- الْآيَة (١٥٥)
- Ayet (155)
- أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَاخْتَارَ مُوسَى قومه} الْآيَة
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمَهُ} “Mûsâ kavminden seçti...” ayeti hakkında rivayet etti:
قَالَ: كَانَ الله أمره أَن يخْتَار من قومه سبعين رجلا فَاخْتَارَ سبعين رجلا فبرز بهم فَكَانَ ليدعوا ربكُم فِيمَا دعوا الله أَن قَالُوا: اللهمَّ اعطنا مَا لم تعطه أحدا بَعدنَا فكره الله ذَلِك من دُعَائِهِمْ فَأَخَذتهم الرجفة قَالَ مُوسَى {لَو شِئْت أهلكتهم من قبل وإياي أتهلكنا بِمَا فعل السُّفَهَاء منا إِن هِيَ إِلَّا فتنتك} يَقُول: إِن هُوَ إِلَّا عذابك تصيب بِهِ من تشَاء وتصرفه عَمَّن تشَاء
Dedi ki: Allah ona, kavminden yetmiş adam seçmesini emretmişti. O da yetmiş adam seçti ve onlarla birlikte [sahraya] çıktı. Rabbinize dua edeceklerdi; Allah'a ettikleri dualar arasında: "Allah'ım! Bizden sonra hiç kimseye vermeyeceğin şeyi bize ver" dediler. Allah onların bu duasını hoş görmedi de kendilerini şiddetli bir sarsıntı yakaladı. Mûsâ: {لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ} “Dileseydin onları da beni de daha önce helâk ederdin. İçimizdeki beyinsizlerin işledikleri yüzünden bizi helâk mi edeceksin? Bu, senin imtihanından başka bir şey değildir” dedi. Yani: Bu, dilediğine isabet ettirdiğin, dilediğinden de savdığın azabından başka bir şey değildir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن نوف الْحِمْيَرِي قَالَ: لما اخْتَار مُوسَى قومه سبعين رجلا لميقات ربه قَالَ الله لمُوسَى: أجعَل لكم الأَرْض مَسْجِدا وَطهُورًا وَأَجْعَل لكم السكينَة مَعكُمْ فِي بُيُوتكُمْ واجعلكم تقرأون التَّوْرَاة من ظُهُور قُلُوبكُمْ فيقرأها الرجل مِنْكُم وَالْمَرْأَة وَالْحر وَالْعَبْد وَالصَّغِير وَالْكَبِير
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Nevf el-Hımyerî'den nakletti: Mûsâ, Rabbinin belirlediği vakit için kavminden yetmiş adam seçtiğinde Allah Mûsâ'ya: "Yeryüzünü sizin için mescit ve temizleyici kılacağım, sekîneti evlerinizde sizinle birlikte kılacağım ve Tevrat'ı ezberden okumanızı sağlayacağım; öyle ki onu sizden erkek, kadın, hür, köle, küçük ve büyük olan herkes okuyacak" buyurdu.
فَقَالَ مُوسَى: أَن الله قد جعل لكم الأَرْض مَسْجِدا وَطهُورًا
Mûsâ: "Allah yeryüzünü sizin için mescit ve temizleyici kıldı" dedi.
قَالُوا: لَا نُرِيد أَن نصلي إِلَّا فِي الْكَنَائِس
Onlar: "Biz sadece havralarda namaz kılmak isteriz" dediler.
قَالَ: وَيجْعَل السكينَة مَعكُمْ فِي بُيُوتكُمْ
[Mûsâ]: "[Allah] sekîneti evlerinizde sizinle birlikte kılacak" dedi.
قَالُوا: لَا نُرِيد إِلَّا كَمَا كَانَت فِي التابوت
Onlar: "Biz ancak Tâbût'ta olduğu gibi isteriz" dediler.
قَالَ: ويجعلكم تقرأون التَّوْرَاة عَن ظُهُور قُلُوبكُمْ فيقرأها الرجل مِنْكُم وَالْمَرْأَة وَالْحر وَالْعَبْد وَالصَّغِير وَالْكَبِير
[Mûsâ]: "Tevrat'ı ezberden okumanızı sağlayacak; öyle ki onu sizden erkek, kadın, hür, köle, küçük ve büyük olan herkes okuyacak" dedi.
قَالُوا: لَا نُرِيد أَن نقرأها إِلَّا نظرا
Onlar: "Biz onu ancak [yüzüne] bakarak okumak isteriz" dediler.
قَالَ الله {فسأكتبها للَّذين يَتَّقُونَ وَيُؤْتونَ الزَّكَاة} إِلَى قَوْله {المفلحون} قَالَ مُوسَى: أَتَيْتُك بوفد قومِي فَجعلت وفادتهم لغَيرهم اجْعَلنِي نَبِي هَذِه الْأمة
Allah: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ} “Onu sakınanlara ve zekâtı verenlere yazacağım...” ayetinden {الْمُفْلِحُونَ} “...kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” sözüne kadar buyurdu. Mûsâ: "Kavmimin heyetiyle sana geldim, sen ise onların heyet payını başkalarına verdin. Beni bu ümmetin peygamberi kıl" dedi.
قَالَ: إِن نَبِيّهم مِنْهُم
[Allah]: "Onların peygamberi kendilerindendir" buyurdu.
قَالَ: اجْعَلنِي من هَذِه الْأمة
[Mûsâ]: "Beni bu ümmetten kıl" dedi.
قَالَ: إِنَّك لن تُدْرِكهُمْ
[Allah]: "Sen onlara asla yetişemezsin" buyurdu.
قَالَ: رب أَتَيْتُك بوفد قومِي فَجعلت وفادتهم لغَيرهم
[Mûsâ]: "Rabbim! Kavmimin heyetiyle sana geldim, sen ise onların heyet payını başkalarına verdin" dedi.
قَالَ: فَأوحى الله إِلَيْهِ {وَمن قوم مُوسَى أمة يهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِه يعدلُونَ}
Dedi ki: Bunun üzerine Allah ona: {وَمِنْ قَوْمِ مُوسَى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ} “Mûsâ'nın kavminden hak ile doğru yolu gösteren ve onunla adaleti uygulayan bir topluluk vardır” diye vahyetti.
الْأَعْرَاف الْآيَة ١٥٩ قَالَ: فَرضِي مُوسَى
(A'râf Suresi, 159. ayet). Dedi ki: Bunun üzerine Mûsâ razı oldu.
قَالَ نوف: أَلا تحمدون رَبًّا شهد غيبتكم وَأخذ لكم بسمعكم وَجعل وفادة غَيْركُمْ لكم وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن نوف الْبكالِي
Nevf şöyle dedi: "Siz yokken size şahitlik eden, sizin lehinize işiten ve başkalarının heyet payını size veren bir Rabbe hamdetmez misiniz?" İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Nevf el-Bikâlî'den rivayet etti:
أَن مُوسَى لما اخْتَار من قومه سبعين رجلا قَالَ لَهُم: فِدوا الى الله وَسَلُوهُ فَكَانَت لمُوسَى مَسْأَلَة وَلَهُم مَسْأَلَة فَلَمَّا انْتهى إِلَى الطّور - الْمَكَان الَّذِي وعده الله بِهِ - قَالَ لَهُم مُوسَى: سلوا الله
Mûsâ kavminden yetmiş adam seçtiğinde onlara: "Allah'a heyet olarak gidin ve O'ndan dileyin" dedi. Mûsâ'nın bir dileği, onların da bir dileği vardı. Tûr'a -Allah'ın kendisiyle sözleştiği yere- vardığında Mûsâ onlara: "Allah'tan dileyin" dedi.
قَالُوا {أرنا الله جهرة} النِّسَاء الْآيَة ١٥٣ قَالَ: وَيحكم
Onlar: {أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً} “Bize Allah'ı apaçık göster” (Nisâ Suresi, 153. ayet) dediler. [Mûsâ]: "Yazıklar olsun size!
تسْأَلُون الله هَذَا مرَّتَيْنِ قَالَ: هِيَ مَسْأَلَتنَا أرنا الله جهرة فَأَخَذتهم الرجفة فصعقوا فَقَالَ مُوسَى: أَي رب جئْتُك بسبعين من خِيَار بني إِسْرَائِيل فأرجع إِلَيْهِم وَلَيْسَ معي مِنْهُم أحد فَكيف أصنع ببني إِسْرَائِيل أَلَيْسَ يقتلونني فَقيل لَهُ: سل مسألتك
Allah'tan bunu iki defa mı istiyorsunuz?" dedi. Onlar: "Dileğimiz budur: Bize Allah'ı apaçık göster" dediler. Bunun üzerine onları şiddetli bir sarsıntı yakaladı ve bayılıp yere serildiler. Mûsâ: "Ey Rabbim! Sana İsrâiloğulları'nın en hayırlılarından yetmiş kişiyle geldim; onlara döneceğim ama yanımda onlardan hiç kimse yok. İsrâiloğulları'na ne yaparım? Beni öldürmezler mi?" dedi. Ona: "Sen dileğini dile" denildi.
قَالَ: أَي رب إِنِّي أَسأَلك أَن تبعثهم
[Mûsâ]: "Ey Rabbim! Senden onları diriltmeni dilerim" dedi.
فبعثهم الله فَذَهَبت مسألتهم ومسألته وَجعلت تِلْكَ الدعْوَة لهَذِهِ الْأمة
Allah onları diriltti; böylece onların dileği de onun dileği de gitmiş oldu ve o dua bu ümmete verildi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن أبي سعيد الرقاشِي فِي قَوْله {وَاخْتَارَ مُوسَى قومه سبعين رجلا} قَالَ: كَانُوا قد جاوزوا الثَّلَاثِينَ وَلم يبلغُوا الْأَرْبَعين وَذَلِكَ أَن من جَاوز الثَّلَاثِينَ فقد ذهب جَهله وصباه وَمن بلغ الْأَرْبَعين لم يفقد من عقله شَيْئا
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, {وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا} “Mûsâ, kavminden yetmiş adam seçti” ayeti hakkında Ebû Saîd er-Rukâşî'den nakletti: Onlar otuzunu geçmiş, henüz kırkına ulaşmamış kimselerdi. Çünkü otuzunu geçen kimseden cehalet ve çocukluk gitmiş olur, kırkına ulaşan kimse de aklından hiçbir şey kaybetmez.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَاخْتَارَ مُوسَى قومه سبعين رجلا لِمِيقَاتِنَا} قَالَ: لتَمام الْموعد
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, {وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقَاتِنَا} “Mûsâ, belirlediğimiz vakit için kavminden yetmiş adam seçti” ayeti hakkında Mücâhid'den nakletti: [Mücâhid]: "Belirlenen vaktin tamamlanması için" dedi.
وَفِي قَوْله {فَلَمَّا أخذتهم الرجفة} قَالَ: مَاتُوا ثمَّ أحياهم
{فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ} “Onları şiddetli bir sarsıntı yakalayınca...” ayeti hakkında da: "Öldüler, sonra [Allah] onları diriltti" dedi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {إِن هِيَ إِلَّا فتنتك} قَالَ: بليتك
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, {إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ} “Bu, senin imtihanından başka bir şey değildir” ayeti hakkında Ebü'l-Âliye'den nakletti: [Ebü'l-Âliye]: "Senin belan (sınaman) [demektir]" dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إِن هِيَ إِلَّا فتنتك} قَالَ: مشيئتك
Ebü'ş-Şeyh, {إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ} “Bu, senin imtihanından başka bir şey değildir” ayeti hakkında İbn Abbâs'tan nakletti: [İbn Abbâs]: "Senin dilemen [demektir]" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ قَالَ: قَالَ مُوسَى: يَا رب إِن هَذَا السامري أَمرهم أَن يتخذوا الْعجل أَرَأَيْت الرّوح من نفخها فِيهِ قَالَ الرب: أَنا
İbn Ebî Hâtim, Süddî'den nakletti: Mûsâ: "Ey Rabbim! Bu Sâmirî onlara buzağıyı [ilah] edinmelerini emretti. Peki, ona ruhu kimin üflediğini gördün mü?" dedi. Rab: "Ben" buyurdu.
قَالَ: رب فَأَنت إِذا أضللتهم
[Mûsâ]: "Rabbim! O halde onları sen saptırdın" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن رَاشد بن سعد
İbn Ebî Hâtim, Râşid b. Sa'd'dan nakletti:
أَن مُوسَى لما أَتَى ربه لموعده قَالَ:
Mûsâ belirlenen vakit için Rabbine geldiğinde [Allah] şöyle buyurdu:
يَا مُوسَى إِن قَوْمك افتتنوا من بعْدك
"Ey Mûsâ! Senden sonra kavmin fitneye düştü."
قَالَ: يَا رب وَكَيف يفتنون وَقد أنجيتهم من فِرْعَوْن ونجيتهم من الْبَحْر وأنعمت عَلَيْهِم قَالَ: يَا مُوسَى إِنَّهُم اتَّخذُوا من بعْدك عجلاً جسداً لَهُ خوار
[Mûsâ]: "Ey Rabbim! Sen onları Firavun'dan kurtarmış, denizden geçirip selamete erdirmiş ve kendilerine nimet vermişken nasıl fitneye düşerler?" dedi. [Allah]: "Ey Mûsâ! Onlar senden sonra böğüren bir buzağı heykeli edindiler" buyurdu.
قَالَ: يَا رب فَمن جعل فِيهِ الرّوح قَالَ: أَنا
[Mûsâ]: "Ey Rabbim! Peki, ona ruhu kim koydu?" dedi. [Allah]: "Ben" buyurdu.
قَالَ: فَأَنت أضللتهم يَا رب
[Mûsâ]: "O halde onları sen saptırdın ey Rabbim!" dedi.
قَالَ: يَا مُوسَى يَا رَأس النَّبِيين يَا أَبَا الْحُكَمَاء إِنِّي رَأَيْت ذَلِك فِي قُلُوبهم فيسرته لَهُم
[Allah]: "Ey Mûsâ! Ey peygamberlerin başı! Ey hikmet sahiplerinin piri! Ben bunu onların kalplerinde gördüm de onlar için kolaylaştırdım" buyurdu.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي عمر الْعَدنِي فِي مُسْنده وَابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِن السّبْعين الَّذين اخْتَارَهُمْ مُوسَى من قومه إِنَّمَا أخذتهم الرجفة لأَنهم لم يرْضوا بالعجل وَلم ينهوا عَنهُ
Abd b. Humeyd, İbn Ebî Ömer el-Adenî Müsned'inde, İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan nakletti: Mûsâ'nın kavminden seçtiği yetmiş kişiyi şiddetli sarsıntının yakalamasının sebebi; onların buzağıya [tapmaya] razı olmamakla birlikte buna engel de olmamalarıydı.
وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة قَالَ: ذكر لنا أَن أُولَئِكَ السّبْعين كَانُوا يلبسُونَ ثِيَاب الطهرة ثِيَاب يغزله وينسجه العذارى ثمَّ يتبرزون صَبِيحَة لَيْلَة الْمَطَر إِلَى الْبَريَّة فَيدعونَ الله فِيهَا فو الله مَا سَأَلَ الْقَوْم يَوْمئِذٍ شَيْئا إِلَّا أعطَاهُ الله هَذِه الْأمة
Abd b. Humeyd ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde'den nakletti: Bize anlatıldığına göre o yetmiş kişi temizlik elbiseleri giyerlerdi; bu elbiseler bâkire kızların eğirip dokuduğu elbiselerdi. Sonra yağmurlu gecenin sabahında kıra çıkarlar ve orada Allah'a dua ederlerdi. Allah'a yemin olsun ki o kavim o gün ne istediyse Allah onu bu ümmete verdi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن أبي الْأسود مُحَمَّد بن عبد الرَّحْمَن
Ebü'ş-Şeyh, Ebü'l-Esved Muhammed b. Abdirrahmân'dan nakletti:
أَن السّبْعين الَّذين اخْتَار مُوسَى من قومه كَانُوا يعْرفُونَ بخضاب السوَاد
Mûsâ'nın kavminden seçtiği yetmiş kişi, siyah kına yakmalarıyla bilinirlerdi.
- الْآيَة (١٥٦ - ١٥٧)
- Ayet (156 - 157)
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {واكتب لنا فِي هَذِه الدُّنْيَا حَسَنَة وَفِي الْآخِرَة} قَالَ: فَلم يُعْطهَا مُوسَى {قَالَ عَذَابي أُصِيب بِهِ من أَشَاء} إِلَى قَوْله {المفلحون}
Saîd b. Mansûr, İbn Abbâs'tan {وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ} “Bize bu dünyada da iyilik yaz, ahirette de” ayeti hakkında rivayet etti: Mûsâ'ya bu verilmedi de {قَالَ عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ} “[Allah] buyurdu ki: Azabıma dilediğimi uğratırım...” sözünden {الْمُفْلِحُونَ} “...kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” sözüne kadar [vahyolundu].
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {واكتب لنا فِي هَذِه الدُّنْيَا حَسَنَة وَفِي الْآخِرَة} قَالَ: فَكتب الرَّحْمَة يَوْمئِذٍ لهَذِهِ الْأمة
İbn Ebî Hâtim, İkrime'den {وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ} “Bize bu dünyada da iyilik yaz, ahirette de” ayeti hakkında nakletti: "O gün rahmet bu ümmet için yazıldı" dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن جريج {واكتب لنا فِي هَذِه الدُّنْيَا حسنه} قَالَ: مغْفرَة
Ebü'ş-Şeyh, İbn Cüreyc'den {وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً} “Bize bu dünyada da iyilik yaz” ayeti hakkında nakletti: "Bağışlanma [demektir]" dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طرق عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إِنَّا هدنا إِلَيْك} قَالَ: تبنا إِلَيْك
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim çeşitli yollarla İbn Abbâs'tan {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ} “Şüphesiz biz sana yöneldik/tövbe ettik” ayeti hakkında nakletti: "Sana tövbe ettik [demektir]" dedi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن سعيد ين جُبَير فِي قَوْله {إِنَّا هدنا إِلَيْك} قَالَ: تبنا
İbn Ebî Şeybe, Saîd b. Cübeyr'den {إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ} “Şüphesiz biz sana yöneldik/tövbe ettik” ayeti hakkında nakletti: "Tövbe ettik [demektir]" dedi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن أبي وجرة السَّعْدِيّ - وَكَانَ من أعلم النَّاس بِالْعَرَبِيَّةِ - قَالَ: لَا وَالله لَا أعلمها فِي كَلَام أحد من الْعَرَب (هدنا) قيل: فَكيف قَالَ: هدنا بِكَسْر الْهَاء يَقُول: ملنا
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh -Arapçayı insanların en iyi bilenlerinden olan- Ebû Vecre es-Sa'dî'den nakletti: "Hayır, vallahi Araplardan hiçbirinin kelâmında bunu (hüdnâ) şeklinde bilmiyorum" dedi. "Peki nasıldır?" denilince: "Hâ harfinin kesresiyle hidnâ; yani meylettik [demektir]" dedi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن وَقَتَادَة فِي قَوْله {ورحمتي وسعت كل شَيْء} قَالَا: وسعت فِي الدُّنْيَا الْبر والفاجر وَهِي يَوْم الْقِيَامَة للَّذين اتَّقوا خَاصَّة
Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ} “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır” ayeti hakkında Hasan[-ı Basrî] ve Katâde'den nakletti: İkisi şöyle dediler: "Dünyada iyi olsun kötü olsun herkesi kuşatmıştır; kıyamet gününde ise sadece sakınanlara hastır."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن عَطاء فِي قَوْله {ورحمتي وسعت كل شَيْء} قَالَ: رَحمته فِي الدُّنْيَا على خلقه كلهم يَتَقَلَّبُونَ فِيهَا
Ebü'ş-Şeyh, {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ} “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır” ayeti hakkında Atâ'dan nakletti: "O'nun dünyadaki rahmeti bütün yaratılmışları üzerinedir; onun içinde dönüp dolaşırlar" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن سماك بن الْفضل
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Simâk b. el-Fadl'dan nakletti:
أَنه ذكر عِنْده أَي شَيْء أعظم فَذكرُوا السَّمَوَات وَالْأَرْض وَهُوَ سَاكِت فَقَالُوا: مَا تَقول يَا أَبَا الْفضل فَقَالَ: مَا من شَيْء أعظم من رَحمته قَالَ الله تَعَالَى {ورحمتي وسعت كل شَيْء}
Yanında "Hangi şey daha büyüktür?" konusu anıldı da gökleri ve yeri andılar; o ise susuyordu. "Sen ne dersin ey Ebe'l-Fadl?" dediler. Bunun üzerine şöyle dedi: "Hiçbir şey O'nun rahmetinden daha büyük değildir. Allah Teâlâ: {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ} “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır” buyurmuştur."
وَأخرج أَحْمد وَأَبُو دَاوُد عَن جُنْدُب بن عبد الله البَجلِيّ قَالَ: جَاءَ أَعْرَابِي فَأَنَاخَ رَاحِلَته ثمَّ عقلهَا ثمَّ صلى خلف رَسُول الله ﷺ ثمَّ نَادَى: اللهمَّ ارْحَمْنِي ومحمداً وَلَا تشرك فِي رَحْمَتنَا أحدا
Ahmed ve Ebû Dâvûd, Cündüb b. Abdillâh el-Becelî'den nakletti: Bir bedevî gelip devesini ıhtırdı, sonra onu bağladı, ardından Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem arkasında namaz kıldı. Sonra şöyle seslendi: "Allahım! Bana ve Muhammed'e merhamet et, rahmetimize kimseyi ortak etme!"
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ لقد حظرت رَحْمَة وَاسِعَة أَن الله خلق مائَة رَحْمَة فَأنْزل رَحْمَة يتعاطف بهَا الْخلق جنّها وإنسها وبهائمها وَعِنْده تِسْعَة وَتسْعُونَ
Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Geniş bir rahmeti sınırlandırdın/daralttın. Şüphesiz Allah yüz rahmet yarattı; ondan bir rahmeti indirdi ki cinleriyle, insanlarıyla ve hayvanlarıyla yaratılmışlar onun sayesinde birbirine şefkat gösterir. O'nun katında ise doksan dokuz [rahmet] vardır."
وَأخرج أَحْمد وَمُسلم عَن سلمَان عَن النَّبِي ﷺ قَالَ إِن لله مائَة رَحْمَة فَمِنْهَا رَحْمَة يتراحم بهَا الْخلق وَبهَا تعطف الوحوش على أَوْلَادهَا وَأخر تسع وَتسْعُونَ إِلَى يَوْم الْقِيَامَة
Ahmed ve Müslim, Selmân'dan, Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etti: "Şüphesiz Allah'ın yüz rahmeti vardır. Onlardan bir rahmet vardır ki yaratılmışlar onun sayesinde birbirine merhamet eder ve vahşi hayvanlar da yavrularına onun sayesinde şefkat gösterir. Doksan dokuzu ise kıyamet gününe tehir edilmiştir."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن سلمَان مَوْقُوفا وَابْن مرْدَوَيْه عَن سلمَان قَالَ: قَالَ النَّبِي ﷺ أَن الله خلق مائَة رَحْمَة يَوْم خلق السَّمَوَات وَالْأَرْض كل رَحْمَة مِنْهَا طباق مَا بَين السَّمَاء وَالْأَرْض فأهبط مِنْهَا رَحْمَة إِلَى الأَرْض فِيهَا تراحم الْخَلَائق وَبهَا تعطف الوالدة على وَلَدهَا وَبهَا يشرب الطير والوحوش من المَاء وَبهَا تعيش الْخَلَائق فَإِذا كَانَ يَوْم الْقِيَامَة انتزعها من خلقه ثمَّ أفاضها على الْمُتَّقِينَ وَزَاد تسعا وَتِسْعين رَحْمَة ثمَّ قَرَأَ {ورحمتي وسعت كل شَيْء فسأكتبها للَّذين يَتَّقُونَ} ٠ وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن حُذَيْفَة بن الْيَمَان قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ وَالَّذِي نَفسِي بِيَدِهِ ليدخلن الْجنَّة الْفَاجِر فِي دينه الأحمق فِي معيشته وَالَّذِي نَفسِي بِيَدِهِ ليدخلن الْجنَّة الَّذِي قد محشته النَّار بِذَنبِهِ وَالَّذِي نَفسِي بِيَدِهِ ليغفرن الله يَوْم الْقِيَامَة مغْفرَة يَتَطَاوَل لَهَا إِبْلِيس رَجَاء أَن تصيبه
İbn Ebî Şeybe mevkûf olarak Selmân'dan, İbn Merdûye de Selmân'dan nakletti: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Allah, gökleri ve yeri yarattığı gün yüz rahmet yarattı. Onlardan her bir rahmet gök ile yer arasını dolduracak kadardır. Onlardan bir rahmeti yeryüzüne indirdi ki yaratılanlar onun sayesinde birbirine merhamet eder, anne yavrusuna onunla şefkat gösterir, kuşlar ve vahşi hayvanlar sudan onunla içer ve yaratılanlar onunla yaşar. Kıyamet günü olduğunda onu mahlukatından çekip alır, sonra onu takva sahiplerine bolca bahşeder ve doksan dokuz rahmet daha ekler." Sonra {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır; onu sakınanlara yazacağım” ayetini okudu. Taberânî, Huzeyfe b. el-Yemân'dan nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Nefsim elinde olana yemin ederim ki, dininde kusurlu/günahkâr olup geçiminde ahmakça davranan kimse kesinlikle cennete girecektir. Nefsim elinde olana yemin ederim ki, günahı sebebiyle ateşin kavurup yaktığı kimse kesinlikle cennete girecektir. Nefsim elinde olana yemin ederim ki, kıyamet gününde Allah öyle bir bağışlama ile bağışlayacaktır ki, kendisine de isabet etmesi umuduyla İblis [bile boynunu] uzatacaktır."
وَأخرج أَحْمد وَعبد بن حميد فِي مُسْنده وَأَبُو يعلى وَابْن خُزَيْمَة وَابْن حبَان وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ
Ahmed, Abd b. Humeyd Müsned'inde, Ebû Ya'lâ, İbn Huzeyme, İbn Hibbân ve İbn Merdûye, Ebû Saîd el-Hudrî'den nakletti:
أَن النَّبِي ﷺ قَالَ افتخرت الْجنَّة وَالنَّار فَقَالَت النَّار: يَا رب يدخلني الْجَبَابِرَة والملوك والأشراف
Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Cennet ile cehennem övünüşüp tartıştı. Cehennem dedi ki: 'Ey Rabbim! Bana zorbalar, krallar ve ileri gelenler girer.'"
وَقَالَت الْجنَّة: يَا رب
Cennet ise: "Ey Rabbim!"
يدخلني الْفُقَرَاء والضعفاء وَالْمَسَاكِين
"Bana fakirler, zayıflar ve düşkünler girer" dedi.
فَقَالَ الله للنار: أَنْت عَذَابي أُصِيب بك من أَشَاء وَقَالَ للجنة: أَنْت رَحْمَتي وسعت كل شَيْء وَلكُل وَاحِدَة مِنْكُمَا ملؤُهَا
Bunun üzerine Allah cehenneme: "Sen benim azabımsın, seninle dilediğimi cezalandırırım" buyurdu. Cennete de: "Sen benim rahmetimsin, her şeyi kuşattın ve her ikinizin de dolusu vardır" buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن أبي بكر الْهُذلِيّ قَالَ: لما نزلت {ورحمتي وسعت كل شَيْء} قَالَ إِبْلِيس: يَا رب وَأَنا من الشَّيْء
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Ebû Bekir el-Hüzelî'den nakletti: {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ} “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır” [ayeti] indiğinde İblis: "Ey Rabbim, ben de bir şeyim" dedi.
فَنزلت {فسأكتبها للَّذين يَتَّقُونَ} الْآيَة
Bunun üzerine: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} “Onu sakınanlara yazacağım...” ayeti indi.
فنزعها الله من إِبْلِيس
Böylece Allah onu İblis'ten çekip aldı.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ قَالَ: لما نزلت {ورحمتي وسعت كل شَيْء} قَالَ إِبْلِيس: وَأَنا من الشَّيْء
Ebü'ş-Şeyh, es-Süddî'den nakletti: {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ} “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır” [ayeti] indiğinde İblis: "Ben de bir şeyim" dedi.
فنسخها الله فَأنْزل {فسأكتبها للَّذين يَتَّقُونَ} إِلَى آخر الْآيَة
Bunun üzerine Allah onu neshetti ve ayetin sonuna kadar {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} “Onu sakınanlara yazacağım...” kısmını indirdi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن جريج قَالَ: لما نزلت {ورحمتي وسعت كل شَيْء} قَالَ إِبْلِيس: أَنا من كل شَيْء
İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Cüreyc'den nakletti: {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ} “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır” [ayeti] indiğinde İblis: "Ben de her şeyden [bir parçayım]" dedi.
قَالَ الله {فسأكتبها للَّذين يَتَّقُونَ وَيُؤْتونَ الزَّكَاة} قَالَت يهود: فَنحْن نتقي ونؤتي الزَّكَاة
Allah Teâlâ: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ} “Onu sakınanlara ve zekâtı verenlere yazacağım” buyurdu. Yahudiler: "Biz sakınıyoruz ve zekâtı veriyoruz" dediler.
قَالَ الله {الَّذين يتبعُون الرَّسُول النَّبِي الْأُمِّي}
Allah Teâlâ: {الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ} “Onlar ki o ümmî peygambere, elçiye uyarlar” buyurdu.
فعزلها الله عَن إِبْلِيس وَعَن الْيَهُود وَجعلهَا لأمة مُحَمَّد ﷺ
Böylece Allah onu İblis'ten ve Yahudilerden ayırıp Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetine tahsis etti.
وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة نَحوه
Abd b. Humeyd ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde'den bunun benzerini nakletti.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن سُفْيَان بن عُيَيْنَة قَالَ: لما نزلت هَذِه الْآيَة {ورحمتي وسعت كل شَيْء} مد إِبْلِيس عُنُقه فَقَالَ: أَنا من الشَّيْء
Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da Süfyân b. Uyeyne'den nakletti: Şu {وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ} “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır” ayeti indiğinde İblis boynunu uzattı ve: "Ben de bir şeyim" dedi.
فَنزلت {فسأكتبها للَّذين يَتَّقُونَ وَيُؤْتونَ الزَّكَاة وَالَّذين هم بِآيَاتِنَا يُؤمنُونَ} فمدت الْيَهُود وَالنَّصَارَى أعناقها فَقَالُوا: نَحن نؤمن بِالتَّوْرَاةِ والإِنجيل ونؤدي الزَّكَاة
Bunun üzerine: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ} “Onu sakınanlara, zekâtı verenlere ve ayetlerimize inananlara yazacağım” ayeti indi. Bunun üzerine Yahudiler ve Hristiyanlar boyunlarını uzatıp: "Biz Tevrat'a ve İncil'e inanıyoruz, zekâtı da veriyoruz" dediler.
فاختلسها الله من إِبْلِيس وَالْيَهُود وَالنَّصَارَى فَجَعلهَا لهَذِهِ الْأمة خَاصَّة فَقَالَ {الَّذين يتبعُون} الْآيَة
Bunun üzerine Allah onu İblis'ten, Yahudilerden ve Hristiyanlardan çekip aldı ve sadece bu ümmete has kıldı da: {الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ} “Onlar ki uyarlar...” ayetini buyurdu.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَزَّار فِي مُسْنده وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: سَأَلَ مُوسَى ربه مَسْأَلَة فَأَعْطَاهَا مُحَمَّدًا ﷺ
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Bezzâr Müsned'inde ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan nakletti: Mûsâ Rabbinden bir şey diledi de [Allah] onu Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem verdi.
قَوْله {وَاخْتَارَ مُوسَى قومه} إِلَى قَوْله {فسأكتبها للَّذين يَتَّقُونَ} فَأعْطى مُحَمَّدًا ﷺ كل شَيْء
{وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمَهُ} “Mûsâ kavminden seçti...” sözünden {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} “Onu sakınanlara yazacağım” sözüne kadar [olan kısım böyledir]. [Allah] Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem her şeyi verdi,
سَأَلَ مُوسَى ربه فِي هَذِه الْآيَة
[ki] Mûsâ bu ayette Rabbinden [onları] dilemişti.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فسأكتبها للَّذين يَتَّقُونَ} قَالَ: كتبهَا الله لهَذِهِ الْأمة
Abd b. Humeyd, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} “Onu sakınanlara yazacağım” ayeti hakkında İbn Abbâs'tan nakletti: "Allah onu bu ümmet için yazdı" dedi.
وَأخرج الْحَاكِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: دَعَا مُوسَى فَبعث الله سبعين فَجعل دعاءه حِين دَعَاهُ لمن آمن بِمُحَمد وَاتبعهُ قَوْله {فَاغْفِر لنا وارحمنا وَأَنت خير الغافرين} {فسأكتبها للَّذين يَتَّقُونَ وَيُؤْتونَ الزَّكَاة} وَالَّذين يتبعُون مُحَمَّدًا وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فسأكتبها للَّذين يَتَّقُونَ} قَالَ: يَتَّقُونَ الشّرك
Hâkim, İbn Abbâs'tan nakletti: Mûsâ dua etti, Allah da yetmiş kişi gönderdi. [Mûsâ] dua ettiğinde duasını Muhammed'e inanıp ona uyanlar için kıldı. [Mûsâ'nın] {فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ} “Bizi bağışla ve bize merhamet et; Sen bağışlayanların en hayırlısısın” sözü üzerine [Allah]: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ} “Onu sakınanlara, zekâtı verenlere yazacağım” ve Muhammed'e uyanlara [tahsis edeceğim buyurdu]. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} “Onu sakınanlara yazacağım” ayeti hakkında nakletti: "Şirkten sakınanlar [demektir]" dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن سعيد بن جُبَير {فسأكتبها للَّذين يَتَّقُونَ} أمة مُحَمَّد ﷺ فَقَالَ مُوسَى: يَا لَيْتَني أخرت فِي أمة مُحَمَّد
Ebü'ş-Şeyh, Saîd b. Cübeyr'den nakletti: {فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ} “Onu sakınanlara yazacağım” [ayetindeki kastedilenler] Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetidir. Bunun üzerine Mûsâ: "Keşke Muhammed'in ümmeti içinde sonraya bırakılsaydım!" dedi.
فَقَالَت الْيَهُود لمُوسَى: أيخلق رَبك خلقا ثمَّ يعذبهم فَأوحى الله إِلَيْهِ: يَا مُوسَى ازرع
Yahudiler Mûsâ'ya: "Rabbin bir yaratılmışı yaratıp sonra da onlara azap mı eder?" dediler. Bunun üzerine Allah ona: "Ey Mûsâ, ekin ek!" diye vahyetti.
قَالَ: قد زرعت
[Mûsâ]: "Ektim" dedi.
قَالَ: أحصد
[Allah]: "Biç!" buyurdu.
قَالَ: قد حصدت
[Mûsâ]: "Biçtim" dedi.
قَالَ: دس
[Allah]: "Döv / harman et!" buyurdu.
قَالَ: قد دست
[Mûsâ]: "Dövdüm / harman ettim" dedi.
قَالَ: ذَر
[Allah]: "Savur!" buyurdu.
قَالَ: قد ذريت
[Mûsâ]: "Savurdum" dedi.
قَالَ: فَمَا بَقِي قَالَ: مَا بَقِي شَيْء فِيهِ خير
[Allah]: "Peki ne kaldı?" buyurdu. [Mûsâ]: "İçinde hayır olan hiçbir şey [geride] kalmadı" dedi.
قَالَ: كَذَلِك لَا أعذب من خلقي إِلَّا من لَا خير فِيهِ
[Allah] buyurdu ki: "İşte böyle; yarattıklarımdan ancak içinde hiçbir hayır bulunmayan kimseye azap ederim."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن عَليّ بن أبي طَالب ﵁
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Ali b. Ebî Tâlib'den radıyallâhu anh nakletti:
أَنه سُئِلَ عَن أبي بكر وَعمر فَقَالَ: إنَّهُمَا من السّبْعين الَّذين سَأَلَهُمْ مُوسَى بن
Kendisine Ebû Bekir ve Ömer hakkında sorulduğunda şöyle dedi: "Onlar, İmrân oğlu Mûsâ'nın
عمرَان فاخراً حَتَّى أعطيهما مُحَمَّدًا ﷺ
iftihar ederek istediği, nihayetinde [Allah'ın] Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem verdiği yetmiş kişidendir."
قَالَ: وتلا هَذِه الْآيَة {وَاخْتَارَ مُوسَى قومه سبعين رجلا لِمِيقَاتِنَا} الْآيَة
Dedi ki: Ve şu ayeti okudu: {وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقَاتِنَا} “Mûsâ, belirlediğimiz vakit için kavminden yetmiş adam seçti...” ayeti.
وَأخرج ابْن مردوية عَن عَليّ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِذا كَانَ يَوْم الْجُمُعَة نزل جِبْرِيل ﵇ إِلَى الْمَسْجِد الْحَرَام فَرَكزَ لِوَاءُهُ بِالْمَسْجِدِ الْحَرَام وَغدا بِسَائِر الْمَلَائِكَة إِلَى الْمَسَاجِد الَّتِي يجمع فِيهَا يَوْم الْجُمُعَة فركزوا أَلْوِيَتهم وراياتهم بِأَبْوَاب الْمَسَاجِد ثمَّ نشرُوا قَرَاطِيس من فضَّة وأقلاماً من ذهب ثمَّ كتبُوا الأول فَالْأول من بكَّر إِلَى الْجُمُعَة فَإِذا بلغ من فِي الْمَسْجِد سبعين رجلا قد بَكرُوا طَوَوْا الْقَرَاطِيس فَكَانَ أُولَئِكَ السبعون كَالَّذِين اخْتَارَهُمْ مُوسَى من قومه وَالَّذين اخْتَارَهُمْ مُوسَى من قومه كَانُوا أَنْبيَاء
İbn Merdûye, Ali'den nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Cuma günü olduğunda Cibrîl aleyhisselâm Mescid-i Harâm'a iner ve sancağını Mescid-i Harâm'a diker. Diğer meleklerle birlikte cuma namazı kılınan mescitlere erkenden gider; onlar da sancaklarını ve bayraklarını mescitlerin kapılarına dikerler. Sonra gümüşten sayfalar ve altından kalemler açıp cuma namazına ilk önce erkenden gelenleri sırasıyla yazarlar. Mescitte erkenden gelenlerin sayısı yetmiş adama ulaştığında sayfaları dürerler. İşte o yetmiş kişi, Mûsâ'nın kavminden seçtiği kimseler gibi olur; Mûsâ'nın kavminden seçtiği kimseler ise peygamberlerdi."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِذا رَاح منا إِلَى الْجُمُعَة سَبْعُونَ رجلا كَانُوا كسبعين مُوسَى الَّذين وفدوا إِلَى رَبهم أَو أفضل
İbn Merdûye, Enes'ten nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Bizden cuma namazına erkenden yetmiş adam gittiğinde, onlar Rablerine heyet olarak giden Mûsâ'nın yetmiş [adamı] gibi veya daha faziletli olurlar."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن إِبْرَاهِيم النَّخعِيّ فِي قَوْله {النَّبِي الْأُمِّي} قَالَ: كَانَ لَا يكْتب وَلَا يقْرَأ
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, {النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ} “Ümmî peygamber” ayeti hakkında İbrâhim en-Nehaî'den nakletti: "Yazmaz ve okumazdı" dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {الرَّسُول النَّبِي الْأُمِّي} قَالَ: هُوَ نَبِيكُم ﷺ كَانَ أُمِّيا لَا يكْتب
Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, {الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ} “Ümmî peygamber olan elçi” ayeti hakkında Katâde'den nakletti: "O, peygamberinizdir sallallâhu aleyhi ve sellem; ümmî idi, yazı yazmazdı" dedi.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عبد الله بن عَمْرو بن العَاصِي قَالَ خرج علينا رَسُول الله ﷺ يَوْمًا كَالْمُودعِ فَقَالَ: أَنا مُحَمَّد النَّبِي الْأُمِّي أَنا مُحَمَّد النَّبِي الْأُمِّي أَنا مُحَمَّد النَّبِي الْأُمِّي وَلَا نَبِي بعدِي أُوتيت فواتح الْكَلم وخواتمه وجوامعه وَعلمت خَزَنَة النَّار وَحَملَة الْعَرْش فَاسْمَعُوا وَأَطيعُوا مَا دمت فِيكُم فَإِذا ذهب بِي فَعَلَيْكُم كتاب الله أحلُّوا حَلَاله وحرِّموا حرَامه
İbn Merdûye, Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan nakletti: Bir gün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem veda eden biri gibi yanımıza çıkıp şöyle buyurdu: "Ben ümmî peygamber Muhammed'im; ben ümmî peygamber Muhammed'im; ben ümmî peygamber Muhammed'im ve benden sonra peygamber yoktur. Bana sözlerin başlangıçları, sonuçları ve özlü olanları (cevâmiu'l-kelim) verildi. Cehennem bekçileri ve Arş'ı taşıyanlar bana bildirildi. Aranızda bulunduğum sürece dinleyin ve itaat edin. Benim canım alındığında ise Allah'ın Kitabı'na sarılın; onun helalini helal, haramını da haram kabul edin."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عمر قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِنَّا أمة أُميَّة لَا تكْتب وَلَا تحسب وان الشَّهْر كَذَا وَكَذَا وَضرب بِيَدِهِ سِتّ مَرَّات وَقبض وَاحِدَة
İbn Ebî Şeybe, Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Merdûye, İbn Ömer'den nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Şüphesiz biz yazmayan ve hesap yapmayan ümmî bir ümmetiz. Ay şöyle ve şöyledir" diyerek elleriyle altı defa işaret etti ve [birinde parmaklarından] birini yumdu/kapattı.