وَفِي لفظ: وَفِي مشرقنا
Bir rivayette: "Ve doğumuzda da!" [dediler].
قَالَ: هُنَاكَ الزلازل والفتن وَبهَا يطلع قرن الشَّيْطَان
[Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Depremler ve fitneler oradadır ve şeytanın boynuzu oradan doğar." buyurdu.
زَاد ابْن عَسَاكِر فِي رِوَايَة: وَبهَا تِسْعَة اعشار الشَّرّ
İbn Asâkir bir rivayette şunu ekledi: "Ve şerrin onda dokuzu oradadır."
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن ابْن عمر وَقَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ الْخَيْر عشرَة أعشار تِسْعَة بِالشَّام وَوَاحِد فِي سَائِر الْبلدَانِ وَالشَّر عشرَة اعشار وَاحِد بِالشَّام وَتِسْعَة فِي سَائِر الْبلدَانِ وَإِذا فسد أهل الشَّام فَلَا خير فِيكُم
İbn Asâkir, İbn Ömer'den bildirdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Hayır on kısımdır; dokuzu Şam'da, biri diğer beldelerdedir. Şer de on kısımdır; biri Şam'da, dokuzu diğer beldelerdedir. Şam halkı bozulduğu zaman artık sizde hayır kalmaz."
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَابْن عَسَاكِر عَن عبد الله بن مَسْعُود قَالَ: قسم الله الْخَيْر فَجعله عشرَة أعشار فَجعل تِسْعَة اعشاره بِالشَّام وبقيته فِي سَائِر الْأَرْضين وَقسم الشَّرّ فَجعله عشرَة أعشار فَجعل تِسْعَة اعشاره بِالشَّام وبقيته فِي سَائِر الْأَرْضين
Taberânî ve İbn Asâkir, Abdullah b. Mes'ûd'dan bildirdi: Allah hayrı paylaştırdı ve onu on kısım kıldı; onun dokuz kısmını Şam'a, geri kalanını da diğer yeryüzü parçalarına verdi. Şerri de paylaştırdı ve onu on kısım kıldı; onun dokuz kısmını Şam'a, geri kalanını da diğer yeryüzü parçalarına verdi.
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن كَعْب الْأَحْبَار قَالَ: نجد هَذِه الأَرْض فِي كتاب الله تَعَالَى على صفة النسْر فالرأس الشَّام والجناحان الْمشرق وَالْمغْرب والذنب الْيمن فَلَا يزَال النَّاس بِخَير مابقي الرَّأْس فَإِذا نزع الرَّأْس هلك النَّاس وَالَّذِي نَفسِي بِيَدِهِ ليَأْتِيَن على النَّاس زمَان لَا تبقى جَزِيرَة من جزائر الْعَرَب إِلَّا وَفِيهِمْ مقنب خيل من الشَّام يقاتلونهم على الإِسلام لولاهم لكفروا
İbn Asâkir, Ka'b el-Ahbâr'dan bildirdi: Biz bu yeryüzünü Allah Teâlâ'nın kitabında bir akbaba sûretinde bulmaktayız. Başı Şam, iki kanadı Doğu ve Batı, kuyruğu ise Yemen'dir. Baş var olduğu sürece insanlar hayır üzere kalmaya devam ederler. Baş koparılıp alındığında ise insanlar helak olur. Nefsim elinde olana yemin ederim ki insanların üzerine mutlaka öyle bir zaman gelecektir ki, Arap yarımadalarından hiçbir yarımada kalmayacak, illaki içlerinde Şam'dan bir atlı müfreze bulunacak ve onlarla İslam üzere savaşacaktır; şayet onlar olmasaydı mutlaka küfre dönerlerdi.
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن إِيَاس بن مُعَاوِيَة قَالَ: مثلت الدُّنْيَا على طَائِر فمصر وَالْبَصْرَة الجناحان والجزيرة الجؤجؤ وَالشَّام الرَّأْس واليمن الذَّنب
İbn Asâkir, İyâs b. Muâviye'den bildirdi: Dünya bir kuşa benzetildi; Mısır ve Basra iki kanat, Cezîre göğüs kafesi, Şam baş, Yemen ise kuyruktur.
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن وهب بن مُنَبّه قَالَ: رَأس الأَرْض الشَّام
İbn Asâkir, Vehb b. Münebbih'ten bildirdi: Yeryüzünün başı Şam'dır.
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن كَعْب قَالَ: إِنِّي لأجد فِي كتاب الله الْمنزل: إِن خراب الأَرْض قبل الشَّام بِأَرْبَعِينَ عَاما
İbn Asâkir, Ka'b'dan bildirdi: Ben indirilen Allah'ın kitabında kesinlikle şunu bulmaktayım: Yeryüzünün harabiyeti Şam'dan kırk yıl öncedir.
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن بحير بن سعد قَالَ: تقيم الشَّام بعد خراب الأَرْض أَرْبَعِينَ عَاما
İbn Asâkir, Buhayr b. Sa'd'dan bildirdi: Şam, yeryüzünün harabiyetinden sonra kırk yıl ayakta kalır.
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن عبد الله بن عمر قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ ستخرج نَار
İbn Asâkir, Abdullah b. Ömer'den bildirdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Bir ateş çıkacaktır...
من حَضرمَوْت قبل يَوْم الْقِيَامَة تحْشر النَّاس
...Kıyamet gününden önce Hadramut'tan çıkıp insanları toplayıp sürecektir."
قُلْنَا: يَا رَسُول الله فَمَا تَأْمُرنَا قَالَ: عَلَيْكُم بِالشَّام
[Biz]: "Ey Allah'ın Resûlü! Bize ne emredersin?" dedik. "Şam'a yönelin!" buyurdu.
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن كَعْب قَالَ: يُوشك أَن تخرج نَار من الْيمن تَسوق النَّاس إِلَى الشَّام تَغْدُو مَعَهم إِذا غدوا وتقيل مَعَهم إِذا قَالُوا وَتَروح مَعَهم إِذا راحوا فَإِذا سَمِعْتُمْ بهَا فاخرجوا إِلَى الشَّام
İbn Asâkir, Ka'b'dan bildirdi: Yemen'den insanları Şam'a sürecek bir ateşin çıkması yakındır; onlar sabah yola çıktıklarında o da onlarla sabahlar, öğle istirahatı yaptıklarında o da onlarla istirahat eder, akşam yol aldıklarında o da onlarla akşamlar. Onu işittiğinizde Şam'a çıkın.
وَأخرج تَمام فِي فَوَائده وَابْن عَسَاكِر عَن عبد الله بن عمر وَقَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِنِّي رَأَيْت عَمُود الْكتاب انتزع من تَحت وِسَادَتِي فاتبعته بَصرِي فَإِذا هُوَ نور سَاطِع فَعمد بِهِ إِلَى الشَّام أَلا وان الإِيمان إِذا وَقعت الْفِتَن بِالشَّام
Temmâm el-Fevâid'inde ve İbn Asâkir, Abdullah b. Ömer'den bildirdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Rüyamda kitabın direğinin yastığımın altından çekilip alındığını gördüm. Gözümle onu takip ettim; bir de baktım ki o parıldayan bir nurdur ve Şam'a doğru yönelmiştir. Dikkat edin! Fitneler vuku bulduğu zaman iman Şam'dadır."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن اللَّيْث بن سعد فِي قَوْله {وأورثنا الْقَوْم الَّذين كَانُوا يستضعفون مَشَارِق الأَرْض وَمَغَارِبهَا الَّتِي باركنا فِيهَا} قَالَ: هِيَ مصر وَهِي مباركة فِي كتاب الله
Ebû'ş-Şeyh, {وأورثنا الْقَوْم الَّذين كَانُوا يستضعفون مَشَارِق الأَرْض وَمَغَارِبهَا الَّتِي باركنا فِيهَا} “Hor görülüp ezilmekte olan o kavmi de içini bereketlerle doldurduğumuz yerin doğularına ve batılarına mirasçı kıldık” ayeti hakkında Leys b. Sa'd'dan bildirdi: "Orası Mısır'dır ve o, Allah'ın Kitabı'nda mübarek kılınmıştır" dedi.
وَأخرج ابْن عبد الحكم فِي تَارِيخ مصر وَمُحَمّد ابْن الرّبيع الجيزي فِي مُسْند الصَّحَابَة الَّذين دخلُوا مصر عَن عبد الله بن عَمْرو قَالَ: مصر أطيب أَرض الله تُرَابا وأبعده خراباً وَلنْ يزَال فِيهَا بركَة مَا دَامَ فِي شَيْء من الْأَرْضين بركَة
İbn Abdilhıkem Târîhu Mısr'da ve Muhammed b. er-Rebî' el-Cîzî Müsnedu's-Sahâbeti'llezîne Dehalû Mısr'da Abdullah b. Amr'dan bildirdi: "Mısır, Allah'ın toprak bakımından en temiz ve harabiyeti en uzak olan yeridir. Yeryüzünün herhangi bir parçasında bereket kaldığı sürece onda da bereket bulunmaya devam edecektir."
وَأخرج ابْن عبد الحكم عَن عبد الله بن عَمْرو قَالَ: من أَرَادَ أَن يذكر الفردوس أَو ينظر إِلَى مثلهَا فِي الدُّنْيَا فَلْينْظر إِلَى أَرض مصر حِين تخضر زروعها وتنور ثمارها
İbn Abdilhıkem, Abdullah b. Amr'dan bildirdi: "Kim Firdevs'i anmak veya dünyada onun bir benzerine bakmak isterse, ekinleri yeşerdiği ve meyveleri çiçek açtığı vakit Mısır toprağına baksın."
وَأخرج ابْن عبد الحكم عَن كَعْب الْأَحْبَار قَالَ: من أَرَادَ أَن ينظر إِلَى شبه الْجنَّة فَلْينْظر إِلَى أَرض مصر إِذا أزهرت
İbn Abdilhıkem, Ka'b el-Ahbâr'dan bildirdi: "Kim cennetin bir benzerine bakmak isterse, çiçek açtığı vakit Mısır toprağına baksın."
وَأخرج ابْن عبد الحكم عَن ابْن لَهِيعَة قَالَ: كَانَ عَمْرو بن العَاصِي يَقُول: ولَايَة مصر جَامِعَة لعدل الْخلَافَة
İbn Abdilhıkem, İbn Lehîa'dan bildirdi: Amr b. el-Âs şöyle derdi: "Mısır valiliği, hilafetin adaletine denktir."
وَأخرج ابْن عبد الحكم عَن عبد الله بن عَمْرو بن العَاصِي
İbn Abdilhıkem, Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan bildirdi:
قَالَ: خلقت الدُّنْيَا على خمس صور على صُورَة الطير بِرَأْسِهِ وصدره وجناحيه وذنبه فالرأس مَكَّة وَالْمَدينَة واليمن والصدر الشَّام ومصر والجناح الْأَيْمن الْعرَاق والجناح الْأَيْسَر السَّنَد والهند والذنب من ذَات الْحمام إِلَى مغرب الشَّمْس وَشر مافي الطير الذَّنب
Dedi ki: "Dünya beş sûret üzere; başı, göğsü, iki kanadı ve kuyruğu olan bir kuş sûretinde yaratılmıştır. Başı Mekke, Medine ve Yemen'dir; göğsü Şam ve Mısır'dır; sağ kanadı Irak'tır; sol kanadı Sind ve Hind'dir; kuyruğu ise Zâtü'l-Humâm'dan güneşin battığı yere kadardır. Kuşun en şerli yeri ise kuyruğudur."
وَأخرج أَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن نوف قَالَ: إِن الدُّنْيَا مثلت على طير فَإِذا انْقَطع جناحاه وَقع وَإِن جناحي الأَرْض مصر وَالْبَصْرَة فَإِذا خربا ذهبت الدُّنْيَا
Ebû Nuaym el-Hilye'de Nevf'ten bildirdi: "Dünya bir kuşa benzetilmiştir; onun iki kanadı koptuğunda düşer. Yeryüzünün iki kanadı ise Mısır ve Basra'dır; bu ikisi harap olduğunda dünya gider."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وتمت كلمة رَبك الْحسنى} قَالَ: ظُهُور قوم مُوسَى على فِرْعَوْن وتمكين الله لَهُم فِي الأَرْض وَمَا ورثهم مِنْهَا
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, {وتمت كلمة رَبك الْحسنى} “Rabbinin o pek güzel sözü tam yerine geldi” ayeti hakkında Mücâhid'den bildirdi: "Mûsâ'nın kavminin Firavun'a galip gelmesi, Allah'ın onları yeryüzünde iktidar kılması ve oradan kendilerine miras bıraktığı şeylerdir" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق ابْن وهب عَن مُوسَى بن عَليّ عَن أَبِيه قَالَ: كَانَت بَنو إِسْرَائِيل بِالربعِ من آل فِرْعَوْن ووليهم فِرْعَوْن أَرْبَعمِائَة وَأَرْبَعين سنة فضاعف الله ذَلِك لبني اسرائيل فولاهم ثَمَانمِائَة عَام وَثَمَانِينَ عَاما
İbn Ebî Hâtim, İbn Vehb vasıtasıyla Mûsâ b. Ali'den, o da babasından bildirdi: İsrailoğulları Firavun ailesinin dörtte biri [oranında] idi. Firavun onları dört yüz kırk yıl yönetti. Allah bunu İsrailoğulları için katbekat artırdı ve onları sekiz yüz seksen yıl hâkim kıldı.
قَالَ: وَإِن كَانَ الرجل ليعمر ألف سنة فِي الْقُرُون الأولى وَمَا يَحْتَلِم حَتَّى يبلغ عشْرين وَمِائَة سنة
Dedi ki: İlk devirlerde kişi bin yıl ömür sürerdi ve yüz yirmi yaşına ulaşıncaya kadar bülûğa ermezdi.
وَأخرج ابْن سعد وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن قَالَ: لَو أَن النَّاس إِذا ابتلوا من سلطانهم بِشَيْء صَبَرُوا ودعوا الله لم يَلْبَثُوا أَن يرفع الله ذَلِك عَنْهُم وَلَكنهُمْ يفزعون إِلَى السَّيْف فيوكلون إِلَيْهِ وَالله مَا جاؤو بِيَوْم خير قطّ ثمَّ تَلا هَذِه الْآيَة {وتمت كلمة رَبك الْحسنى على بني اسرائيل بِمَا صَبَرُوا}
İbn Sa'd, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Hasan'dan bildirdi: Şayet insanlar yöneticilerinden gelen bir şeyle imtihan edildiklerinde sabredip Allah'a dua etselerdi, çok geçmeden Allah bunu onların üzerinden kaldırırdı. Fakat onlar kılıca sarılırlar ve böylece ona havale edilirler. Allah'a yemin olsun ki hiçbir zaman hayırlı bir gün getirmemişlerdir. Sonra şu ayeti okudu: {وتمت كلمة رَبك الْحسنى على بني اسرائيل بِمَا صَبَرُوا} “Sabretmelerine karşılık Rabbinin İsrailoğullarına verdiği o pek güzel söz tam yerine geldi”.
وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن فِي الْآيَة قَالَ: مَا أُوتيت بَنو اسرائيل مَا أُوتيت إِلَّا بصبرهم وَمَا فزغت هَذِه الْأمة إِلَى السَّيْف قطّ فَجَاءَت بِخَير
Abd b. Humeyd ve Ebû'ş-Şeyh, bu ayet hakkında Hasan'dan bildirdi: "İsrailoğullarına verilen şeyler ancak sabırları sebebiyle verilmiştir. Bu ümmet ise kılıca sarıldığı hiçbir zaman hayır getirmemiştir."
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن أبي الدَّرْدَاء قَالَ: إِذا جَاءَ أَمر لَا كفاء لَك بِهِ فاصبر وانتظر الْفرج من الله
Ahmed ez-Zühd'de Ebû'd-Derdâ'dan bildirdi: Başa çıkamayacağın bir iş geldiğinde sabret ve Allah'tan kurtuluşu bekle.
وَأخرج أَحْمد عَن بَيَان بن حَكِيم قَالَ: جَاءَ رجل إِلَى أبي الدَّرْدَاء فَشَكا إِلَيْهِ جاراً لَهُ قَالَ: اصبر فَإِن الله سيجيرك مِنْهُ فَمَا لبث أَن أَتَى مُعَاوِيَة فحباه وَأَعْطَاهُ فَأتى أَبَا الدَّرْدَاء فَذكر ذَلِك لَهُ قَالَ: إِن ذَلِك لَك مِنْهُ جَزَاء
Ahmed, Beyân b. Hakîm'den bildirdi: Bir adam Ebû'd-Derdâ'ya gelip bir komşusundan şikâyette bulundu. [Ebû'd-Derdâ]: "Sabret, zira Allah seni ondan koruyacaktır" dedi. Çok geçmeden Muâviye geldi, ona ihsanda bulundu ve bağış yaptı. Adam Ebû'd-Derdâ'ya gelip bunu ona anlattı. [Ebû'd-Derdâ]: "Bu, [sabretmen sebebiyle] O'nun katından sana bir mükâfattır" dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة {ودمرنا مَا كَانَ يصنع فِرْعَوْن وَقَومه} قَالَ: إِن الله تَعَالَى لَا يملي للْكَافِرِ إِلَّا قَلِيلا حَتَّى يوبقه بِعَمَلِهِ
Ebû'ş-Şeyh, {ودمرنا مَا كَانَ يصنع فِرْعَوْن وَقَومه} “Firavun ile kavminin yapmakta olduklarını yerle bir ettik” ayeti hakkında Katâde'den bildirdi: "Allah Teâlâ kâfire ancak amelinin kendisini helak edeceği ana kadar az bir süre mühlet verir" dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَمَا كَانُوا يعرشون} قَالَ: يبنون
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, {وَمَا كَانُوا يعرشون} “ve yükselttiklerini de” ayeti hakkında İbn Abbâs'tan bildirdi: "İnşa ettiklerini" dedi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَمَا كَانُوا يعرشون} قَالَ: يبنون الْبيُوت والمساكن مَا بلغت وَكَانَ عنبهم غير معروش
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, {وَمَا كَانُوا يعرشون} “ve yükselttiklerini de” ayeti hakkında Mücâhid'den bildirdi: "Ulaştığı yere kadar inşa ettikleri evleri ve meskenleri [demektir]. Üzümleri ise çardaklara alınmamıştı" dedi.
وَالله اعْلَم
En doğrusunu Allah bilir.
- الْآيَة (١٣٨ - ١٤١)
- Ayet (138 - 141)
- أخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {فَأتوا على قوم يعكفون على أصنام لَهُم} قَالَ: على لخم
- İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, {فَأتوا على قوم يعكفون على أصنام لَهُم} “kendilerine ait putlara tapmakta olan bir topluluğa rastladılar” ayeti hakkında Katâde'den bildirdi: "Lahm [kabilesine]" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي عمرَان الْجونِي فِي قَوْله {فَأتوا على قوم يعكفون على أصنام لَهُم} قَالَ: هم لخم وجذام ٠ وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن أبي جريج فِي قَوْله {فَأتوا على قوم يعكفون على أصنام لَهُم} قَالَ: تماثيل بقر من نُحَاس فَلَمَّا كَانَ عجل السامري شبه لَهُم أَنه من تِلْكَ الْبَقر فَذَلِك كَانَ أول شَأْن الْعجل لتَكون لله عَلَيْهِم حجَّة فينتقم مِنْهُم بعد ذَلِك ٠ وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {قَالُوا يَا مُوسَى اجْعَل لنا إِلَهًا كَمَا لَهُم آلِهَة} قَالَ: يَا سُبْحَانَ الله ٠٠٠ قوم أنجاهم الله من الْعُبُودِيَّة وأقطعهم الْبَحْر وَأهْلك عدوهم وأراهم الْآيَات الْعِظَام ثمَّ سَأَلُوا الشّرك صراحية ٠ وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي وَاقد اللَّيْثِيّ قَالَ: خرجنَا مَعَ رَسُول الله ﷺ قبل حنين فمررنا بسدرة فَقلت: يَا رَسُول الله اجْعَل لنا هَذِه ذَات أنواط كَمَا للْكفَّار ذَات أنواط وَكَانَ الْكفَّار ينوطون سِلَاحهمْ بسدرة ويعكفون حولهَا فَقَالَ النَّبِي ﷺ الله أكبر هَذَا كَمَا قَالَت بَنو إِسْرَائِيل لمُوسَى {اجْعَل لنا إِلَهًا كَمَا لَهُم آلِهَة} إِنَّكُم تَرْكَبُونَ سنَن الَّذين من قبلكُمْ ٠
İbn Ebî Hâtim, {فَأتوا على قوم يعكفون على أصنام لَهُم} “kendilerine ait putlara tapmakta olan bir topluluğa rastladılar” ayeti hakkında Ebû İmrân el-Cevnî'den bildirdi: "Onlar Lahm ve Cüzâm'dır" dedi. İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, {فَأتوا على قوم يعكفون على أصنام لَهُم} “kendilerine ait putlara tapmakta olan bir topluluğa rastladılar” ayeti hakkında İbn Cüreyc'den bildirdi: "Bakırdan sığır heykelleriydi. Sâmirî'nin buzağısı olayı gerçekleştiğinde, bu onlara o sığırlardan biri gibi gösterildi; işte buzağı meselesinin ilki bu oldu ki Allah'ın onlara karşı bir hücceti bulunsun ve ardından onlardan intikam alsın." Abd b. Humeyd ve Ebû'ş-Şeyh, {قَالُوا يَا مُوسَى اجْعَل لنا إِلَهًا كَمَا لَهُم آلِهَة} “Dediler ki: Ey Mûsâ! Onların ilahları olduğu gibi sen de bize bir ilah yap!” ayeti hakkında Katâde'den bildirdi: "Sübhânallah! Allah'ın kölelikten kurtardığı, denizi yardığı, düşmanlarını helak ettiği ve kendilerine büyük ayetleri gösterdiği bir kavim, ardından açıkça şirk talep etti!" dedi. İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Nesâî, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, Ebû Vâkıd el-Leysî'den bildirdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Huneyn'e doğru yola çıktık. Bir sedir ağacının yanından geçtik. Ben: "Ey Allah'ın Resûlü! Kâfirlerin Zâtü Envât'ı olduğu gibi bize de bir Zâtü Envât yap!" dedim. Kâfirler silahlarını bir sedir ağacına asarlar ve onun çevresinde ibadet maksadıyla toplanırlardı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allahu ekber! Bu, İsrailoğullarının Mûsâ'ya {اجْعَل لنا إِلَهًا كَمَا لَهُم آلِهَة} “Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap!” dediği gibidir. Şüphesiz siz, sizden öncekilerin yollarına uyacaksınız."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالطَّبَرَانِيّ من طَرِيق كثير بن عبد الله بن عَوْف عَن أَبِيه عَن جده قَالَ: غزونا مَعَ رَسُول الله ﷺ عَام الْفَتْح وَنحن ألف ونيف فَفتح الله لَهُ مَكَّة وحنينا حَتَّى إِذا كُنَّا بَين حنين والطائف مَرَرْنَا بشجرةٍ دنوا عَظِيمَة سِدْرَة كَانَ يناط بهَا السِّلَاح فسميت ذَات أنواط وَكَانَت تُعبد من دون الله فَلَمَّا رَآهَا رَسُول الله ﷺ صرف عَنْهَا فِي يَوْم صَائِف إِلَى ظلّ هُوَ أدنى مِنْهَا فَقَالَ لَهُ رجل: يَا رَسُول الله اجْعَل لنا ذَات أنواط كَمَا لَهُم ذَات أنواط
İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Taberânî, Kesîr b. Abdillâh b. Avf vasıtasıyla babasından, o da dedesinden bildirdi: Fetih yılında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bin küsur kişi olarak savaşa çıktık. Allah ona Mekke'yi ve Huneyn'i fethetti. Nihayet Huneyn ile Tâif arasında bulunduğumuz sırada ulu, büyük bir ağaca, silâhların asıldığı ve Zâtü Envât denilen bir sedir ağacına rastladık; ona Allah'tan başka tapınılıyordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu görünce sıcak bir günde ondan yüz çevirip ondan daha alçak bir gölgeye geçti. Bunun üzerine bir adam ona: "Ey Allah'ın Resûlü! Onların Zâtü Envât'ı olduğu gibi bize de bir Zâtü Envât yap!" dedi.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ إِنَّهَا السّنَن قُلْتُمْ ٠ وَالَّذِي نفس مُحَمَّد بِيَدِهِ كَمَا قَالَت بَنو إِسْرَائِيل {اجْعَل لنا إِلَهًا كَمَا لَهُم آلِهَة} ٠ وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {متبر} قَالَ: خسران ٠ وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {متبر} قَالَ: هَالك ٠ وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله {إِن هَؤُلَاءِ مُتَبَّرٌ مَا هم فِيهِ وباطل} قَالَ: المتبر المخسر وَقَالَ المتبر وَالْبَاطِل سَوَاء كُله وَاحِد كَهَيئَةِ غَفُور رَحِيم وَالْعرب تَقول: إِنَّه البائس المتبر وَإنَّهُ البائس المخسر ٠
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Bunlar o [eski] yollardır! Muhammed'in nefsi elinde olana yemin ederim ki, siz İsrailoğullarının {اجْعَل لنا إِلَهًا كَمَا لَهُم آلِهَة} “Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap!” dediği gibi dediniz." İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, {متبر} “Yok olmaya mahkûmdur” kelimesi hakkında İbn Abbâs'tan bildirdi: "Hüsrandır" dedi. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, {متبر} hakkında İbn Abbâs'tan: "Helak olucudur" dediğini bildirdi. İbn Ebî Hâtim, {إِن هَؤُلَاءِ مُتَبَّرٌ مَا هم فِيهِ وباطل} “Şüphesiz bunların içinde bulundukları [inanç] yok olmaya mahkûmdur ve boştur” ayeti hakkında İbn Zeyd'den bildirdi: "Mütebber, hüsrana uğratandır" dedi ve şöyle ekledi: "Mütebber ve bâtıl birdir, hepsi aynıdır; tıpkı 'Ğafûr' ve 'Rahîm' gibi. Araplar: 'Şüphesiz o perişan ve mütebberdir, şüphesiz o perişan ve muhsirdir' derler."
- الْآيَة (١٤٢)
- Ayet (142)
- أخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ من طرق عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وواعدنا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَة وأتممناها بِعشر} قَالَ: ذُو القعده وَعشر من ذِي الْحجَّة ٠ وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سُلَيْمَان التَّيْمِيّ قَالَ: زعم حضرمي أَن الثَّلَاثِينَ لَيْلَة الَّتِي وعد مُوسَى ذُو الْقعدَة وَالْعشر الَّتِي تمم الله بهَا الْأَرْبَعين لَيْلَة عشر ذِي الْحجَّة ٠ وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد قَالَ: مَا من عمل فِي أَيَّام من السّنة أفضل مِنْهُ فِي الْعشْر من ذِي الْحجَّة وَهِي الْعشْر الَّتِي أتمهَا الله لمُوسَى ٠
- İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh muhtelif yollardan İbn Abbâs'ın, {وواعدنا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَة وأتممناها بِعشر} “Mûsâ ile otuz gece sözleştik ve buna on [gece] daha ekledik” ayeti hakkında şöyle dediğini bildirdi: "Zilkade ayı ile Zilhicce'den on gündür." İbn Ebî Hâtim, Süleyman et-Teymî'den bildirdi: Hadramî, Mûsâ'ya vaat edilen otuz gecenin Zilkade, Allah'ın kırk geceye tamamladığı on gecenin de Zilhicce'nin ilk on günü olduğunu ileri sürdü. İbnu'l-Münzir, Mücâhid'den bildirdi: "Yılın hiçbir gününde yapılan amel, Zilhicce'nin on gününde yapılandan daha üstün değildir; işte bu, Allah'ın Mûsâ için tamamladığı on gündür."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {وواعدنا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَة وأتممناها بِعشر} يَعْنِي ذَا القعده وَعشرا من ذِي الْحجَّة خلف مُوسَى أَصْحَابه واستخلف عَلَيْهِم هرون فَمَكثَ على الطّور أَرْبَعِينَ لَيْلَة وَأنزل عَلَيْهِ التَّوْرَاة فِي الألواح فقربه الرب نجياً وَكَلمه وَسمع صريف الْقَلَم وبلغنا أَنه لم يحدث فِي الْأَرْبَعين لَيْلَة حَتَّى هَبَط من الطّور ٠ وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن مُجَاهِد {وواعدنا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَة} قَالَ: ذُو الْقعدَة {وأتممناها بِعشر} قَالَ: عشر ذِي الْحجَّة ٠ وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وواعدنا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَة وأتممناها بِعشر} قَالَ: إِن مُوسَى قَالَ لِقَوْمِهِ: إِن رَبِّي وَعَدَني ثَلَاثِينَ لَيْلَة أَن أَلْقَاهُ وأخلف هرون فِيكُم فَلَمَّا فصل مُوسَى إِلَى ربه زَاده الله عشرا فَكَانَت فتنتهم فِي الْعشْر الَّتِي زَاده الله فَلَمَّا مضى ثَلَاثُونَ لَيْلَة كَانَ السامري أبْصر جِبْرِيل فَأخذ من أثر الْفرس قَبْضَة من تُرَاب فَقَالَ حِين مضى ثَلَاثُونَ لَيْلَة: يَا بني إِسْرَائِيل إِن مَعكُمْ حليا من حلى آل فِرْعَوْن وَهُوَ حرَام عَلَيْكُم فهاتوا مَا عنْدكُمْ فنحرقها فَأتوهُ بِمَا عِنْدهم من حليهم فأوقدوا نَارا ثمَّ ألْقى الحلى فِي النَّار فَلَمَّا ذاب الحلى ألْقى تِلْكَ القبضة من التُّرَاب فِي النَّار فَصَارَ عجلاً جسداً لَهُ خوار فخار خورة وَاحِدَة لم يثن فَقَالَ السامري: إِن مُوسَى ذهب يطْلب ربكُم وَهَذَا إِلَه مُوسَى فَذَلِك قَوْله {هَذَا إِلَهكُم وإله مُوسَى فنسي} طه الْآيَة ٨٨ يَقُول: انْطلق يطْلب ربه فضل عَنهُ وَهُوَ هَذَا فَقَالَ الله ﵎ لمُوسَى وَهُوَ يناجيه {قَالَ فَإنَّا قد فتنا قَوْمك من بعْدك وأضلهم السامري فَرجع مُوسَى إِلَى قومه غَضْبَان أسفا} طه الْآيَة ٨٥ - ٨٦ قَالَ يَعْنِي حَزينًا ٠ وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن وهب قَالَ: قَالَ الرب ﵎ لمُوسَى ﵇ مرْ قَوْمك أَن ينيبوا إِلَيّ ويدعوني فِي الْعشْر - يَعْنِي عشر ذِي الْحجَّة - فَإِذا كَانَ الْيَوْم الْعَاشِر فليخرجوا إليَّ أُغْفِرْ لَهُم قَالَ وهب: الْيَوْم الَّذِي طلبته الْيَهُود فأخطأوه وَلَيْسَ عدد أصوب من عدد الْعَرَب ٠ وَأخرج الديلمي عَن ابْن عَبَّاس رَفعه لما أَتَى مُوسَى ربه وَأَرَادَ أَن يكلمهُ بعد الثَّلَاثِينَ يوماوقد صَامَ ليلهن ونهارهن فكره أَن يكلم ربه وريح فَمه ريح فَم
İbn Ebî Hâtim, {وواعدنا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَة وأتممناها بِعشر} “Mûsâ ile otuz gece sözleştik ve buna on [gece] daha ekledik” ayeti hakkında Ebü'l-Âliye'den bildirdi: Yani Zilkade ve Zilhicce'den on gün. Mûsâ arkadaşlarını geride bıraktı ve yerlerine Hârûn'u vekil tayin etti. Tûr dağında kırk gece kaldı; levhalar halindeki Tevrat ona indirildi. Rabbi onu sırdaş olarak yaklaştırdı ve onunla konuştu, o da kalemin cızırtısını işitti. Bize ulaştığına göre o, Tûr'dan ininceye kadar kırk gece boyunca abdestini dahi bozmadı. Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd, {وواعدنا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَة} “Mûsâ ile otuz gece sözleştik” ayeti hakkında Mücâhid'den bildirdi: "Zilkade ayıdır", {وأتممناها بِعشر} “ve buna on [gece] daha ekledik” hakkında ise: "Zilhicce'nin on günüdür" dedi. İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, {وواعدنا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَة وأتممناها بِعشر} “Mûsâ ile otuz gece sözleştik ve buna on [gece] daha ekledik” ayeti hakkında İbn Abbâs'tan bildirdi: Mûsâ kavmine: "Rabbim bana O'na kavuşmam için otuz gece vaat etti, ben de içinizde Hârûn'u vekil bırakıyorum" dedi. Mûsâ Rabbine doğru ayrılınca Allah buna on [gece] daha ekledi; onların fitnesi de Allah'ın eklediği bu on gün içinde vuku buldu. Otuz gece geçince, Sâmirî Cibrîl'i görmüş ve atın izinden bir avuç toprak almıştı. Otuz gece tamam olunca: "Ey İsrailoğulları! Yanınızda Firavun ailesinin ziynet eşyaları vardır ve onlar size haramdır; yanınızda olanları getirin de yakalım" dedi. Yanlarındaki ziynetleri ona getirdiler, onlar da bir ateş yaktılar; sonra ziynetleri ateşe attı. Ziynetler eriyince o bir avuç toprağı ateşe attı ve böğürmesi olan bir buzağı heykeli haline geldi; buzağı bir kez böğürdü ve tekrar etmedi. Sâmirî: "Mûsâ Rabbinizi aramaya gitti, işte Mûsâ'nın ilahı budur!" dedi. İşte bu, {هَذَا إِلَهكُم وإله مُوسَى فنسي} “Bu sizin de ilahınızdır, Mûsâ'nın da ilahıdır; fakat o unuttu” Tâhâ Suresi 88. ayetidir. Yani: 'Rabbini aramaya gitti fakat O'nu kaybetti, O ise budur' demektedir. Bunun üzerine Allah celle celâluhû Mûsâ ile münâcat halindeyken: {قَالَ فَإنَّا قد فتنا قَوْمك من بعْدك وأضلهم السامري فَرجع مُوسَى إِلَى قومه غَضْبَان أسفا} “[Allah] buyurdu ki: Doğrusu biz senden sonra kavmini sınadık ve Sâmirî onları saptırdı. Bunun üzerine Mûsâ öfkeli ve kederli olarak kavmine döndü” Tâhâ Suresi 85-86. ayetlerini buyurdu; yani 'üzüntülü olarak' dedi. Ahmed ez-Zühd'de Vehb'den bildirdi: Rab celle celâluhû Mûsâ aleyhisselâm'a: "Kavmine bana yönelmelerini ve o on günde -yani Zilhicce'nin on gününde- bana dua etmelerini emret. Onuncu gün olduğunda bana doğru çıksınlar, onları bağışlayayım" buyurdu. Vehb dedi ki: Yahudilerin arayıp da yanıldıkları gün işte o gündür; Arapların sayımından daha isabetli bir sayım yoktur. Deylemî, İbn Abbâs'tan merfû olarak bildirdi: Mûsâ Rabbine geldiğinde ve gecesini gündüzünü oruçlu geçirdiği otuz günden sonra O'nunla konuşmak istediğinde, ağzının kokusu oruçlunun ağız kokusu iken Rabbiyle konuşmaktan hoşlanmadı.
الصَّائِم فَتَنَاول من نَبَات الأَرْض فمضغه فَقَالَ لَهُ ربه: لم أفطرت - وَهُوَ أعلم بِالَّذِي كَانَ - قَالَ: أَي رب كرهت أَن أُكَلِّمك إِلَّا وَفِي طيب الرّيح ٠ قَالَ: أوما علمت يَا مُوسَى أَن ريح فَم الصَّائِم عِنْدِي أطيب من ريح الْمسك ارْجع فَصم عشرَة أَيَّام ثمَّ إيتني ٠ فَفعل مُوسَى الَّذِي أمره ربه فَلَمَّا كلم الله مُوسَى قَالَ لَهُ مَا قَالَ ٠ أما قَوْله تَعَالَى: {وَلما جَاءَ مُوسَى لِمِيقَاتِنَا وَكَلمه ربه} ٠ أخرج الْبَزَّار وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن جَابر قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ لما كلم الله مُوسَى يَوْم الطّور كَلمه بِغَيْر الْكَلَام الَّذِي كَلمه يَوْم ناداه فَقَالَ لَهُ مُوسَى: يَا رب أَهَذا كلامك الَّذِي كَلَّمتنِي بِهِ قَالَ: يَا مُوسَى إِنَّمَا كلمتك بِقُوَّة عشرَة آلَاف لِسَان ولي قُوَّة الألسن كلهَا وَأقوى من ذَلِك فَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى بني إِسْرَائِيل قَالُوا: يَا مُوسَى صف لنا كَلَام الرَّحْمَن ٠ فَقَالَ: لَا تستطيعونه ألم تروا إِلَى أصوات الصَّوَاعِق الَّذِي يقبل فِي أحلى حلاوة سمعتموه فَذَلِك قريب مِنْهُ وَلَيْسَ بِهِ
Bunun üzerine yerden bir bitki alıp çiğnedi. Rabbi ona -olanı en iyi bildiği halde-: "Niçin orucunu bozdun?" buyurdu. [Mûsâ]: "Ey Rabbim! Seninle ancak güzel bir koku içinde konuşmak istedim" dedi. [Allah]: "Bilmez misin ey Mûsâ! Oruçlunun ağız kokusu katımda misk kokusundan daha hoştur. Dön ve on gün daha oruç tut, sonra bana gel!" buyurdu. Mûsâ Rabbinin kendisine emrettiğini yaptı. Allah Mûsâ ile konuştuğunda ona söyleyeceğini söyledi. Allah Teâlâ'nın: {وَلما جَاءَ مُوسَى لِمِيقَاتِنَا وَكَلمه ربه} “Mûsâ tayin ettiğimiz vakitte gelip Rabbi onunla konuşunca...” buyruğuna gelince; Bezzâr, İbn Ebî Hâtim, Ebû Nuaym el-Hilye'de ve Beyhakî el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Câbir'den bildirdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah Tûr gününde Mûsâ ile konuştuğunda, ona nida ettiği gün konuştuğu kelamdan başka bir kelamla konuştu. Mûsâ O'na: 'Ey Rabbim! Bana hitap ettiğin kelamın bu mudur?' dedi. [Rabbi]: 'Ey Mûsâ! Ben seninle ancak on bin dilin kuvvetiyle konuştum; bütün dillerin kuvveti bana aittir ve bundan daha kuvvetliyimdir' buyurdu. Mûsâ İsrailoğullarına döndüğünde onlar: 'Ey Mûsâ! Bize Rahmân'ın kelamını tarif et' dediler. Mûsâ: 'Buna takat getiremezsiniz; işittiğiniz en tatlı tatlılık içinde gelen yıldırım seslerini görmediniz mi? İşte o buna yakındır ama tam o da değildir' dedi."
وَأخرج عبد الله بن أَحْمد فِي زَوَائِد الزّهْد عَن عَطاء بن السَّائِب قَالَ: كَانَ لمُوسَى ﵇ قبَّة طولهَا سِتّمائَة ذِرَاع يُنَاجِي فِيهَا ربه ﷿ ٠ وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ قي نَوَادِر الْأُصُول عَن كَعْب قَالَ: لما كلم الله مُوسَى قَالَ: يَا رب أهكذا كلامك قَالَ: يَا مُوسَى إِنَّمَا أُكَلِّمك بِقُوَّة عشرَة آلَاف لِسَان ولي قُوَّة الْأَلْسِنَة كلهَا وَلَو كلمتك بكنه كَلَامي لم تَكُ شَيْئا ٠ وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن كَعْب قَالَ: لما كلم الله مُوسَى كَلمه بالألسنة كلهَا قبل كَلَامه - يَعْنِي كَلَام مُوسَى - فَجعل يَقُول: يَا رب لَا أفهم حَتَّى كَلمه آخر الْأَلْسِنَة بِلِسَانِهِ بِمثل صَوته فَقَالَ: يَا رب هَكَذَا كلامك قَالَ: لَا لَو سَمِعت كَلَامي أَي على وَجهه لم تَكُ شَيْئا ٠ قَالَ: يَا رب هَل فِي خلقك شَيْء شبه كلامك قَالَ: لَا وَأقرب خلقي شبها بكلامي أَشد مَا سمع النَّاس من الصَّوَاعِق ٠ وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ قَالَ: قيل لمُوسَى ﵇ مَا شبهت كَلَام رَبك مِمَّا خلق فَقَالَ مُوسَى: الرَّعْد السَّاكِن ٠ وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن أبي الْحُوَيْرِث عبد الرَّحْمَن بن مُعَاوِيَة قَالَ: إِنَّمَا كلم الله مُوسَى بِقدر مَا يُطيق من كَلَامه وَلَو تكلم
Abdullah b. Ahmed Zevâidü'z-Zühd'de Atâ b. es-Sâib'den bildirdi: Mûsâ aleyhisselâm'ın, içinde Rabbi azze ve celle ile münâcatta bulunduğu altı yüz zira uzunluğunda bir çadırı vardı. Hakîm et-Tirmizî Nevâdirü'l-Usûl'de Ka'b'dan bildirdi: Allah Mûsâ ile konuştuğunda [Mûsâ]: "Ey Rabbim! Senin kelamın böyle midir?" dedi. [Rabbi]: "Ey Mûsâ! Ben seninle ancak on bin dilin kuvvetiyle konuşmaktayım; bütün dillerin kuvveti bana aittir. Şayet seninle kelamımın hakikatiyle konuşsaydım hiçbir şey olarak kalamazdın" buyurdu. Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Ka'b'dan bildirdi: Allah Mûsâ ile konuştuğunda, onun kendi dilinden -yani Mûsâ'nın dilinden- önce bütün dillerle onunla konuştu. Mûsâ: "Ey Rabbim! Anlayamıyorum" demeye başladı; nihayet dillerin sonuncusu olarak onun kendi diliyle, sesinin benzeriyle onunla konuştu. Bunun üzerine: "Ey Rabbim! Kelamın böyle midir?" dedi. [Rabbi]: "Hayır! Şayet kelamımı [asıl veçhiyle] işitseydin hiçbir şey olarak kalamazdın" buyurdu. [Mûsâ]: "Ey Rabbim! Yaratılmışların içinde Senin kelamına benzeyen bir şey var mıdır?" dedi. [Rabbi]: "Hayır! Yaratılmışlarımın kelamıma benzerlik bakımından en yakını, insanların işittiği yıldırımların en şiddetlisidir" buyurdu. İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den bildirdi: Mûsâ aleyhisselâm'a: "Rabbinin kelamını yaratılmışlardan neye benzettin?" denildi. Mûsâ: "Sakin gök gürültüsüne" dedi. İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, Ebü'l-Huveys عبد الرَّحْمَن بن مُعَاوِيَة'den bildirdi: Allah Mûsâ ile ancak kelamından onun takat getirebileceği kadarıyla konuştu; şayet kelamının...
بِكَلَامِهِ كُله لم يطقه شَيْء فَمَكثَ مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَة لَا يرَاهُ أحد إِلَّا مَاتَ من نور رب الْعَالمين ٠ وَأخرج الديلمي عَن أبي هُرَيْرَة رَفعه لما خرج أخي مُوسَى إِلَى مُنَاجَاة ربه كَلمه ألف كلمة ومائتي كلمة فَأول مَا كَلمه بالبربرية أَن قَالَ: يَا مُوسَى وَنَفْسِي معبراً: أَي أَنا الله الْأَكْبَر ٠ قَالَ مُوسَى: يَا رب أَعْطَيْت الدُّنْيَا لأعدائك ومنعتها أولياءك فَمَا الْحِكْمَة فِي ذَلِك فَأوحى الله إِلَيْهِ: أعطيتهَا أعدائي ليتمرغوا ومنعتها أوليائي ليتضرعوا ٠ وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عجلَان قَالَ: كلم مُوسَى بالألسنة كُله وَكَانَ فِيمَا كَلمه لِسَان البربر فَقَالَ كَلمته بالبربرية: أَنا الله الْكَبِير ٠ وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر وَالْحَاكِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن مَسْعُود عَن النَّبِي ﷺ قَالَ يَوْم كلم الله مُوسَى كَانَ عَلَيْهِ جُبَّة صوف وَكسَاء صوف وَسَرَاويل صوف وكمه صوف وَنَعْلَان من جلد حمَار غير ذكي ٠ وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن عبد الرَّحْمَن بن مُعَاوِيَة قَالَ: لما كلم مُوسَى ربه ﷿ مكث أَرْبَعِينَ يَوْمًا لَا يرَاهُ أحد إِلَّا مَاتَ من نور رب الْعَالمين ٠ وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن عُرْوَة بن رُوَيْم قَالَ: كَانَ مُوسَى لم يَأْتِ النِّسَاء مُنْذُ كَلمه ربه وَكَانَ قد ألبس على وَجهه برقع فَكَانَ لَا ينظر إِلَيْهِ أحد إِلَّا مَاتَ فكشف لَهَا عَن وَجهه فأخذتها من غَشيته مثل شُعَاع الشَّمْس فَوضعت يَدهَا على وَجههَا وخرت لله سَاجِدَة ٠ وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن وهب بن مُنَبّه قَالَ: كلم الله مُوسَى من ألف مقَام فَكَانَ كلما كَلمه رأى النُّور على وَجهه ثَلَاثَة أَيَّام قَالَ: وَمَا قرب مُوسَى امْرَأَة مذ كَلمه ربه ٠ وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن عُرْوَة بن رُوَيْم اللَّخْمِيّ قَالَ: قَالَت امْرَأَة مُوسَى لمُوسَى: إِنِّي أيم مِنْك مذ أَرْبَعِينَ سنة فأمتعني بنظرة ٠ فَرفع البرقع عَن وَجهه فغشى وَجهه نور التمع بصرها فَقَالَت: ادْع الله أَن يَجْعَلنِي زَوجتك فِي الْجنَّة ٠ قَالَ: على أَن لَا تزوّجي بعدِي وَأَن لَا تأكلي إِلَّا من عمل يَديك ٠ قَالَ: فَكَانَت تتبع الحصادين فَإِذا رَأَوْا ذَلِك تخاطوا لَهَا فَإِذا أحست بذلك تجاوزته ٠
...tamamıyla konuşsaydı hiçbir şey buna güç yetiremezdi. Mûsâ kırk gece kaldı; âlemlerin Rabbinin nuru sebebiyle onu gören herkes mutlaka ölüyordu. Deylemî, Ebû Hureyre'den merfû olarak bildirdi: Kardeşim Mûsâ Rabbiyle münâcata çıktığında, Rabbi onunla bin iki yüz kelime konuştu. Onunla Berberice olarak ilk konuştuğu söz şu oldu: "Ey Mûsâ, ve nefsî muabbiran!" Yani: 'Ben en büyük olan Allah'ım'. Mûsâ: "Ey Rabbim! Dünyayı düşmanlarına verdin, dostlarından ise esirgedin; bundaki hikmet nedir?" dedi. Allah ona şöyle vahyetti: "Düşmanlarıma içinde debelensinler diye verdim, dostlarımdan ise bana yalvarsınlar diye esirgedim." İbn Ebî Hâtim, İbn Aclân'dan bildirdi: Mûsâ ile bütün dillerle konuşuldu; onunla konuştuğu diller arasında Berberi dili de vardı. Berberice olarak ona: "Ben en büyük olan Allah'ım" buyurdu. Saîd b. Mansûr, İbnu'l-Münzir, Hâkim, İbn Merdûye ve Beyhakî el-Esmâ ve's-Sıfât'ta İbn Mes'ûd vasıtasıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bildirdi: "Allah'ın Mûsâ ile konuştuğu gün üzerinde yün bir cübbe, yün bir aba, yün bir şalvar, yün bir külah ve kesilmemiş eşek derisinden iki çarık vardı." Ebû'ş-Şeyh, Abdurrahman b. Muâviye'den bildirdi: Mûsâ Rabbi azze ve celle ile konuştuğunda kırk gün kaldı; âlemlerin Rabbinin nuru sebebiyle onu gören herkes mutlaka ölüyordu. Ebû'ş-Şeyh, Urve b. Ruveym'den bildirdi: Rabbi kendisiyle konuştuğundan beri Mûsâ kadınlara yaklaşmamıştı. Yüzüne bir peçe örtmüştü; ona bakan herkes mutlaka ölüyordu. [Hanımına] yüzünü açtı; yüzünün heybetinden güneş ışığı gibi bir nur hanımını kapladı, kadın elini yüzüne koyup Allah için secdeye kapandı. İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve Ebû Nuaym el-Hilye'de Vehb b. Münebbih'ten bildirdi: Allah Mûsâ ile bin makamdan konuştu; her konuştuğunda yüzündeki nur üç gün boyunca görülürdü. Dedi ki: Rabbi kendisiyle konuştuğundan beri Mûsâ hiçbir kadına yaklaşmadı. İbnu'l-Münzir, Urve b. Ruveym el-Lahmî'den bildirdi: Mûsâ'nın hanımı Mûsâ'ya: "Kırk yıldır senden ayrı bir dul gibiyim; bana bir bakışla lütufta bulun" dedi. Mûsâ yüzünden peçeyi kaldırdı; yüzünü öyle bir nur kapladı ki kadının gözleri kamaştı. Kadın: "Allah'a dua et de beni cennette senin eşin kılsın" dedi. [Mûsâ]: "Benden sonra evlenmemen ve sadece elinin emeğinden yemen şartıyla" dedi. Dedi ki: Kadın hasatçıların ardı sıra giderdi; onlar bunu görünce onun için [başakları] bırakırlardı, kadın bunu fark ettiğinde ise orayı geçip giderdi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد فِي الزّهْد وَأَبُو خَيْثَمَة فِي كتاب الْعلم وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ مُوسَى ﵇ حِين كلم ربه: أَي رب أَي عِبَادك أحب إِلَيْك قَالَ: أَكْثَرهم لي ذكرا ٠ قَالَ: أَي عِبَادك أحكم قَالَ: الَّذِي يقْضِي على نَفسه كَمَا يقْضِي على النَّاس ٠ قَالَ: رب أَي عِبَادك أغْنى قَالَ: الراضي بِمَا أعْطِيه ٠ وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد وَالْبَيْهَقِيّ عَن الْحسن ٠ أَن مُوسَى ﵇ سَأَلَ ربه جماعاً من الْخَيْر فَقَالَ: أصحب النَّاس بِمَا تحب أَن تصْحَب بِهِ ٠ وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول وَالْبَيْهَقِيّ من طَرِيق جُوَيْبِر عَن الضَّحَّاك عَن ابْن عَبَّاس عَن النَّبِي ﷺ إِن الله ﵎ ناجى مُوسَى ﵇ بِمِائَة ألف وَأَرْبَعين ألف كلمة فِي ثَلَاثَة أَيَّام فَلَمَّا سمع مُوسَى كَلَام الْآدَمِيّين مقتهم لما وَقع فِي مسامعه من كَلَام الرب ﷿ فَكَانَ فِيمَا ناجاه إِن قَالَ: يَا مُوسَى إِنَّه لم يتصنع المتصنعون بِمثل الزّهْد فِي الدُّنْيَا وَلم يتَقرَّب إليّ المتقربون بِمثل الْوَرع عَمَّا حرمت عَلَيْهِم وَلم يتعبد المتعبدون بِمثل الْبكاء من خَشْيَتِي ٠ فَقَالَ مُوسَى: يَا رب وَيَا إِلَه الْبَريَّة كلهَا وَيَا مَالك يَوْم الدّين وَيَا ذَا الْجلَال والإِكرام مَاذَا أَعدَدْت لَهُم وماذا جزيتهم قَالَ: أما الزاهدون فِي الدُّنْيَا فَإِنِّي أبيحهم جنتي حَتَّى يتبوَّأوا فِيهَا حَيْثُ شاؤوا وَأما الورعون عَمَّا حرمت عَلَيْهِم فَإِذا كَانَ يَوْم الْقِيَامَة لم يبْق عبد إِلَّا ناقشته الْحساب وفتشت عَمَّا فِي يَدَيْهِ إِلَّا الورعون فَأَنِّي أستحيهم وأجلهم وَأكْرمهمْ وأدخلهم الْجنَّة بِغَيْر حِسَاب وَأما الباكون من خَشْيَتِي فَأُولَئِك لَهُم الرفيق الْأَعْلَى لَا يشاركهم فِيهِ أحد
İbn Ebî Şeybe, Ahmed ez-Zühd'de, Ebû Hayseme Kitâbu'l-İlm'de ve Beyhakî, İbn Abbâs'tan bildirdi: Mûsâ aleyhisselâm Rabbiyle konuştuğu vakit şöyle dedi: "Ey Rabbim! Kullarının hangisi sana daha sevimlidir?" [Rabbi]: "Beni en çok zikredenleridir" buyurdu. [Mûsâ]: "Kullarının hangisi daha adildir?" dedi. [Rabbi]: "İnsanlar hakkında hükmettiği gibi kendi aleyhine de hüküm verendir" buyurdu. [Mûsâ]: "Rabbim! Kullarının hangisi daha zengindir?" dedi. [Rabbi]: "Kendisine verdiğime razı olandır" buyurdu. Ahmed ez-Zühd'de ve Beyhakî, Hasan'dan bildirdi: Mûsâ aleyhisselâm Rabbinden hayrın tamamını istedi. Rabbi: "İnsanlarla, seninle nasıl arkadaşlık edilmesini istiyorsan öyle arkadaşlık et!" buyurdu. Hakîm et-Tirmizî Nevâdirü'l-Usûl'de ve Beyhakî, Cüveybir vasıtasıyla Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bildirdi: Allah celle celâluhû Mûsâ aleyhisselâm ile üç günde yüz kırk bin kelime ile münâcatta bulundu. Mûsâ insanların sözlerini işitince, Rab azze ve celle'nin kelamından kulaklarına ulaşanlar sebebiyle onlardan nefret etti. O'nunla yaptığı münâcatta buyurduğu şeylerden biri de şuydu: "Ey Mûsâ! Kendilerine çekidüzen verenler dünyada zühd gibisiyle kendilerine çekidüzen vermemişlerdir; bana yakınlaşanlar onlara haram kıldığım şeylerden sakınmak gibisiyle bana yakınlaşmamışlardır; ibadet edenler de benim korkumdan ağlamak gibisiyle ibadet etmemişlerdir." Bunun üzerine Mûsâ: "Ey Rabbim, ey bütün yaratılmışların ilahı, din gününün sahibi, celâl ve ikram sahibi! Onlar için ne hazırladın ve onları ne ile mükâfatlandırdın?" dedi. [Rabbi] buyurdu ki: "Dünyada zâhid olanlara gelince, cennetimde diledikleri yerde konaklayabilmeleri için cennetimi onlara helal kılarım. Onlara haram kıldığım şeylerden sakınanlara gelince, kıyamet günü olduğunda hesabını ince eleyip sık dokumadığım ve elindekileri araştırmadığım hiçbir kul kalmaz, müttakîler müstesna; zira ben onlardan hayâ eder, onları yüceltir, ikramda bulunur ve hesapsız cennete koyarım. Benim korkumdan ağlayanlara gelince, onlar için en yüce refik (makam) vardır, bunda hiç kimse onlara ortak olamaz."
وَأخرج أَبُو يعلى وَابْن حبَان وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ عَن رَسُول الله ﷺ قَالَ قَالَ مُوسَى: يَا رب عَلمنِي شَيْئا أذكرك بِهِ وأدعوك بِهِ ٠ قَالَ: قل يَا مُوسَى لَا إِلَه إِلَّا الله ٠ قَالَ: يَا رب كل عِبَادك يَقُول هَذَا ٠٠٠ قَالَ: قل لَا إِلَه إِلَّا الله ٠ قَالَ: لَا إِلَه إِلَّا أَنْت يَا رب إِنَّمَا أُرِيد شَيْئا تخصني بِهِ ٠ قَالَ: يَا مُوسَى لَو أَن السَّمَوَات السَّبع وعامرهن غَيْرِي وَالْأَرضين السَّبع فِي كفة وَلَا إِلَه إِلَّا الله فِي كفة مَالَتْ بِهن لَا إِلَه إِلَّا الله
Ebû Ya'lâ, İbn Hibbân, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve Beyhakî el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Ebû Saîd el-Hudrî'den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bildirdi: Mûsâ: "Ey Rabbim! Bana seni zikredeceğim ve sana dua edeceğim bir şey öğret" dedi. [Rabbi]: "Ey Mûsâ! 'Lâ ilâhe illallâh' de" buyurdu. [Mûsâ]: "Ey Rabbim! Bütün kulların bunu söylüyor..." dedi. [Rabbi]: "'Lâ ilâhe illallâh' de!" buyurdu. [Mûsâ]: "Senden başka ilah yoktur ey Rabbim! Ben ancak bana özel kılacağın bir şey istiyorum" dedi. [Rabbi] buyurdu ki: "Ey Mûsâ! Şayet yedi kat gök ve benden başka onların imarı olanlar ile yedi kat yer bir kefede olsa, 'Lâ ilâhe illallâh' da bir kefede olsa, 'Lâ ilâhe illallâh' onlara ağır basardı."
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي كتاب الْأَوْلِيَاء عَن عَطاء بن يسَار قَالَ: قَالَ مُوسَى ﵇: يَا رب من أهلك الَّذين هم أهلك الَّذين تظلهم فِي
Ahmed ez-Zühd'de ve İbn Ebî'd-Dünyâ Kitâbu'l-Evliyâ'da Atâ b. Yesâr'dan bildirdi: Mûsâ aleyhisselâm: "Ey Rabbim! Senin ehlin olan, Arş'ının gölgesinde...
ظلّ عرشك قَالَ: هم البريئة أَيْديهم الطاهرة قُلُوبهم الَّذين يتحابون بجلالي الَّذين ذكرت ذكرُوا بِي وَإِذا ذكرُوا ذكرت بذكرهم الَّذين يسبغون الْوضُوء فِي المكاره وينيبون إِلَى ذكري كَمَا تنيب النسور إِلَى وكورها ويكلفون بحبي كَمَا يُكَلف الصَّبِي بحب النَّاس ويغضبون لمحارمي إِذا استحلت كَمَا يغْضب النمر إِذا حزب ٠ وَأخرج أَحْمد عَن عمر أَن الْقصير قَالَ: قَالَ مُوسَى بن عمرَان: أَي رب أَيْن أبغيك قَالَ: ابغني عِنْد المنكسرة قُلُوبهم إِنِّي أدنوا مِنْهُم كل يَوْم باعاً وَلَوْلَا ذَلِك انهدموا ٠ وَأخرج ابْن الْمُبَارك وَأحمد عَن عمار بن يَاسر ٠ أَن مُوسَى ﵇ قَالَ: يَا رب حَدثنِي بِأحب النَّاس إِلَيْك قَالَ: وَلم ٠٠٠ قَالَ: لَأحبهُ لحبك أَيَّاهُ ٠ فَقَالَ: عبد فِي أقْصَى الأَرْض سمع بِهِ عبد آخر فِي أقْصَى الأَرْض لَا يعرفهُ فَإِن أَصَابَته مُصِيبَة فَكَأَنَّمَا أَصَابَته وَإِن شاكته شَوْكَة فَكَأَنَّمَا شاكته مَا ذَاك إِلَّا لي فَذَلِك أحب خلقي إِلَيّ ٠ قَالَ: يَا رب خلقت خلقا تدخلهم النَّار أَو تُعَذبهُمْ فَأوحى الله إِلَيْهِ: كلهم خلقي ثمَّ قَالَ: ازرع زرعا فزرعه ٠ فَقَالَ: اسْقِهِ فَسَقَاهُ ثمَّ قَالَ: قُم عَلَيْهِ فَقَامَ عَلَيْهِ فحصده وَرَفعه فَقَالَ: مَا فعل زرعك يَا مُوسَى قَالَ: فرغت مِنْهُ ورفعته
...gölgeleyeceğin ehlin kimlerdir?" dedi. [Rabbi] buyurdu ki: "Onlar elleri temiz, kalpleri pâk olanlar, benim celâlim sebebiyle birbirini sevenler, anıldığımda benimle anılanlar, kendileri anıldığında da zikirleriyle benim anıldığım kimselerdir; zorluklar anında abdesti tastamam alanlar, akbabaların yuvalarına sığındığı gibi benim zikrime sığınanlar, çocuğun insanların sevgisine düşkün olduğu gibi benim sevgime düşkün olanlar ve haramlarım helal sayıldığında kaplanın öfkelendiği gibi öfkelenenlerdir." Ahmed, İmrân el-Kasîr'den bildirdi: Mûsâ b. İmrân: "Ey Rabbim! Seni nerede arayayım?" dedi. [Rabbi]: "Beni kalbi kırıkların yanında ara; şüphesiz ben onlara her gün bir kulaç yaklaşırım, şayet böyle olmasaydı yıkılıp giderlerdi" buyurdu. İbnu'l-Mübârek ve Ahmed, Ammâr b. Yâsir'den bildirdi: Mûsâ aleyhisselâm: "Ey Rabbim! İnsanların sana en sevimli olanını bana haber ver" dedi. [Rabbi]: "Niçin?" buyurdu. [Mûsâ]: "Sen onu sevdiğin için ben de onu seveyim" dedi. [Rabbi] buyurdu ki: "Yeryüzünün en uzak ucundaki bir kuldur ki, yeryüzünün diğer ucundaki tanımadığı başka bir kul onu işitir de şayet başına bir musibet gelse sanki kendi başına gelmiş gibi olur, ona bir diken batsa sanki kendisine batmış gibi hisseder; bu da sırf benim rızam içindir. İşte o, yaratılmışlarımın bana en sevimli olanıdır." [Mûsâ]: "Ey Rabbim! Kendilerini cehenneme sokacağın yahut azap edeceğin bir mahlukat yarattın mı?" dedi. Allah ona: "Hepsi benim yaratılmışlarımdır" diye vahyetti. Sonra: "Bir ekin ek!" buyurdu. O da ekti. "Onu sula!" buyurdu, o da suladı. Sonra: "Onun bakımını yap!" buyurdu; bakımını yaptı, hasat etti ve kaldırdı. [Rabbi]: "Ekinin ne yaptı ey Mûsâ?" buyurdu. [Mûsâ]: "Onu bitirdim ve kaldırdım" dedi.
قَالَ: مَا تركت مِنْهُ شَيْئا قَالَ: مَا لَا خير فِيهِ ٠ قَالَ: كَذَلِك أَنا لَا أعذب إِلَّا من لَا خير فِيهِ ٠ وَأخرج أَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن عَائِشَة عَن النَّبِي ﷺ أَن مُوسَى ﵇ قَالَ: يَا رب أَخْبرنِي بأكرم خلقك عَلَيْك ٠ قَالَ: الَّذِي يسْرع إِلَى هواي إسراع النسْر إِلَى هَوَاهُ وَالَّذِي يُكَلف بعبادي الصَّالِحين كَمَا يُكَلف الصَّبِي بِالنَّاسِ وَالَّذِي يغْضب إِذا انتهكت محارمي غضب النمر لنَفسِهِ فَإِن النمر إِذا غضب لم يبال أَقَلَّ النَّاس أم كَثُرُوا ٠ وَأخرجه ابْن أبي شيبَة عَن عُرْوَة مَوْقُوفا
[Rabbi]: "Ondan hiçbir şey bırakmadın mı?" buyurdu. [Mûsâ]: "İçinde hayır olmayan [çer çöpü bıraktım]" dedi. [Rabbi]: "İşte ben de ancak içinde hayır bulunmayan kimseye azap ederim" buyurdu. Ebû Nuaym el-Hilye'de Âişe vasıtasıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bildirdi: Mûsâ aleyhisselâm: "Ey Rabbim! Mahlukatının senin katında en kerim olanını bana bildir" dedi. [Rabbi] buyurdu ki: "Akbabanın arzusuna koştuğu gibi benim rızama koşan, çocuğun insanlara bağlandığı gibi salih kullarıma bağlanan ve haramlarım çiğnendiğinde kaplanın kendisi için öfkelendiği gibi öfkelenen kimsedir; zira kaplan öfkelendiğinde insanların azlığına veya çokluğuna aldırmaz." Bunu İbn Ebî Şeybe, Urve'den mevkûf olarak da rivayet etmiştir.
وَأخرج أَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن مُجَاهِد قَالَ: سَأَلَ مُوسَى ﵇ ربه ﷿ فَقَالَ: أَي عِبَادك أغْنى قَالَ: الَّذِي يقنع بِمَا يُؤْتى ٠ قَالَ: فَأَي عِبَادك أحكم قَالَ: الَّذِي يحكم للنَّاس بِمَا يحكم لنَفسِهِ قَالَ: فأيّ عِبَادك أعلم قَالَ: أخشاهم ٠ وَأخرج أَبُو بكر بن أبي عَاصِم فِي كتاب السّنة وَأَبُو نعيم عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِن مُوسَى ﵇ كَانَ يمشي ذَات يَوْم فِي طَرِيق فناداه الْجَبَّار ﷿: يَا مُوسَى ٠ فَالْتَفت يَمِينا وَشمَالًا فَلم ير أحدا ٠٠٠ ثمَّ ناداه الثَّانِيَة: يَا مُوسَى
Ebû Nuaym el-Hilye'de Mücâhid'den bildirdi: Mûsâ aleyhisselâm Rabbine azze ve celle sorup: "Kullarının hangisi en zengindir?" dedi. [Rabbi]: "Kendisine verilene kanaat edendir" buyurdu. [Mûsâ]: "Kullarının hangisi en adildir (hükmü en doğrudur)?" dedi. [Rabbi]: "Kendisi için hükmettiği gibi insanlar için de [aynı şekilde] hükmedendir" buyurdu. [Mûsâ]: "Kullarının hangisi en bilgilidir?" dedi. [Rabbi]: "Onlardan en çok korkandır" buyurdu. Ebû Bekr b. Ebî Âsım Kitâbu's-Sünne'de ve Ebû Nuaym, Enes'ten bildirdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: Mûsâ aleyhisselâm bir gün yolda yürüyordu; Cebbâr azze ve celle ona: "Ey Mûsâ!" diye seslendi. Sağına soluna baktı, kimseyi göremedi... Sonra ona ikinci defa: "Ey Mûsâ
بن عمرَان ٠ فَالْتَفت يَمِينا وَشمَالًا فَلم ير أحد وارتعدت فرائصه ثمَّ نُودي الثالثه يَا مُوسَى بن عمرَان إِنَّنِي أَنا الله لَا إِلَه إِلَّا أَنا فَقَالَ: لبيْك لبيْك فَخر لله تَعَالَى سَاجِدا فَقَالَ: ارْفَعْ رَأسك يَا مُوسَى بن عمرَان فَرفع رَأسه فَقَالَ: يَا مُوسَى إِن أَحْبَبْت أَن تسكن فِي ظلّ عَرْشِي يَوْم لَا ظلّ إِلَّا ظِلِّي كن كَالْأَبِ الرَّحِيم وَكن للأرملة كالزوج العطوف يَا مُوسَى بن عمرَان أرْحم ترحم يَا مُوسَى كَمَا تدين تدان يَا مُوسَى نبأ بني إِسْرَائِيل أَنه من لَقِيَنِي وَهُوَ جَاحد بِمُحَمد ﷺ أدخلته النَّار ٠ فَقَالَ: وَمن أَحْمد فَقَالَ: يَا مُوسَى وَعِزَّتِي وَجَلَالِي مَا خلقت خلقا أكْرم عليَّ مِنْهُ كتبت اسْمه مَعَ اسْمِي فِي الْعَرْش قبل أَن أخلق السَّمَوَات وَالْأَرْض وَالشَّمْس وَالْقَمَر بألفي سنة وَعِزَّتِي وَجَلَالِي إِن الْجنَّة مُحرمَة على جَمِيع خلقي حَتَّى يدخلهَا مُحَمَّد وَأمته ٠ قَالَ مُوسَى: وَمن أمة أَحْمد قَالَ: أمته الْحَمَّادون يحْمَدُونَ صعُودًا وهبوطاً وعَلى كل حَال يشدون أوساطهم ويطهرون أَطْرَافهم صائمون بِالنَّهَارِ رُهْبَان بِاللَّيْلِ أقبل مِنْهُم الْيَسِير وأدخلهم الْجنَّة بِشَهَادَة أَن لَا إِلَه إِلَّا الله ٠ قَالَ: إجعلني نَبِي تِلْكَ الْأمة ٠ قَالَ: نبيها مِنْهَا ٠ قَالَ: إجعلني من أمة ذَلِك النَّبِي
b. İmrân!" diye seslendi. Sağına soluna baktı, kimseyi göremedi ve titremeye başladı. Sonra üçüncü defa: "Ey Mûsâ b. İmrân! Şüphesiz ben Allah'ım, benden başka ilah yoktur" diye seslenildi. Bunun üzerine [Mûsâ]: "Buyur, emrine amadeyim!" dedi ve Allah Teâlâ için secdeye kapandı. [Rabbi]: "Başını kaldır ey Mûsâ b. İmrân!" buyurdu. O da başını kaldırdı. [Rabbi] buyurdu ki: "Ey Mûsâ! Benim gölgemden başka hiçbir gölgenin bulunmadığı günde Arşımın gölgesinde barınmak istersen [yetimlere] merhametli bir baba gibi ol, dul kadına da şefkatli bir koca gibi davran! Ey Mûsâ b. İmrân! Merhamet et ki merhamet olunasın. Ey Mûsâ! Nasıl muamele edersen öyle muamele görürsün. Ey Mûsâ! İsrâiloğullarına haber ver ki, kim Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr etmiş olarak benim huzuruma çıkarsa onu ateşe sokarım." [Mûsâ]: "Ahmed kimdir?" dedi. [Rabbi] buyurdu ki: "Ey Mûsâ! İzzetime ve celalime andolsun ki, benim katımda ondan daha değerli hiçbir mahluk yaratmadım. Gökleri, yeri, güneşi ve ayı yaratmadan iki bin sene önce onun ismini Arş'ta kendi ismimle beraber yazdım. İzzetime ve celalime andolsun ki, Muhammed ve ümmeti girmedikçe cennet bütün yaratılmışlarıma haramdır." Mûsâ: "Ahmed'in ümmeti kimdir?" dedi. [Rabbi] buyurdu ki: "Onun ümmeti çokça hamdedenlerdir; yokuş çıkarken de iniş inerken de her hâlükârda hamdederler, bellerini bağlarlar, uzuvlarını temizlerler, gündüzleri oruçlu, geceleri rahip gibidirler. Onların az [amelini] kabul eder ve kendilerini 'Lâ ilâhe illallâh' şehadeti hürmetine cennete sokarım." [Mûsâ]: "Beni o ümmetin peygamberi kıl!" dedi. [Rabbi]: "Onun peygamberi kendilerindendir" buyurdu. [Mûsâ]: "[Öyleyse] beni o peygamberin ümmetinden kıl!" dedi.
قَالَ: استقدمت واستأخر يَا مُوسَى وَلَكِن سأجمع بَيْنك وَبَينه فِي دَار الْجلَال
[Rabbi] buyurdu ki: "Ey Mûsâ! Sen önce geldin, o ise sonra gelecektir. Fakat seni de onu da Celâl yurdunda bir araya getireceğim."
وَأخرج أَبُو نعيم عَن وهب قَالَ: قَالَ مُوسَى ﵇: إلهي مَا جَزَاء من ذكرك بِلِسَانِهِ وَقَلبه قَالَ: يَا مُوسَى أظلهُ يَوْم الْقِيَامَة بِظِل عَرْشِي وأجعله فِي كنفي ٠ قَالَ: يَا رب أَي عِبَادك أَشْقَى قَالَ: من لَا تَنْفَعهُ موعظة وَلَا يذكرنِي إِذا خلا ٠ وَأخرج أَبُو نعيم عَن كَعْب قَالَ: قَالَ مُوسَى: يَا رب مَا جَزَاء من آوى يَتِيما حَتَّى يَسْتَغْنِي أَو كفل أرملة قَالَ: أسْكنهُ جنتي وأظله يَوْم لَا ظلّ إِلَّا ظِلِّي ٠ وَأخرج ابْن شاهين فِي التَّرْغِيب عَن أبي بكر الصّديق ﵁ قَالَ: قَالَ مُوسَى ﵇: يَا رب مَا لمن عزى الثكلى قَالَ: أظلهُ بظلي يَوْم لَا ظلّ إِلَّا ظِلِّي ٠ وَأخرج آدم بن أبي إِيَاس فِي كتاب الْعلم عَن عبد الله بن مَسْعُود قَالَ: لما قرب مُوسَى نجياً أبْصر فِي ظلّ الْعَرْش رجلا فغبطه بمكانه فَسَأَلَ عَنهُ فَلم يخبر باسمه وَأخْبر بِعَمَلِهِ فَقَالَ لَهُ: هَذَا رجل كَانَ لَا يحْسد النَّاس على مَا آتَاهُم الله من فَضله بر بالوالدين لَا يمشي بالنميمة ٠ فَقَالَ الله: يَا مُوسَى مَا جِئْت تطلب قَالَ: جِئْت
Ebû Nuaym, Vehb'den bildirdi: Mûsâ aleyhisselâm: "İlâhî! Seni diliyle ve kalbiyle anan kimsenin mükâfatı nedir?" dedi. [Rabbi]: "Ey Mûsâ! Kıyamet gününde onu Arşımın gölgesiyle gölgelendirir ve himayeme alırım" buyurdu. [Mûsâ]: "Ey Rabbim! Kullarının hangisi en bedbahttır?" dedi. [Rabbi]: "Kendisine bir öğüt fayda vermeyen ve yalnız kaldığında beni anmayan kimsedir" buyurdu. Ebû Nuaym, Kâ'b'dan bildirdi: Mûsâ: "Ey Rabbim! Bir yetimi ihtiyaçsız kalıncaya kadar barındıran yahut bir dul kadını himaye eden kimsenin mükâfatı nedir?" dedi. [Rabbi]: "Onu cennetime yerleştirir ve kendi gölgemden başka gölgenin olmadığı günde onu gölgelendiririm" buyurdu. İbn Şâhîn et-Tergîb'de Ebû Bekr es-Sıddîk radıyallâhu anh'tan bildirdi: Mûsâ aleyhisselâm: "Ey Rabbim! Çocuğunu kaybetmiş bir anneyi teselli eden kimseye ne vardır?" dedi. [Rabbi]: "Benim gölgemden başka hiçbir gölgenin bulunmadığı günde onu gölgemle gölgelendiririm" buyurdu. Âdem b. Ebî İyâs Kitâbu'l-İlm'de Abdullah b. Mes'ûd'dan bildirdi: Mûsâ münacat için yaklaştırıldığında, Arş'ın gölgesinde bir adam gördü ve onun makamına gıpta etti. Onun kim olduğunu sordu; ismi bildirilmeyip ameli haber verildi. Ona: "Bu, Allah'ın lütfundan insanlara verdiklerine haset etmeyen, anne babasına iyilik yapan ve laf taşımayan bir adamdı" denildi. Allah Teâlâ: "Ey Mûsâ! Ne istemeye geldin?" buyurdu. [Mûsâ]: "Geldin,
أطلب الْهدى يَا رب ٠ قَالَ: قد وجدت يَا مُوسَى ٠ قَالَ: رب أَغفر لي مَا مضى من ذُنُوبِي وَمَا غبر وَمَا بَين ذَلِك وَمَا أَنْت أعلم بِهِ مني وَأَعُوذ بك من وَسْوَسَة نَفسِي وَسُوء عَمَلي ٠ فَقيل لَهُ: قد كفيت يَا مُوسَى ٠ قَالَ: رب أَي الْعَمَل أحب إِلَيْك أَن أعمله قَالَ: اذْكُرْنِي يَا مُوسَى ٠ قَالَ: رب أَي عِبَادك أتقى قَالَ: الَّذِي يذكرنِي وَلَا ينساني ٠ قَالَ: رب أَي عِبَادك أغْنى قَالَ الَّذِي يقنع بِمَا يُؤْتى قَالَ: رب أَي عِبَادك أفضل قَالَ: الَّذِي يقْض بِالْحَقِّ وَلَا يتبع الْهوى قَالَ: رب أَي عِبَادك أعلم قَالَ: الَّذِي يطْلب علم النَّاس إِلَى علمه لَعَلَّه يسمع كلمة تدله على هدى أَو ترده عَن ردى ٠ قَالَ: رب أَي عِبَادك أحب إِلَيْك عملا قَالَ: الَّذِي لَا يكذب لِسَانه وَلَا يَزْنِي فرجه وَلَا يفجر قلبه ٠ قَالَ: رب ثمَّ أَي على أثر هَذَا قَالَ: قلب مُؤمن فِي خلق حسن قَالَ: رب أَي عِبَادك أبْغض إِلَيْك قَالَ: قلب كَافِر فِي خلق سيِّىء ٠ قَالَ: رب ثمَّ أَي على أثر هَذَا قَالَ: جيفة بِاللَّيْلِ بطال بِالنَّهَارِ
hidayet istemeye geldim ey Rabbim" dedi. [Rabbi]: "Onu buldun ey Mûsâ" buyurdu. [Mûsâ]: "Rabbim! Geçmiş günahlarımı, gelecekteki günahlarımı, bunlar arasındakileri ve benden daha iyi bildiklerini bağışla. Nefsimin vesvesesinden ve amelimin kötülüğünden sana sığınırım" dedi. Ona: "Sana yetildi (duan kabul edildi) ey Mûsâ" denildi. [Mûsâ]: "Rabbim! Yapmamı en çok sevdiğin amel hangisidir?" dedi. [Rabbi]: "Beni anmandır ey Mûsâ" buyurdu. [Mûsâ]: "Rabbim! Kullarının hangisi en takvalıdır?" dedi. [Rabbi]: "Beni hatırlayan ve beni unutmayandır" buyurdu. [Mûsâ]: "Rabbim! Kullarının hangisi en zengindir?" dedi. [Rabbi]: "Kendisine verilene kanaat edendir" buyurdu. [Mûsâ]: "Rabbim! Kullarının hangisi en faziletlidir?" dedi. [Rabbi]: "Hak ile hükmeden ve hevasına uymayandır" buyurdu. [Mûsâ]: "Rabbim! Kullarının hangisi en bilgilidir?" dedi. [Rabbi]: "Kendisini doğru yola iletecek yahut helak olmaktan alıkoyacak bir söz işitirim ümidiyle insanların ilmini kendi ilmine katan kimsedir" buyurdu. [Mûsâ]: "Rabbim! Kullarından amel bakımından sana en sevimli olan kimdir?" dedi. [Rabbi]: "Dili yalan söylemeyen, namusunu koruyan ve kalbi günaha sapmayan kimsedir" buyurdu. [Mûsâ]: "Rabbim! Bunun hemen ardından hangisidir?" dedi. [Rabbi]: "Güzel ahlak içindeki mümin kalptir" buyurdu. [Mûsâ]: "Rabbim! Kullarından sana en sevimsiz olan kimdir?" dedi. [Rabbi]: "Kötü ahlak içindeki kâfir kalptir" buyurdu. [Mûsâ]: "Rabbim! Bunun hemen ardından hangisidir?" dedi. [Rabbi]: "Geceleşin bir leş, gündüzleyin ise boş gezen kimsedir" buyurdu.
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن أبي الْجلد ٠ أَن الله أوحى إِلَى مُوسَى ﵇: إِذا ذَكرتني فاذكرني وَأَنت تنتفض أعضاؤك وَكن عِنْد ذكري خَاشِعًا مطمئناً وَإِذا ذَكرتني فَاجْعَلْ لسَانك وَرَاء قَلْبك وَإِذا قُمْت بَين يَدي فَقُمْ مقَام العَبْد الحقير الذَّلِيل وذمَّ نَفسك فَهِيَ أولى بالذم وناجني حِين تناجيني بقلب وَجل ولسان صَادِق ٠ وَأخرج أَحْمد عَن قسي رجل من أهل الْكتاب قَالَ: إِن الله أوحى إِلَى مُوسَى ﵇: يَا مُوسَى إِن جَاءَك الْمَوْت وَأَنت على غير وضوء فَلَا تلومن إِلَّا نَفسك ٠ قَالَ: وَأوحى إِلَيْهِ أَن الله ﵎ يدْفع بِالصَّدَقَةِ سبعين بَابا من السوء مثل الْغَرق والحرق والسرق وَذَات الْجنب ٠ قَالَ: وَقَالَ لَهُ: وَالنَّار قَالَ: وَالنَّار ٠ وَأخرج أَحْمد عَن كَعْب الْأَحْبَار قَالَ: أوحى الله إِلَى مُوسَى: أَن عَلِّم الْخَيْر وتعلمه فَأَنِّي منوّر لمعلم الْخَيْر ومتعلمه فِي قُبُورهم حَتَّى لَا يستوحشوا لِمَكَانِهِمْ ٠ وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: لما ارْتقى مُوسَى طور سينا رأى الْجَبَّار فِي أُصْبُعه خَاتمًا قَالَ: يَا مُوسَى مَا هَذَا - وَهُوَ أعلم بِهِ - قَالَ: شَيْء من حلي الرِّجَال يَا رب ٠ قَالَ: فَهَل عَلَيْهِ شَيْء من أسمائي مَكْتُوب أَو كَلَامي قَالَ: لَا ٠ قَالَ: فَاكْتُبْ عَلَيْهِ {لكل أجل كتاب} الرَّعْد ٣٨ ٠
Ahmed ez-Zühd'de Ebu'l-Celd'den bildirdi: Allah, Mûsâ aleyhisselâm'a şöyle vahyetti: "Beni andığın vakit, uzuvların titrer halde beni an; beni andığında huşu içinde ve mutmain ol; beni andığında dilini kalbinin ardına koy; huzurumda durduğun zaman hakir ve zelil bir kulun duruşuyla dur; nefsini kına, zira kınanmaya en layık olan odur; bana münacatta bulunduğun zaman da ürperen bir kalp ve doğru bir dille münacat et." Ahmed, Ehl-i Kitap'tan Kasiyy adında bir adamdan bildirdi: Allah, Mûsâ aleyhisselâm'a şöyle vahyetti: "Ey Mûsâ! Sana abdestsizken ölüm gelirse yalnızca kendini kına." Dedi ki: Ona Allah Teâlâ'nın sadaka ile boğulma, yanma, hırsızlık ve zatülcenp gibi yetmiş kötülük kapısını defettiğini de vahyetti. [Ravi] dedi ki: Ona: "Ateş de mi?" dedi, [o da]: "Ateş de" dedi. Ahmed, Kâ'bu'l-Ahbâr'dan bildirdi: Allah Mûsâ'ya: "Hayrı öğret ve onu öğren; şüphesiz ben hayrı öğretenin ve onu öğrenenin kabirlerini, bulundukları yerde yalnızlık çekmesinler diye aydınlatırım" diye vahyetti. el-Hakîm et-Tirmizî Nevâdiru'l-Usûl'de Ebû Hüreyre'den bildirdi: Mûsâ Tûr-i Sînâ'ya çıktığında, Cebbâr onun parmağında bir yüzük gördü. [Allah] -onu en iyi bildiği halde-: "Ey Mûsâ, bu nedir?" buyurdu. [Mûsâ]: "Erkeklerin takılarından bir şeydir ey Rabbim" dedi. [Rabbi]: "Peki onun üzerinde isimlerimden veya kelamımdan yazılı bir şey var mı?" buyurdu. [Mûsâ]: "Hayır" dedi. [Rabbi]: "Öyleyse üzerine {لكل أجل كتاب} “Her ecelin bir yazısı (hükmü) vardır” (Ra'd, 38) yaz" buyurdu.
وَأخرج االحكيم التِّرْمِذِيّ عَن عَطاء قَالَ: قَالَ مُوسَى ﵇: يَا رب أيتمت الصَّبِي من أَبَوَيْهِ وتدعه هَكَذَا قَالَ: يَا مُوسَى أما ترْضى بِي كافلاً
el-Hakîm et-Tirmizî, Atâ'dan bildirdi: Mûsâ aleyhisselâm: "Ey Rabbim! Çocuğu anne babasından öksüz bırakıyor ve onu öylece terk mi ediyorsun?" dedi. [Rabbi]: "Ey Mûsâ! Kefil olarak benden razı değil misin?" buyurdu.
وَأخرج ابْن الْمُبَارك عَن عَطاء قَالَ: قَالَ مُوسَى: يَا رب أَي عِبَادك أحب إِلَيْك قَالَ: أعلمهم بِي ٠ وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن وهب قَالَ: قَالَ مُوسَى: يَا رب إِنَّهُم سيسألنني كَيفَ كَانَ بدؤك قَالَ: فَأخْبرهُم إِنِّي أَنا الْكَائِن قبل كل شَيْء والمكوّن لكل شَيْء والكائن بعد كل شَيْء
İbnu'l-Mübârek, Atâ'dan bildirdi: Mûsâ: "Ey Rabbim! Kullarının hangisi sana daha sevimlidir?" dedi. [Rabbi]: "Beni en iyi bilenleridir" buyurdu. Ahmed ez-Zühd'de ve Ebû Nuaym el-Hilye'de Vehb'den bildirdi: Mûsâ: "Ey Rabbim! Onlar bana senin başlangıcının nasıl olduğunu soracaklar" dedi. [Rabbi] buyurdu ki: "Onlara haber ver ki, her şeyden önce var olan, her şeyi var eden ve her şeyden sonra da var olacak olan ancak benim."
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن أبي الْجلد
Ahmed ez-Zühd'de Ebu'l-Celd'den bildirdi:
أَن مُوسَى ﵇ سَأَلَ ربه قَالَ: أَي رب أنزل عليَّ آيَة محكمَة أَسِير بهَا فِي عِبَادك
Mûsâ aleyhisselâm Rabbine sorup: "Ey Rabbim! Bana muhkem bir ayet indir de kulların arasında onunla amel edeyim" dedi.
فَأوحى الله إِلَيْهِ: يَا مُوسَى أَن أذهب فَمَا أَحْبَبْت أَن يَأْتِيهِ عبَادي إِلَيْك فأته إِلَيْهِم
Bunun üzerine Allah ona: "Ey Mûsâ! Git, kullarımın sana nasıl davranmasını istiyorsan sen de onlara öyle davran" diye vahyetti.
وَأخرج أَحْمد عَن قَتَادَة
Ahmed, Katâde'den bildirdi:
أَن مُوسَى ﵇ قَالَ: أَي رب أَي شَيْء وضعت فِي الأَرْض أقل قَالَ: الْعدْل أقل مَا وضعت فِي الأَرْض
Mûsâ aleyhisselâm: "Ey Rabbim! Yeryüzüne en az koyduğun şey nedir?" dedi. [Rabbi]: "Yeryüzüne koyduğum şeylerin en azı adalettir" buyurdu.
وَأخرج أَحْمد عَن عَمْرو بن قيس قَالَ: قَالَ مُوسَى ﵇: يَا رب أَي النَّاس أتقى قَالَ: الَّذِي يذكر وَلَا ينسى
Ahmed, Amr b. Kays'tan bildirdi: Mûsâ aleyhisselâm: "Ey Rabbim! İnsanların en takvalısı kimdir?" dedi. [Rabbi]: "Hatırlayan ve unutmayandır" buyurdu.
قَالَ: فَأَي النَّاس أعلم قَالَ: الَّذِي يَأْخُذ من علم النَّاس إِلَى علمه
[Mûsâ]: "Peki insanların en bilgilisi kimdir?" dedi. [Rabbi]: "İnsanların ilminden kendi ilmine katan kimsedir" buyurdu.
وَأخرج أَحْمد وَأَبُو نعيم عَن وهب بن مُنَبّه قَالَ: قَالَ مُوسَى ﵇: يَا رب أَي عِبَادك أحب إِلَيْك قَالَ: من أذكر بِرُؤْيَتِهِ
Ahmed ve Ebû Nuaym, Vehb b. Münebbih'ten bildirdi: Mûsâ aleyhisselâm: "Ey Rabbim! Kullarının hangisi sana daha sevimlidir?" dedi. [Rabbi]: "Görüldüğünde hatırlandığım kimsedir" buyurdu.
قَالَ: أَي رب أَي عِبَادك أحب إِلَيْك الَّذين يعودون المرضى ويعزون الثكلى ويشيعون الهلكى
[Mûsâ]: "Ey Rabbim! Kullarından hangisi sana daha sevimlidir; hastaları ziyaret edenler mi, evladını kaybetmiş olanlara taziyede bulunanlar mı, yoksa ölüleri uğurlayanlar mı?" dedi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة قَالَ: لما قيل للجبال أَنه يُرِيد أَن يتجلى تطاولت الْجبَال كلهَا وتواضع الْجَبَل الَّذِي تجلى لَهُ
İbnü'l-Münzir, Katâde'den bildirdi: Dağlara, [Rabbin] tecelli etmek istediği söylendiğinde bütün dağlar böbürlendi; ancak kendisine tecelli ettiği dağ ise tevazu gösterdi.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب من طَرِيق أَحْمد بن أبي الْحوَاري عَن أبي سُلَيْمَان قَالَ: إِن الله اطلع فِي قُلُوب الْآدَمِيّين فَلم يجد قلباً أَشد تواضعاً من قلب مُوسَى ﵇ فخصه بالْكلَام لتواضعه
el-Beyhakî eş-Şuab'da Ahmed b. Ebi'l-Havârî tarikiyle Ebû Süleyman'dan bildirdi: Allah Âdemoğullarının kalplerine nazar etti de Mûsâ aleyhisselâm'ın kalbinden daha mütevazı bir kalp bulamadı; bu yüzden tevazuundan ötürü onu kelâmıyla seçkin kıldı.
قَالَ
Dedi ki:
وَقَالَ غير أبي سُلَيْمَان: أوحى الله إِلَى الْجبَال: إِنِّي مُكَلم عَلَيْك عبدا من عَبِيدِي
Ebû Süleyman'ın dışındaki biri ise şöyle dedi: Allah dağlara: "Ben kullarımdan bir kulla senin üzerinde konuşacağım" diye vahyetti.
فتطاولت الْجبَال ليكلمه عَلَيْهَا وتواضع الطّور
Bunun üzerine dağlar, Allah'ın kendi üzerlerinde onunla konuşması için böbürlenip yükseldiler; Tûr ise tevazu gösterdi.
قَالَ: إِن قدر شَيْء كَانَ قَالَ: فَكَلمهُ عَلَيْهِ لتواضعه
[Tûr]: "Şayet bir şey takdir edilmişse olur" dedi. [Ravi] dedi ki: Tevazuundan ötürü onun üzerinde [Mûsâ ile] konuştu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْعَلَاء بن كثيِّر قَالَ: إِن الله تَعَالَى قَالَ: يَا مُوسَى أَتَدْرِي لم كلمتك قَالَ: لَا يَا رب
İbn Ebî Hâtim, el-Alâ b. Kesîr'den bildirdi: Allah Teâlâ: "Ey Mûsâ! Seninle niçin konuştuğumu biliyor musun?" buyurdu. [Mûsâ]: "Hayır, ey Rabbim" dedi.
قَالَ: لِأَنِّي لم أخلق خلقا تواضع لي تواضعك
[Rabbi]: "Çünkü ben bana karşı senin tevazu gösterdiğin gibi tevazu gösteren hiçbir mahluk yaratmadım" buyurdu.
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن نوف الْبكالِي قَالَ: أوحى الله إِلَى الْجبَال إِنِّي نَازل على جبل مِنْكُم قَالَ: فشمخت الْجبَال كلهَا إِلَّا جبل الطّور فَإِنَّهُ تواضع
Ahmed ez-Zühd'de ve Ebû Nuaym el-Hilye'de Nevf el-Bikâlî'den bildirdi: Allah dağlara: "Ben sizden bir dağın üzerine ineceğim (tecelli edeceğim)" diye vahyetti. [Ravi] dedi ki: Tûr Dağı hariç bütün dağlar kibirlenip yükseldi; Tûr ise tevazu gösterdi.
قَالَ: أرْضى بِمَا قسم لي فَكَانَ الْأَمر عَلَيْهِ
[Tûr]: "Bana taksim edilene razıyım" dedi ve emir onun üzerine oldu.
وَفِي لفظ قَالَ: إِن قدر لي شَيْء فسيأتيني فَأوحى الله: إِنِّي سَأُنْزِلُ عَلَيْك بتواضعك لي ورضاك بِقُدْرَتِي
Diğer bir rivayette [Tûr] şöyle dedi: "Eğer benim için bir şey takdir edildiyse bana gelecektir." Bunun üzerine Allah: "Bana karşı tevazu göstermen ve kudretime rıza göstermen sebebiyle senin üzerine ineceğim" diye vahyetti.
وَأخرج الْخَطِيب فِي تَارِيخه عَن أبي خَالِد الأحمق قَالَ: لما كلم الله تَعَالَى مُوسَى عرض إِبْلِيس على الْجَبَل فَإِذا جِبْرِيل قد وافاه فَقَالَ: أخّر يَا لعين ايش تعْمل هَهُنَا قَالَ: جِئْت أتوقع من مُوسَى مَا توقعت من أَبِيه
el-Hatîb Târîh'inde Ebû Hâlid el-Ahmak'tan bildirdi: Allah Teâlâ Mûsâ ile konuştuğunda, İblis dağda belirdi; bir de baktı ki Cibrîl onun yanına gelmiş. [Cibrîl]: "Çekil ey melun! Burada ne işin var?" dedi. [İblis]: "Mûsâ'dan da babasından (Âdem'den) umduğumu ummaya geldim" dedi.
فَقَالَ لَهُ جِبْرِيل: أخر يَا لعين
Cibrîl ona: "Çekil ey melun!" dedi.
ثمَّ قعد جِبْرِيل يبكي حِيَال مُوسَى فأنطق الله الْجُبَّة فَقَالَت: يَا جِبْرِيل ايش هَذَا الْبكاء قَالَ: إِنِّي فِي الْقرب من الله وَإِنِّي لأشتهي أَن اسْمَع كَلَام الله كَمَا يسمعهُ مُوسَى
Sonra Cibrîl, Mûsâ'nın karşısında oturup ağlamaya başladı. Bunun üzerine Allah [Mûsâ'nın] cübbesini konuşturdu da cübbe: "Ey Cibrîl! Bu ağlama nedir?" dedi. [Cibrîl]: "Ben Allah'a bu denli yakın olduğum halde, Mûsâ'nın işittiği gibi Allah'ın kelâmını işitmeyi öyle çok arzuluyorum ki!" dedi.
قَالَت الْجُبَّة: يَا جِبْرِيل أَنا جُبَّة مُوسَى وَأَنا على جلد مُوسَى أَنا أقرب إِلَى مُوسَى أَو أَنْت يَا جِبْرِيل أَنا لَا أسمع ماتسمعه أَنْت
Cübbe dedi ki: "Ey Cibrîl! Ben Mûsâ'nın cübbesiyim ve Mûsâ'nın teni üzerindeyim; Mûsâ'ya ben mi daha yakınım yoksa sen mi? Ey Cibrîl, ben senin işittiğini bile işitmiyorum."
- الْآيَة (١٤٣)
- Âyet (143)
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {قَالَ رب أَرِنِي} يَقُول: أَعْطِنِي أنظر إِلَيْك
İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan bildirdi: {قَالَ رب أَرِنِي} “Dedi ki: Rabbim! Bana göster” ayeti hakkında şöyle demiştir: [Mûsâ] "Bana [imkân] ver de sana bakayım" demektedir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة {قَالَ رب أَرِنِي أنظر إِلَيْك} قَالَ: لما سمع الْكَلَام طمع فِي الرُّؤْيَة
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Katâde'den bildirdi: {قَالَ رب أَرِنِي أنظر إِلَيْك} “Dedi ki: Rabbim! Bana göster, sana bakayım” ayeti hakkında şöyle dedi: [Mûsâ] kelâmı işitince görmeyi arzuladı.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: حِين قَالَ مُوسَى لرَبه ﵎ {رب أَرِنِي أنظر إِلَيْك} قَالَ الله لَهُ: يَا مُوسَى إِنَّك لن تراني
Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan bildirdi: Mûsâ Rabbi azze ve celle'ye {رب أَرِنِي أنظر إِلَيْك} “Rabbim! Bana göster, sana bakayım” dediğinde, Allah ona: "Ey Mûsâ! Sen beni asla göremezsin" buyurdu.
قَالَ: يَقُول: لَيْسَ تراني
[Ravi] dedi ki: "Beni göremezsin" demektir.
قَالَ: لَا يكون ذَلِك أبدا يَا مُوسَى إِنَّه لَا يراني أحدا فيحيا
[Allah] buyurdu ki: "Bu asla olmaz ey Mûsâ! Zira hiç kimse beni görüp de hayatta kalamaz."
فَقَالَ مُوسَى: رب أَن أَرَاك ثمَّ أَمُوت أحبُ إليَّ من أَن لَا أَرَاك ثمَّ أَحْيَا
Bunun üzerine Mûsâ: "Rabbim! Seni görüp de ölmem, seni görmeyip hayatta kalmamdan bana daha sevimlidir" dedi.
فَقَالَ الله لمُوسَى: يَا مُوسَى أنظر إِلَى الْجَبَل الْعَظِيم الطَّوِيل الشَّديد {فَإِن اسْتَقر مَكَانَهُ} يَقُول: فَإِن ثَبت مَكَانَهُ
Allah Mûsâ'ya: "Ey Mûsâ! Şu büyük, yüksek ve sağlam dağa bak; {فَإِن اسْتَقر مَكَانَهُ} “eğer yerinde durabilirse” -yani yerinde sabit kalırsa-
لم يتضعضع وَلم ينهد لبَعض مَا يرى من عظمى {فَسَوف تراني} أَنْت لضعفك وذلتك وَإِن الْجَبَل تضعضع وأنهد بقوّته وشدته وعظمه فَأَنت أَضْعَف وأذل
azametimden gördüğü şeyin bir kısmına karşı sarsılmaz ve yıkılmazsa, {فَسَوف تراني} “sen de beni görürsün”; halbuki sen zayıf ve zelilsin. Dağ ise o kuvveti, sertliği ve büyüklüğüyle sarsılıp yıkılıyorsa, sen daha zayıf ve daha acizsin" buyurdu.
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: تَلا رَسُول الله ﷺ هَذِه الْآيَة {رب أَرِنِي أنظر إِلَيْك} قَالَ قَالَ الله عر وَجل: يَا مُوسَى إِنَّه لَا يراني حَيّ إِلَّا مَاتَ وَلَا يَابِس إِلَّا تدهده وَلَا رطب إِلَّا تفرق وَإِنَّمَا يراني أهل الْجنَّة الَّذين لَا تَمُوت أَعينهم وَلَا تبلى أَجْسَادهم
el-Hakîm et-Tirmizî Nevâdiru'l-Usûl'de ve Ebû Nuaym el-Hilye'de İbn Abbâs'tan bildirdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şu ayeti okudu: {رب أَرِنِي أنظر إِلَيْك} “Rabbim! Bana göster, sana bakayım”. [Sonra] dedi ki: Allah Azze ve Celle: "Ey Mûsâ! Beni hiçbir canlı görmez ki ölmesin, hiçbir kuru şey görmez ki un ufak olup yuvarlanmasın, hiçbir yaş şey görmez ki parça parça dağılmasın. Beni ancak gözleri ölmeyen ve bedenleri çürümeyen cennet ehli görür" buyurdu.
وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد قَالَ: لن تراني وَلَكِن انْظُر إِلَى الْجَبَل فَإِنَّهُ أكبر مِنْك وَأَشد خلقا
Abd b. Humeyd, Mücâhid'den bildirdi: "Beni asla göremezsin; fakat dağa bak, zira o senden daha büyüktür ve yaratılışı daha güçlüdür" [buyurdu].
قَالَ {فَلَمَّا تجلى ربه للجبل} فَنظر إِلَى الْجَبَل لَا يَتَمَالَك وَأَقْبل الْجَبَل يندك على أوّله فَلَمَّا رأى مُوسَى مَا يصنع الْجَبَل خرَّ مُوسَى صعقاً
[Ravi] dedi ki: {فَلَمَّا تجلى ربه للجبل} “Rabbi dağa tecelli edince” [Mûsâ] dağa baktı ki dağ dayanamıyor ve dağ baştan sona ufalanıp yıkılmaya başladı. Mûsâ dağın ne hale geldiğini görünce baygın vaziyette yere kapandı.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ لما أوحى الله إِلَى مُوسَى بن عمرَان: إِنِّي مكلمك على جبل طور سيناء صَار من مقَام مُوسَى إِلَى جبل طور سيناء أَرْبَعَة فراسخ فِي أَرْبَعَة فراسخ رعد وبرق وصواعق فَكَانَت لَيْلَة قر فجَاء مُوسَى حَتَّى وقف بَين يَدي صَخْرَة جبل طور سيناء فَإِذا هُوَ بشجرة خضراء المَاء يقطر مِنْهَا وتكاد النَّار تلفح من جوفها فَوقف مُوسَى مُتَعَجِّبا فَنُوديَ من جَوف الشَّجَرَة: يَا مِيشَا
İbn Merdûye, Ebû Hüreyre'den bildirdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: Allah, Mûsâ b. İmrân'a: "Ben seninle Tûr-i Sînâ dağında konuşacağım" diye vahyettiğinde, Mûsâ'nın bulunduğu yerden Tûr-i Sînâ dağına kadar dört fersaha dört fersahlık bir mesafe gök gürültüsü, şimşek ve yıldırımlarla kaplandı. Soğuk bir geceydi; Mûsâ geldi ve Tûr-i Sînâ dağının kayasının önünde durdu. Bir de baktı ki yeşil bir ağaç, üzerinden sular damlıyor ve neredeyse içinden alevler fışkırıyor. Mûsâ şaşkınlık içinde durdu; derken ağacın içinden: "Ey Mîşâ!" diye seslenildi.
فَوقف مُوسَى مستمعاً للصوت
Mûsâ sesi dinleyerek durakladı.
فَقَالَ مُوسَى: من هَذَا الصَّوْت العبراني يكلمني فَقَالَ الله لَهُ: يَا مُوسَى إِنِّي لست بعبراني إِنِّي أَنا الله رب الْعَالمين
Bunun üzerine Mûsâ: "Benimle konuşan bu İbranice ses kimdir?" dedi. Allah ona: "Ey Mûsâ! Ben İbrani değilim; şüphesiz ben Âlemlerin Rabbi olan Allah'ım" buyurdu.
فَكلم الله مُوسَى فِي ذَلِك الْمقَام بسبعين لُغَة لَيْسَ مِنْهَا لُغَة إِلَّا وَهِي مُخَالفَة للغة الْأُخْرَى وَكتب لَهُ التَّوْرَاة فِي ذَلِك الْمقَام فَقَالَ مُوسَى: إلهي أَرِنِي أنظر إِلَيْك
Allah o makamda Mûsâ ile her biri diğer dilden farklı yetmiş dilde konuştu ve o makamda ona Tevrat'ı yazdı. Mûsâ: "İlâhî! Bana göster, sana bakayım" dedi.
قَالَ: يَا مُوسَى إِنَّه لَا يراني أحد إِلَّا مَاتَ
[Rabbi]: "Ey Mûsâ! Hiç kimse beni görmez ki ölmesin" buyurdu.
فَقَالَ مُوسَى: إلهي أَرِنِي أنظر إِلَيْك وأموت فَأجَاب مُوسَى جبل طور سيناء: يَا مُوسَى بن عمرَان لقد سَأَلت أمرا عَظِيما لقد ارتعدت السَّمَوَات السَّبع وَمن فِيهِنَّ والأرضون السَّبع وَمن فِيهِنَّ وزالت الْجبَال واضطربت الْبحار لعظم مَا سَأَلت يَا ابْن عمرَان
Bunun üzerine Mûsâ: "İlâhî! Bana göster, sana bakayım da öleyim" dedi. Tûr-i Sînâ dağı Mûsâ'ya şöyle cevap verdi: "Ey Mûsâ b. İmrân! Pek büyük bir şey istedin. İstediğin şeyin büyüklüğünden ötürü yedi kat gök ve içindekiler, yedi kat yer ve içindekiler titredi, dağlar yerinden oynadı ve denizler çalkalandı ey İmrân'ın oğlu!"