وَأخرج عبد الله بن أَحْمد فِي زَوَائِد الزّهْد عَن خَالِد الربعِي قَالَ: قَرَأت فِي كتاب الله الْمنزل أَن عُثْمَان بن عَفَّان رَافع يَدَيْهِ إِلَى الله يَقُول: يَا رب قتلني عِبَادك الْمُؤْمِنُونَ
Abdullah b. Ahmed, Zevâidü'z-Zühd'de Hâlid er-Rabaî'den nakletti: "Allah'ın indirdiği Kitap'ta okudum ki Osmân b. Affân ellerini Allah'a kaldırmış şöyle diyordu: 'Rabbim! Beni Senin mümin kulların öldürdü.'"
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن خَالِد الربعِي قَالَ: قَرَأت فِي التَّوْرَاة إتق الله يَا ابْن آدم وَإِذا شبعت فاذكر الجائع
Ahmed, ez-Zühd'de Hâlid er-Rabaî'den nakletti: "Tevrat'ta [şöyle] okudum: 'Ey âdemoğlu! Allah'tan kork ve doyduğun zaman açı hatırla.'"
وَأخرج أَحْمد عَن قَتَادَة قَالَ: بلغنَا أَنه مَكْتُوب فِي التَّوْرَاة ابْن آدم ارْحَمْ ترحم إِنَّه من لَا يَرحم لَا يُرحم كَيفَ ترجو أَن ارحمك وَأَنت لَا ترحم عبَادي وَأخرج أَحْمد وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن مَالك بن دِينَار قَالَ: قَرَأت فِي التَّوْرَاة يَا ابْن آدم لَا تعجز أَن تقوم بَين يَدي فِي صَلَاتك باكياً فَإِنِّي أَنا الله الَّذِي إقتربت لقلبك وبالغيب رَأَيْت نوري
Ahmed, Katâde'den nakletti: Bize ulaştı ki Tevrat'ta şöyle yazılıdır: "Âdemoğlu! Merhamet et ki merhamet olunasın. Şüphesiz merhamet etmeyene merhamet olunmaz. Sen kullarıma merhamet etmezken Benim sana merhamet etmemi nasıl umarsın?" Ahmed ve el-Hilye'de Ebû Nuaym, Mâlik b. Dînâr'dan nakletti: "Tevrat'ta [şöyle] okudum: 'Ey âdemoğlu! Namazında ağlayarak huzurumda durmaktan âciz olma. Şüphesiz Ben kalbine yaklaşan ve gaybda nurumu gördüğün Allah'ım.'"
قَالَ مَالك: يَعْنِي الْحَلَاوَة وَالسُّرُور الَّذِي يجد الْمُؤمن
Mâlik şöyle dedi: "Yani müminin [kalbinde] bulduğu tatlılık ve sevinci [kastediyor]."
وَأخرج أَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن وهب بن مُنَبّه قَالَ: أَرْبَعَة أحرف فِي التَّوْرَاة مَكْتُوب من لم يشاور ينْدَم وَمن اسْتغنى اسْتَأْثر والفقر الْمَوْت الْأَحْمَر وكما تدين تدان
Ebû Nuaym el-Hilye'de Vehb b. Münebbih'ten nakletti: "Tevrat'ta dört cümle yazılıdır: İstişare etmeyen pişman olur, zenginleşen bencilleşir, fakirlik kızıl ölümdür ve nasıl muamele edersen öyle muamele görürsün."
وَأخرج أَحْمد وَأَبُو نعيم عَن خَيْثَمَة قَالَ: مَكْتُوب فِي التَّوْرَاة ابْن آدم تفرغ لعبادتي أملأ قَلْبك غنى وأسدّ فقرك وَإِن لَا تفعل املأ قَلْبك شغلاً وَلَا أَسد فقرك
Ahmed ve Ebû Nuaym, Hayseme'den nakletti: "Tevrat'ta şöyle yazılıdır: 'Âdemoğlu! İbadetime vakit ayır ki kalbini zenginlikle doldurayım ve fakirliğini gidereyim. Eğer böyle yapmazsan kalbini meşguliyetle doldurur ve fakirliğini de gidermem.'"
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن بَيَان قَالَ: بَلغنِي أَن فِي التَّوْرَاة مَكْتُوب ابْن آدم كسيرة تكفيك وخرقة تواريك وَحجر يأويك
Ahmed ez-Zühd'de Beyân'dan nakletti: "Bana ulaştı ki Tevrat'ta şöyle yazılıdır: 'Âdemoğlu! Bir lokma ekmek sana yeter, bir parça bez seni örter ve bir taş [kovuğu] seni barındırır.'"
وَأخرج أَحْمد عَن وهيب الْمَكِّيّ قَالَ: بَلغنِي أَنه مَكْتُوب فِي التَّوْرَاة يَا ابْن آدم اذْكُرْنِي إِذا غضِبت أذكرك إِذا غضِبت فَلَا أمحقك مَعَ من أمحق وَإِذا ظلمت فارض بنصرتي لَك فَإِن نصرتي لَك خير من نصرتك لنَفسك
Ahmed, Vuheyb el-Mekkî'den nakletti: "Bana ulaştı ki Tevrat'ta şöyle yazılıdır: 'Ey âdemoğlu! Öfkelendiğin zaman Beni hatırla ki Ben de öfkelendiğimde seni hatırlayayım ve helak ettiklerimle birlikte seni de helak etmeyeyim. Haksızlığa uğradığında Benim sana yardım etmeme razı ol; çünkü Benim sana yardım etmem, senin kendi kendine yardım etmenden daha hayırlıdır.'"
وَأخرج أَحْمد عَن الْحسن بن أبي الْحسن قَالَ: انْتَهَت بَنو اسرائيل إِلَى مُوسَى ﵇ فَقَالُوا: إِن التَّوْرَاة تكبر علينا فأنبئنا بجماع من الْأَمر فِيهِ تَخْفيف
Ahmed, el-Hasen b. Ebi'l-Hasen'den nakletti: "İsrâiloğulları Mûsâ aleyhisselâm'a gelip: 'Şüphesiz Tevrat bize ağır geliyor; bize [hükümleri] toplayan ve içinde hafifletme olan bir emir bildir' dediler."
فاوحى الله إِلَيْهِ: مَا سَأَلَك قَوْمك قَالَ: يَا رب أَنْت أعلم
Allah ona şöyle vahyetti: "Kavmin senden ne istedi?" Mûsâ: "Rabbim, Sen daha iyi bilirsin" dedi.
قَالَ: إِنَّمَا بَعَثْتُك لتبلغني عَنْهُم وتبلغهم عني
[Allah]: "Ben seni ancak onlardan Bana tebliğ edesin ve Benden de onlara tebliğ edesin diye gönderdim" buyurdu.
قَالَ: فَإِنَّهُم سَأَلُونِي جماعاً من الْأَمر فِيهِ تَخْفيف ويزعمون أَن التَّوْرَاة تكبر عَلَيْهِم فَقَالَ الله ﷿: قل لَهُم لَا تظالموا فِي الْمَوَارِيث وَلَا يدخلن عَلَيْكُم عبد بَيْتا حَتَّى يسْتَأْذن وليتوضأ من الطَّعَام مَا يتَوَضَّأ للصَّلَاة فاستخفوها يَسِيرا ثمَّ إِنَّهُم لم يقومُوا بهَا
[Mûsâ] dedi ki: "Onlar benden [hükümleri] toplayan ve içinde hafifletme bulunan bir emir istediler ve Tevrat'ın kendilerine ağır geldiğini iddia ediyorlar." Bunun üzerine Allah azze ve celle buyurdu ki: "Onlara de ki: Miraslarda birbirinize haksızlık etmeyin, hiçbir köle izin istemedikçe üzerinize girmesin ve yemekten sonra namaz için abdest alınır gibi abdest alınsın." Onlar bunu azıcık hafif buldular, sonra da onu yerine getirmediler.
قَالَ: فَقَالَ رَسُول الله ﷺ عِنْد ذَلِك تقبلُوا إِلَيّ بستٍ أتقبل لكم
[Râvi] dedi ki: "Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Bana altı şeye kefil olun, ben de size...
بِالْجنَّةِ من حدث فَلَا يكذب وَمن وعد فَلَا يخلف وَمن ائْتمن فَلَا يخون اخفظوا أَيْدِيكُم وأبصاركم وفروجكم
cennete kefil olayım: Konuştuğunda yalan söylemesin, söz verdiğinde caymasın, kendisine güvenildiğinde hıyanet etmesin; ellerinizi, gözlerinizi ve iffetinizi koruyun.'"
وَأخرج أَحْمد عَن مَالك بن دِينَار قَالَ: قَرَأت فِي التَّوْرَاة من يَزْدَدْ علما يَزْدَدْ وجفاً
Ahmed, Mâlik b. Dînâr'dan nakletti: "Tevrat'ta okudum ki: 'İlmi artanın kaygısı da artar.'"
وَقَالَ: مَكْتُوب فِي التَّوْرَاة من كَانَ لَهُ جَار يعْمل بِالْمَعَاصِي فَلم يَنْهَهُ فَهُوَ شَرِيكه
Ve dedi ki: "Tevrat'ta [şöyle] yazılıdır: 'Günah işleyen bir komşusu olup da onu bundan nehyetmeyen kimse, onun ortağıdır.'"
وَأخرج أَحْمد عَن قَتَادَة قَالَ: أَن فِي التَّوْرَاة مَكْتُوبًا يَا ابْن آدم تذكرني وتنساني وَتَدْعُو إِلَيّ وتفر مني وأرزقك وَتعبد غَيْرِي
Ahmed, Katâde'den nakletti: "Tevrat'ta şöyle yazılıdır: 'Ey âdemoğlu! Beni anıyorsun ama Beni unutuyorsun; Bana dua ediyorsun ama Benden kaçıyorsun; seni rızıklandırıyorum ama sen Benden başkasına kulluk ediyorsun.'"
وَأخرج عبد الله وَابْنه عَن الْوَلِيد بن عمر قَالَ: بَلغنِي أَنه مَكْتُوب فِي التَّوْرَاة ابْن آدم حرك يَديك افْتَحْ لَك بَابا من الرزق وأطعني فِيمَا آمُرك فَمَا أعلمني بِمَا يصلحك
Abdullah ve oğlu, Velîd b. Ömer'den nakletti: "Bana ulaştı ki Tevrat'ta şöyle yazılıdır: 'Âdemoğlu! Ellerini kımıldat ki sana rızıktan bir kapı açayım; sana emrettiğim şeylerde Bana itaat et, zira sana neyin iyi geleceğini Ben ne kadar da iyi bilirim!'"
وَأخرج عبد الله عَن عقبَة بن زَيْنَب قَالَ: فِي التَّوْرَاة مَكْتُوب لَا تتوكل على ابْن آدم فَإِن ابْن آدم لليس وَلَكِن توكل على الْحَيّ الَّذِي لَا يَمُوت وَفِي التَّوْرَاة مَكْتُوب مَاتَ مُوسَى كليم الله فَمن ذَا الَّذِي لَا يَمُوت
Abdullah, Ukbe b. Zeyneb'den nakletti: "Tevrat'ta şöyle yazılıdır: 'Âdemoğluna tevekkül etme; çünkü âdemoğlu bir hiçtir. Fakat asla ölmeyen Hayy [olan Allah'a] tevekkül et.' Yine Tevrat'ta şöyle yazılıdır: 'Allah'ın kelîmi Mûsâ bile öldü, peki ölmeyecek olan kimdir?'"
وَأخرج أَحْمد عَن وهب بن مُنَبّه قَالَ: وجدت فِيمَا أنزل الله على مُوسَى أَن من أحب الدُّنْيَا أبغضه الله وَمن أبْغض الدُّنْيَا أحبه الله وَمن أكْرم الدُّنْيَا أهانه الله وَمن أهان الدُّنْيَا أكْرمه الله
Ahmed, Vehb b. Münebbih'ten nakletti: "Allah'ın Mûsâ'ya indirdiği şeylerde şunu buldum: Kim dünyayı severse Allah ona buğzeder; kim dünyadan nefret ederse Allah onu sever; kim dünyayı aziz tutarsa Allah onu zelil kılar; kim dünyayı hor görürse Allah onu aziz kılar."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عُرْوَة قَالَ: مَكْتُوب فِي التَّوْرَاة ليكن وَجهك بسطاً وكلمتك طيبَة تكن أحب إِلَى النَّاس من الَّذين يعطونهم الْعَطاء
İbn Ebî Şeybe, Urve'den nakletti: "Tevrat'ta [şöyle] yazılıdır: 'Yüzün güleç, sözün tatlı olsun; insanlara bağışta bulunanlardan daha sevimli olursun.'"
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عُرْوَة قَالَ: بَلغنِي أَنه مَكْتُوب فِي التَّوْرَاة كَمَا تَرحمون تُرحمون
İbn Ebî Şeybe, Urve'den nakletti: "Bana ulaştı ki Tevrat'ta: 'Merhamet ettiğiniz gibi merhamet görürsünüz' diye yazılıdır."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن كَعْب قَالَ: وَالَّذِي فلق الْبَحْر لبني إِسْرَائِيل فِي التَّوْرَاة مَكْتُوب: يَا ابْن آدم اتَّقِ رَبك وابرر والديك وصل رَحِمك أمدَّ لَك فِي عمرك وأيسر لَك يَسُرك واصرف عَنْك عسرك
İbn Ebî Şeybe, Ka'b'dan nakletti: "Denizi İsrâiloğulları için yaran [Allah]'a yemin olsun ki Tevrat'ta [şöyle] yazılıdır: 'Ey âdemoğlu! Rabbinden kork, anne babana iyilik et ve akrabalık bağını gözet ki ömrünü uzatayım, sana kolay olanı daha da kolaylaştırayım ve zorluğu senden uzaklaştırayım.'"
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن كرْدُوس الثَّعْلَبِيّ قَالَ: مَكْتُوب فِي التَّوْرَاة اتَّقِ توقه إِنَّمَا التوقي فِي التَّقْوَى ارحموا ترحموا تُوبُوا يُتَاب عَلَيْكُم
İbn Ebî Şeybe, Kerdûs es-Sa'lebî'den nakletti: "Tevrat'ta [şöyle] yazılıdır: 'Kork ve sakın! Sakınmak ancak takvadadır. Merhamet edin ki merhamet olunasınız, tövbe edin ki tövbeniz kabul edilsin.'"
وَأخرج الْحَكِيم فِي نَوَادِر الْأُصُول عَن أبي الجوزاء قَالَ: قَرَأت فِي التَّوْرَاة أَن سرَّك أَن تحيا وتبلغ علم الْيَقِين فَاحْتمل فِي كل حِين أَن تغلب شهوات الدُّنْيَا فَإِن من يغلب شهوات الدُّنْيَا يفرق الشَّيْطَان من ظله
el-Hakîm en-Nevâdirü'l-Usûl'de Ebü'l-Cevzâ'dan nakletti: "Tevrat'ta [şöyle] okudum: 'Eğer [ebediyen] yaşamak ve yakîn ilmine ulaşmak seni sevindirecekse, her an dünyanın arzularına galip gelmeye katlan. Zira kim dünyanın arzularına galip gelirse şeytan onun gölgesinden bile korkup kaçar.'"
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ فِي السّنة وَأَبُو الشَّيْخ عَن كَعْب قَالَ: لما أَرَادَ الله أَن يكْتب لمُوسَى التَّوْرَاة قَالَ: يَا جِبْرِيل ادخل الْجنَّة فائتني بلوحين من شَجَرَة الْجنَّة فَدخل جِبْرِيل الْجنَّة فاستقبلته شَجَرَة من شجر الْجنَّة من ياقوت الْجنَّة فَقطع مِنْهَا لوحين فتابعته على مَا أمره الرَّحْمَن ﵎ فَأتى بهما الرَّحْمَن فَأَخذهُمَا بِيَدِهِ فَعَاد اللوحان نورا لما مسّهما الرَّحْمَن ﵎ وَتَحْت الْعَرْش نهر يجْرِي من نور لَا يدْرِي حَملَة الْعَرْش أَيْن يَجِيء وَلَا أَيْن يذهب مُنْذُ خلق الله الْخلق فَلَمَّا استمد مِنْهُ الرَّحْمَن جف فَلم يجر فَلَمَّا كتب لمُوسَى التَّوْرَاة بِيَدِهِ ناول اللَّوْحَيْنِ مُوسَى فَلَمَّا أخذهما مُوسَى عاداً حِجَارَة فَلَمَّا رَجَعَ إِلَى بني إِسْرَائِيل والى هرون وَهُوَ مغضب أَخذ بلحيته وَرَأسه يجره إِلَيْهِ فَقَالَ لَهُ هرون: يَا ابْن آدم {إِن الْقَوْم استضعفوني وكادوا يقتلونني} الْأَعْرَاف الْآيَة ١٥٠ وَمَعَ ذَلِك إِنِّي خفت أَن آتِيك فَتَقول: فرقت بَين بني إِسْرَائِيل وَلم تنْتَظر قولي فَاسْتَغْفر مُوسَى ربه ﵎ واستغفر لِأَخِيهِ وَقد تَكَسَّرَتْ الألواح لما أَلْقَاهَا من يَده
Taberânî es-Sünne'de ve Ebü'ş-Şeyh, Ka'b'dan nakletti: "Allah Mûsâ için Tevrat'ı yazmak istediğinde şöyle buyurdu: 'Ey Cibrîl! Cennete gir ve bana cennet ağacından iki levha getir.' Cibrîl cennete girdi; cennet ağaçlarından, cennet yakutundan bir ağaç onu karşıladı. Ondan iki levha kesti ve Rahmân celle celâluhu'nun emrettiği doğrultuda ona boyun eğdi. Onları Rahmân'a getirdi. [Rahmân] onları Eliyle aldı; Rahmân celle celâluhu onlara dokununca iki levha nura dönüştü. Arş'ın altında nurdan akan bir nehir vardı ki Allah mahlukatı yarattığından beri Arş'ı taşıyanlar onun nereden gelip nereye gittiğini bilmezlerdi. Rahmân ondan mürekkep alınca [nehir] kurudu ve akmaz oldu. Mûsâ için Tevrat'ı Eliyle yazınca iki levhayı Mûsâ'ya uzattı. Mûsâ onları aldığında tekrar taşa dönüştüler. İsrâiloğullarına ve Hârun'a öfkeli bir halde döndüğünde, [Hârun'un] sakalından ve başından tutup onu kendisine doğru çekmeye başladı. Hârun ona: 'Ey anamın oğlu! {إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكَادُوا يَقْتُلُونَنِي} “Doğrusu bu kavim beni zayıf düşürdü ve neredeyse beni öldüreceklerdi” (A'râf, 150). Bununla birlikte senin yanına gelirsem: İsrâiloğulları arasına ayrılık soktun, sözüme bakmadın dersin diye korktum' dedi. Bunun üzerine Mûsâ Rabbi celle celâluhu'dan bağışlanma diledi ve kardeşi için de mağfiret diledi. Oysa elinden attığı sırada levhalar kırılmıştı."
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن كَعْب الْأَحْبَار
Ahmed ez-Zühd'de Ka'b el-Ahbâr'dan nakletti:
إِن مُوسَى ﵇ كَانَ يَقُول فِي دُعَائِهِ: اللهمَّ ليّن قلبِي بِالتَّوْرَاةِ وَلَا تجْعَل قلبِي قاسياً كالحجر
Mûsâ aleyhisselâm duasında şöyle derdi: "Allah'ım! Tevrat ile kalbimi yumuşat, kalbimi taş gibi katı kılma."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن الْحسن قَالَ: سَأَلَ مُوسَى جماعاً من الْعَمَل فَقيل لَهُ: انْظُر مَا تُرِيدُ أَن يصاحبك بِهِ النَّاس فَصَاحب النَّاس بِهِ
İbn Ebî Şeybe, el-Hasen'den nakletti: "Mûsâ [bütün] amelleri toplayan [özlü bir ilke] istedi; bunun üzerine ona: 'İnsanların sana nasıl davranmasını istiyorsan, sen de insanlara öyle davran' denildi."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس {فَخذهَا بقوّة} قَالَ: بجد وحزم {سأريكم دَار الْفَاسِقين} قَالَ: دَار الْكفَّار
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan nakletti: {فَخُذْهَا بِقُوَّةٍ} “Onu kuvvetle tut” [ayetini] "Ciddiyet ve azimle" diye; {سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ} “Size yoldan çıkanların yurdunu göstereceğim” [ayetini ise] "Kâfirlerin yurdunu" diye [açıkladı].
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس {فَخذهَا بقوّة} قَالَ: بجد {وَأمر قَوْمك يَأْخُذُوا بأحسنها} قَالَ: أَمر مُوسَى أَن يَأْخُذهَا بأشد مِمَّا أَمر بِهِ قومه
İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan nakletti: {فَخُذْهَا بِقُوَّةٍ} “Onu kuvvetle tut” [ifadesi hakkında] "Ciddiyetle" dedi. {وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا} “Kavmine de emret, onun en güzeline sarılsınlar” [ifadesi hakkında da] şöyle dedi: "Mûsâ'ya, kavmine emrettiğinden daha sıkı bir şekilde ona sarılması emredildi."
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة {فَخذهَا بِقُوَّة} قَالَ: إِن الله تَعَالَى يحب أَن يُؤْخَذ أمره بِقُوَّة وجد
Abd b. Humeyd, Katâde'den {فَخُذْهَا بِقُوَّةٍ} “Onu kuvvetle tut” [ayeti hakkında] şöyle dediğini nakletti: "Şüphesiz Allah Teâlâ, emrine kuvvet ve ciddiyetle sarılınmasını sever."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن الرّبيع بن أنس فِي قَوْله {فَخذهَا بِقُوَّة} قَالَ: بِطَاعَة
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Rebî' b. Enes'in {فَخُذْهَا بِقُوَّةٍ} “Onu kuvvetle tut” kavli hakkında: "İtaatle" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ فِي قَوْله {فَخذهَا بِقُوَّة} يَعْنِي بجد واجتهاد {وَأمر قَوْمك يَأْخُذُوا بأحسنها} قَالَ: بِأَحْسَن مَا يَجدونَ مِنْهَا
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, es-Süddî'nin {فَخُذْهَا بِقُوَّةٍ} “Onu kuvvetle tut” kavli hakkında: "Yani ciddiyet ve gayretle"; {وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا} “Kavmine de emret, onun en güzeline sarılsınlar” kavli hakkında da: "Onda bulduklarının en güzeline [sarılsınlar]" dediğini nakletti.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {سأريكم دَار الْفَاسِقين} قَالَ: مصيرهم فِي الْآخِرَة
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'in {سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ} “Size yoldan çıkanların yurdunu göstereceğim” kavli hakkında: "Ahiretteki varacakları yer" dediğini nakletti.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {دَار الْفَاسِقين} قَالَ: مَنَازِلهمْ فِي الدُّنْيَا
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'nin {دَارَ الْفَاسِقِينَ} “Yoldan çıkanların yurdunu” kavli hakkında: "Onların dünyadaki konakları" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن فِي قَوْله {سأريكم دَار الْفَاسِقين} قَالَ: جَهَنَّم
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, el-Hasen'in {سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ} “Size yoldan çıkanların yurdunu göstereceğim” kavli hakkında: "Cehennem" dediğini nakletti.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {سأريكم دَار الْفَاسِقين} قَالَ: رفعت لمُوسَى حَتَّى نظر إِلَيْهَا
Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'in {سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ} “Size yoldan çıkanların yurdunu göstereceğim” kavli hakkında: "[O yurt] Mûsâ'ya yükseltildi, nihayet ona baktı" dediğini nakletti.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {سأريكم دَار الْفَاسِقين} قَالَ: مصر
Ebü'ş-Şeyh, Katâde'nin {سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ} “Size yoldan çıkanların yurdunu göstereceğim” kavli hakkında: "Mısır" dediğini nakletti.
- الْآيَة (١٤٦ - ١٤٧)
- Ayet (146 - 147)
- أخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ فِي قَوْله {سأصرف عَن آياتي الَّذين يتكبرون} يَقُول: سأصرفهم عَن أَن يتفكروا فِي آياتي
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, es-Süddî'nin {سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ} “Ayetlerimden, büyüklük taslayanları uzaklaştıracağım” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Onları ayetlerim hakkında düşünmekten uzaklaştıracağım."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن جريج فِي قَوْله {سأصرف عَن آياتي} قَالَ: عَن خلق السَّمَوَات وَالْأَرْض والآيات الَّتِي فِيهَا سأصرفهم عَن أَن يتفكروا فِيهَا أَو يعتبروا فِيهَا
İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Cüreyc'in {سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ} “Ayetlerimden uzaklaştıracağım” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Göklerin ve yerin yaratılışından ve onlardaki delillerden; onları bunlar üzerinde tefekkür etmekten veya bunlardan ibret almaktan uzaklaştıracağım."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن سُفْيَان بن عُيَيْنَة فِي قَوْله {سأصرف عَن آياتي الَّذين يتكبرون فِي الأَرْض بِغَيْر الْحق} يَقُول: أنزع عَنْهُم فهم الْقُرْآن
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Süfyân b. Uyeyne'nin {سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ} “Yeryüzünde haksız yere büyüklük taslayanları ayetlerimden uzaklaştıracağım” kavli hakkında: "Onlardan Kur'an'ı anlama kabiliyetini çekip alırım, demektir" dediğini nakletti.
- الْآيَة (١٤٨)
- Ayet (148)
- أخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن المنذرعن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَاتخذ قوم مُوسَى من بعده من حليهم عجلاً جسداً} قَالَ: حِين دفنوها ألقِي عَلَيْهَا السامري قَبْضَة من تُرَاب من أثر فرس جِبْرِيل ﵇
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'in {وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلًا جَسَدًا} “Mûsâ'nın kavmi, onun ardından ziynet eşyalarından böğüren bir buzağı heykelini [ilâh] edindiler” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Onlar [ziynetleri] gömdüklerinde Sâmirî, Cibrîl aleyhisselâm'ın atının izinden bir avuç toprağı onun üzerine attı."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {من حليهم عجلاً جسداً لَهُ خوار} قَالَ: استعاروا حليا من آل فِرْعَوْن فَجَمعه السامري فصاغ مِنْهُ عجلاً فَجعله الله جسداً لَحْمًا ودماً لَهُ خوار
Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde'nin {مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ} “Ziynet eşyalarından böğüren bir buzağı heykeli...” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Firavun ailesinden ziynet eşyaları ödünç almışlardı; Sâmirî bunları topladı ve ondan bir buzağı döktü. Allah da onu böğürmesi olan etten ve kandan bir ceset kıldı."
وَأخرج الطستي فِي مسَائِله عَن ابْن عَبَّاس إِن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله ﷿ {عجلاً جسداً لَهُ خوار} قَالَ: يَعْنِي لَهُ صياح
et-Tastî Mesâil'inde İbn Abbâs'tan nakletti: Nâfi' b. el-Ezrak ona: "Bana Allah azze ve celle'nin {عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ} “Böğüren bir buzağı heykeli” kavlini haber ver" dedi. [İbn Abbâs]: "Yani sesi/böğürmesi olan [demektir]" dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت الشَّاعِر وَهُوَ يَقُول: كَانَ بني مُعَاوِيَة بن بكر إِلَى الإِسلام ضاحية تخور وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك قَالَ: خار الْعجل خورة لم يثن ألم تَرَ أَن الله قَالَ {ألم يرَوا أَنه لَا يكلمهم}
[Nâfi']: "Araplar bunu bilir mi?" diye sordu. [İbn Abbâs]: "Evet, şairin şöyle dediğini işitmedin mi?" dedi: 'Muâviye b. Bekr oğulları İslâm'a karşı açıkça feryat edip böğürüyordu.' İbn Ebî Hâtim, ed-Dahhâk'tan nakletti: "Buzağı bir kere böğürdü, [sesini] tekrarlamadı. Görmedin mi ki Allah {أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ} “Görmediler mi ki o kendileriyle konuşmuyor” buyurmuştur."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {لَهُ خوار} قَالَ: الصَّوْت
İbn Ebî Hâtim, İkrime'nin {لَهُ خُوَارٌ} “Böğürmesi olan” kavli hakkında: "Ses[tir]" dediğini nakletti.
- الْآيَة (١٤٩)
- Ayet (149)
- أخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَلما سقط فِي أَيْديهم} قَالَ: ندموا
İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'ın {وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ} “Başları ellerinin arasına düşüp de [yaptıklarına] pişman olunca” kavli hakkında: "Pişman oldular [demektir]" dediğini nakletti.
- الْآيَة (١٥٠ - ١٥١)
- Ayet (150 - 151)
- أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ من طرق عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {أسفا} قَالَ: حَزينًا
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh çeşitli yollardan İbn Abbâs'ın {أَسَفًا} “üzüntülü olarak” kavli hakkında: "Hüzünlü bir halde" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَلما رَجَعَ مُوسَى إِلَى قومه غَضْبَان أسفا} قَالَ: حَزينًا على مَا صنع قومه من بعده
İbn Ebî Hâtim, Katâde'nin {وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا} “Mûsâ, kızgın ve üzgün bir halde kavmine dönünce...” kavli hakkında: "Kavminin kendisinden sonra yaptıklarına hüzünlenmiş olarak" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {غَضْبَان اسفاً} قَالَ: حَزينًا وَفِي الزخرف {فَلَمَّا آسفونا} الزخرف الْآيَة ٥٥ يَقُول: اغضبونا
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'ın {غَضْبَانَ أَسِفًا} “Kızgın ve üzgün bir halde” kavli hakkında: "Hüzünlü bir halde" dediğini; ez-Zuhruf Suresi'ndeki {فَلَمَّا آسَفُونَا} “Bizi öfkelendirdiklerinde” [ez-Zuhruf 55] kavli hakkında da: "Bizi kızdırdıklarında, demektir" dediğini nakletti.
والأسف على وَجْهَيْن: الْغَضَب والحزن
Esef (الأسف) iki anlama gelir: Öfke ve hüzün.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {أسفا} قَالَ: جزعاً
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'in {أَسَفًا} “üzüntülü olarak” kavli hakkında: "Büyük bir keder içinde" dediğini nakletti.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن أبي الدَّرْدَاء قَالَ: الأسف: منزلَة وَرَاء الْغَضَب أَشد من ذَلِك
Ebü'ş-Şeyh, Ebü'd-Derdâ'nın şöyle dediğini nakletti: "Esef; öfkenin ötesinde, ondan daha şiddetli bir mertebedir."
وَأخرج عبد بن حميد عَن مُحَمَّد بن كَعْب قَالَ: الأسف: الْغَضَب الشَّديد
Abd b. Humeyd, Muhammed b. Ka'b'ın şöyle dediğini nakletti: "Esef; şiddetli öfkedir."
وَأخرج أَحْمد وَعبد بن حميد وَالْبَزَّار وَابْن أبي حَاتِم وَابْن حبَان وَالطَّبَرَانِيّ وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ النَّبِي ﷺ ايزحم الله مُوسَى لَيْسَ المعاين كالمخبر أخبرهُ ربه ﵎ أَن قومه فتنُوا بعده فَلم يلق الألواح فَلَمَّا رَآهُمْ وعاينهم ألْقى الألواح فتكسر مَا تكسر
Ahmed, Abd b. Humeyd, el-Bezzâr, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, et-Taberânî, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan nakletti: Peygamber ﷺ şöyle buyurdu: "Allah Mûsâ'ya rahmet etsin; bizzat gören, haber alan gibi değildir. Rabbi azze ve celle ona kavminin kendisinden sonra fitneye düştüğünü haber verdi de o levhaları atmadı. Fakat onları bizzat görünce levhaları attı ve kırılan kırıldı."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن زيد بن أسلم قَالَ: كَانَ مُوسَى ﵇ إِذا غضب اشتعلت قلنسوته نَارا
Ebü'ş-Şeyh, Zeyd b. Eslem'in şöyle dediğini nakletti: "Mûsâ aleyhisselâm öfkelendiği zaman başlığı alev alev ateş alırdı."
وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لما ألْقى مُوسَى الألواح تَكَسَّرَتْ فَرفعت إِلَّا سدسها
Ebû Ubeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'ın şöyle dediğini nakletti: "Mûsâ levhaları atınca kırıldılar ve altıda biri hariç [diğer kısımları] semaya kaldırıldı."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كتب الله لمُوسَى فِي الألواح فِيهَا {موعظة وتفصيلاً لكل شَيْء} الْأَعْرَاف الْآيَة ١٤٥ فَلَمَّا أَلْقَاهَا رفع الله مِنْهَا سِتَّة أسباعها وَبَقِي سبع يَقُول الله {وَفِي نسختها هدى وَرَحْمَة} الْأَعْرَاف الْآيَة ١٥٤ يَقُول: فِيمَا بَقِي مِنْهَا
Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'ın şöyle dediğini nakletti: "Allah Mûsâ için levhalara {مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ} “öğüt ve her şeyin açıklaması” [el-A'râf 145] yazmıştı. Onları atınca Allah onlardan yedide altısını semaya kaldırdı, bir yedisi kaldı. Allah {وَفِي نُسْخَتِهَا هُدًى وَرَحْمَةٌ} “Onun nüshasında bir hidayet ve bir rahmet vardı” [el-A'râf 154] buyurmaktadır; yani ondan geriye kalan kısmında."
وَأخرج ابْن مردوية عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: أُوتِيَ رَسُول الله ﷺ السَّبع المثاني وَهِي الطوَال وأوتي مُوسَى سِتا فَلَمَّا ألْقى الألواح رفعت أثنتان وَبقيت أَربع
İbn Merdûye, İbn Abbâs'ın şöyle dediğini nakletti: "Resûlullah ﷺ'e Sebu'l-Mesânî (yedi uzun sure) verildi. Mûsâ'ya ise altı verildi; levhaları atınca ikisi kaldırıldı ve dördü kaldı."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الرّبيع فِي قَوْله {وَألقى الألواح} قَالَ: ذكر أَنه رفع من الألواح خَمْسَة أَشْيَاء وَكَانَ لَا يَنْبَغِي أَن يُعلمهُ النَّاس {إِن الله عِنْده علم السَّاعَة} لُقْمَان الْآيَة ٣٤ إِلَى آخر الْآيَة
Ebü'ş-Şeyh, er-Rebî'in {وَأَلْقَى الْأَلْوَاحَ} “Ve levhaları attı” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Levhalardan beş şeyin kaldırıldığı zikredildi; insanların bilmesinin uygun olmadığı {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ} “Şüphesiz kıyamet saatinin bilgisi Allah'ın katındadır” [Lokmân 34] ayetinden surenin sonuna kadar olan kısımdı."
وَأخرج أَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن مُجَاهِد وَسَعِيد بن جُبَير قَالَ: كَانَت الألوح من زمرد فَلَمَّا أَلْقَاهَا مُوسَى ذهب التَّفْصِيل وَبَقِي الْهدى
Ebû Nuaym el-Hilye'de Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr'in şöyle dediklerini nakletti: "Levhalar zümrüttendi. Mûsâ onları atınca tafsilat gitti, geriye hidayet kaldı."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج قَالَ: اخبرت أَن الواح مُوسَى كَانَت تِسْعَة فَرفع مِنْهَا لوحان وَبَقِي سَبْعَة
İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'in şöyle dediğini nakletti: "Bana haber verildiğine göre Mûsâ'nın levhaları dokuz taneydi; onlardan iki levha kaldırıldı, yedi tanesi kaldı."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَلَا تجعلني مَعَ الْقَوْم الظَّالِمين} قَالَ: مَعَ أَصْحَاب الْعجل
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'in {وَلَا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Beni o zalimler topluluğu ile bir tutma” kavli hakkında: "Buzağıya tapanlarla birlikte [tutma, demektir]" dediğini nakletti.
- الْآيَة (١٥٢)
- Ayet (152)
- أخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن أَيُّوب قَالَ: تَلا أَبُو قلَابَة هَذِه الْآيَة {إِن الَّذين اتَّخذُوا الْعجل سينالهم غضب من رَبهم وذلة فِي الْحَيَاة الدُّنْيَا وَكَذَلِكَ نجزي المفترين} قَالَ: هُوَ جَزَاء لكل مفتر إِلَى يَوْم الْقِيَامَة أَن يذله الله
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Eyyûb'dan nakletti: Ebû Kılâbe şu ayeti okudu: {إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنَالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ} “Şüphesiz buzağıyı [ilâh] edinenlere Rablerinden bir gazap ve dünya hayatında bir zillet erişecektir. İşte biz iftiracıları böyle cezalandırırız” ve şöyle dedi: "Bu, kıyamet gününe kadar her iftiracının cezasıdır; Allah onu zelil kılacaktır."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سُفْيَان فِي قَوْله {وَكَذَلِكَ نجزي المفترين} قَالَ: كل صَاحب بِدعَة ذليل
İbn Ebî Hâtim, Süfyân'ın {وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ} “İşte biz iftiracıları böyle cezalandırırız” kavli hakkında: "Her bidat sahibi zelildir" dediğini nakletti.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن سُفْيَان بن عُيَيْنَة قَالَ: لَا تَجِد مبتدعاً إِلَّا وجدته ذليلاً ألم تسمع إِلَى قَول الله {إِن الَّذين اتَّخذُوا الْعجل سينالهم غضب من رَبهم وذلة فِي الْحَيَاة الدُّنْيَا}
el-Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da Süfyân b. Uyeyne'nin şöyle dediğini nakletti: "Hangi bidatçiyi görürsen gör mutlaka onu zelil bulursun. Allah'ın şu sözünü işitmedin mi? {إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنَالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Şüphesiz buzağıyı [ilâh] edinenlere Rablerinden bir gazap ve dünya hayatında bir zillet erişecektir”"
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن سُفْيَان بن عُيَيْنَة قَالَ: لَيْسَ فِي الأَرْض صَاحب بِدعَة إِلَّا وَهُوَ يجد ذلة تغشاه وَهُوَ فِي كتاب الله
Ebü'ş-Şeyh, Süfyân b. Uyeyne'nin şöyle dediğini nakletti: "Yeryüzünde hiçbir bidat sahibi yoktur ki kendisini bürüyen bir zillet hissetmesin. Bu da Allah'ın Kitabı'nda [mevcuttur]."
قَالُوا: أَيْن هِيَ قَالَ: أما سَمِعْتُمْ إِلَى قَوْله {إِن الَّذين اتَّخذُوا الْعجل} الْآيَة قَالَ: يَا أَبَا مُحَمَّد هَذِه لأَصْحَاب الْعجل
"O nerededir?" dediler. [Süfyân]: "{إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ} “Şüphesiz buzağıyı edinenler...” ayetini işitmediniz mi?" dedi. Biri: "Ey Ebû Muhammed! Bu, buzağıya tapanlara"
خَاصَّة
özel değil midir?" dedi.
قَالَ: كلا اقْرَأ مَا بعْدهَا {وَكَذَلِكَ نجزي المفترين} فَهِيَ لكل مفتر ومبتدع إِلَى يَوْم الْقِيَامَة
[Süfyân] şöyle dedi: "Asla! Ondan sonrasını oku: {وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ} “İşte biz iftiracıları böyle cezalandırırız”. Bu, kıyamet gününe kadar her iftiracı ve her bidatçi içindir."
- الْآيَة (١٥٣)
- Ayet (153)
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن مَسْعُود
İbn Ebî Hâtim, İbn Mes'ûd'dan nakletti:
أَنه سُئِلَ عَن الرجل يَزْنِي بِالْمَرْأَةِ ثمَّ يَتَزَوَّجهَا فَتلا {وَالَّذين عمِلُوا السَّيِّئَات ثمَّ تَابُوا من بعْدهَا وآمنوا إِن رَبك من بعْدهَا لغَفُور رَحِيم}
Ona bir kadınla zina edip sonra onunla evlenen adam hakkında soruldu da şu ayeti okudu: {وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ ثُمَّ تَابُوا مِنْ بَعْدِهَا وَآمَنُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} “Kötülükleri işleyip de sonra ardından tövbe edenler ve iman edenlere gelince, şüphesiz Rabbin bundan sonra elbette çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.”
- الْآيَة (١٥٤)
- Ayet (154)
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: اعطى الله مُوسَى التَّوْرَاة فِي سَبْعَة أَلْوَاح من زبرجد فِيهَا تبيان لكل شَيْء وموعظة التَّوْرَاة مَكْتُوبَة فَلَمَّا جَاءَ بهَا فَرَأى بني إِسْرَائِيل عكوفاً على الْعجل فَرمى التَّوْرَاة من يَده فتحطمت وَأَقْبل على هرون فَأخذ بِرَأْسِهِ فَرفع الله مِنْهَا سِتَّة أَسْبَاع وَبَقِي سبع {وَلما سكت عَن مُوسَى الْغَضَب أَخذ الألواح وَفِي نسختها هدى وَرَحْمَة للَّذين هم لرَبهم يرهبون} قَالَ: فَمَا بَقِي مِنْهَا
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'ın şöyle dediğini nakletti: "Allah Mûsâ'ya Tevrat'ı zebercetten yedi levha halinde verdi; içinde her şeyin açıklaması ve yazılı olarak Tevrat'ın öğüdü vardı. Onu getirdiğinde İsrâiloğulları'nı buzağının başında ibadet eder görünce elindeki Tevrat'ı fırlatıp attı ve [levhalar] paramparça oldu. Hârûn'a yönelip başından tuttu. Allah ondan yedide altısını kaldırdı, bir yedisi kaldı. {وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْوَاحَ وَفِي نُسْخَتِهَا هُدًى وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ} “Mûsâ'nın öfkesi yatışınca levhaları aldı. Onların nüshasında Rablerinden korkanlar için bir hidayet ve bir rahmet vardı” [İbn Abbâs] dedi ki: 'Yani ondan geriye kalan kısımda.'"
وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد
Ebû Ubeyd ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den nakletti:
إِن سعيد بن جُبَير قَالَ: كَانَت الألواح من زمرد فَلَمَّا أَلْقَاهَا مُوسَى ذهب التَّفْصِيل وَبَقِي الْهدى وَالرَّحْمَة وَقَرَأَ {وكتبنا لَهُ فِي الألواح من كل شَيْء موعظة وتفصيلا لكل شَيْء} الْأَعْرَاف آيَة ١٤٥ وقرا / وَلما ذهب عَن مُوسَى الْغَضَب أَخذ الألواح وَفِي نسختها هدى وَرَحْمَة / قَالَ: وَلم يذكر التَّفْصِيل هَهُنَا
Saîd b. Cübeyr şöyle dedi: "Levhalar zümrüttendi. Mûsâ onları atınca tafsilat gitti, geriye hidayet ve rahmet kaldı." Ve {وَكَتَبْنَا لَهُ فِي الْأَلْوَاحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ} “Biz onun için levhalarda her şeyden bir öğüt ve her şeyin açıklamasını yazdık” [el-A'râf 145] ayetini okudu; sonra {وَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْوَاحَ وَفِي نُسْخَتِهَا هُدًى وَرَحْمَةٌ} “Mûsâ'nın öfkesi gidince levhaları aldı; onların nüshasında bir hidayet ve bir rahmet vardı” kısmını okuyup: "Burada tafsilatı zikretmedi" dedi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة {وَاخْتَارَ مُوسَى قومه سبعين رجلا لِمِيقَاتِنَا} قَالَ: اخْتَارَهُمْ ليقوموا مَعَ هرون على قومه بِأَمْر الله {فَلَمَّا أخذتهم الرجفة} تناولتهم الصاعقة حِين أخذت قَومهمْ
Abd b. Humeyd, Katâde'nin {وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقَاتِنَا} “Mûsâ, belirlediğimiz vakit için kavminden yetmiş adam seçti” kavli hakkında: "Onları kavimlerine Allah'ın emriyle Hârûn'un yanında dursunlar diye seçti. {فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ} “Onları o şiddetli sarsıntı yakalayınca...” kavimlerini yakaladığı sırada yıldırım onları çarptı" dediğini nakletti.
وَأخرج عبد بن حميد من طَرِيق أبي سعد عَن مُجَاهِد {وَاخْتَارَ مُوسَى قومه سبعين رجلا لِمِيقَاتِنَا فَلَمَّا أخذتهم الرجفة} بعد أَن خرج مُوسَى بالسبعين من قومه يدعونَ الله ويسألونه أَن يكْشف عَنْهُم الْبلَاء فَلم يستجب لَهُم علم مُوسَى أَنهم قد أَصَابُوا من الْمعْصِيَة مَا أصَاب قَومهمْ قَالَ أَبُو سعد: فَحَدثني مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ قَالَ: فَلم يستجب لَهُم من أجل أَنهم لم ينهوهم عَن الْمُنكر وَلم يأمروهم بِالْمَعْرُوفِ فَأَخَذتهم الرجفة فماتوا ثمَّ أحياهم الله
Abd b. Humeyd, Ebû Sa'd yoluyla Mücâhid'in {وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقَاتِنَا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ} “Mûsâ, belirlediğimiz vakit için kavminden yetmiş adam seçti. Onları o şiddetli sarsıntı yakalayınca...” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Mûsâ kavminden olan o yetmiş kişiyle birlikte Allah'a dua etmek ve O'ndan bu belayı kendilerinden kaldırmasını istemek üzere çıktıktan sonra duaları kabul olunmayınca, Mûsâ anladı ki kavimlerine isabet eden günahtan onlar da pay almıştır." Ebû Sa'd dedi ki: Bana Muhammed b. Ka'b el-Kurazî şöyle anlattı: "Onları kötülükten nehyetmedikleri ve iyiliği emretmedikleri için duaları kabul edilmedi; bunun üzerine şiddetli sarsıntı onları yakaladı ve öldüler, sonra Allah onları diriltti."
وَأخرج عبد بن حميد عَن الْفضل بن عِيسَى بن أخي الرقاشِي
Abd b. Humeyd, er-Rakkaşî'nin kardeşinin oğlu el-Fadl b. Îsâ'dan nakletti:
إِن بني إِسْرَائِيل قَالُوا ذَات يَوْم لمُوسَى: أَلَسْت ابْن عمنَا وَمنا وتزعم أَنَّك كلمت رب الْعِزَّة فانا لن نؤمن لَك حَتَّى نرى الله جهرة فَلَمَّا أَن أَبَوا إِلَّا ذَلِك أوحى الله إِلَى مُوسَى: أَن اختر من قَوْمك سبعين رجلا
İsrâiloğulları bir gün Mûsâ'ya şöyle dediler: "Sen bizim amcamızın oğlu ve bizden biri değil misin? İzzet sahibi Rabbin ile konuştuğunu iddia ediyorsun; biz ise Allah'ı apaçık görmedikçe sana asla inanmayacağız." Onlar bundan başkasına razı olmayınca Allah Mûsâ'ya: "Kavminden yetmiş adam seç" diye vahyetti.
فَاخْتَارَ مُوسَى من قومه سبعين رجلا خيرة ثمَّ قَالَ لَهُم: اخْرُجُوا
Mûsâ kavminden seçkin yetmiş adam seçti, sonra onlara: "Çıkın" dedi.
فَلَمَّا برزوا جَاءَهُم مَا لَا قبل لَهُم بِهِ فَأَخَذتهم الرجفة قَالُوا: يَا مُوسَى ردنا
Açığa çıktıklarında karşı koyamayacakları bir şey geldi ve onları şiddetli bir sarsıntı yakaladı. "Ey Mûsâ! Bizi geri döndür" dediler.
فَقَالَ لَهُم مُوسَى: لَيْسَ لي من الْأَمر شَيْء سَأَلْتُم شَيْئا فجاءكم فماتوا جَمِيعًا قيل: يَا مُوسَى ارْجع
Mûsâ onlara: "Bu işte benim elimden bir şey gelmez; siz bir şey istediniz, o da başınıza geldi" dedi ve hepsi öldüler. [Mûsâ'ya]: "Ey Mûsâ! Geri dön" denildi.
قَالَ: رب إِلَى أَيْن الرّجْعَة {قَالَ رب لَو شِئْت أهلكتهم من قبل وإياي أتهلكنا بِمَا فعل السُّفَهَاء منا} الْأَعْرَاف آيَة ١٥٥ إِلَى قَوْله {فسأكتبها للَّذين يَتَّقُونَ} الْآيَة
Mûsâ: "Rabbim! Dönüş nereye? {قَالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا} “Mûsâ dedi ki: 'Rabbim! Dileseydin onları da beni de daha önce helâk ederdin. İçimizdeki beyinsizlerin işledikleri yüzünden bizi helâk mi edeceksin?'" [el-A'râf 155] ayetinden {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} “Onu sakınanlara yazacağım” ayetine kadar okudu.
قَالَ عِكْرِمَة
İkrime dedi ki:
كتبت الرَّحْمَة يَوْمئِذٍ لهَذِهِ الْأمة
"O gün rahmet bu ümmet için yazıldı."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي كتاب من عَاشَ بعد الْمَوْت وَابْن جرير ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن عَليّ ﵁ قَالَ: لما حضر أجل هرون أوحى الله إِلَى مُوسَى: أَن انْطلق أَنْت وهرون وَابْن هرون إِلَى غَار فِي الْجَبَل فَأَنا قَابض روحه فَانْطَلق مُوسَى وهرون وَابْن هرون فَلَمَّا انْتَهوا إِلَى الْغَار دخلُوا فَإِذا سَرِير فاضطجع عَلَيْهِ مُوسَى ثمَّ قَامَ عَنهُ فَقَالَ: مَا أحسن هَذَا الْمَكَان يَا هرون فاضطجع هرون فَقبض روحه فَرجع مُوسَى وَابْن هرون إِلَى بني إِسْرَائِيل حزينين
Abd b. Humeyd, İbn Ebî'd-Dünyâ Kitâbu Men Âşe Ba'de'l-Mevt'te, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Ali radıyallâhu anh'tan nakletti: Hârûn'un eceli gelince Allah Mûsâ'ya: "Sen, Hârûn ve Hârûn'un oğlu dağdaki bir mağaraya gidin; zira ben onun ruhunu kabzedeceğim" diye vahyetti. Mûsâ, Hârûn ve Hârûn'un oğlu yola çıktılar. Mağaraya vardıklarında içeri girdiler; orada bir sedir vardı. Mûsâ onun üzerine uzandı, sonra kalktı ve: "Ey Hârûn! Bu yer ne kadar güzel" dedi. Bunun üzerine Hârûn uzandı ve [Allah] onun ruhunu kabzetti. Mûsâ ve Hârûn'un oğlu hüzünlü bir halde İsrâiloğulları'na döndüler.
فَقَالُوا لَهُ: ايْنَ هرون قَالَ: مَاتَ
Ona: "Hârûn nerede?" dediler. O da: "Öldü" dedi.
قَالُوا: بل قتلته كنت تعلم أَنا نحبه
"Aksine onu sen öldürdün, bizim onu sevdiğimizi biliyordun" dediler.
فَقَالَ لَهُم مُوسَى: وَيْلكُمْ أقتل أخي وَقد سَأَلته الله وزيراً وَلَو أَنِّي أردْت قَتله أَكَانَ ابْنه يدعني قَالُوا لَهُ: بلَى قتلته حسدتناه
Mûsâ onlara: "Yazıklar olsun size! Allah'tan bana yardımcı kılmasını dilediğim kardeşimi ben mi öldüreceğim? Ben onu öldürmek isteseydim oğlu beni bırakır mıydı?" dedi. Onlar: "Evet, onu kıskandığın için sen öldürdün" dediler.
قَالَ: فَاخْتَارُوا سبعين رجلا فَانْطَلق بهم فَمَرض رجلَانِ فِي الطَّرِيق فَخط عَلَيْهِمَا خطا فَانْطَلق مُوسَى وَابْن هرون وَبَنُو إِسْرَائِيل حَتَّى انْتَهوا إِلَى هرون فَقَالَ: يَا هرون من قَتلك قَالَ: لم يقتلني أحد وَلَكِنِّي مت قَالُوا: مَا
[Mûsâ]: "Yetmiş adam seçin" dedi. Onlarla birlikte yola çıktı; yolda iki adam hastalandı, onların çevresine bir çizgi çizdi. Mûsâ, Hârûn'un oğlu ve İsrâiloğulları ilerleyip nihayet Hârûn'un yanına vardılar. [Mûsâ]: "Ey Hârûn! Seni kim öldürdü?" dedi. [Hârûn]: "Beni kimse öldürmedi, fakat ecelimle öldüm" dedi. Onlar: "Ne
تقضي يَا مُوسَى ادْع لنا رَبك يجعلنا أَنْبيَاء
hükmedersin ey Mûsâ? Bizim için Rabbine dua et de bizi peygamberler kılsın" dediler.
قَالَ: فَأَخَذتهم الرجفة فصعقوا وصعق الرّجلَانِ اللَّذَان خلفوا وَقَامَ مُوسَى يدعوا ربه {لَو شِئْت أهلكتهم من قبل وإياي أتهلكنا بِمَا فعل السُّفَهَاء منا} فأحياهم الله فَرَجَعُوا إِلَى قَومهمْ أَنْبيَاء
Dedi ki: Onları şiddetli bir sarsıntı yakaladı ve bayılıp yere serildiler; arkada bırakılan iki adam da bayılıp yere serildi. Mûsâ kalkıp Rabbine şöyle dua etti: {لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا} “Dileseydin onları da beni de daha önce helâk ederdin. İçimizdeki beyinsizlerin işledikleri yüzünden bizi helâk mi edeceksin?” Allah onları diriltti ve kavimlerine peygamberler olarak döndüler.