Binûn

A‘râf Suresi — 14. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَقَالَ مُوسَى وَأعَاد الْكَلَام: رب أَرِنِي أنظر إِلَيْك

Bunun üzerine Mûsâ sözünü tekrarlayarak: "Rabbim! Bana göster, sana bakayım" dedi.

فَقَالَ: يَا مُوسَى أنظر إِلَى الْجَبَل فَإِن اسْتَقر مَكَانَهُ فَإنَّك تراني {فَلَمَّا تجلى ربه للجبل جعله دكاً وخرّ مُوسَى صعقاً} مِقْدَار جُمُعَة فَلَمَّا أَفَاق مُوسَى مسح التُّرَاب عَن وَجهه وَهُوَ يَقُول {سُبْحَانَكَ تبت إِلَيْك وَأَنا أول الْمُؤمنِينَ} فَكَانَ مُوسَى بعد مقَامه لَا يرَاهُ أحد إِلَّا مَاتَ وَاتخذ مُوسَى على وَجهه البرقع فَجعل يكلم النَّاس بقفاه فَبينا مُوسَى ذَات يَوْم فِي الصَّحرَاء فَإِذا هُوَ

[Rabbi] buyurdu ki: "Ey Mûsâ! Dağa bak, eğer o yerinde durabilirse sen de beni görürsün." {فَلَمَّا تجلى ربه للجبل جعله دكاً وخرّ مُوسَى صعقاً} “Rabbi dağa tecelli edince onu yerle bir etti ve Mûsâ baygın vaziyette yere yığıldı.” Bir cuma [müddeti kadar baygın kaldı]. Mûsâ ayılınca yüzündeki tozu silerek {سُبْحَانَكَ تبت إِلَيْك وَأَنا أول الْمُؤمنِينَ} “Seni tenzih ederim, sana tövbe ettim ve ben inananların ilkiyim” diyordu. Bu makamından sonra Mûsâ'yı her kim görürse ölürdü; bu yüzden Mûsâ yüzüne peçe taktı ve insanlarla arkasını dönerek konuşur oldu. Bir gün Mûsâ çölde iken bir de baktı ki

بِثَلَاثَة نفر يحفرون قبراً حَتَّى انْتَهوا إِلَى الضريح فجَاء مُوسَى حَتَّى أشرفع عَلَيْهِم فَقَالَ لَهُم: لمن تَحْفِرُونَ هَذَا الْقَبْر قَالُوا لَهُ: الرجل كَأَنَّهُ أَنْت أَو مثلك أَو فِي طولك أَو نَحْوك

üç kişi bir kabir kazıyorlar, nihayet lahit kısmına kadar geldiler. Mûsâ gelip başlarına dikildi ve onlara: "Bu kabri kimin için kazıyorsunuz?" dedi. Onlar da ona: "Sana benzeyen, senin gibi, senin boyunda veya senin heyetinde olan bir adam için [kazıyoruz].

فَلَو نزلت فقدرنا عَلَيْك هَذَا الضريح

İnip şu lahdi senin üzerinde ölçsek ya!" dediler.

فَنزل مُوسَى فتمدد فِي الضريح فَأمر الله الأَرْض فَانْطَبَقَتْ عَلَيْهِ

Mûsâ indi ve lahdin içine uzandı; bunun üzerine Allah toprağa emretti, o da üzerine kapandı.

وَأخرج أَحْمد وَعبد بن حميد وَالتِّرْمِذِيّ وَصَححهُ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن عدي فِي الْكَامِل وَأَبُو الشَّيْخ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي كتاب الرُّؤْيَة من طرق عَن أنس بن مَالك

Ahmed, Abd b. Humeyd, sahih olduğunu belirterek Tirmizî, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Kâmil'de İbn Adiy, Ebû'ş-Şeyh, sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Merdûye ve Kitâbü'r-Rü'ye'de Beyhakî çeşitli yollarla Enes b. Mâlik'ten bildirdiler:

أَن النَّبِي ﷺ قَرَأَ هَذِه الْآيَة {فَلَمَّا تجلى ربه للجبل جعله دكاً} قَالَ هَكَذَا وَأَشَارَ بِأُصْبُعَيْهِ وَوضع طرف إبهامه على أُنْمُلَة الْخِنْصر

Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem {فَلَمَّا تجلى ربه للجبل جعله دكاً} “Rabbi dağa tecelli edince onu yerle bir etti” ayetini okudu; "Şöyle" dedi, parmaklarıyla işaret etti ve başparmağının ucunu serçeparmağının boğumunun üzerine koydu.

وَفِي لفظ: على الْمفصل الْأَعْلَى من الْخِنْصر فساخ الْجَبَل {وخرّ مُوسَى صعقاً} وَفِي لفظ: فساخ الْجَبَل فِي الأَرْض فَهُوَ يهوي فِيهَا إِلَى يَوْم الْقِيَامَة

Bir lafızda: "Serçeparmağının en üst boğumuna [koydu] da dağ battı {وخرّ مُوسَى صعقاً} “ve Mûsâ baygın vaziyette yere yığıldı”" [şeklindedir]. Başka bir lafızda ise: "Dağ yere battı ve kıyamet gününe kadar onun içinde çökmeye devam etmektedir" [şeklindedir].

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ ابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق ثَابت عَن أنس عَن النَّبِي ﷺ فِي قَوْله {فَلَمَّا تجلى ربه للجبل} قَالَ أظهر مِقْدَار هَذَا وَوضع الإِبهام على خنصر الْأصْبع الصُّغْرَى فَقَالَ حميد: يَا أَبَا مُحَمَّد مَا تُرِيدُ إِلَى هَذَا فَضرب فِي صَدره وَقَالَ: من أَنْت يَا حميد وَمَا أَنْت يَا حميد يحدثني أنس بن مَالك عَن رَسُول الله ﷺ وَتقول أَنْت: مَا تُرِيدُ إِلَى هَذَا

Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, Sâbit vasıtasıyla Enes'ten, o da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den {فَلَمَّا تجلى ربه للجبل} “Rabbi dağa tecelli edince” kavli hakkında bildirdiler: "Şu kadarını gösterdi" buyurdu ve başparmağını küçük parmağı olan serçeparmağının üzerine koydu. Bunun üzerine Humeyd: "Ey Ebû Muhammed! Bununla ne kastediyorsun?" dedi. [Sâbit] onun göğsüne vurdu ve: "Sen kimsin ey Humeyd, ne cüretle ey Humeyd! Enes b. Mâlik bana Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklediyor, sen ise: 'Bununla ne kastediyorsun?' diyorsun!" dedi.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الْجَبَل الَّذِي أَمر الله أَن ينظر إِلَيْهِ: الطّور

Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan bildirdi: "Allah'ın, kendisine bakmasını emrettiği dağ, Tûr'dur."

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الرُّؤْيَة عَن ابْن عَبَّاس {فَلَمَّا تجلى ربه للجبل} قَالَ: مَا تجلى مِنْهُ إِلَّا قدر الْخِنْصر {جعله دكاً} قَالَ: تُرَابا {وخرّ مُوسَى صعقاً} قَالَ: مغشياً عَلَيْهِ

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve er-Rü'ye'de Beyhakî, İbn Abbâs'tan bildirdiler: {فَلَمَّا تجلى ربه للجبل} “Rabbi dağa tecelli edince” [hakkında]: "Ondan ancak serçeparmak kadarı tecelli etti" dedi. {جعله دكاً} “Onu yerle bir etti” [hakkında]: "Toprak haline getirdi" dedi. {وخرّ مُوسَى صعقاً} “Mûsâ da baygın vaziyette yere yığıldı” [hakkında]: "Kendinden geçmiş halde [yığıldı]" dedi.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن أبي هُرَيْرَة عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: لما تجلى الله لمُوسَى كَانَ يبصر دَبِيب النملة على الصَّفَا فِي اللَّيْلَة الظلماء من مسيرَة عشرَة فراسخ

Ebû'ş-Şeyh, Ebû Hüreyre'den, o da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den bildirdi: "Allah Mûsâ'ya tecelli ettiğinde, [Mûsâ] zifiri karanlık bir gecede on fersahlık mesafeden yalçın kaya üzerindeki karıncanın kıpırdanışını görebiliyordu."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أنس بن مَالك

İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, Enes b. Mâlik'ten bildirdiler:

أَن النَّبِي ﷺ قَالَ لما تجلى الله للجبل طارت لعظمته سِتَّة أجبل فَوَقَعت ثَلَاثَة بِالْمَدِينَةِ أحد وورقان ورضوى

Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Allah dağa tecelli edince, O'nun azametinden altı dağ uçup gitti; üçü Medine'ye düştü: Uhud, Verkân ve Radvâ.

وبمكة حراء وثبير وثور

Mekke'ye de [üçü düştü]: Hirâ, Sebîr ve Sevr."

وَأخرج الطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط عَن ابْن عَبَّاس

Taberânî el-Evsat'ta İbn Abbâs'tan bildirdi:

أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ لما تجلى الله لمُوسَى تطايرت سَبْعَة جبال

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Allah Mûsâ'ya tecelli edince yedi dağ etrafa uçuştu.

فَفِي الْحجاز مِنْهَا خَمْسَة وَفِي الْيمن إثنان فِي الْحجاز أحد وثبير وثور وورقان وَفِي الْيمن حصور وصير

Bunlardan beşi Hicaz'da, ikisi ise Yemen'dedir. Hicaz'dakiler: Uhud, Sebîr, Sevr ve Verkân'dır; Yemen'dekiler ise: Husûr ve Sayr'dır."

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عَليّ بن أبي طَالب فِي قَوْله {فَلَمَّا تجلى ربه للجبل جعله دكاً} قَالَ: اسْمَع مُوسَى قَالَ لَهُ: إِنِّي أَنا الله قَالَ: وَذَاكَ عَشِيَّة عَرَفَة وَكَانَ الْجَبَل بالموقف فَانْقَطع على سبع قطع

İbn Merdûye, Ali b. Ebî Tâlib'den {فَلَمَّا تجلى ربه للجبل جعله دكاً} “Rabbi dağa tecelli edince onu yerle bir etti” kavli hakkında bildirdi: "Mûsâ'ya işittirdi, ona: 'Şüphesiz ben Allah'ım' buyurdu. Bu, Arefe akşamı idi; dağ ise mevkıfte (vakfe yerinde) idi ve yedi parçaya ayrıldı.

قِطْعَة سَقَطت بَين يَدَيْهِ وَهُوَ الَّذِي يقوم الإِمام عِنْده فِي الْموقف يَوْم عَرَفَة وبالمدينة ثَلَاثَة طيبَة وَأحد ورضوى وطور سيناء بِالشَّام

Bir parçası önüne düştü ki o, Arefe günü mevkıfte imamın yanında durduğu yerdir. Üç tanesi Medine'dedir: Taybe, Uhud ve Radvâ. Tûr-i Sînâ ise Şam'dadır.

وَإِنَّمَا سمي الطّور: لِأَنَّهُ طَار فِي الْهَوَاء إِلَى الشَّام

Tûr'a bu ismin verilmesi, havada Şam'a doğru uçup gitmiş (târe) olmasındandır."

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عمر قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ فِي قَوْله {فَلَمَّا تجلى ربه للجبل جعله دكاً} قَالَ أخرج خِنْصره

İbn Merdûye, İbn Ömer'den bildirdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem {فَلَمَّا تجلى ربه للجبل جعله دكاً} “Rabbi dağa tecelli edince onu yerle bir etti” kavli hakkında: "Serçeparmağını çıkardı" buyurdu.

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أنس أَن النَّبِي ﷺ قَرَأَ {فَلَمَّا تجلى ربه للجبل جعله دكا} مثقلة ممدودة

İbn Merdûye, Enes'ten bildirdi: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem {فَلَمَّا تجلى ربه للجبل جعله دكا} “Rabbi dağa tecelli edince onu yerle bir etti” ayetini [kef harfini] şeddeli ve [hemzeli olarak] uzatarak (dekkâe şeklinde) okudu.

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن أنس أَن النَّبِي ﷺ قَرَأَ {دكاً} منوّنة وَلم يمده

İbn Merdûye ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, Enes'ten bildirdiler: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem {دكاً} kelimesini tenvinli okudu ve uzatmadı.

وَأخرج أَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن مُعَاوِيَة بن قُرَّة عَن أَبِيه قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ فَلَمَّا تجلى ربه للجبل طارت لعظمته سِتَّة أجبل فوقعن بِالْمَدِينَةِ أحد وورقان ورضوى وَوَقع بِمَكَّة ثَوْر وثبير وحراء

Ebû Nuaym el-Hilye'de Muâviye b. Kurre'den, o da babasından bildirdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Rabbi dağa tecelli edince, O'nun azametinden altı dağ uçup gitti; üçü Medine'ye düştü: Uhud, Verkân ve Radvâ; Mekke'ye de Sevr, Sebîr ve Hirâ düştü."

وَأخرج ابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس

İbn Cerîr, İbn Merdûye ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Abbâs'tan bildirdiler:

أَن مُوسَى لما كَلمه ربه أحب أَن ينظر إِلَيْهِ فَسَأَلَهُ فَقَالَ {لن تراني وَلَكِن انْظُر إِلَى الْجَبَل} قَالَ: فحف حول الْجَبَل بِالْمَلَائِكَةِ وحف حول الْمَلَائِكَة بِنَار وحف حول النَّار بِالْمَلَائِكَةِ وحف حَولهمْ بِنَار ثمَّ تجلى رَبك للجبل تجلى مِنْهُ مثل الْخِنْصر فَجعل الْجَبَل دكاً وخر مُوسَى صعقاً فَلم يزل صعقاً مَا شَاءَ الله ثمَّ إِنَّه أَفَاق فَقَالَ {سُبْحَانَكَ تبت إِلَيْك وَأَنا أول الْمُؤمنِينَ} يَعْنِي أوّل الْمُؤمنِينَ من بني إِسْرَائِيل

Mûsâ ile Rabbi konuştuğunda, O'na bakmayı arzu etti ve O'ndan bunu istedi. [Rabbi de] {لن تراني وَلَكِن انْظُر إِلَى الْجَبَل} “Beni asla göremezsin; fakat dağa bak” buyurdu. [İbn Abbâs] dedi ki: Dağın etrafı meleklerle kuşatıldı, meleklerin etrafı ateşle kuşatıldı, ateşin etrafı meleklerle kuşatıldı ve onların etrafı da ateşle kuşatıldı. Sonra Rabbin dağa tecelli etti; Ondan serçeparmak kadarı tecelli etti; böylece dağı yerle bir etti ve Mûsâ baygın vaziyette yere kapandı. Allah'ın dilediği kadar baygın kaldı, sonra ayıldı ve {سُبْحَانَكَ تبت إِلَيْك وَأَنا أول الْمُؤمنِينَ} “Seni tenzih ederim, sana tövbe ettim ve ben inananların ilkiyim” dedi. Yani İsrailoğullarından ilk inananım [demek istedi].

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {فَلَمَّا تجلى ربه للجبل} قَالَ: كشف بعض الْحجب

İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den {فَلَمَّا تجلى ربه للجبل} “Rabbi dağa tecelli edince” kavli hakkında bildirdiler: "Hicaplardan bazılarını açtı" dedi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة أَنه كَانَ يقْرَأ هَذَا الْحَرْف {فَلَمَّا تجلى ربه للجبل جعله دكاً} قَالَ: كَانَ حجرا أَصمّ فَلَمَّا تجلى لَهُ صَار تَلا تُرَابا دكاً من الدكوات

İbnu'l-Münzir, İkrime'den bildirdi ki o, bu kelimeyi {فَلَمَّا تجلى ربه للجبل جعله دكاً} “Rabbi dağa tecelli edince onu yerle bir etti” şeklinde okur ve şöyle derdi: "Sert ve yalçın bir kaya idi; O tecelli edince dümdüz toprak tepeciklerinden bir tepe haline geldi."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن سُفْيَان فِي قَوْله {فَلَمَّا تجلى ربه للجبل جعله دكاً} قَالَ: ساخ الْجَبَل إِلَى الأَرْض حَتَّى وَقع فِي الْبَحْر فَهُوَ يذهب بعد

İbn Ebî Hâtim, İbnu'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh, Süfyân'dan {فَلَمَّا تجلى ربه للجبل جعله دكاً} “Rabbi dağa tecelli edince onu yerle bir etti” kavli hakkında bildirdiler: "Dağ yere battı, nihayet denize kadar gitti; o hâlâ batmaya devam etmektedir" dedi.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن أبي معشر قَالَ: مكث مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَة لَا ينظر إِلَيْهِ أحد إِلَّا مَاتَ من نور رب الْعَالمين ومصداق ذَلِك فِي كتاب الله {فَلَمَّا تجلى ربه للجبل جعله دكاً} قَالَ: تُرَابا

Ebû'ş-Şeyh, Ebû Ma'şer'den bildirdi: "Mûsâ kırk gece boyunca öyle bir halde kaldı ki Âlemlerin Rabbi'nin nurundan dolayı ona kim baksa ölüyordu. Bunun Allah'ın Kitabı'ndaki doğrulaması ise: {فَلَمَّا تجلى ربه للجبل جعله دكاً} “Rabbi dağa tecelli edince onu yerle bir etti” ayetidir." [Ebû Ma'şer]: "[Yani] toprak yaptı" dedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن عُرْوَة بن رُوَيْم قَالَ: كَانَت الْجبَال قبل أَن يتجلى الله لمُوسَى على الطّور صمًّا ملساً لَيْسَ فِيهَا كهوف وَلَا شقوق فَلَمَّا تجلى الله لمُوسَى على الطّور صَار الطّور دكاً وتفطرت الْجبَال فَصَارَت فِيهَا هَذِه الكهوف والشقوق

İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Urve b. Ruveym'den bildirdiler: "Allah Tûr üzerinde Mûsâ'ya tecelli etmeden önce dağlar sert ve pürüzsüzdü; onlarda mağaralar ve yarıklar yoktu. Allah Tûr üzerinde Mûsâ'ya tecelli edince Tûr yerle bir oldu ve dağlar yarıldı; böylece içlerinde bu mağaralar ve yarıklar oluştu."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْأَعْمَش فِي قَوْله {دكاً} قَالَ: الأَرْض المستوية

İbn Ebî Hâtim, el-A'meş'ten {دكاً} “yerle bir” kavli hakkında bildirdi: "Düzlenmiş yer" dedi.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة {جعله دكاً} قَالَ: دك بعضه بَعْضًا

Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den {جعله دكاً} “onu yerle bir etti” kavli hakkında bildirdiler: "Bir kısmını diğer kısmına çarparak ufaladı" dedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس {وخر مُوسَى صعقاً} قَالَ: غشي عَلَيْهِ إِلَّا أَن روحه فِي جسده {فَلَمَّا أَفَاق قَالَ} لعظم مَا رأى {سُبْحَانَكَ} تَنْزِيها الله من أَن يرَاهُ {تبت إِلَيْك} رجعت عَن الْأَمر الَّذِي كنت عَلَيْهِ {وَأَنا أول الْمُؤمنِينَ} يَقُول: أول المصدقين الْآن أَنه لَا يراك أحد

İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan bildirdiler: {وخر مُوسَى صعقاً} “Mûsâ da baygın vaziyette yere yığıldı” [kavli hakkında]: "Ruhu bedeninde olmakla birlikte kendinden geçti" dedi. Gördüğü şeyin büyüklüğünden ötürü {فَلَمَّا أَفَاق قَالَ} “Ayılınca dedi ki:” {سُبْحَانَكَ} “Seni tenzih ederim”; yani O'nun görülmesinden Allah'ı tenzih ederek, {تبت إِلَيْك} “Sana tövbe ettim”; yani üzerinde bulunduğum bu durumdan geri döndüm, {وَأَنا أول الْمُؤمنِينَ} “Ve ben inananların ilkiyim”; yani 'Şu anda seni kimsenin göremeyeceğini ilk tasdik eden benim' demektedir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس {وَأَنا أوّل الْمُؤمنِينَ} يَقُول: أَنا أول من يُؤمن أَنه لَا يراك شَيْء من خلقك

İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, İbn Abbâs'tan bildirdiler: {وَأَنا أوّل الْمُؤمنِينَ} “Ve ben inananların ilkiyim” [kavli hakkında] şöyle demektedir: "Yaratıklarından hiçbir şeyin seni göremeyeceğine ilk inanan benim."

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وخر مُوسَى صعقاً} أَي مَيتا {فَلَمَّا أَفَاق} قَالَ: فَلَمَّا رد عَلَيْهِ روحه وَنَفسه {قَالَ سُبْحَانَكَ تبت إِلَيْك وَأَنا أول الْمُؤمنِينَ} أَنه لن تراك نفس فتحيا وإليها يفزع كل عَالم

Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den {وخر مُوسَى صعقاً} “Mûsâ da baygın vaziyette yere yığıldı” kavli hakkında bildirdiler: "Yani ölü olarak [yığıldı]." {فَلَمَّا أَفَاق} “Ayılınca” [hakkında] dedi ki: Ruhu ve nefesi kendisine iade edilince {قَالَ سُبْحَانَكَ تبت إِلَيْك وَأَنا أول الْمُؤمنِينَ} “'Seni tenzih ederim, sana tövbe ettim ve ben inananların ilkiyim' dedi”; yani hiçbir canlının seni görüp de hayatta kalamayacağına [ilk inanan benim; bu manaya] her âlim sığınır.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {تبت إِلَيْك} قَالَ: من سُؤَالِي إياك الرُّؤْيَة {وَأَنا أول الْمُؤمنِينَ} قَالَ: أول قومِي إِيمَانًا

Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den bildirdiler: {تبت إِلَيْك} “Sana tövbe ettim” kavli hakkında: "Senden [seni] görmeyi istemekten [tövbe ettim]" dedi. {وَأَنا أول الْمُؤمنِينَ} “Ve ben inananların ilkiyim” kavli hakkında ise: "Kavmimden ilk iman edenim" dedi.

وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخ عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {وَأَنا أوّل الْمُؤمنِينَ} قَالَ: قد كَانَ إِذن قبله مُؤمنُونَ وَلَكِن يَقُول: أَنا أول من آمن بِأَنَّهُ لَا يراك أحد من خلقك إِلَى يَوْم الْقِيَامَة

Abd b. Humeyd ve Ebû'ş-Şeyh, Ebu'l-Âliye'den {وَأَنا أوّل الْمُؤمنِينَ} “Ve ben inananların ilkiyim” kavli hakkında bildirdiler: "Oysa şüphesiz ondan önce de müminler vardı; fakat o: 'Kıyamet gününe kadar yaratıklarından hiçbir kimsenin seni göremeyeceğine ilk iman eden benim' demektedir" dedi.

وَأخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي سعيد عَن النَّبِي ﷺ قَالَ لَا تخيروني من بَين الْأَنْبِيَاء فَإِن النَّاس يصعقون يَوْم الْقِيَامَة فَأَكُون أول

Ahmed, Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd ve İbn Merdûye, Ebû Saîd'den, o da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den bildirdiler: "Beni peygamberler arasında üstün tutmayın; zira kıyamet gününde insanlar bayılacaklar ve ilk

من يفِيق فَإِذا مُوسَى آخذ بقائمة من قَوَائِم الْعَرْش فَلَا أَدْرِي أَفَاق قبلي أم جوِزيَ بصعقة الطّور

ayılacak olan ben olacağım. Bir de bakacağım ki Mûsâ Arş'ın sütunlarından birini tutmuş vaziyettedir. Artık benden önce mi ayıldı, yoksa Tûr'daki bayılmasının karşılığı mı sayıldı, bilemem."

- الْآيَة (١٤٤ - ١٤٥)

- Âyet (144 - 145)

- أخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن شودب قَالَ: أوحى الله إِلَى مُوسَى أَتَدْرِي لم اصطفيتك على النَّاس برسالاتي وبكلامي قَالَ: لَا يَا رب

- Ebû'ş-Şeyh, İbn Şevzeb'den bildirdi: Allah Mûsâ'ya: "Seni risaletlerimle ve konuşmamla insanlar arasından niçin seçtiğimi biliyor musun?" diye vahyetti. O da: "Hayır ey Rabbim" dedi.

قَالَ: إِنَّه لم يتواضع لي تواضعك أحد

[Rabbi]: "Çünkü bana karşı senin tevazu gösterdiğin gibi hiç kimse tevazu göstermedi" buyurdu.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن كَعْب قَالَ: قَالَ مُوسَى: يَا رب دلَّنِي على عمل إِذا عملته كَانَ شكرا لَك فِيمَا اصطنعت إِلَى

İbn Ebî Şeybe, Ka'b'dan bildirdi: Mûsâ: "Ey Rabbim! Bana öyle bir amel göster ki onu yaptığımda, bana yaptıklarına bir şükür olsun" dedi.

قَالَ: يَا مُوسَى قل لَا إِلَه إِلَّا الله وَحده لَا شريك لَهُ لَهُ الْملك وَله الْحَمد وَهُوَ على كل شَيْء قدير

[Rabbi] buyurdu ki: "Ey Mûsâ! 'Lâ ilâhe illallâhü vahdehû lâ şerîke leh, lehü'l-mülkü ve lehü'l-hamdü ve hüve alâ külli şey'in kadîr' (Allah'tan başka ilah yoktur; O tektir, ortağı yoktur, mülk O'nundur, hamd O'nadır ve O her şeye kadirdir) de."

قَالَ: فَكَانَ مُوسَى أَرَادَ من الْعَمَل مَا هُوَ أَنْهَك لجسمه مِمَّا أَمر بِهِ فَقَالَ لَهُ: يَا مُوسَى لَو أَن السَّمَوَات السَّبع وَالْأَرضين السَّبع وضعت فِي كفة وَوضعت لَا إِلَه إِلَّا الله فِي كفة لرجحت بِهن

[Ka'b] dedi ki: Mûsâ, emredilenden daha fazla bedenini yoracak bir amel istemiş gibiydi. Bunun üzerine ona şöyle buyruldu: "Ey Mûsâ! Eğer yedi kat gök ve yedi kat yer bir kefeye konulsa, 'Lâ ilâhe illallâh' da diğer kefeye konulsa, muhakkak ki onlara ağır basardı."

قَوْله تَعَالَى: {وكتبنا لَهُ فِي الألواح من كل شَيْء موعظة وتفصيلاً لكل شَيْء}

Yüce Allah'ın: {وكتبنا لَهُ فِي الألواح من كل شَيْء موعظة وتفصيلاً لكل شَيْء} “Biz levhalarda onun için her şeyden bir öğüt ve her şeyin açıklamasını yazdık” kavli.

أخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة قَالَ: كتبت التَّوْرَاة بأقلام من ذهب

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, İkrime'den bildirdiler: "Tevrat altından kalemlerle yazıldı."

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن عَليّ بن أبي طَالب قَالَ: كتب الله الألواح لمُوسَى وَهُوَ يسمع صريف الأقلام فِي الألواح

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, Ali b. Ebî Tâlib'den bildirdiler: "Allah levhaları Mûsâ için yazdı; o da levhalardaki kalemlerin cızırtısını işitiyordu."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن جَعْفَر بن مُحَمَّد عَن أَبِيه عَن جده عَن النَّبِي ﷺ قَالَ الألواح الَّتِي أنزلت على مُوسَى كَانَت من سدر الْجنَّة كَانَ طول اللَّوْح إثني عشر ذِرَاعا

İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, Ca'fer b. Muhammed'den, o babasından, o dedesinden, o da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den bildirdiler: "Mûsâ'ya indirilen levhalar cennetin sidr [ağacın]dan idi; levhanın uzunluğu on iki arşındı."

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن جريج قَالَ: أخْبرت أَن الألواح من زبرجد وَمن زمرد الْجنَّة أَمر الرب تَعَالَى جِبْرِيل فجَاء بهَا من عدن وكتبها بِيَدِهِ بالقلم الَّذِي كتب بِهِ الذّكر واستمد الرب من نهر النُّور وَكتب بِهِ الألواح

Ebû'ş-Şeyh, İbn Cüreyc'den bildirdi: Bana bildirildiğine göre levhalar zebercedden ve cennet zümrüdündendi. Yüce Rab Cibrîl'e emretti, o da onları Adn'den getirdi. [Rab] zikri yazdığı kalemle onları Kendi eliyle yazdı; Rab Nur nehrinden mürekkep aldı ve onunla levhaları yazdı.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: كَانُوا يَقُولُونَ: كَانَت الألواح من ياقوتة وانا أَقُول: إِنَّمَا كَانَت من زبرجد وكتابها الذَّهَب كتبهَا الله بِيَدِهِ فَسمع أهل السَّمَوَات صريف الْقَلَم

İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den bildirdi: Onlar "Levhalar yakuttandı" derlerdi; ben ise "Onlar sadece zeberceddendi, yazısı da altındandı. Allah onları Kendi eliyle yazdı ve gök ehli kalemin cızırtısını işitti" derim.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن أبي الْعَالِيَة قَالَ: كَانَت أَلْوَاح مُوسَى من برد

İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Ebu'l-Âliye'den bildirdiler: "Mûsâ'nın levhaları doludandı."

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد قَالَ: كَانَت الألواح من زمرد أَخْضَر أَمر الرب تَعَالَى جِبْرِيل فجَاء بهَا من عدن فَكتب الرب بِيَدِهِ بالقلم الَّذِي كتب بِهِ الذّكر واستمد الرب من نهر النُّور وَكتب بِهِ الألواح

İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den bildirdi: "Levhalar yeşil zümrüttendi. Yüce Rab Cibrîl'e emretti, o da onları Adn'den getirdi. Rab, zikri yazdığı kalemle Kendi eliyle yazdı; Rab Nur nehrinden mürekkep aldı ve onunla levhaları yazdı."

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن عَطاء قَالَ: كتب الله التَّوْرَاة لمُوسَى بِيَدِهِ وَهُوَ مُسْند ظَهره إِلَى الصَّخْرَة يسمع صريف الْقَلَم فِي أَلْوَاح من زمرد لَيْسَ بَينه وَبَينه إِلَّا الْحجاب

Ebû'ş-Şeyh, Atâ'dan bildirdi: "Allah Tevrat'ı Mûsâ için Kendi eliyle yazdı. O, sırtını kayaya dayamış vaziyette zümrütten levhalardaki kalemin cızırtısını işitiyordu; Kendisiyle O'nun arasında hicaptan başka bir şey yoktu."

وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة قَالَ: إِن الله لم يمش شَيْئا إِلَّا ثَلَاثَة

Abd b. Humeyd, İkrime'den bildirdi: "Allah üç şey dışında hiçbir şeye [bizzat] dokunmadı:

خلق آدم بِيَدِهِ وغرس الْجنَّة بِيَدِهِ وَكتب التَّوْرَاة بِيَدِهِ

Âdem'i Kendi eliyle yarattı, cenneti Kendi eliyle dikti ve Tevrat'ı Kendi eliyle yazdı."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن حَكِيم بن جَابر قَالَ: أخْبرت أَن الله ﵎ لم يمس من خلقه بِيَدِهِ شَيْئا إِلَّا ثَلَاثَة أَشْيَاء

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Hakîm b. Câbir'den bildirdiler: Bana bildirildiğine göre Allah celle celâluhu, yarattıklarından üç şey dışında hiçbir şeye Kendi eliyle dokunmadı:

غرس الْجنَّة بِيَدِهِ وَجعل ترابها الورس والزعفران وجبالها الْمسك وَخلق آدم بِيَدِهِ وَكتب التَّوْرَاة لمُوسَى بِيَدِهِ

Cenneti Kendi eliyle dikti; toprağını vers ve safran, dağlarını da misk kıldı. Âdem'i Kendi eliyle yarattı ve Mûsâ için Tevrat'ı Kendi eliyle yazdı.

وَأخرج عبد بن حميد عَن وردان بن خَالِد قَالَ خلق الله آدم بِيَدِهِ وَخلق جِبْرِيل بِيَدِهِ وَخلق الْقَلَم بِيَدِهِ وَخلق عَرْشه بِيَدِهِ وَكتب الْكتاب الَّذِي عِنْده لَا يطلع عَلَيْهِ غَيره بِيَدِهِ وَكتب التَّوْرَاة بِيَدِهِ

Abd b. Humeyd, Verdân b. Hâlid'den bildirdi: "Allah Âdem'i Kendi eliyle yarattı, Cibrîl'i Kendi eliyle yarattı, kalemi Kendi eliyle yarattı, Arş'ını Kendi eliyle yarattı; Kendi katındaki, Kendisinden başkasının muttali olamayacağı kitabı Kendi eliyle yazdı ve Tevrat'ı Kendi eliyle yazdı."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: أعطيَ مُوسَى التَّوْرَاة فِي سَبْعَة أَلْوَاح من زبرجد فِيهَا تبيان لكل شَيْء وموعظة فَلَمَّا جَاءَ بهَا فَرَأى بني إِسْرَائِيل عكوفاً على عبَادَة الْعجل رمى بِالتَّوْرَاةِ من يَده فتحطمت فَرفع الله مِنْهَا سِتَّة أَسْبَاع وَبَقِي سبع

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan bildirdi: "Mûsâ'ya Tevrat zebercedden yedi levha içinde verildi; onlarda her şeyin açıklaması ve öğüt vardı. Onu getirdiğinde İsrâiloğulları'nı buzağıya tapmaya kapanmış görünce, Tevrat'ı elinden fırlatıp attı ve [levhalar] kırıldı. Bunun üzerine Allah ondan yedide altısını kaldırdı, geriye yedide biri kaldı."

وَأخرج عبد بن حميد عَن مغيث الشَّامي قَالَ: بَلغنِي أَن الله تَعَالَى لم يخلق بِيَدِهِ إِلَّا ثَلَاثَة أَشْيَاء الْجنَّة غرسها بِيَدِهِ وآدَم خلقه بِيَدِهِ والتوراة كتبهَا بِيَدِهِ

Abd b. Humeyd, Muğîs eş-Şâmî'den bildirdi: Bana ulaştığına göre Yüce Allah Kendi eliyle ancak üç şeyi yarattı: Cenneti Kendi eliyle dikti, Âdem'i Kendi eliyle yarattı ve Tevrat'ı Kendi eliyle yazdı.

وَأخرج الطَّبَرَانِيّ فِي السّنة عَن ابْن عمر قَالَ: خلق الله آدم بِيَدِهِ وَخلق جنَّة عدن بِيَدِهِ وَكتب التَّوْرَاة بِيَدِهِ ثمَّ قَالَ لسَائِر الْأَشْيَاء: كن فَكَانَ

Taberânî es-Sünne'de İbn Ömer'den bildirdi: "Allah Âdem'i Kendi eliyle yarattı, Adn cennetini Kendi eliyle yarattı ve Tevrat'ı Kendi eliyle yazdı. Sonra diğer şeylere 'Ol' dedi, onlar da oluverdi."

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ {وكتبنا لَهُ فِي الألواح من كل شَيْء} أمروا بِهِ ونهوا عَنهُ

Ebû'ş-Şeyh, es-Süddî'den bildirdi: {وكتبنا لَهُ فِي الألواح من كل شَيْء} “Biz levhalarda onun için her şeyden [...] yazdık”; emrolundukları ve nehyolundukları şeylerden [yazdık].

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وكتبنا لَهُ فِي الألواح من كل شَيْء موعظة وتفصيلاً لكل شَيْء} قَالَ: مِمَّا أمروا بِهِ ونهوا عَنهُ

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Yüce Allah'ın: {وكتبنا لَهُ فِي الألواح من كل شَيْء موعظة وتفصيلاً لكل شَيْء} “Biz levhalarda onun için her şeyden bir öğüt ve her şeyin açıklamasını yazdık” kavli hakkında Mücâhid'den bildirdiler: "Emrolundukları ve nehyolundukları şeylerden [yazdık] demektir."

وَأخرج الْحَاكِم فِي الْمُسْتَدْرك وَصَححهُ وَضَعفه الذَّهَبِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِن الله يَقُول فِي كِتَابه لمُوسَى {إِنِّي اصطفيتك على النَّاس} الْأَعْرَاف الْآيَة ١٤٤

Hâkim el-Müstedrek'te -ki o sahih olduğunu belirtmiş, Zehebî ise zayıf görmüştür- İbn Abbâs'tan bildirdi: Allah Kitabı'nda Mûsâ'ya {إِنِّي اصطفيتك على النَّاس} “Şüphesiz Ben seni insanlar üzerine seçtim” (A'râf 144) ve

{وكتبنا لَهُ فِي الألواح من كل شَيْء} قَالَ: فَكَانَ يرى أَن جَمِيع الْأَشْيَاء قد أَثْبَتَت لَهُ كَمَا ترَوْنَ أَنْتُم علماءكم فَلَمَّا انْتهى إِلَى سَاحل الْبَحْر لَقِي الْعَالم فاستنطقه فَأقر لَهُ بِفضل علمه وَلم يحسده الحَدِيث

{وكتبنا لَهُ فِي الألواح من كل شَيْء} “Biz levhalarda onun için her şeyden [...] yazdık” buyurmaktadır. [İbn Abbâs] dedi ki: Mûsâ -sizin âlimlerinizi gördüğünüz gibi- bütün şeylerin kendisine verildiğini düşünüyordu. Deniz sahiline vardığında o âlime (Hızır'a) rastladı ve onu konuşturdu; onun ilminin üstünlüğünü ikrar etti ve ona haset etmedi... -hadisin devamı-

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس

İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan bildirdi:

أَن مُوسَى لما كربه الْمَوْت قَالَ: هَذَا من أجل آدم قد كَانَ الله جعلنَا فِي دَار مثوى لَا نموت فخطا آدم انزلنا هُنَا

Mûsâ'ya ölüm sıkıntısı geldiğinde: "Bu, Âdem yüzündendir! Allah bizi ölmeyeceğimiz bir ikamet yurduna yerleştirmişti de Âdem'in hatası bizi buraya indirdi" dedi.

فَقَالَ الله لمُوسَى: أبْعث لَك آدم فتخاصمه قَالَ: نعم

Bunun üzerine Allah Mûsâ'ya: "Sana Âdem'i dirilteyim de onunla tartışır mısın?" buyurdu. O da: "Evet" dedi.

فَلَمَّا بعث الله آدم سَأَلَهُ مُوسَى فَقَالَ: لَوْلَا أَنْت لم نَكُنْ هَهُنَا

Allah Âdem'i diriltince Mûsâ ona sordu ve: "Sen olmasaydın biz burada olmazdık" dedi.

فَقَالَ لَهُ آدم: قد أَتَاك الله من كل شَيْء موعظة وتفصيلاً أفلست تعلم أَنه {مَا أصَاب من مُصِيبَة فِي الأَرْض وَلَا فِي أَنفسكُم إِلَّا فِي كتاب من قبل أَن نبرأها} الْحَدِيد الْآيَة ٢٢ قَالَ مُوسَى: بلَى فخصمه آدم

Âdem ona dedi ki: "Allah sana her şeyden bir öğüt ve açıklama vermiştir. Bilmiyor musun ki: {مَا أصَاب من مُصِيبَة فِي الأَرْض وَلَا فِي أَنفسكُم إِلَّا فِي كتاب من قبل أَن نبرأها} “Yeryüzünde vuku bulan ve sizin başınıza gelen hiçbir musibet yoktur ki, biz onu yaratmadan önce bir kitapta olmasın” (Hadîd 22)?" Mûsâ: "Evet [biliyorum]" dedi. Böylece Âdem onu delille yendi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ الله ﷿ كتب فِي الألواح ذكر مُحَمَّد ﷺ وَذكر أمته وَمَا ذخر لَهُم من عِنْده وَمَا يسر عَلَيْهِم فِي دينهم وَمَا وسع عَلَيْهِم فِيمَا أحل لَهُم

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan bildirdi: Allah azze ve celle levhalarda Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in zikrini, ümmetinin zikrini, Kendi katından onlar için sakladıklarını, dinlerinde onlara sağladığı kolaylıkları ve kendilerine helal kıldığı şeylerde onlara tanıdığı genişliği yazmıştı.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مَيْمُون بن مهْرَان قَالَ: فِيمَا كتب الله لمُوسَى فِي الألواح: يَا مُوسَى لَا تحلف بِي كَاذِبًا فَإِنِّي لَا أزكي عمل من حلف بِي كذبا

İbn Ebî Hâtim, Meymûn b. Mihrân'dan bildirdi: Allah'ın Mûsâ için levhalarda yazdığı şeyler arasında şunlar vardı: "Ey Mûsâ! Benim adıma yalan yere yemin etme; çünkü Ben, Benim adıma yalan yere yemin edenin amelini temize çıkarmam."

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن وهب بن مُنَبّه فِي قَوْله {وكتبنا لَهُ فِي الألواح من كل شَيْء} قَالَ: كتب لَهُ اعبدني وَلَا تشرك بِي شَيْئا من أهل السَّمَاء وَلَا من أهل الأَرْض فَإِن كل ذَلِك خلقي فَإِذا أشرك بِي غضِبت وَإِذا غضِبت لعنت وَإِن لَعْنَتِي تدْرك الرَّابِع من الْوَلَد وَإِنِّي إِذا أَطَعْت رضيت وَإِذا رضيت باركت وَالْبركَة مني تدْرك الْأمة بعد الْأمة وَلَا تحلف باسمي كَاذِبًا فَإِنِّي

Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Yüce Allah'ın: {وكتبنا لَهُ فِي الألواح من كل شَيْء} “Biz levhalarda onun için her şeyden [...] yazdık” kavli hakkında Vehb b. Münebbih'ten bildirdiler: Ona şöyle yazdı: "Bana kulluk et; ne gök ehlinden ne de yer ehlinden hiçbir şeyi Bana ortak koşma; çünkü bunların hepsi Benim mahlukumdur. Bana ortak koşulduğunda gazap ederim; gazap ettiğimde lanet ederim; şüphesiz Benim lanetim dördüncü kuşak evlada kadar ulaşır. Bana itaat edildiğinde ise razı olurum; razı olduğumda bereket veririm ve Benden gelen bereket ümmetten sonraki ümmete kadar ulaşır. İsmimle yalan yere yemin etme; zira Ben,

لَا أزكي من حلف باسمي كَاذِبًا وَوقر والديك فَإِنَّهُ من وقر وَالِديهِ مددت لَهُ فِي عمره ووهبت لَهُ ولدا يبره وَمن عق وَالِديهِ قصرت لَهُ فِي عمره ووهبت لَهُ ولدا يعقه واحفظ السبت فَإِنَّهُ آخر يَوْم فرغت فِيهِ من خلقي وَلَا تزن وَلَا تسرق وَلَا تولّ وَجهك عَن عدوي وَلَا تزن بِامْرَأَة جَارك الَّذِي يأمنك وَلَا تغلب جَارك على مَاله وَلَا تخلفه على امْرَأَته

ismimle yalan yere yemin edeni temize çıkarmam. Anne babana saygı göster; zira kim anne babasına saygı gösterirse onun ömrünü uzatırım ve ona kendisine itaat eden evlat bağışlarım; kim de anne babasına asilik ederse onun ömrünü kısaltırım ve ona kendisine isyan eden evlat veririm. Cumartesi gününe riayet et; çünkü o, yaratmamı bitirdiğim son gündür. Zina etme, hırsızlık yapma, düşmanımdan yüz çevirme, sana güvenen komşunun hanımıyla zina etme, komşunun malına el koyma ve onun ardından hanımına hıyanet etme."

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن أبي حزرة الْقَاص ان الْعشْر الْآيَات الَّتِي كتب الله تَعَالَى لمُوسَى فِي الألواح: أَن اعبدني وَلَا تشرك بِي شَيْئا وَلَا تحلف باسمي كَاذِبًا فَإِنِّي لَا أزكي وَلَا أطهر من حلف باسمي كَاذِبًا واشكر لي ولوالديك أنسأ لَك فِي أَجلك وأقيك المتالف وَلَا تسرق وَلَا تزن فأحجب عَنْك نور وَجْهي وَلَا تغلق عَن دعائك أَبْوَاب سماواتي وَلَا تغدر بحليل جَارك واحب للنَّاس مَا تحب لنَفسك وَلَا تشهد بِمَا لم يعِ سَمعك ويفقه قَلْبك فَإِنِّي وَاقِف أهل الشَّهَادَات على شَهَادَتهم يَوْم الْقِيَامَة ثمَّ سائلهم عَنْهَا وَلَا تذبح لغيري وَلَا يَصعد إِلَى من قرْبَان أهل الأَرْض إِلَّا مَا ذكر عَلَيْهِ اسْمِي

Ebû'ş-Şeyh ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Ebû Hazre el-Kâss'tan bildirdiler: Yüce Allah'ın Mûsâ için levhalarda yazdığı on ayet [şunlardır]: "Bana kulluk et ve Bana hiçbir şeyi ortak koşma; ismimle yalan yere yemin etme; zira Ben, ismimle yalan yere yemin edeni temize çıkarmam ve arındırmam. Bana ve anne babana şükret ki ecelini erteleyeyim ve seni helak edici şeylerden koruyayım. Hırsızlık yapma ve zina etme; yoksa yüzümün nurunu senden perdelerim ve dualarına göklerimin kapılarını kaparım. Komşunun hanımına hıyanet etme, kendin için istediğini insanlar için de iste, kulağının kavramadığı ve kalbinin anlamadığı şeye şahitlik etme; zira Ben kıyamet gününde şahitlik ehlini şahitlikleri üzerine durduracağım, sonra da onlara bunu soracağım. Benden başkası için kurban kesme; yeryüzü ehlinin kurbanından Bana ancak üzerine ismim anılan şey yükselir."

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن عَطاء قَالَ: بَلغنِي أَن فِيمَا أنزل الله على مُوسَى ﵇: لَا تجالسوا أهل الاهواء فيحدثوا فِي قَلْبك مَا لم يكن

Beyhakî, Atâ'dan bildirdi: Bana ulaştığına göre Allah'ın Mûsâ aleyhisselâm'a indirdiği şeyler arasında şunlar vardı: "Heva ve heves sahipleriyle oturup kalkmayın; yoksa kalbinde daha önce bulunmayan şeyleri meydana getirirler."

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية وَابْن لال فِي مَكَارِم الْأَخْلَاق عَن جَابر بن عبد الله قَالَ: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول كَانَ فِيمَا أعْطى الله مُوسَى فِي الألواح الأول فِي أول مَا كتب عشرَة أَبْوَاب: يَا مُوسَى لَا تشرك بِي شَيْئا فقد حق القَوْل مني لتلفحن وُجُوه الْمُشْركين النَّار واشكر لي ولوالديك أقك المتالف وانسأ فِي عمرك وأحييك حَيَاة طيبَة وأقلبك إِلَى خير مِنْهَا وَلَا تقتل النَّفس الَّتِي حرمت إِلَّا بِالْحَقِّ فتضيق عَلَيْك الأَرْض برحبها وَالسَّمَاء باقطارها وتبوء بسخطي وَالنَّار وَلَا تحلف باسمي كَاذِبًا وَلَا آثِما فَإِنِّي لَا أطهر وَلَا أزكي من لم ينزهني ويعظم أسمائي وَلَا تحسد النَّاس على مَا أَعطيتهم من فضلي وَلَا تنفس عَلَيْهِم نعمتي ورزقي فَإِن الْحَاسِد عَدو نعمتي راد لقضائي ساخط لقسمتي الَّتِي أقسم بَين عبَادي وَمن لم يكن كَذَلِك فلست مِنْهُ وَلَيْسَ مني وَلَا تشهد بِمَا لم يع سَمعك ويحفظ عقلك وتعقد عَلَيْهِ قَلْبك فَإِنِّي وَاقِف أهل الشَّهَادَات على شَهَادَتهم يَوْم الْقِيَامَة ثمَّ سائلهم عَنْهَا سؤالا حثيثاً وَلَا تزن وَلَا تسرق وَلَا تزن بحليلة جَارك فأحجب عَنْك وَجْهي وَلَا تغلق عَنْك أَبْوَاب السَّمَاء

İbn Merdûye, Hilye'de Ebû Nuaym ve Mekârimü'l-Ahlâk'ta İbn Lâl, Câbir b. Abdillâh'tan bildirdiler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Allah'ın ilk levhalarda Mûsâ'ya verdikleri arasında, ilk yazdığı şeylerde on bâb vardı: 'Ey Mûsâ! Bana hiçbir şeyi ortak koşma; zira müşriklerin yüzlerini ateşin bürüyeceğine dair Benden çıkan söz kesinleşmiştir. Bana ve anne babana şükret ki seni helak edici şeylerden koruyayım, ömrünü uzatayım, seni güzel bir hayatla yaşatayım ve bundan daha hayırlısına çevireyim. Hakkı olmaksızın haram kıldığım canı öldürme; yoksa yer bütün genişliğiyle, gök de bütün bucaklarıyla sana dar gelir ve gazabıma ve cehenneme müstahak olursun. İsmimle yalan yere ve günahkârca yemin etme; zira Ben, Beni tenzih etmeyeni ve isimlerimi yüceltmeyeni temizlemem ve arındırmam. İnsanlara lütfumdan verdiğim şeylerden dolayı onlara haset etme, nimetimi ve rızkımı onlara çok görme; çünkü hasetçi kimse nimetimin düşmanı, kazamı reddeden, kullarım arasında taksim ettiğim kısmetime öfke duyan kimsedir. Kim böyle değilse Ben ondanım, o da Bendendir. Kulağının kavramadığı, aklının ezberlemediği ve kalbinin düğümlemediği şeye şahitlik etme; zira Ben kıyamet gününde şahitlik ehlini şahitlikleri üzerine durduracağım, sonra da onlara bundan ısrarla soracağım. Zina etme, hırsızlık yapma ve komşunun helaliyle zina etme; yoksa yüzümü senden gizler perdelerim ve göğün kapıları sana kapanır.

وأحبب للنَّاس مَا تحب لنَفسك وَلَا تذبحن لغيري فَإِنِّي لَا أقبل من القربان إِلَّا مَا ذكر عَلَيْهِ اسْمِي وَكَانَ خَالِصا لوجهي وتفرغ لي يَوْم السبت وَفرغ لي نَفسك وَجَمِيع أهل بَيْتك

İnsanlar için kendin için sevdiğini sev. Benden başkası için kurban kesme; zira Ben kurbanlardan ancak üzerine ismim anılan ve rızam için ihlasla yapılanı kabul ederim. Cumartesi günü Bana ibadet için vakit ayır; nefsini ve bütün ev halkını Bana vakfet.'"

فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن الله جعل السبت لمُوسَى عيداً وَاخْتَارَ لنا الْجُمُعَة فَجَعلهَا لنا عيداً

Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah cumartesiyi Mûsâ için bir bayram kıldı; bizim için de cumayı seçti ve onu bize bayram yaptı."

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن مَيْمُون بن مهْرَان قَالَ: مِمَّا كتب الله لمُوسَى فِي الألواح لَا تتمن مَال أَخِيك وَلَا أمراة أَخِيك

Ebû'ş-Şeyh, Meymûn b. Mihrân'dan bildirdi: Allah'ın levhalarda Mûsâ için yazdığı şeyler arasında şunlar vardı: "Kardeşinin malını ve kardeşinin hanımını temenni etme."

وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول عَن وهب بن مُنَبّه قَالَ: مَكْتُوب فِي التَّوْرَاة: شوقناكم فَلم تشتاقوا ونُحْنَا لكم فَلم تبكوا أَلا وان لله ملكا يُنَادي فِي السَّمَاء كل لَيْلَة: بشر القتَّالين بِأَن لَهُم عِنْد الله سَيْفا لَا ينَام وَهُوَ نَار جَهَنَّم أَبنَاء الْأَرْبَعين زرع قددنا حَصَاده أَبنَاء الْخمسين هلموا إِلَى الْحساب لَا عذر لكم أَبنَاء السِّتين مَاذَا قدمتم وماذا أخرتم أَبنَاء السّبْعين مَا تنْظرُون أَلا لَيْت الْخلق لم يخلقوا فَإِذا خلقُوا علمُوا لما خلقُوا أَلا أتتكم السَّاعَة فَخُذُوا حذركُمْ

Hakîm et-Tirmizî Nevâdiru'l-Usûl'de Vehb b. Münebbih'ten bildirdi: Tevrat'ta şöyle yazılıdır: "Sizi şevklendirdik ama şevk duymadınız, sizin için ağıt yaktık ama ağlamadınız. Dikkat edin! Allah'ın her gece gökte şöyle seslenen bir meleği vardır: 'Katillere, Allah katında uyumayan bir kılıcın olduğunu müjdeleyin ki o, cehennem ateşidir! Ey kırk yaşındakiler, siz hasadı yaklaşmış bir ekinsiniz! Ey elli yaşındakiler, hesaba gelin, sizin için hiçbir mazeret yoktur! Ey altmış yaşındakiler, önden ne gönderdiniz ve geriye ne bıraktınız? Ey yetmiş yaşındakiler, daha ne bekliyorsunuz? Keşke mahlukat yaratılmasaydı; madem yaratıldılar, niçin yaratıldıklarını bilselerdi! Dikkat edin, kıyamet saati size geldi; tedbirinizi alın!'"

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة قَالَ: قَالَ مُوسَى: رب إِنِّي أجد فِي الألواح أمة هم الْآخرُونَ السَّابِقُونَ يَوْم الْقِيَامَة الْآخرُونَ فِي الْخلق وَالسَّابِقُونَ فِي دُخُول الْجنَّة فاجعلهم أمتِي

Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den bildirdiler: Mûsâ: "Rabbim! Ben levhalarda öyle bir ümmet buluyorum ki onlar [zamanca] sonuncular, kıyamet gününde ise öncülerdir; yaratılışta sonuncular, cennete girişte öncülerdir. Onları benim ümmetim kıl!" dedi.

قَالَ: تِلْكَ أمة أَحْمد

[Rabbi]: "O, Ahmed'in ümmetidir" buyurdu.

قَالَ: رب إِنِّي أجد فِي الألواح أمة خير أمة أخرجت للنَّاس يأمرون بِالْمَعْرُوفِ وَينْهَوْنَ عَن الْمُنكر ويؤمنون بِاللَّه فاجعلهم أمتِي

[Mûsâ]: "Rabbim! Ben levhalarda, insanlar için çıkarılmış en hayırlı bir ümmet buluyorum; iyiliği emrederler, kötülükten sakındırırlar ve Allah'a iman ederler. Onları benim ümmetim kıl!" dedi.

قَالَ: تِلْكَ أمة أَحْمد

[Rabbi]: "O, Ahmed'in ümmetidir" buyurdu.

قَالَ: رب أَنِّي أجد فِي الألواح أمة يُؤمنُونَ بِالْكتاب الأول وَالْكتاب الآخر ويقاتلون فضول الضَّلَالَة حَتَّى يقاتلوا الْأَعْوَر الْكذَّاب فاجعلهم أمتِي

[Mûsâ]: "Rabbim! Ben levhalarda, önceki kitaba ve sonraki kitaba inanan, sapıklık kalıntılarıyla savaşan ve nihayetinde o tek gözlü yalancıyla (Deccâl ile) savaşacak olan bir ümmet buluyorum. Onları benim ümmetim kıl!" dedi.

قَالَ: تِلْكَ أمة أَحْمد

[Rabbi]: "O, Ahmed'in ümmetidir" buyurdu.

قَالَ: رب أَنِّي أجد فِي الألواح أمة أَنَاجِيلهمْ فِي قُلُوبهم يقرأونها - قَالَ قَتَادَة: وَكَانَ من قبلكُمْ إِنَّمَا يقرأون كِتَابهمْ نظرا فَإِذا رفعوها لم يحفظوا مِنْهُ شَيْئا وَلم يعوه وَإِن الله اعطاكم ايتها الْأمة من الْحِفْظ شَيْئا لم يُعْطه أحدا من الْأُمَم قبلكُمْ فَالله خصكم بهَا وكرامة أكْرمكُم بهَا - قَالَ: فاجعلهم أمتِي

[Mûsâ]: "Rabbim! Ben levhalarda, incilleri (kitapları) kalplerinde olan ve onu [ezberden] okuyan bir ümmet buluyorum -Katâde dedi ki: Sizden öncekiler kitaplarını sadece yüzünden okurlardı; onu kaldırdıklarında ondan hiçbir şey ezberlemezler ve akılda tutamazlardı. Şüphesiz Allah, ey bu ümmet, size ezberleme hususunda sizden önceki ümmetlerden hiçbirine vermediği bir şey vermiştir. Allah sizi bununla mümtaz kılmış ve size ikramda bulunmuştur- Onları benim ümmetim kıl!" dedi.

قَالَ: تِلْكَ أمة أَحْمد

[Rabbi]: "O, Ahmed'in ümmetidir" buyurdu.

قَالَ: رب أَنِّي أجد فِي الألواح أمة صَدَقَاتهمْ يأكلونها فِي بطونهم ويؤجرون عَلَيْهَا - قَالَ قَتَادَة: وَكَانَ من قبلكُمْ إِذا تصدق بِصَدقَة فَقبلت مِنْهُ بعث الله عَلَيْهَا نَارا فَأَكَلتهَا وَإِن ردَّتْ تركت فَأَكَلتهَا السبَاع وَالطير وَإِن الله أَخذ صَدقَاتكُمْ من غنيكم لفقيركم رَحْمَة رحمكم بهَا وتخفيفاً خفف بِهِ عَنْكُم - فاجعلهم أمتِي

[Mûsâ]: "Rabbim! Ben levhalarda, sadakalarını karınlarına yiyen ve bundan dolayı ecir alan bir ümmet buluyorum -Katâde dedi ki: Sizden öncekilerden biri bir sadaka verdiğinde eğer bu kendisinden kabul edilirse Allah onun üzerine bir ateş gönderir ve o ateş onu yer bitirirdi; şayet reddedilirse bırakılır, onu da yırtıcı hayvanlar ve kuşlar yerdi. Oysa Allah sadakalarınızı, size bir rahmet ve sizden bir hafifletme olmak üzere zengininizden alıp fakirinize vermiştir- Onları benim ümmetim kıl!" dedi.

قَالَ: تِلْكَ أمة أَحْمد

[Rabbi]: "O, Ahmed'in ümmetidir" buyurdu.

قَالَ: رب

[Mûsâ]: "Rabbim!

إِنِّي أجد فِي الألواح أمة إِذا هم أحدهم بحسنة ثمَّ لم يعملها كتبت لَهُ حَسَنَة فَإِن عَملهَا كتبت لَهُ عشر أَمْثَالهَا إِلَى سَبْعمِائة ضعف فاجعلهم أمتِي

Ben levhalarda öyle bir ümmet buluyorum ki onlardan biri bir iyiliğe niyet edip sonra onu yapmasa bile kendisine bir sevap yazılır; şayet onu yaparsa kendisine on katından yedi yüz katına kadar yazılır. Onları benim ümmetim kıl!" dedi.

قَالَ: تِلْكَ أمة أَحْمد

[Rabbi]: "O, Ahmed'in ümmetidir" buyurdu.

قَالَ: رب أَنِّي أجد فِي الألواح أمة إِذا همَّ أحدهم بسيئة لم تكْتب عَلَيْهِ حَتَّى يعملها فَإِن عَملهَا كتبت سَيِّئَة وَاحِدَة فاجعلهم أمتِي

[Mûsâ]: "Rabbim! Ben levhalarda öyle bir ümmet buluyorum ki onlardan biri bir kötülüğe niyetlendiğinde onu işleyinceye kadar aleyhine yazılmaz; şayet onu işlerse tek bir günah yazılır. Onları benim ümmetim kıl!" dedi.

قَالَ: تِلْكَ أمة أَحْمد

[Rabbi]: "O, Ahmed'in ümmetidir" buyurdu.

قَالَ: رب إِنِّي أجد فِي الألواح أمة هم المستجيبون والمستجاب لَهُم فاجعلهم أمتِي

[Mûsâ]: "Rabbim! Ben levhalarda, [davete] icabet eden ve kendilerine icabet olunan bir ümmet buluyorum. Onları benim ümmetim kıl!" dedi.