وَأخرج ابْن عَسَاكِر من طَرِيق إِسْحَق بن بشر عَن الشَّرْقِي بن الْقطَامِي وَكَانَ نسابة عَالما بالأنساب قَالَ: هُوَ ثيروب بالعبرانية وَشُعَيْب بِالْعَرَبِيَّةِ ابْن عيفا بن يوبب بن إِبْرَاهِيم ﵊
İbn Asâkir, İshak b. Bişr yoluyla, nesep konusunda âlim bir nesep uzmanı olan eş-Şarkî b. el-Kutâmî'den bildirdi: O şöyle dedi: "O, İbrânîcede Teyrûb, Arapçada ise Şuayb'dır; İbrâhim aleyhisselâm oğlu Yevbeb oğlu Ayfâ oğludur."
يوبب بِوَزْن جَعْفَر أَوله مثناة تحيتة وَبعد الْوَاو موحدتان
Yevbeb, Ca'fer veznindedir; ilk harfi alttan iki noktalı (yâ), vâv'dan sonra ise alttan tek noktalı iki harftir (iki bâ).
وَأخرج اسحق بن بشر وَابْن عَسَاكِر عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ شُعَيْب نَبيا رَسُولا من بعد يُوسُف وَكَانَ من خَبره وَخبر قومه مَا ذكر الله فِي الْقُرْآن {وَإِلَى مَدين أَخَاهُم شعيباً قَالَ يَا قوم اعبدوا الله مَا لكم من إِلَه غَيره} فَكَانُوا مَعَ مَا كَانَ فيهم من الشّرك أهل بخس فِي مكايلهم وموازينهم مَعَ كفرهم برَبهمْ وتكذيبهم نَبِيّهم وَكَانُوا قوما طغاة بغاة يَجْلِسُونَ على الطَّرِيق فيبخسون النَّاس أَمْوَالهم حَتَّى يشترونه وَكَانَ أوّل من سنّ ذَلِك هم وَكَانُوا إِذا دخل عَلَيْهِم الْغَرِيب يَأْخُذُونَ دَرَاهِمه وَيَقُولُونَ دراهمك هَذِه زيوف فيقطعونها ثمَّ يشترونها مِنْهُ بالبخس يَعْنِي بِالنُّقْصَانِ فَذَلِك قَوْله {وَلَا تفسدوا فِي الأَرْض بعد إصلاحها} وَكَانَت بِلَادهمْ بِلَاد ميرة يمتار النَّاس مِنْهُم فَكَانُوا يَقْعُدُونَ على الطَّرِيق فيصدون النَّاس عَن شُعَيْب يَقُولُونَ: لَا تسمعوا مِنْهُ فَإِنَّهُ كَذَّاب يَفْتِنكُم فَذَلِك قَوْله {وَلَا تقعدوا بِكُل صِرَاط توعدون} النَّاس أَن اتبعتم شعيباً فتنكم ثمَّ إِنَّهُم تواعدوه فَقَالُوا: يَا شُعَيْب لنخرجنك من قريتنا أَو لتعودن فِي ملتنا أَي إِلَى دين آبَائِنَا فَقَالَ عِنْد ذَلِك {وَمَا أُرِيد أَن أخالفكم إِلَى مَا أنهاكم عَنهُ إِن أُرِيد إِلَّا الإِصلاح مَا اسْتَطَعْت وَمَا توفيقي إِلَّا بِاللَّه عَلَيْهِ توكلت} هود الْآيَة ٨٨ وَهُوَ الَّذِي يعصمني {وَإِلَيْهِ أنيب} يَقُول: إِلَيْهِ ارْجع
İshak b. Bişr ve İbn Asâkir, İbn Abbâs'tan bildirdi: O şöyle dedi: "Şuayb, Yûsuf'tan sonra bir nebî-resûldü. Onun ve kavminin haberi, Allah'ın Kur'an'da zikrettiği gibidir: {وَإِلَى مَدين أَخَاهُم شعيباً قَالَ يَا قوم اعبدوا الله مَا لكم من إِلَه غَيره} “Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı [gönderdik]. Dedi ki: Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur”. Onlar, içlerindeki şirkin yanı sıra, Rablerini inkâr etmeleri ve nebîlerini yalanlamalarıyla birlikte ölçü ve tartılarında eksiltme yapan kimselerdi. Yoldan geçenlerin mallarını eksiltip [değerini düşürerek] kendileri satın alıncaya kadar yollara pusu kurup oturan azgın ve zâlim bir kavimdiler. Bunu ilk âdet edinenler de onlardı. Onlara bir yabancı geldiğinde onun dirhemlerini alır ve: 'Senin bu dirhemlerin sahtedir' deyip onları keserler, sonra da ondan eksik [fiyata] yani değerinin altında satın alırlardı. İşte {وَلَا تفسدوا فِي الأَرْض بعد إصلاحها} “Düzeltilmesinden sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın” ayeti budur. Onların memleketi bir erzak diyarıydı; insanlar onlardan erzak temin ederdi. Yola oturup insanları Şuayb'dan alıkoyarlar ve: 'Ondan [bir şey] dinlemeyin; zira o, sizi saptıracak bir yalancıdır' derlerdi. İşte {وَلَا تقعدوا بِكُل صِرَاط توعدون} “Tehdit ederek her yolun başına oturmayın” ayeti budur; insanlara: 'Şuayb'a uyarsanız sizi saptırır' [derlerdi]. Sonra onu tehdit edip dediler ki: 'Ey Şuayb! Ya seni yurdumuzdan çıkarırız ya da mutlaka bizim dinimize, yani atalarımızın dinine dönersin.' Bunun üzerine o şöyle dedi: {وَمَا أُرِيد أَن أخالفكم إِلَى مَا أنهاكم عَنهُ إِن أُرِيد إِلَّا الإِصلاح مَا اسْتَطَعْت وَمَا توفيقي إِلَّا بِاللَّه عَلَيْهِ توكلت} [Hûd: 88] “Size yasakladığım şeylere kendim aykırı davranmak istemiyorum. Ben gücüm yettiğince sadece ıslah etmek istiyorum. Başarım ancak Allah'tandır. Yalnızca O'na tevekkül ettim” -ki beni koruyacak olan O'dur- {وَإِلَيْهِ أنيب} “ve yalnız O'na yönelirim” der; yani: O'na dönerim.
ثمَّ قَالَ {أولو كُنَّا كارهين} يَقُول: إِلَى الرّجْعَة إِلَى دينكُمْ إِن رَجعْنَا إِلَى دينكُمْ {قد افترينا على الله كذبا إِن عدنا فِي ملتكم بعد إِذْ نجانا الله مِنْهَا وَمَا يكون لنا} يَقُول: وَمَا يَنْبَغِي لنا أَن نعود فِيهَا بعد إِذْ نجانا الله مِنْهَا {إِلَّا أَن يَشَاء الله رَبنَا} فخاف الْعَاقِبَة فَرد الْمَشِيئَة إِلَى الله تَعَالَى فَقَالَ {إِلَّا أَن يَشَاء الله رَبنَا وسع رَبنَا كل شَيْء علما} مَا نَدْرِي مَا سبق لنا {على الله توكلنا رَبنَا افْتَحْ بَيْننَا وَبَين قَومنَا بِالْحَقِّ وَأَنت خير الفاتحين} يَعْنِي الفاصلين قَالَ: ابْن عَبَّاس كَانَ حَلِيمًا صَادِقا وقوراً وَكَانَ رَسُول الله ﷺ إِذا ذكر شعيباً يَقُول ذَاك خطيب الْأَنْبِيَاء لحسن مُرَاجعَته قومه فِيمَا دعاهم إِلَيْهِ وَفِيمَا ردوا عَلَيْهِ وكذبوه وتواعدوه بِالرَّجمِ وَالنَّفْي من بِلَادهمْ وتواعد كبراؤهم ضعفاءهم قَالُوا {لَئِن اتبعتم شعيباً إِنَّكُم إِذا لخاسرون} فَلم ينْتَه شُعَيْب أَن
Sonra şöyle dedi: {أولو كُنَّا كارهين} “İstemesek de mi?” der; yani: Dinimize dönmeyi [istemesek de mi]? Eğer dininize dönersek, {قد افترينا على الله كذبا إِن عدنا فِي ملتكم بعد إِذْ نجانا الله مِنْهَا وَمَا يكون لنا} “Allah bizi ondan kurtardıktan sonra sizin dininize dönersek, muhakkak Allah'a iftira etmiş oluruz. Bizim için [böyle bir şey] olamaz”; der ki: Allah bizi ondan kurtardıktan sonra ona dönmemiz bize yakışmaz, {إِلَّا أَن يَشَاء الله رَبنَا} “meğerki Rabbimiz olan Allah dilemiş olsun”. Akıbetten korktuğu için meşîeti (dilemeyi) Yüce Allah'a havale etti ve şöyle dedi: {إِلَّا أَن يَشَاء الله رَبنَا وسع رَبنَا كل شَيْء علما} “Meğerki Rabbimiz olan Allah dilemiş olsun. Rabbimizin ilmi her şeyi kuşatmıştır”; bizim için önceden neyin takdir edildiğini bilemeyiz, {على الله توكلنا رَبنَا افْتَحْ بَيْننَا وَبَين قَومنَا بِالْحَقِّ وَأَنت خير الفاتhين} “Allah'a tevekkül ettik. Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet; sen hüküm verenlerin en hayırlısısın” yani [hakkı batıldan] ayıranların. İbn Abbâs dedi ki: O, yumuşak huylu, doğru sözlü ve vakar sahibi idi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Şuayb'ı andığı zaman, kavmine yaptığı davette ve kavminin ona verdiği karşılıkta, onu yalanlamalarında, onu taşlamakla ve yurtlarından sürmekle tehdit etmelerinde kavmine güzel hitabından ötürü: "O, peygamberlerin hatibidir" buyururdu. Onların ileri gelenleri ise zayıflarını tehdit edip: {لَئِن اتبعتم شعيباً إِنَّكُم إِذا لخاسرون} “Eğer Şuayb'a uyarsanız, şüphesiz o zaman ziyana uğrayanlar olursunuz” dediler. Şuayb ise
دعاهم فَلَمَّا عتوا على الله {أخذتهم الرجفة} وَذَلِكَ أَن جِبْرِيل نزل فَوقف عَلَيْهِم فصاح صَيْحَة رجفت مِنْهَا الْجبَال وَالْأَرْض فَخرجت أَرْوَاحهم من أبدانهم فَذَلِك قَوْله {فَأَخَذتهم الرجفة} وَذَلِكَ أَنهم حِين سمعُوا الصَّيْحَة قَامُوا قيَاما فزعوا لَهَا فرجفت بهم الأَرْض فرمتهم ميتين
onları davet etmekten vazgeçmedi. Allah'a karşı azgınlık ettiklerinde {أخذتهم الرجفة} “onları o dehşetli sarsıntı yakalayıverdi”. Şöyle ki Cibrîl indi, tepelerinde durup öyle bir çığlık attı ki bundan dağlar ve yer sarsıldı; bedenlerinden ruhları çıkıverdi. İşte {فَأَخَذتهم الرجفة} “Bunun üzerine onları o dehşetli sarsıntı yakaladı” ayeti budur. Çünkü onlar bu çığlığı duyduklarında korkuyla ayağa fırladılar, yer de onları sarstı ve ölü olarak yere serdi.
وَأخرج إِسْحَق وَابْن عَسَاكِر عَن عِكْرِمَة وَالسُّديّ قَالَا: مَا بعث الله نَبيا مرَّتَيْنِ إِلَّا شعيباً
İshak ve İbn Asâkir, İkrime ve es-Süddî'den bildirdi: İkisi dediler ki: "Allah, Şuayb dışında hiçbir nebîyi iki defa [farklı topluluklara] göndermemiştir.
مرّة إِلَى مَدين فَأَخذهُم الله بالصيحة وَمرَّة أُخْرَى إِلَى أَصْحَاب الأيكة فَأَخذهُم الله بِعَذَاب يَوْم الظلة
Bir defasında Medyen'e [gönderdi] ve Allah onları korkunç bir sesle (sayha ile) helak etti; diğer bir defasında ise Eyke halkına [gönderdi] ve Allah onları gölge gününün azabı ile yakaladı."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {وَلَا تبخسوا النَّاس أشياءهم} قَالَ: لَا تظلموا النَّاس
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan bildirdi: {وَلَا تبخسوا النَّاس أشياءهم} “İnsanların eşyalarını eksiltmeyin” ayeti hakkında: "İnsanlara haksızlık etmeyin" dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة {وَلَا تبخسوا النَّاس أشياءهم} قَالَ: لَا تظلموهم {وَلَا تقعدوا بِكُل صِرَاط توعدون} قَالَ: كَانُوا يوعدون من أَتَى شعيباً وغشيه وَأَرَادَ الإِسلام
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den bildirdi: {وَلَا تبخسوا النَّاس أشياءهم} “İnsanların eşyalarını eksiltmeyin” ayeti hakkında: "Onlara haksızlık etmeyin" dedi. {وَلَا تقعدوا بِكُل صِرَاط توعدون} “Tehdit ederek her yolun başına oturmayın” ayeti hakkında da şöyle dedi: "Şuayb'a gelip onun yanına giren ve Müslüman olmak isteyen kimseleri tehdit ediyorlardı."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {وَلَا تقعدوا بِكُل صِرَاط توعدون} قَالَ: كَانُوا يَجْلِسُونَ فِي الطَّرِيق فيخبرون من أَتَى عَلَيْهِم أَن شعيباً كَذَّاب فَلَا يفتننَّكم عَن دينكُمْ
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan bildirdi: {وَلَا تقعدوا بِكُل صِرَاط توعدون} “Tehdit ederek her yolun başına oturmayın” ayeti hakkında şöyle dedi: "Yola oturuyorlar ve kendilerine gelen kimseye: 'Şuayb yalancıdır, sakın sizi dininizden saptırmasın' diye haber veriyorlardı."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَلَا تقعدوا بِكُل صِرَاط} قَالَ: طَرِيق {توعدون} قَالَ: تخوّفون النَّاس أَن يَأْتُوا شعيباً
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan bildirdi: {وَلَا تقعدوا بِكُل صِرَاط} “Her yolun başına oturmayın” ayetindeki sırât için: "Yol" dedi. {توعدون} “Tehdit ederek” ifadesi için de: "Şuayb'a gelmesinler diye insanları korkutuyordunuz" dedi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَلَا تقعدوا بِكُل صِرَاط توعدون} قَالَ: بِكُل سَبِيل حق {وتصدون عَن سَبِيل الله} قَالَ: تصدُّونَ أَهلهَا {وتبغونها عوجا} قَالَ: تلتمسون لَهَا الزيغ
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den bildirdi: O, {وَلَا تقعدوا بِكُل صِرَاط توعدون} “Tehdit ederek her yolun başına oturmayın” ayeti hakkında: "Her hak yolun başına" dedi. {وتصدون عَن سَبِيل الله} “ve Allah yolundan alıkoyarak” ayeti hakkında: "O yolun ehlini engelliyorsunuz" dedi. {وتبغونها عوجا} “onu eğri göstermek isteyerek” ayeti hakkında ise: "O yol için sapma ve eğrilik arıyorsunuz" dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ فِي قَوْله {وَلَا تقعدوا بِكُل صِرَاط توعدون} قَالَ: الْعَاشِر {وتصدون عَن سَبِيل الله} قَالَ: تصدُّونَ عَن الإِسلام {وتبغونها عوجا} قَالَ: هَلَاكًا
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, es-Süddî'den bildirdi: O, {وَلَا تقعدوا بِكُل صِرَاط توعدون} “Tehdit ederek her yolun başına oturmayın” ayeti hakkında: "[Buradaki oturanlar] aşarcılardır (haraç/vergi toplayanlar)" dedi. {وتصدون عَن سَبِيل الله} “ve Allah yolundan alıkoyarak” ayeti hakkında: "İslam'dan alıkoyuyorsunuz" dedi. {وتبغونها عوجا} “onu eğri göstermek isteyerek” ayeti hakkında ise: "Helak arıyorsunuz" dedi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وتبغونها} قَالَ: تبغون السَّبِيل عوجا قَالَ: عَن الْحق
Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den bildirdi: O, {وتبغونها} "ve arıyorsunuz" yani yolu eğri kılmak istiyorsunuz [ifadesi] hakkında: "Haktan [sapma arıyorsunuz]" dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد {وَلَا تقعدوا بِكُل صِرَاط توعدون} قَالَ: هم العشار
Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den bildirdi: {وَلَا تقعدوا بِكُل صِرَاط توعدون} “Tehdit ederek her yolun başına oturmayın” ayeti hakkında: "Onlar aşarcılardır (vergi/haraç toplayan zorbalardır)" dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن أبي الْعَالِيَة عَن أبي هُرَيْرَة أَو غَيره شكّ أَبُو الْعَالِيَة قَالَ: أَتَى النَّبِي ﷺ لَيْلَة أسرى على خَشَبَة على الطَّرِيق لَا يمر بهَا ثوب إِلَّا شقته وَلَا شَيْء إِلَّا خرقته
İbn Cerîr, Ebû'l-Âliye'den, o da Ebû Hureyre'den veya bir başkasından -Ebû'l-Âliye şüphe etti- bildirdi: O dedi ki: "Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem İsrâ gecesinde, yol üzerinde bulunan ve yanından geçen hiçbir elbiseyi parçalamadan, hiçbir şeyi de yırtıp delmeden bırakmayan bir ağacın/odunun yanına geldi.
قَالَ مَا هَذَا يَا جِبْرِيل هَذَا مثل أَقوام من أمتك يَقْعُدُونَ على الطَّرِيق فيقطعونه ثمَّ تَلا {وَلَا تقعدوا بِكُل صِرَاط توعدون}
'Bu nedir ey Cibrîl?' diye sordu. [Cibrîl:] 'Bu, ümmetinden yol üzerine oturup yolu kesen birtakım toplulukların misalidir' dedi ve ardından {وَلَا تقعدوا بِكُل صِرَاط توعدون} “Tehdit ederek her yolun başına oturmayın” ayetini okudu."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ فِي قَوْله {وَمَا يكون لنا أَن نعود فِيهَا} قَالَ: مَا يَنْبَغِي لنا أَن نعود فِي شرككم {بعد إِذْ نجانا الله مِنْهَا وَمَا يكون لنا أَن نعود فِيهَا إِلَّا أَن يَشَاء الله رَبنَا} وَالله لَا يَشَاء الشّرك وَلَكِن يَقُول: إِلَّا أَن يكون الله قد علم شَيْئا فَإِنَّهُ قد وسع كل شَيْء علما
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, es-Süddî'den bildirdi: O, {وَمَا يكون لنا أَن نعود فِيهَا} “Bizim için ona dönmek olamaz” ayeti hakkında: "Sizin şirkinize dönmemiz bize yakışmaz; {بعد إِذْ نجانا الله مِنْهَا وَمَا يكون لنا أَن نعود فِيهَا إِلَّا أَن يَشَاء الله رَبنَا} “Allah bizi ondan kurtardıktan sonra ona dönmemiz bizim için olacak şey değildir; meğerki Rabbimiz olan Allah dilemiş olsun”. Allah şirki dilemez; fakat şöyle demektedir: 'Meğerki Allah bir şeyi bilmiş olsun; çünkü O her şeyi ilmiyle kuşatmıştır'" dedi.
وَأخرج الزبير بن بكار فِي الموفقيات عَن زيد بن أسلم: أَنه قَالَ فِي الْقَدَرِيَّة وَالله مَا قَالُوا كَمَا قَالَ الله وَلَا كَمَا قَالَ النَّبِيُّونَ وَلَا كَمَا قَالَ أَصْحَاب الْجنَّة وَلَا كَمَا قَالَ أَصْحَاب النَّار وَلَا كَمَا قَالَ أخوهم إِبْلِيس
ez-Zübeyr b. Bekkâr el-Muvaffakıyyât'ta Zeyd b. Eslem'den bildirdi: O, Kaderiyye hakkında şöyle demiştir: "Vallahi onlar ne Allah'ın dediği gibi söylediler, ne nebîlerin dediği gibi söylediler, ne cennet ehlinin dediği gibi söylediler, ne cehennem ehlinin dediği gibi söylediler, ne de kardeşleri olan İblis'in dediği gibi söylediler.
قَالَ الله {وَمَا تشاؤون إِلَّا أَن يَشَاء الله} الْإِنْسَان الْآيَة ٣٠ وَقَالَ شُعَيْب {وَمَا يكون لنا أَن نعود فِيهَا إِلَّا أَن يَشَاء الله} وَقَالَ أَصْحَاب الْجنَّة {الْحَمد لله الَّذِي هدَانَا لهَذَا وَمَا كُنَّا لنهتدي لَوْلَا أَن هدَانَا الله} الْأَعْرَاف الْآيَة ٤٣ وَقَالَ أَصْحَاب النَّار {وَلَكِن حقت كلمة الْعَذَاب على الْكَافرين} الزمر الْآيَة ٧١ وَقَالَ إِبْلِيس {رب بِمَا أغويتني} الْحجر الْآيَة ٣٩
Allah: {وَمَا تشاؤون إِلَّا أَن يَشَاء الله} [el-İnsân: 30] “Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz” buyurdu. Şuayb: {وَمَا يكون لنا أَن نعود فِيهَا إِلَّا أَن يَشَاء الله} “Allah dilemedikçe ona dönmemiz bizim için olamaz” dedi. Cennet ehli: {الْحَمد لله الَّذِي هدَانَا لهَذَا وَمَا كُنَّا لنهتدي لَوْلَا أَن هدَانَا الله} [el-A'râf: 43] “Bizi buna hidayet eden Allah'a hamdolsun; eğer Allah bize hidayet etmeseydi biz doğru yolu bulamazdık” dediler. Cehennem ehli: {وَلَكِن حقت كلمة الْعَذَاب على الْكَافرين} [ez-Zümer: 71] “Fakat azap sözü kâfirler üzerine hak oldu” dediler. İblis ise: {رب بِمَا أغويتني} [el-Hicr: 39] “Rabbim! Beni saptırmana karşılık...” dedi."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْأَنْبَارِي فِي الْوَقْف والابتداء وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: مَا كنت أَدْرِي مَا قَوْله {رَبنَا افْتَحْ بَيْننَا وَبَين قَومنَا بِالْحَقِّ} حَتَّى سَمِعت ابْنة ذِي يزن تَقول: تعال أفاتحك: يَعْنِي أقاضيك
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, el-Vakf ve'l-İbtidâ'da İbnü'l-Enbârî ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan bildirdi: O dedi ki: "Zû Yezen'in kızının 'Gel seninle müfâteha edeyim' yani muhakeme olayım [hüküm için mahkemeleşeyim] dediğini işitinceye kadar, {رَبنَا افْتَحْ بَيْننَا وَبَين قَومنَا بِالْحَقِّ} “Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet” ayetindeki fethin ne olduğunu bilmiyordum."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {رَبنَا افْتَحْ} يَقُول: اقْضِ
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan bildirdi: {رَبنَا افْتَحْ} “Rabbimiz hükmet” ayeti hakkında: "Hüküm ver" der, dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ قَالَ: الْفَتْح: الْقَضَاء
İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den bildirdi: O şöyle dedi: "Feth (الْفَتْح), kazâ yani hükümdür.
لُغَة يَمَانِية إِذا قَالَ أحدهم: تعال أقاضيك الْقَضَاء قَالَ: تعال أفاتحك
Yemen lügatinde onlardan biri: 'Gel seninle hükümleşelim' diyeceği zaman: 'Gel seninle fethleşelim (müfâteha edelim)' der."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {كَأَن لم يغنوا فِيهَا} قَالَ: كَأَن لم يعمروا فِيهَا
İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan bildirdi: {كَأَن لم يغنوا فِيهَا} “Sanki orada hiç oturmamışlardı” ayeti hakkında: "Sanki orada hiç ömür sürmemişlerdi" dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {كَأَن لم يغنوا فِيهَا} قَالَ: كَأَن لم يعيشوا فِيهَا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan bildirdi: {كَأَن لم يغنوا فِيهَا} “Sanki orada hiç oturmamışlardı” ayeti hakkında: "Sanki orada hiç yaşamamışlardı" dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة {كَأَن لم يغنوا فِيهَا} يَقُول: كَأَن لم يعيشوا فِيهَا
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den bildirdi: {كَأَن لم يغنوا فِيهَا} “Sanki orada hiç oturmamışlardı” ayeti hakkında şöyle dedi: "Sanki orada hiç yaşamamışlardı."
وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة {فَتَوَلّى عَنْهُم وَقَالَ يَا قوم لقد أبلغتكم رسالات رَبِّي وَنَصَحْت لكم} قَالَ: ذكر لنا أَن نَبِي الله شعيباً أسمع قومه وَأَن نَبِي الله صَالحا أسمع قومه كَمَا أسمع - وَالله - نَبِيكُم مُحَمَّد قومه
Abd b. Humeyd ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den bildirdi: {فَتَوَلّى عَنْهُم وَقَالَ يَا قوم لقد أبلغتكم رسالات رَبِّي وَنَصَحْت لكم} “Bunun üzerine onlardan yüz çevirdi ve: Ey kavmim! Andolsun ki ben size Rabbimin gönderdiği hükümleri tebliğ ettim ve size öğüt verdim” ayeti hakkında şöyle dedi: "Bize zikredildiğine göre Allah'ın nebîsi Şuayb kavmine [sesini] işittirdi; Allah'ın nebîsi Sâlih de kavmine -vallahi tıpkı nebîniz Muhammed'in kendi kavmine işittirdiği gibi- işittirdi."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فَكيف آسى} قَالَ: أَحْزَن
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan bildirdi: {فَكيف آسى} “Nasıl üzüleyim?” ayeti hakkında: "Nasıl kederleneyim?" dedi.
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن مبلة بن عبد الله قَالَ: بعث الله جِبْرِيل إِلَى أهل مَدين شطر اللَّيْل ليأفكهم بمغانيهم فألفى رجلَا قَائِما يَتْلُو كتاب الله فهاله أَن يهلكه فِيمَن يهْلك فَرجع إِلَى الْمِعْرَاج فَقَالَ: اللهمَّ أَنْت سبوح قدوس بعثتني إِلَى مَدين لإِفك مدائنهم فَأَصَبْت رجلا قَائِما يَتْلُوا كتاب الله فَأوحى الله: مَا أعرفني بِهِ هُوَ فلَان بن فلَان فابدأ بِهِ فَإِنَّهُ لم يدْفع عَن محارمي إِلَّا موادعاً
İbn Asâkir, Mebele b. Abdillâh'tan bildirdi: O dedi ki: "Allah, gecenin yarısında Medyen halkını yurtlarıyla birlikte altüst etmesi için Cibrîl'i gönderdi. [Cibrîl] ayakta durmuş Allah'ın kitabını okuyan bir adamla karşılaştı ve onu helak olacaklar arasında helak etmekten çekinip korktu. Miraca geri dönüp: 'Ey Allahım! Sen her türlü noksanlıktan münezzehsin, mukaddessin; beni Medyen'e, onların şehirlerini altüst etmem için gönderdin. Fakat ayakta durmuş Allah'ın kitabını okuyan bir adam buldum' dedi. Bunun üzerine Allah şöyle vahyetti: 'Ben onu ne kadar da iyi bilirim! O, falan oğlu falandır. İşe onunla başla; zira o, haramlarıma karşı ancak müsamaha gösterip gevşek davranarak engel olmaya çalışmıştır.'"
وَأخرج اسحق بن بشر وَابْن عَسَاكِر عَن ابْن عَبَّاس
İshak b. Bişr ve İbn Asâkir, İbn Abbâs'tan bildirdi:
أَن شعيباً كَانَ يقْرَأ من الْكتب الَّتِي كَانَ الله أنزلهَا على إِبْرَاهِيم ﵇
Şuayb, Allah'ın İbrâhim aleyhisselâm'a indirmiş olduğu sahifelerden okurdu.
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: فِي الْمَسْجِد الْحَرَام قبران لَيْسَ فِيهِ غَيرهمَا قبر إِسْمَعِيل وَشُعَيْب
İbn Asâkir, İbn Abbâs'tan bildirdi: O dedi ki: "Mescid-i Harâm'da iki kabir vardır ki orada bunlardan başkası yoktur: İsmâil'in kabri ve Şuayb'ın kabri.
فقبر إِسْمَعِيل فِي الْحجر وقبر شُعَيْب مُقَابل الْحجر الْأسود
İsmâil'in kabri Hicr'dedir; Şuayb'ın kabri ise Hacerülesved'in karşısındadır."
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن وهب بن مُنَبّه
İbn Asâkir, Vehb b. Münebbih'ten bildirdi:
أَن شعيباً مَاتَ بِمَكَّة وَمن مَعَه من الْمُؤمنِينَ فقبورهم فِي غربي الْكَعْبَة بَين دارالندوة وَبَين بَاب بني سهم
Şuayb ve beraberindeki müminler Mekke'de vefat ettiler. Onların kabirleri Kâbe'nin batı tarafında, Dârü'n-Nedve ile Benî Sehm Kapısı arasındadır.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق ابْن وهب عَن مَالك بن أنس قَالَ: كَانَ شُعَيْب خطيب الْأَنْبِيَاء
İbn Ebî Hâtim, İbn Vehb yoluyla Mâlik b. Enes'ten bildirdi: O dedi ki: "Şuayb, peygamberlerin hatibi idi."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم عَن ابْن إِسْحَق قَالَ: ذكر لي يَعْقُوب بن أبي سَلمَة أَن رَسُول الله ﷺ كَانَ إِذا ذكر شعيباً قَالَ: ذَاك خطيب الْأَنْبِيَاء لحسن مُرَاجعَته قومه فِيمَا يرادهم بِهِ فَلَمَّا كذبوه وتوعدوه بِالرَّجمِ وَالنَّفْي من بِلَاده وعتوا على الله أَخذهم عَذَاب يَوْم الظلة فبلغني أَن رجلا من أهل مَدين يُقَال لَهُ عَمْرو بن حلهَا ألما رَآهَا قَالَ:
İbn Ebî Hâtim ve el-Hâkim, İbn İshak'tan bildirdi: O dedi ki: Ya'kûb b. Ebî Seleme bana zikretti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Şuayb'ı andığı zaman: "O, peygamberlerin hatibidir" derdi; zira kavmine yönelik hitaplarında onlara güzel mukabelede bulunurdu. Onlar onu yalanlayıp taşlamakla ve memleketinden sürmekle tehdit ettiklerinde ve Allah'a karşı azgınlaştıklarında, onları gölge gününün azabı yakaladı. Bana ulaştığına göre Medyen halkından Amr b. Halhâ denilen bir adam onu (o bulutu) gördüğünde şöyle dedi:
يَا قوم إِن شعيباً مُرْسل فذروا عَنْكُم سميراً وَعمْرَان بن شَدَّاد إِنِّي أرى عينة يَا قوم قد طلعت تَدْعُو بِصَوْت على صمانة الواد وَإنَّهُ لَا يروي فِيهِ ضحى غَد إِلَّا الرَّحِيم يحشى بَين أنجاد وسمير وَعمْرَان كاهناهم والرقيم كلبهم
"Ey kavmim! Şüphesiz Şuayb gönderilmiş bir elçidir; Semîr'i ve İmrân b. Şeddâd'ı bırakın artık. Ben gözle görülen bir alamet görüyorum ey kavmim! Vadinin sert zemininde seslenerek doğmuştur. Yarın kuşluk vaktinde orayı, yüksek yerler arasına tıkılan o merhametli kimseden başkası suya kandırmayacaktır. Semîr ve İmrân onların iki kâhini, er-Rakîm ise köpekleridir."
- الْآيَة (٩٤ - ٩٥)
- Ayet (94 - 95)
- أخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ثمَّ بدلنا مَكَان السَّيئَة الْحَسَنَة} قَالَ: مَكَان الشدَّة الرخَاء {حَتَّى عفوا} قَالَ: كَثُرُوا وَكَثُرت أَمْوَالهم
- İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan bildirdi: {ثمَّ بدلنا مَكَان السَّيئَة الْحَسَنَة} “Sonra kötülüğün yerine iyiliği verdik” ayeti hakkında: "Sıkıntının yerine bolluğu [verdik]" dedi. {حَتَّى عفوا} “nihayet çoğaldılar” ayeti hakkında da: "Sayıca çoğaldılar ve malları arttı" dedi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {ثمَّ بدلنا مَكَان السَّيئَة} قَالَ: الشَّرّ {الْحَسَنَة} قَالَ: الرخَاء وَالْعدْل وَالْولد {حَتَّى عفوا} يَقُول: حَتَّى كثرت أَمْوَالهم وَأَوْلَادهمْ
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den bildirdi: O, {ثمَّ بدلنا مَكَان السَّيئَة} “Sonra kötülüğün yerine...” ayeti hakkında: "Şerrin yerine", {الْحَسَنَة} “...iyiliği verdik” ayeti hakkında: "Bolluğu, adaleti ve evladı [verdik]", {حَتَّى عفوا} “nihayet çoğaldılar” ayeti hakkında ise: "Nihayet malları ve çocukları çoğaldı" dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {حَتَّى عفوا} قَالَ: جموا
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan bildirdi: {حَتَّى عفوا} “nihayet çoğaldılar” ayeti hakkında: "Toparlanıp çoğaldılar" dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَقَالُوا قد مس آبَاءَنَا الضراء والسراء} قَالَ: قَالُوا قد آتى على آبَائِنَا مثل هَذَا فَلم يكن شَيْئا {فأخذناهم بَغْتَة وهم لَا يَشْعُرُونَ} قَالَ: بَغت الْقَوْم أَمر الله وَمَا أَخذ الله قوما قطّ إِلَّا عِنْد سكوتهم وغرتهم ونعمتهم فَلَا تغتروا بِاللَّه إِنَّه لَا يغتر بِاللَّه إِلَّا الْقَوْم الْفَاسِقُونَ
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den bildirdi: {وَقَالُوا قد مس آبَاءَنَا الضراء والسراء} “Ve dediler ki: Atalarımıza da darlık ve genişlik dokunmuştu” ayeti hakkında şöyle dedi: "'Atalarımızın başına da böylesi gelmişti, bu bir şey değildir' dediler. {فأخذناهم بَغْتَة وهم لَا يَشْعُرُونَ} “Bunun üzerine onları, hiç farkında değillerken ansızın yakalayıverdik” ayeti hakkında da şöyle dedi: Allah'ın emri o kavmi ansızın yakaladı. Allah hiçbir kavmi ancak onlar sessiz, gafil ve nimet içinde oldukları bir anda yakalamıştır. Sakın Allah'a karşı aldanmayın; çünkü fasıklar topluluğundan başkası Allah'a karşı aldanmaz."
- الْآيَة (٩٦)
- Ayet (96)
- أخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَلَو أَن أهل الْقرى آمنُوا} قَالَ: بِمَا أنزل {وَاتَّقوا} قَالَ: مَا حرم الله {لفتحنا عَلَيْهِم بَرَكَات من السَّمَاء وَالْأَرْض} يَقُول: لأعطتهم السَّمَاء بركتها وَالْأَرْض نباتها
- Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den bildirdi: {وَلَو أَن أهل الْقرى آمنُوا} “Eğer o memleketlerin halkı iman etselerdi...” ayeti hakkında: "İndirilene [iman etselerdi]" dedi. {وَاتَّقوا} “ve sakınsalardı...” ayeti hakkında: "Allah'ın haram kıldıklarından [sakınsalardı]" dedi. {لفتحنا عَلَيْهِم بَرَكَات من السَّمَاء وَالْأَرْض} “...onların üzerine gökten ve yerden bereketler açardık” ayeti hakkında ise şöyle dedi: "Gök onlara bereketini, yer de bitkisini verirdi."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق معَاذ بن رِفَاعَة عَن مُوسَى الطَّائِفِي قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ اكرموا الْخبز فَإِن الله أنزلهُ من بَرَكَات السَّمَاء وَأخرجه من بَرَكَات الأَرْض
İbn Ebî Hâtim, Muâz b. Rifâa yoluyla Mûsâ et-Tâifî'den bildirdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ekmeğe ikram edin [saygı gösterin]; zira Allah onu göğün bereketlerinden indirmiş ve yerin bereketlerinden çıkarmıştır."
وَأخرج الْبَزَّار وَالطَّبَرَانِيّ بِسَنَد ضَعِيف عَن عبد الله بن أم حرَام قَالَ: صليت الْقبْلَتَيْنِ مَعَ رَسُول الله ﷺ وَسمعت رَسُول الله ﷺ يَقُول أكْرمُوا الْخبز فان الله أنزلهُ من بَرَكَات السَّمَاء وسخر لَهُ بَرَكَات الأَرْض وَمن يتبع مَا يسْقط من السفرة غفر لَهُ
el-Bezzâr ve et-Taberânî zayıf bir senetle Abdullah b. Ümmü Harâm'dan bildirdi: O dedi ki: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte iki kıbleye doğru namaz kıldım ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: 'Ekmeğe ikram edin; zira Allah onu göğün bereketlerinden indirmiş ve onun için yerin bereketlerini boyun eğdirmiştir. Sofradan düşen kırıntıları toplayıp yiyen kimse bağışlanır.'"
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن الْحسن قَالَ: كَانَ أهل قَرْيَة أوسع الله عَلَيْهِم حَتَّى كَانُوا يستنجون بالخبز فَبعث عَلَيْهِم الْجُوع حَتَّى أَنهم كَانُوا يَأْكُلُون مَا يتغدون بِهِ
İbn Ebî Şeybe, el-Hasan'dan bildirdi: O dedi ki: "Bir memleket halkı vardı; Allah onlara o kadar genişlik vermişti ki nihayet ekmekle taharetlenmeye başladılar. Bunun üzerine Allah onların üzerine öyle bir açlık gönderdi ki öğle yemeği niyetine yediklerini bile [tekrar çıkarıp] yer oldular."
- الْآيَة (٩٧ - ٩٨)
- Ayet (97 - 98)
- أخرج أَبُو الشَّيْخ عَن أبي نَضرة قَالَ: يسْتَحبّ إِذا قَرَأَ الرجل هَذِه الْآيَة {أفأمن أهل الْقرى أَن يَأْتِيهم بأسنا بياتاً وهم نائمون} يرفع بهَا صَوته
- Ebû'ş-Şeyh, Ebû Nadre'den bildirdi: Bir kimse şu ayeti okuduğunda: {أفأمن أهل الْقرى أَن يَأْتِيهم بأسنا بياتاً وهم نائمون} “Yoksa o memleketlerin halkı, geceleyin kendileri uykudayken azabımızın onlara gelmesinden emin mi oldular?” sesini yükseltmesi müstehaptır.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لَا تَتَّخِذُوا الدَّجَاج وَالْكلاب فتكونوا من أهل الْقرى وتلا {أفأمن أهل الْقرى أَن يَأْتِيهم بأسنا بياتا}
İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan bildirdi: O dedi ki: "Tavuklar ve köpekler edinip de o memleketlerin halkı gibi olmayın." Sonra şu ayeti okudu: {أفأمن أهل الْقرى أَن يَأْتِيهم بأسنا بياتا} “Yoksa o memleketlerin halkı, geceleyin azabımızın onlara gelmesinden emin mi oldular?”
- الْآيَة (٩٩)
- Ayet (99)
- أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن هِشَام بن عُرْوَة قَالَ: كتب رجل إِلَى صَاحب لَهُ: إِذا أصبت من الله شَيْئا يَسُرك فَلَا تأمن أَن يكون فِيهِ من الله مكر {أفأمنوا مكر الله فَلَا يَأْمَن مكر الله إِلَّا الْقَوْم الخاسرون}
- İbn Ebî Hâtim, Hişâm b. Urve'den bildirdi: Bir adam arkadaşına şöyle yazdı: "Allah'tan seni sevindirecek bir şey elde ettiğin vakit, onda Allah'tan bir mekir (tuzak/imtihan) bulunmasından güvende olma: {أفأمنوا مكر الله فَلَا يَأْمَن مكر الله إِلَّا الْقَوْم الخاسرون} “Yoksa Allah'ın tuzağından emin mi oldular? Ziyana uğrayan topluluktan başkası Allah'ın tuzağından emin olmaz.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن زيد بن أسلم أَن الله ﵎ قَالَ للْمَلَائكَة مَا هَذَا الْخَوْف الَّذِي قد بَلغَكُمْ وَقد أنزلتكم الْمنزلَة الَّتِي لم أنزلهَا غَيْركُمْ قَالُوا: رَبنَا لَا نَأْمَن مكرك لَا يَأْمَن مكرك إِلَّا الْقَوْم الخاسرون
İbn Ebî Hâtim, Zeyd b. Eslem'den bildirdi: Allah ve celle meleklere: "Sizleri başkasına vermediğim bir makama eriştirmişken size ulaşan bu korku da nedir?" diye sordu. Onlar: "Rabbimiz! Senin mekrinden emin olamayız; zira ziyana uğrayan topluluktan başkası senin mekrinden emin olmaz" dediler.
وَأخرج عبد الله بن أَحْمد فِي زَوَائِد الزّهْد عَن عَليّ بن أبي حليمة قَالَ: كَانَ ذَر
Abdullah b. Ahmed, Zevâidü'z-Zühd'de Ali b. Ebî Halîme'den bildirdi: O dedi ki: Zer
بن عبد الله الْخَولَانِيّ إِذا صلى الْعشَاء يخْتَلف فِي الْمَسْجِد فَإِذا أَرَادَ أَن ينْصَرف رفع صَوته بِهَذِهِ الْآيَة {فَلَا يَأْمَن مكر الله إِلَّا الْقَوْم الخاسرون}
b. Abdullah el-Havlânî yatsı namazını kıldığı vakit mescitte dolaşır, ayrılmak istediğinde ise şu ayeti okuyarak sesini yükseltirdi: {فَلَا يَأْمَن مكر الله إِلَّا الْقَوْم الخاسرon} “Ziyana uğrayan topluluktan başkası Allah'ın tuzağından emin olmaz.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن إِسْمَعِيل بن رَافع قَالَ: من الْأَمْن لمكر الله إِقَامَة العَبْد على الذَّنب يتَمَنَّى على الله الْمَغْفِرَة
İbn Ebî Hâtim, İsmâil b. Râfi'den bildirdi: O dedi ki: "Kişinin günah işlemeye devam ettiği halde Allah'tan bağışlanma umması, Allah'ın mekrinden emin olmaktandır."
- الْآيَة (١٠٠)
- Ayet (100)
- أخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {أولم يهد} قَالَ: أَو لم يبين
- İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan bildirdi: {أولم يهد} “Belli etmedi mi / kılavuzluk etmedi mi?” ayeti hakkında: "Açıklamadı mı?" dedi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {أولم يهد} قَالَ: يبين
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den bildirdi: {أولم يهد} “Belli etmedi mi?” ayeti hakkında: "Açıklar" dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {للَّذين يَرِثُونَ الأَرْض من بعد أَهلهَا} قَالَ: الْمُشْركُونَ
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, es-Süddî'den bildirdi: {للَّذين يَرِثُونَ الأَرْض من بعد أَهلهَا} “Önceki sahiplerinden sonra yeryüzüne varis olanlara...” ayeti hakkında: "[Onlar] müşriklerdir" dedi.
- الْآيَة (١٠١)
- Ayet (101)
- أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن أبيّ بن كَعْب فِي قَوْله {فَمَا كَانُوا ليؤمنوا بِمَا كذبُوا من قبل} قَالَ: كَانَ فِي علم الله يَوْم أقرُّوا لَهُ بالميثاق من يكذب بِهِ وَمن يصدق
- İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Übey b. Ka'b'dan bildirdi: {فَمَا كَانُوا ليؤمنوا بِمَا كذبُوا من قبل} “Daha önce yalanladıklarına iman edecek değillerdi” ayeti hakkında şöyle dedi: "O'na mîsak ile ikrarda bulundukları gün, kimin O'nu yalanlayacağı ve kimin tasdik edeceği Allah'ın ilminde mevcuttu."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {فَمَا كَانُوا ليؤمنوا بِمَا كذبُوا من قبل} قَالَ: مثل قَوْله {وَلَو ردوا لعادوا لما نهوا عَنهُ} الْأَنْعَام الْآيَة ٢٨
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den bildirdi: {فَمَا كَانُوا ليؤمنوا بِمَا كذبُوا من قبل} “Daha önce yalanladıklarına iman edecek değillerdi” ayeti hakkında şöyle dedi: "[Bu,] O'nun şu sözü gibidir: {وَلَو ردوا لعادوا لما نهوا عَنهُ} “Şayet geri döndürülselerdi, menedildikleri şeye mutlaka tekrar dönerlerdi.” (el-En'âm: 28)."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ فِي قَوْله {فَمَا كَانُوا ليؤمنوا بِمَا كذبُوا من قبل} قَالَ: ذَلِك يَوْم أَخذ مِنْهُم الْمِيثَاق فآمنوا كرها
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, es-Süddî'den bildirdi: {فَمَا كَانُوا ليؤمنوا بِمَا كذبُوا من قبل} “Daha önce yalanladıklarına iman edecek değillerdi” ayeti hakkında şöyle dedi: "Bu, onlardan mîsak alındığı ve istemeyerek iman ettikleri gündür."
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن الرّبيع فِي قَوْله {وَلَقَد جَاءَتْهُم رسلهم بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانُوا ليؤمنوا بِمَا كذبُوا من قبل كَذَلِك يطبع الله على قُلُوب الْكَافرين} قَالَ: لقد علمه فيهم أَيهمْ الْمُطِيع من العَاصِي حَيْثُ خلقهمْ فِي زمَان آدم
İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, er-Rebî'den bildirdi: {وَلَقَد جَاءَتْهُم رسلهم بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانُوا ليؤمنوا بِمَا كذبُوا من قبل كَذَلِك يطبع الله على قُلُوب الْكَافرين} “Andolsun ki peygamberleri onlara apaçık deliller getirmişti. Fakat daha önce yalanladıklarına iman edecek değillerdi. İşte Allah kâfirlerin kalplerini böyle mühürler” ayeti hakkında şöyle dedi: "Onları Âdem zamanında yarattığında, hangisinin itaatkâr, hangisinin asi olduğunu onlarda kesin olarak bilmişti."
قَالَ: وتصديق ذَلِك حِين قَالَ لنوح {يَا نوح اهبط بِسَلام منا وبركات عَلَيْك وعَلى أُمَم مِمَّن مَعَك وأمم سنمتعهم ثمَّ يمسهم منا عَذَاب أَلِيم} هودالآية ٤٨ فَفِي ذَلِك قَالَ {وَلَو ردوا لعادوا لما نهوا عَنهُ وَإِنَّهُم لَكَاذِبُونَ} ) (الْأَنْعَام الْآيَة ٢٨) وَفِي ذَلِك {وَمَا كُنَّا معذبين حَتَّى نبعث رَسُولا} الْإِسْرَاء الْآيَة ١٥
Dedi ki: Bunun doğrulanması, Nûh'a şöyle dediği zamandır: {يَا نوح اهبط بِسَلام منا وبركات عَلَيْك وعَلى أُمَم مِمَّن مَعَك وأمم سنمتعهم ثمَّ يمسهم منا عَذَاب أَلِيم} “Ey Nûh! Bizden bir selamet ve sana ve seninle beraber olan topluluklara bereketlerle in. Daha birtakım topluluklar da vardır ki onları faydalandıracağız, sonra da onlara bizden acı bir azap dokunacaktır.” (Hûd: 48). İşte bu hususta şöyle buyurmuştur: {وَلَو ردوا لعادوا لما نهوا عَنهُ وَإِنَّهُم لَكَاذِبُونَ} “Şayet geri döndürülselerdi, menedildikleri şeye mutlaka tekrar dönerlerdi; şüphesiz onlar yalancıdırlar.” (el-En'âm: 28). Yine bu hususta: {وَمَا كُنَّا معذبين حَتَّى نبعث رَسُولا} “Biz, bir peygamber göndermedikçe azap edici değiliz” (el-İsrâ: 15) buyurmuştur.
وَأخرج الشَّيْخ عَن مقَاتل بن حَيَّان فِي قَوْله {وَإِذ أَخذ رَبك من بني آدم من ظُهُورهمْ ذُرِّيتهمْ} الْأَعْرَاف الْآيَة ١٧٢ قَالَ: أخرجهم مثل الذَّر فَركب فيهم الْعُقُول ثمَّ استنطقهم فَقَالَ لَهُم {أَلَسْت بربكم} قَالُوا جَمِيعًا: بلَى
Ebû'ş-Şeyh, Mukâtil b. Hayyân'dan bildirdi: {وَإِذ أَخذ رَبك من بني آدم من ظُهُورهمْ ذُرِّيتهمْ} “Hani Rabbin Âdemoğullarının sırtlarından zürriyetlerini almıştı...” (el-A'râf: 172) ayeti hakkında şöyle dedi: "Onları zerreler halinde çıkardı, içlerine akılları yerleştirdi, sonra onları konuşturdu ve onlara: {أَلَسْت بربكم} “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” dedi. Hepsi birden: 'Evet' dediler.
فأقروا بألسنتهم وَأسر بَعضهم الْكفْر فِي قُلُوبهم يَوْم الْمِيثَاق فَهُوَ قَوْله {وَلَقَد جَاءَتْهُم رسلهم} بعد الْبَلَاغ {بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانُوا ليؤمنوا} بعد الْبلُوغ {بِمَا كذبُوا} يَعْنِي يَوْم الْمِيثَاق {كَذَلِك يطبع الله على قُلُوب الْكَافرين}
Dilleriyle ikrar ettiler, bazıları ise mîsak günü kalplerinde inkârı gizledi. İşte bu, O'nun şu sözüdür: {وَلَقَد جَاءَتْهُم رسلهم} tebliğden sonra, {بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانُوا ليؤمنوا} büluğdan sonra, {بِمَا كذبُوا} yani mîsak günü yalanladıklarına [inanacak değillerdi], {كَذَلِك يطبع الله على قُلُوب الْكَافرين} “Andolsun ki peygamberleri onlara apaçık deliller getirmişti. Fakat daha önce yalanladıklarına iman edecek değillerdi. İşte Allah kâfirlerin kalplerini böyle mühürler.”
- الْآيَة (١٠٢)
- Ayet (102)
- أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله {وَمَا وجدنَا لأكثرهم من عهد} قَالَ: الْوَفَاء
- İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'dan bildirdi: {وَمَا وجدنَا لأكثرهم من عهد} “Onların çoğunda ahde bağlılık bulamadık” ayeti hakkında: "[Ahde] vefa [bulamadık]" dedi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة {وَمَا وجدنَا لأكثرهم من عهد} يَقُول: فِيمَا ابْتَلَاهُم بِهِ ثمَّ عافاهم
Abd b. Humeyd, Katâde'den bildirdi: {وَمَا وجدنَا لأكثرهم من عهد} “Onların çoğunda ahde bağlılık bulamadık” ayeti hakkında şöyle der: "Kendilerini sınayıp ardından afiyet verdiği hususlarda [ahde bağlılık bulamadık]."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {وَمَا وجدنَا لأكثرهم من عهد} قَالَ: هُوَ ذَلِك الْعَهْد يَوْم أَخذ الْمِيثَاق
İbn Ebî Hâtim, Ebu'l-Âliye'den bildirdi: {وَمَا وجدنَا لأكثرهم من عهد} “Onların çoğunda ahde bağlılık bulamadık” ayeti hakkında: "O, mîsak alındığı gündeki ahittir" dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة {وَمَا وجدنَا لأكثرهم من عهد} قَالَ: لما
Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den bildirdi: {وَمَا وجدنَا لأكثرهم من عهد} “Onların çoğunda ahde bağlılık bulamadık” ayeti hakkında şöyle dedi:
ابْتَلَاهُم بالشدة والجهد وَالْبَلَاء ثمَّ أَتَاهُم بالرخاء والعافية ذمّ الله أَكْثَرهم عِنْد ذَلِك فَقَالَ {وَمَا وجدنَا لأكثرهم من عهد وَإِن وجدنَا أَكْثَرهم لفاسقين}
"Onları sıkıntı, meşakkat ve imtihanla sınayıp ardından refah ve afiyet verdiğinde, Allah o vakit onların çoğunu yerdi ve şöyle buyurdu: {وَمَا وجدنَا لأكثرهم من عهد وَإِن وجدنَا أَكْثَرهم لفاسقين} “Onların çoğunda ahde bağlılık bulamadık; gerçekten onların çoğunu yoldan çıkmış kimseler bulduk.”
وَأخرج ابْن جرير عَن أبي بن كَعْب {وَمَا وجدنَا لأكثرهم من عهد} قَالَ: الْمِيثَاق الَّذِي أَخذه فِي ظهر آدم
İbn Cerîr, Übey b. Ka'b'dan bildirdi: {وَمَا وجدنَا لأكثرهم من عهد} “Onların çoğunda ahde bağlılık bulamadık” ayeti hakkında: "Âdem'in sırtında iken aldığı mîsaktır" dedi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن أبي بن كَعْب فِي قَوْله {وَمَا وجدنَا لأكثرهم من عهد} قَالَ: علم الله يَوْمئِذٍ من يَفِي مِمَّن لَا يَفِي فَقَالَ {وَإِن وجدنَا أَكْثَرهم لفاسقين}
İbnü'l-Münzir, Übey b. Ka'b'dan bildirdi: {وَمَا وجدنَا لأكثرهم من عهد} “Onların çoğunda ahde bağlılık bulamadık” ayeti hakkında şöyle dedi: "Allah o gün kimin vefa göstereceğini, kimin göstermeyeceğini bildi ve: {وَإِن وجدنَا أَكْثَرهم لفاسقين} “Gerçekten onların çoğunu yoldan çıkmış kimseler bulduk” buyurdu."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَمَا وجدنَا لأكثرهم من عهد} قَالَ: الَّذِي أَخذ من بني آدم فِي ظهر آدم لم يفوا بِهِ {وَإِن وجدنَا أَكْثَرهم لفاسقين} قَالَ: الْقُرُون الْمَاضِيَة
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den bildirdi: {وَمَا وجدنَا لأكثرهم من عهد} “Onların çoğunda ahde bağlılık bulamadık” ayeti hakkında: "Âdemoğullarından Âdem'in sırtında iken alınan [ahittir ki] ona vefa göstermediler." {وَإِن وجدنَا أَكْثَرهم لفاسقين} “Gerçekten onların çoğunu yoldan çıkmış kimseler bulduk” ayeti hakkında ise: "Geçmiş nesillerdir" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَإِن وجدنَا أَكْثَرهم لفاسقين} قَالَ: وَذَلِكَ أَن الله إِنَّمَا أهلك الْقرى لأَنهم لم يَكُونُوا حفظوا مَا أوصاهم بِهِ
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan bildirdi: {وَإِن وجدنَا أَكْثَرهم لفاسقين} “Gerçekten onların çoğunu yoldan çıkmış kimseler bulduk” ayeti hakkında şöyle dedi: "Şundan ötürü ki; Allah o memleketleri ancak kendilerine vasiyet ettiği şeyleri korumadıkları için helak etmiştir."
- الْآيَة (١٠٣)
- Ayet (103)
- أخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِنَّمَا سمي مُوسَى لِأَنَّهُ ألقِي بَين مَاء وَشَجر فالماء بالقبطية: مو وَالشَّجر: سى
- Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan bildirdi: O dedi ki: "Mûsâ'ya bu ismin verilmesi, onun su ve ağaç arasına bırakılmış olmasındandır. Kıptî dilinde su 'Mû' (مو), ağaç ise 'Sâ' (سى) demektir."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد قَالَ: كَانَ فِرْعَوْن فارسياً من أهل اصطخر
İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den bildirdi: O dedi ki: "Firavun, İstahr halkından bir Fars idi."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن لَهِيعَة
İbn Ebî Hâtim, İbn Lehîa'dan bildirdi:
إِن فِرْعَوْن كَانَ من أَبنَاء مصر
"Firavun, Mısır'ın yerlilerindendi."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُحَمَّد بن الْمُنْكَدر قَالَ: عَاشَ فِرْعَوْن ثَلَاثمِائَة سنة مِنْهَا مِائَتَان وَعِشْرُونَ سنة لم ير فِيهَا مَا يقذي عَيْنَيْهِ وَدعَاهُ مُوسَى ثَمَانِينَ سنة
İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Muhammed b. el-Münkedir'den bildirdi: O dedi ki: "Firavun üç yüz sene yaşadı; bunun iki yüz yirmi senesinde gözünü rahatsız edecek hiçbir şey görmedi. Mûsâ ise onu seksen sene davet etti."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَليّ بن أبي طَلْحَة
İbn Ebî Hâtim, Ali b. Ebî Talha'dan bildirdi:
أَن فِرْعَوْن كَانَ قبطياً ولد زنا طوله سَبْعَة أشبار
"Firavun, boyu yedi karış olan gayrimeşru doğumlu bir Kıptî idi."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن قَالَ: كَانَ فِرْعَوْن علجاً من هَمدَان
İbn Ebî Hâtim, el-Hasan'dan bildirdi: O dedi ki: "Firavun, Hemedan'dan kaba ve yapılı bir adamdı."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ مُوسَى ﵇: يَا رب أمهلت فِرْعَوْن أَرْبَعمِائَة سنة وَهُوَ يَقُول: أَنا ربكُم الْأَعْلَى ويكذب بآلائك ويجحد رسلك
el-Beyhakî, Şuabü'l-Îmân'da İbn Abbâs'tan bildirdi: O dedi ki: Mûsâ aleyhisselâm: "Ey Rabbim! Firavun 'Ben sizin en yüce rabbinizim' dediği, senin nimetlerini yalanladığı ve elçilerini inkâr ettiği halde ona dört yüz sene mühlet verdin" dedi.
فَأوحى الله إِلَيْهِ: أَنه كَانَ حسن الْخلق سهل الْحجاب فَأَحْبَبْت أَن أكافئه
Bunun üzerine Allah ona vahyetti ki: "O, güzel ahlaklı ve kapısı [halkına] açık biriydi; bu yüzden onu ödüllendirmek istedim."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن مُجَاهِد قَالَ: أول من خضب بِالسَّوَادِ فِرْعَوْن
İbn Ebî Şeybe, Mücâhid'den bildirdi: O dedi ki: "[Saçını sakalını] siyaha ilk boyayan kimse Firavun'dur."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن إِبْرَاهِيم بن مقسم الْهُذلِيّ قَالَ: مكث فِرْعَوْن أَرْبَعمِائَة سنة لم يصدع لَهُ رَأس
Ebû'ş-Şeyh, İbrâhim b. Mıksem el-Hüzelî'den bildirdi: O dedi ki: "Firavun dört yüz sene kaldı da başı dahi ağrımadı."
وَأخرج عَن أبي اأاشرس قَالَ: مكث فِرْعَوْن أَرْبَعمِائَة سنة الشَّبَاب يَغْدُو فِيهِ وَيروح
Ebû'l-Eşres'ten bildirdi: O dedi ki: "Firavun, gençliği sürekli devam eder bir halde dört yüz sene yaşadı."
وَأخرج الْخَطِيب عَن الحكم بن عتيبة قَالَ: أول من خضب بِالسَّوَادِ فِرْعَوْن حَيْثُ قَالَ لَهُ مُوسَى: إِن أَنْت آمَنت بِاللَّه سَأَلته أَن يرد عَلَيْك شبابك فَذكر ذَلِك لهامان فخضبه هامان بِالسَّوَادِ
el-Hatîb, Hakem b. Uteybe'den bildirdi: O dedi ki: "[Saçını] siyaha ilk boyayan Firavun'dur. Şöyle ki Mûsâ ona: 'Eğer Allah'a iman edersen O'ndan gençliğini sana geri vermesini dilerim' demişti. Firavun bunu Hâmân'a anlattı, Hâmân da onu siyaha boyadı."
فَقَالَ لَهُ مُوسَى: ميعادك ثَلَاثَة أَيَّام
Bunun üzerine Mûsâ ona: "Senin süren üç gündür" dedi.
فَلَمَّا كَانَت ثَلَاثَة أَيَّام فصل خضابه
Üç gün olunca boyası döküldü.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عبد الله بن عبيد بن عُمَيْر قَالَ: كَانَ يغلق دون فِرْعَوْن ثَمَانُون بَابا فَمَا يَأْتِي مُوسَى بَابا مِنْهَا إِلَّا انْفَتح لَهُ وَلَا يكلم أحدا حَتَّى يقوم بَين يَدَيْهِ
İbn Ebî Hâtim, Abdullah b. Ubeyd b. Umeyr'den bildirdi: O dedi ki: "Firavun'un önünde seksen kapı kilitlenirdi. Mûsâ o kapılardan hangisine gelse kapı ona açılır ve huzuruna çıkıncaya kadar kimseyle konuşmazdı."
- الْآيَة (١٠٤ - ١١٢)
- Ayet (104 - 112)
- أخرج أَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد
- Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den bildirdi: