه يفعل بهَا ذَلِك ثَلَاث مَرَّات ثمَّ تَلا رَسُول الله ﷺ {وَمن يُشْرك بِاللَّه فَكَأَنَّمَا خرّ من السَّمَاء فتخطفه الطير أَو تهوي بِهِ الرّيح فِي مَكَان سحيق} الْحَج الْآيَة ٣١ والسحيق الْبعيد
Eğer durum bunun aksine ise; ölüm meleği ona indiğinde, ufukların arasını dolduran meleklerden iki saf dizilir. Gözü onlara takılıp kalır, onlardan başkasını görmez; siz ise onun size baktığını sanırsınız. Ona şiddet gösterilir; siz ise onun canının kolay çıktığını sanırsınız. Melekler ona lanet eder ve şöyle derler: 'Ey pis nefis, çık! Allah senin için şöyle şöyle azap, ceza ve intikam hazırlamıştır. Kendin için önden gönderdiğin şey ne kötüdür!' Onu öfke, eziyet, kabalık ve şiddet içinde her bir tırnaktan ve uzuvdan çekip çıkarmaya devam ederler. [Beden] baştan sona peyderpey ölür; onun nefsi, çok budaklı bir demir şişin ıslak yünden çekilip çıkarılması gibi çekilip alınır. Nihayet ruh çenesine ulaştığında, türlü türlü azap ve cezalarla müjdelenmesiyle birlikte [bedenden] çıkmak ona çocuğun rahimden çıkmasından çok daha ağır gelir. Ruh çenesine ulaştığında, ona duyduğu tiksintiden ötürü ondan sakınmayan hiçbir melek kalmaz. Nihayet onun için görevlendirilen ölüm meleği onun ruhunu kabzetmeyi üstlenir. Onu -sanırım şöyle dedi- Allah'ın yarattığı en pis kokulu ve en kaba kilim parçasıyla karşılar; [ruh] onun içine atılır ve ondan Allah'ın yarattığı en pis koku yayılır. Ölüm meleği burun deliklerini tıkar, onlar da burunlarını tıkarlar ve: 'Allah'ım, bu ruha lanet et ve içinden çıktığı bedene de lanet et' derler. Onunla yukarı çıkıldığında sema kapıları ona kapatılır. Bunun üzerine ölüm meleği onu boşluğa fırlatır; yere yaklaştığında hızla peşinden inip yanındaki demirle onu yakalar. Bunu ona üç defa yapar. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şu ayeti okudu: { وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ } “Kim Allah'a ortak koşarsa sanki o, gökten düşmüş de kendisini kuşlar kapışmış veya rüzgâr onu uzak bir yere savurmuş gibidir” (el-Hac, 31). es-Sahîk, uzak demektir.
ثمَّ يَنْتَهِي بهَا فتوقف بَين يَدي الْملك الْجَبَّار فَيَقُول: لَا مرْحَبًا بِالنَّفسِ الخبيثة وَلَا بجسد خرجت مِنْهُ ثمَّ يَقُول: انْطَلقُوا بهَا إِلَى جَهَنَّم فأروها مقعدها مِنْهَا واعرضوا عَلَيْهَا مَا أَعدَدْت لَهَا من الْعَذَاب والنقمة والنكال
Sonra onunla varılır ve Cebbâr olan Melik'in huzuruna çıkarılıp durdurulur. [Cebbâr] şöyle buyurur: 'Pis ruha da içinden çıktığı bedene de merhaba olmasın!' Sonra: 'Onu Cehennem'e götürün, oradaki yerini ona gösterin ve kendisi için hazırladığım azap, ceza ve intikamı ona arz edin' buyurur.
ثمَّ يَقُول الرب: اهبطو بهَا إِلَى الأَرْض فَإِنِّي قضيت أَنِّي مِنْهَا خلقتهمْ وفيهَا أعيدهم وَمِنْهَا أخرجهم تَارَة أُخْرَى
Sonra Rab şöyle buyurur: 'Onu yeryüzüne indirin; zira Ben onları ondan (topraktan) yarattığıma, ona döndüreceğime ve bir defa daha ondan çıkaracağıma hükmettim.'
فيهبطون بهَا على قدر فراغهم مِنْهَا فَيدْخلُونَ
Onu [defnetme] işini bitirdikleri ölçüde [ruhu] indirirler ve sokarlar;
ذَلِك الرّوح بَين جسده وأكفانه فَمَا خلق الله حميماً وَلَا غير حميم من كلمة يتَكَلَّم بهَا إِلَّا وَهُوَ يسْمعهَا إِلَّا أَنه لَا يُؤذن لَهُ فِي الْمُرَاجَعَة فَلَو سمع أعز النَّاس عَلَيْهِ وأحبهم إِلَيْهِ يَقُول: أخرجُوا بِهِ وعجلوا وَأذن لَهُ فِي الْمُرَاجَعَة للعنه
o ruhu bedeni ile kefenlerinin arasına sokarlar. Allah'ın yarattığı yakın yahut yabancı kim olursa olsun söylediği her sözü [o meyyit] işitir; ancak ona cevap vermesi için izin verilmez. Kendisine en değerli ve en sevgili olan kişinin: 'Onu çıkarın, acele edin!' dediğini işitseydi ve cevap vermesine izin verilseydi ona lanet ederdi.
وود أَنه ترك كَمَا هُوَ لَا يبلغ بِهِ حفرته إِلَى يَوْم الْقِيَامَة
Kıyamet gününe kadar çukuruna ulaştırılmayıp olduğu gibi bırakılmasını temenni ederdi.
فَإِذا دخل قَبره جَاءَهُ ملكان أسودان أزرقان فظان غليظان ومعهما مرزبة من حَدِيد وسلاسل وأغلال ومقامع الْحَدِيد فَيَقُولَانِ لَهُ: أقعد بِإِذن الله
Kabrinde girdiğinde, yanına siyah, gök gözlü, kaba ve sert iki melek gelir. Yanlarında demirden bir balyoz, zincirler, bukağılar ve demir topuzlar bulunur. Ona: 'Allah'ın izniyle otur' derler.
فَإِذا هُوَ مستوٍ قَاعد سَقَطت عَنهُ أَكْفَانه وَيرى عِنْد ذَلِك خلقا فظيعاً ينسى بِهِ مَا رأى قبل ذَلِك فَيَقُولَانِ لَهُ: من رَبك فَيَقُول: أَنْت
O hemen doğrulup oturur; kefenleri üzerinden düşer. O esnada öyle korkunç bir suret görür ki bundan önce gördüğü her şeyi ona unutturur. Ona: 'Rabbin kimdir?' derler. O da: 'Sensin' der.
فيفزعان عِنْد ذَلِك فزعة ويقبضان ويضربانه ضَرْبَة بِمِطْرَقَةٍ الْحَدِيد فَلَا يبْقى مِنْهُ عُضْو إِلَّا وَقع على حِدة فَيَصِيح عِنْد ذَلِك صَيْحَة فَمَا خلق الله من شَيْء ملك أَو غَيره إِلَّا يسْمعهَا إِلَّا الْجِنّ والإِنس فيلعنونه عِنْد ذَلِك لعنة وَاحِدَة وَهُوَ قَوْله {أُولَئِكَ يلعنهم الله ويلعنهم اللاعنون} الْبَقَرَة الْآيَة ١٥٩ وَالَّذِي نفس مُحَمَّد بِيَدِهِ لَو اجْتمع على مطرقتهما الْجِنّ والإِنس مَا أَقلوهَا وَهِي عَلَيْهِمَا يسير ثمَّ يَقُولَانِ عد بِإِذن الله فَإِذا هُوَ مستو قَاعد فَيَقُولَانِ: من رَبك فَيَقُول: لَا أَدْرِي
Bunun üzerine o iki melek şiddetle irkilirler, onu tutup demir balyozla öyle bir vururlar ki her bir uzvu bir yana dağılır. O esnada öyle bir çığlık atar ki cinler ve insanlar hariç melek olsun başkası olsun Allah'ın yarattığı her varlık onu işitir ve o anda hepsi birden ona lanet eder. İşte { أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ } “İşte onlara Allah lanet eder ve lanet ediciler de lanet eder” (el-Bakara, 159) kavli budur. Muhammed'in canı elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, cinler ve insanlar o iki meleğin balyozunu kaldırmak için toplansalar güçleri yetmez; fakat o iki meleğe pek kolay gelir. Sonra: 'Allah'ın izniyle [eski haline] dön' derler; o da hemen doğrulup oturur. 'Rabbin kimdir?' derler. 'Bilmiyorum' der.
فَيَقُولَانِ: فَمن نبيك فَيَقُول: سَمِعت النَّاس يَقُولُونَ مُحَمَّد
'Peygamberin kimdir?' derler. O da: 'İnsanların Muhammed dediğini işitmiştim' der.
فَيَقُولَانِ: فَمَا تَقول أَنْت فَيَقُول: لَا أَدْرِي
'Peki sen ne diyorsun?' derler. 'Bilmiyorum' der.
فَيَقُولَانِ: لَا دَريت
Onlar da: 'Anlamaz ve bilmez ol!' derler.
ويعرق عِنْد ذَلِك عرقاً يبتل مَا تَحْتَهُ من التُّرَاب فَلَهو أنتن من الجيفة فِيكُم ويضيق عَلَيْهِ قَبره حَتَّى تخْتَلف أضلاعه فَيَقُولَانِ لَهُ: نم نومَة المسهر
O esnada öyle bir ter döker ki altındaki toprak ıslanır; o ter, aranızdaki leşten daha pis kokuludur. Kabri kaburga kemikleri birbirine geçecek şekilde daralır. Ona: 'Uykusuz bırakılan kişinin uykusu gibi uyu!' derler.”
فَلَا يزَال حيات وعقارب أَمْثَال أَنْيَاب البخت من النَّار ينهشنه ثمَّ يفتح لَهُ بَابه فَيرى مَقْعَده من النَّار وتهب عَلَيْهِ أرواحها وسمومها وتلفح وَجهه النَّار غدوّاً وعشياً إِلَى يَوْم الْقِيَامَة
Ateşten, Horasan develerinin boyunları gibi yılanlar ve akrepler onu durmaksızın sokup ısırırlar. Sonra ona [cehennemdeki] kapısı açılır da ateşten oturacağı yeri görür; onun [yakıcı] rüzgârları ve zehirli sıcaklığı üzerine eser ve kıyamet gününe kadar sabah akşam ateş yüzünü yalar.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵁ فِي قَوْله {غَمَرَات الْمَوْت} قَالَ: سَكَرَات الْمَوْت
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre; { غَمَرَاتِ الْمَوْتِ } “Ölümün şiddetleri” kavli hakkında: “Ölüm sekerâtıdır (can çekişmesidir)” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {وَالْمَلَائِكَة باسطوا أَيْديهم} قَالَ: هَذَا عِنْد الْمَوْت
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; { وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ } “Melekler de ellerini uzatmışlar” kavli hakkında: “Bu, ölüm anındadır” demiştir.
والبسط الضَّرْب
El uzatma (bast), vurmaktır.
يضْربُونَ وُجُوههم وأدبارهم
Yüzlerine ve arkalarına vururlar.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس {وَالْمَلَائِكَة باسطوا أَيْديهم} قَالَ: ملك الْمَوْت عَلَيْهِ السَّلَام
Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; { وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ } “Melekler de ellerini uzatmışlar” kavli hakkında: “[Bundan kasıt] Ölüm meleği aleyhisselâm'dır” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {وَالْمَلَائِكَة باسطوا أَيْديهم} قَالَ: بِالْعَذَابِ
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'tan naklettiğine göre; { وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ } “Melekler de ellerini uzatmışlar” kavli hakkında: “Azap ile [uzatmışlar]” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن قيس قَالَ: إِن لملك الْمَوْت أعوانا من الْمَلَائِكَة ثمَّ تَلا هَذِه الْآيَة {وَلَو ترى إِذْ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَات الْمَوْت وَالْمَلَائِكَة باسطوا أَيْديهم}
İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. Kays'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Şüphesiz ölüm meleğinin meleklerden yardımcıları vardır.” Sonra şu ayeti okudu: { وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ } “O zalimleri, ölümün şiddetleri içinde meleklerin de ellerini uzatmış oldukları sırada bir görsen!”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن وهب قَالَ: إِن الْمَلَائِكَة الَّذين يقرنون بِالنَّاسِ هم الَّذين يتفونهم ويكتبون لَهُم آجالهم فَإِذا كَانَ يَوْم كَذَا وَكَذَا توفته ثمَّ نزع {وَلَو ترى إِذْ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَات الْمَوْت وَالْمَلَائِكَة باسطوا أَيْديهم أخرجُوا أَنفسكُم} فَقيل لوهب: أَلَيْسَ قد قَالَ الله {قل يتوفاكم ملك الْمَوْت الَّذِي وكل بكم} السَّجْدَة الْآيَة ١١ قَالَ: نعم إِن الْمَلَائِكَة إِذا توفوا نفسا دفعوها إِلَى ملك الْمَوْت وَهُوَ كالعاقب - يَعْنِي العشار - الَّذِي يُؤَدِّي إِلَيْهِ من تَحْتَهُ
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Vehb'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: “İnsanlara eşlik eden melekler, onların canlarını alan ve onlar için ecellerini yazan meleklerdir. Filanca gün olduğunda [o melekler] onun canını alırlar.” Sonra { وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ } “O zalimleri, ölümün şiddetleri içinde melekler de ellerini uzatıp: ‘Ruhlarınızı çıkarın!’ derken bir görsen!” ayetini okudu. Vehb'e: “Allah { قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ } “De ki: Sizin için görevlendirilen ölüm meleği canınızı alacaktır” (es-Secde, 11) buyurmamış mıdır?” denildi. O da şöyle dedi: “Evet, melekler bir canı aldıklarında onu ölüm meleğine teslim ederler. O da tıpkı astlarının kendisine [vergi] topladığı âmil (vergi memuru) gibidir.”
وَأخرج الطستي وَابْن الْأَنْبَارِي فِي الْوَقْف والابتداء عَن ابْن عَبَّاس ﵄
et-Tastî ve el-Vakf ve’l-İbtidâ'da İbnü'l-Enbârî, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletmişlerdir:
أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله {عَذَاب الْهون} قَالَ: الهوان الدَّائِم الشَّديد
Nâfi' b. el-Ezrak ona: “Bana { عَذَابَ الْهُونِ } ‘alçaltıcı azap’ kavlini haber ver” dedi. [İbn Abbâs]: “Sürekli ve şiddetli aşağılanmadır” dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت الشَّاعِر وَهُوَ يَقُول: أَنا وجدنَا بِلَاد الله واسعه تنجى من الذل والمخزات والهون وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {عَذَاب الْهون} قَالَ: الهوان
[Nâfi]: “Araplar bunu bilir mi?” dedi. [İbn Abbâs]: “Evet, şairin şöyle dediğini duymadın mı?” dedi: ‘Biz Allah'ın arzını geniş bulduk; Zilletten, rüsvaylıktan ve alçalmaktan kurtarır.’ Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den naklettiğine göre; { عَذَابَ الْهُونِ } “alçaltıcı azap” kavli hakkında: “Aşağılanma” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {عَذَاب الْهون} قَالَ: الَّذِي يهينهم
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den naklettiğine göre; { عَذَابَ الْهُونِ } “alçaltıcı azap” kavli hakkında: “Onları alçaltan [azaptır]” demiştir.
- الْآيَة (٩٤)
- Ayet (94) -
- أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن عِكْرِمَة قَالَ: قَالَ النَّضر بن الْحَارِث: سَوف تشفع لي اللات والعزى فَنزلت {وَلَقَد جئتمونا فُرَادَى} الْآيَة كلهَا
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İkrime'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Nadr b. el-Hâris: “Lât ve Uzzâ bana mutlaka şefaat edecektir” dedi. Bunun üzerine ayetin tamamı olan { وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى } “Andolsun ki bize tek başınıza geldiniz” nazil oldu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن عَائِشَة
İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, Âişe [radıyallâhu anhâ]'dan nakletmişlerdir:
أَنَّهَا قَرَأت قَول الله {وَلَقَد جئتمونا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أول مرّة} فَقَالَت عَائِشَة ﵂: يَا رَسُول الله واسوأتاه
O, Allah'ın: { وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz” kavlini okudu. Bunun üzerine Âişe radıyallâhu anhâ: “Ey Allah'ın Resûlü, vay başıma gelenler!” dedi.
إِن الرِّجَال وَالنِّسَاء سيحشرون جَمِيعًا ينظر بَعضهم إِلَى سوأة بعض فَقَالَ رَسُول الله ﷺ لكل امرىء مِنْهُم يَوْمئِذٍ شَأْن يُغْنِيه لَا ينظر الرِّجَال إِلَى النِّسَاء وَلَا النِّسَاء إِلَى الرِّجَال شغل بَعضهم عَن بعض
“Erkekler ve kadınlar hep birlikte haşredilecekler, birbirlerinin edep yerlerine bakacaklar [öyle mi?]” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “O gün onlardan her birinin kendine yetecek bir derdi vardır; erkekler kadınlara bakmaz, kadınlar da erkeklere bakmaz, birbirleriyle ilgilenemeyecek derecede meşguldürler.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {وَلَقَد جئتمونا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أول مرّة} قَالَ: كَيَوْم ولد يرد عَلَيْهِ كل شَيْء نقص مِنْهُ من يَوْم ولد
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Saîd b. Cübeyr'den naklettiğine göre; { وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz” kavli hakkında şöyle demiştir: “Doğduğu gün gibi [gelirler]; doğduğu günden itibaren kendisinden eksilen her şey ona iade edilir.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن جَابر بن عبد الله ﵁ سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: إِذا كَانَ يَوْم الْقِيَامَة حشر النَّاس حُفَاة عُرَاة غرلًا
İbn Ebî Hâtim'in Câbir b. Abdillâh radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: “Kıyamet günü olduğunda insanlar yalınayak, çıplak ve sünnetsiz olarak haşredilirler.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {وتركتم مَا خوّلناكم} قَالَ: من المَال والخدم {وَرَاء ظهوركم} قَالَ: فِي الدُّنْيَا
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in es-Süddî radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre; { وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ } “Size verdiğimiz şeyleri bıraktınız” kavli hakkında: “Mal ve hizmetçilerden [verilenleri]”; { وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ } “arkanızda” kavli hakkında da: “Dünyada [bıraktınız]” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ قَالَ: يُؤْتى بِابْن آدم يَوْم الْقِيَامَة كَأَنَّهُ بذخ فَيَقُول لَهُ ﵎: أَيْن مَا جمعت فَيَقُول لَهُ يَا رب جمعته وَتركته أوفر مَا كَانَ
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Kıyamet günü Âdemoğlu sanki küçük bir kuzu gibi getirilir. [Yüce Allah] ona: ‘Topladığın şeyler nerede?’ buyurur. O da O'na: ‘Rabbim, onları topladım ve olabileceğinden daha bol bir halde geride bıraktım’ der.”
فَيَقُول: فَأَيْنَ مَا قدمت لنَفسك فَلَا يرَاهُ قدم شَيْئا وتلا هَذِه الْآيَة {وَلَقَد جئتمونا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أول مرّة وتركتم مَا خوّلناكم وَرَاء ظهوركم}
“[Allah]: ‘Peki kendin için önceden gönderdiğin nerede?’ buyurur; o ise kendisi için hiçbir şey göndermediğini görür.” Hasan sonra şu ayeti okudu: { وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ } “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz ve size verdiğimiz şeyleri de arkanızda bıraktınız.”
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن عبد الله بن بُرَيْدَة ﵁ قَالَ: كَانَ عِنْد ابْن زِيَاد أَبُو الْأسود الديلمي وَجبير بن حَيَّة الثَّقَفِيّ فَذكرُوا هَذَا الْحَرْف (لقد تقطع بَيْنكُم) فَقَالَ أَحدهمَا: بيني وَبَيْنك أول من يدْخل علينا فَدخل يحيى بن يعمر فَسَأَلُوهُ فَقَالَ: بَيْنكُم بِالرَّفْع
Hâkim'in rivayet edip sahih gördüğüne göre Abdullah b. Büreyde radıyallâhu anh şöyle demiştir: “İbn Ziyâd'ın yanında Ebü'l-Esved ed-Dîlemî ile Cübeyr b. Hayye es-Sekafî bulunuyordu. Şu kıraati zikrettiler: (لقد تقطع بَيْنكُم). Biri diğerine: ‘Seninle benim aramda hakem, yanımıza ilk girecek kişi olsun’ dedi. Yanlarına Yahyâ b. Ya'mer girdi. Ona sordular; o da: ‘Ref' ile [yani] بَيْنُكُم (beynüküm) şeklinde’ dedi.”
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الْأَعْرَج أَنه قَرَأَ (لقد تقطع بَيْنكُم) بِالرَّفْع يَعْنِي وصلكم
Ebü'ş-Şeyh'in el-A'rec'den naklettiğine göre o, (لقد تقطع بَيْنكُم) [ayetini] ref' ile okumuştur; bunun manası ‘aradaki bağınız’ demektir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن ﵁ أَنه قَرَأَ (لقد تقطع بَيْنكُم) بِالنّصب أَي مَا بَيْنكُم من المواصلة الَّتِي كَانَت بَيْنكُم فِي الدُّنْيَا
Ebü'ş-Şeyh'in Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, (لقد تقطع بَيْنكُم) [ayetini] nasb ile okumuştur; yani ‘dünyada aranızda bulunan bağ [koptu]’ demektir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ (لقد تقطع بَيْنكُم) قَالَ: مَا كَانَ بَينهم من الْوَصْل
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre; (لقد تقطع بَيْنكُم) hakkında: “Aralarındaki bağ [koptu]” demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن عِكْرِمَة قَالَ: لما تزوج عمر ﵁ أم كُلْثُوم ﵂ بنت عَليّ اجْتمع عَلَيْهِ أَصْحَابه فباركوا لَهُ دعوا لَهُ فَقَالَ: لقد تَزَوَّجتهَا وَمَا بِي حَاجَة إِلَى النِّسَاء وَلَكِنِّي سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول إِن كل نسب وَسبب يَنْقَطِع يَوْم الْقِيَامَة إِلَّا سببي ونسبي فاحببت أَن يكون بيني وَبَين رَسُول الله ﷺ نسب
Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd'in İkrime'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Ömer radıyallâhu anh, Ali'nin kızı Ümmü Külsûm radıyallâhu anhâ ile evlendiğinde arkadaşları onun yanında toplandılar, onu tebrik edip ona dua ettiler. Bunun üzerine [Ömer] şöyle dedi: “Ben onunla kadınlara bir ihtiyacım olduğu için evlenmedim; fakat ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: ‘Kıyamet günü benim sebebim ve nesebim hariç bütün nesepler ve sebepler kesilecektir’ buyurduğunu işittim. Bu sebeple Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile aramda bir nesep bağı olmasını istedim.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {لقد تقطع بَيْنكُم وضل عَنْكُم مَا كُنْتُم تَزْعُمُونَ} يَعْنِي الْأَرْحَام والمنازل
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre; { لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “Andolsun aranızdaki bağ kopmuş ve iddia edip durduğunuz şeyler sizden kaybolup gitmiştir” kavli hakkında: “Akrabalık bağları ve konaklar kastedilmektedir” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {لقد تقطع بَيْنكُم} قَالَ: تواصلكم فِي الدُّنْيَا
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre; { لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ } “Andolsun aranızdaki bağ kopmuştur” kavli hakkında: “Dünyadaki ilişkinizdir” demiştir.
- الْآيَة (٩٥)
- Ayet (95) -
- أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {فالق الْحبّ والنوى} يَقُول: خلق الْحبّ والنوى
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre; { فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى } “Tohumu ve çekirdeği yarıp çatlatandır” kavli hakkında: “Tohumu ve çekirdeği yaratandır” demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {فالق الْحبّ والنوى} قَالَ: يفلق الْحبّ والنوى عَن النَّبَات
Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre; { فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى } “Tohumu ve çekirdeği yarıp çatlatandır” kavli hakkında: “Bitki için tohumu ve çekirdeği yarıp filizlendirendir” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {فالق الْحبّ والنوى} قَالَ: الشقان اللَّذَان فيهمَا
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre; { فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى } “Tohumu ve çekirdeği yarıp çatlatandır” kavli hakkında: “İkisinde bulunan iki yarıktır” demiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر عَن أبي مَالك ﵁ فِي قَوْله {فالق الْحبّ والنوى} قَالَ: الشق الَّذِي فِي النواة وَالْحِنْطَة
Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir'in Ebû Mâlik radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre; { فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى } “Tohumu ve çekirdeği yarıp çatlatandır” kavli hakkında: “Çekirdekte ve buğday tanesinde bulunan yarıktır” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {فالق الْحبّ والنوى} قَالَ: فالق الْحبَّة عَن السنبلة وفالق النواة عَن النَّخْلَة
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre; { فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى } “Tohumu ve çekirdeği yarıp çatlatandır” kavli hakkında: “Taneyi başaktan yaran, çekirdeği de hurma ağacından yarandır” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن أبي مَالك رَضِي الله عَنهُ
Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Ebû Mâlik radıyallâhu anh'tan nakletmişlerdir:
فِي قَوْله {يخرج الْحَيّ من الْمَيِّت} قَالَ: النَّخْلَة من النواة والسنبلة من الْحبَّة {ومخرج الْمَيِّت من الْحَيّ} قَالَ: النواة من النَّخْلَة والحبة من السنبلة
{ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ } “Ölüden diriyi çıkarır” kavli hakkında: “Çekirdekten hurma ağacını ve taneden başağı [çıkarır]”; { وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ } “ve diriden ölüyü çıkarandır” kavli hakkında da: “Hurma ağacından çekirdeği ve başaktan taneyi [çıkarandır]” dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {يخرج الْحَيّ من الْمَيِّت ومخرج الْمَيِّت من الْحَيّ} قَالَ: النَّاس الْأَحْيَاء من النطف والنطفة ميتَة تخرج من النَّاس الْأَحْيَاء وَمن الْأَنْعَام والنبات كَذَلِك أَيْضا
İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre; { يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ } “Ölüden diriyi çıkarır ve diriden ölüyü çıkarandır” kavli hakkında şöyle demiştir: “Diri insanları nutfelerden çıkarır; ölü olan nutfe de diri insanlardan çıkar. Hayvanlardan ve bitkilerden de aynı şekilde [çıkarır].”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فَأنى تؤفكون} قَالَ: كَيفَ تكذبون
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; { فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “O halde nasıl çevriliyorsunuz?” kavli hakkında: “Nasıl yalanlıyorsunuz?” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله {فَأنى تؤفكون} قَالَ: أَنى تصرفون
İbn Ebî Hâtim'in Hasan'dan naklettiğine göre; { فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “O halde nasıl çevriliyorsunuz?” kavli hakkında: “Nasıl [haktan] döndürülüyorsunuz?” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {فَأنى تؤفكون} قَالَ: كَيفَ تضل عقولكم عَن هَذَا
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den naklettiğine göre; { فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “O halde nasıl çevriliyorsunuz?” kavli hakkında: “Akıllarınız bundan nasıl sapıyor?” demiştir.
- الْآيَة (٩٦)
- Ayet (96) -
- أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فالق الإصباح} قَالَ: خلق اللَّيْل وَالنَّهَار
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; { فَالِقُ الْإِصْبَاحِ } “Sabahı yarıp çıkarandır” kavli hakkında: “Geceyi ve gündüzü yaratandır” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فالق الإصباح} قَالَ: يَعْنِي بالاصباح ضوء الشَّمْس بِالنَّهَارِ وضوء الْقَمَر بِاللَّيْلِ
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; { فَالِقُ الْإِصْبَاحِ } “Sabahı yarıp çıkarandır” kavli hakkında şöyle demiştir: “İsbâh ile gündüz güneşin ışığını, gece de ayın ışığını kastetmektedir.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {فالق الإصباح} قَالَ: اضاءة الْفجْر
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiğine göre; { فَالِقُ الْإِصْبَاحِ } “Sabahı yarıp çıkarandır” kavli hakkında: “Fecrin aydınlatmasıdır” demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله {فالق الإصباح} قَالَ: فالق الصُّبْح
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den naklettiğine göre; { فَالِقُ الْإِصْبَاحِ } “Sabahı yarıp çıkarandır” kavli hakkında: “Sabahı yarıp çıkarandır” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {فالق الإصباح} قَالَ: فالق النُّور نور النَّهَار
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Dahhâk'tan naklettiğine göre; { فَالِقُ الْإِصْبَاحِ } “Sabahı yarıp çıkarandır” kavli hakkında: “Nuru, [yani] gündüzün nurunu yarıp çıkarandır” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَجعل اللَّيْل سكناً} قَالَ: يسكن فِيهِ كل طير ودابة
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre; { وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا } “Geceyi bir dinlenme zamanı kıldı” kavli hakkında: “Bütün kuşlar ve hayvanlar onda dinlenir” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَالشَّمْس وَالْقَمَر حسبانا} قَالَ: يَعْنِي عدد الْأَيَّام والشهور والسنين
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre; { وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا } “Güneşi ve ayı da birer hesap ölçüsü kıldı” kavli hakkında: “Günlerin, ayların ve yılların sayısını kastetmektedir” demiştir.