Binûn

A‘râf Suresi — 23. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن أبيّ بن كَعْب قَالَ: لما حملت حَوَّاء أَتَاهَا الشَّيْطَان فَقَالَ: أتطيعيني وَيسلم لَك ولدك سميه عبد الْحَارِث فَلم تفعل فَولدت فَمَاتَ ثمَّ حملت فَقَالَ لَهَا مثل ذَلِك: فَلم تفعل ثمَّ حملت

Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Übey b. Ka'b'dan nakletti; o şöyle dedi: Havvâ hamile kaldığında şeytan ona gelip: 'Bana itaat eder misin, [böylece] çocuğun sana sağ salim kalsın; ona Abdülhâris adını ver' dedi. O bunu yapmadı; doğum yaptı ve [çocuk] öldü. Sonra tekrar hamile kaldı; [şeytan] ona yine aynısını söyledi, o yine yapmadı. Sonra

الثَّالِث فَجَاءَهَا فَقَالَ لَهَا: إِن تطيعيني سلم لَك وَإِلَّا فَإِنَّهُ يكون بَهِيمَة فهيبها فأطاعته

üçüncüye hamile kaldı. [Şeytan] ona gelip şöyle dedi: 'Eğer bana itaat edersen [çocuğun] sana sağ salim kalır, aksi takdirde o bir hayvan olur.' Onu korkuttu, o da ona itaat etti.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد قَالَ: ولد لآدَم ولد فَسَماهُ عبد الله فأتاهما إِبْلِيس فَقَالَ: مَا سميتا ابنكما هَذَا قَالَ: عبد الله وَكَانَ ولد لَهما قبل ذَلِك ولد فسمياه عبد الله

İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd'den nakletti; o şöyle dedi: Âdem'in bir çocuğu doğdu ve ona Abdullah adını verdi. İblis onların yanına gelip: 'Bu oğlunuza ne ad verdiniz?' dedi. 'Abdullah' dediler. Bundan önce de onların bir çocuğu doğmuş ve ona Abdullah adını vermişlerdi.

فَقَالَ إِبْلِيس: أتظنان أَن الله تَارِك عَبده عندكما وَوَاللَّه ليذهبن بِهِ كَمَا ذهب بِالْآخرِ وَلَكِن أدلكما على اسْم يبْقى لَكمَا مَا بقيتما فسمياه عبد شمس فسمياه فَذَلِك قَوْله تَعَالَى {أيشركون مَا لَا يخلق شَيْئا} الشَّمْس لَا تخلق شَيْئا إِنَّمَا هِيَ مخلوقة

İblis dedi ki: 'Allah'ın, kulunu sizin yanınızda bırakacağını mı sanıyorsunuz? Vallahi, diğerini alıp götürdüğü gibi onu da mutlaka alıp götürecektir. Fakat siz hayatta kaldığınız sürece sizin için yaşayacak bir ismi size göstereyim; ona Abdüşşems adını verin.' Onlar da bu ismi verdiler. İşte Yüce Allah'ın {أيشركون مَا لَا يخلق شَيْئا} “Hiçbir şeyi yaratamayan varlıkları mı ortak koşuyorlar?” kavli budur. Güneş hiçbir şey yaratamaz, o ancak yaratılmış bir varlıktır.

قَالَ: وَقَالَ رَسُول الله ﷺ خدعهما مرَّتَيْنِ

Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Onları iki defa aldattı' buyurdu.

قَالَ زيد: خدعهما فِي الْجنَّة وخدعهما فِي الأَرْض

Zeyd dedi ki: 'Onları cennette aldattı ve onları yeryüzünde aldattı.'

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: لما أهبط الله آدم وحواء ألْقى فِي نَفسه الشَّهْوَة لامْرَأَته فَتحَرك ذَلِك مِنْهُ فأصابها فَلَيْسَ إِلَّا أَن أَصَابَهَا حملت فَلَيْسَ إِلَّا أَن حملت تحرّك وَلَدهَا فِي بَطنهَا فَقَالَت: مَا هَذَا فَجَاءَهَا إِبْلِيس فَقَالَ لَهَا: إِنَّك حملت فتلدين

İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Saîd b. Cübeyr'den nakletti; o şöyle dedi: Allah, Âdem ile Havvâ'yı indirdiğinde, Âdem'in içine eşine karşı arzu bıraktı. Ondan bu arzu harekete geçti ve onunla birlikte oldu. Onunla birlikte olmasıyla birlikte Havvâ hamile kaldı. Hamile kalmasıyla birlikte karnındaki çocuğu hareket etti. [Havvâ]: 'Bu nedir?' dedi. İblis ona gelip şöyle dedi: 'Sen hamilesin ve doğuracaksın.'

قَالَت: مَا أَلد قَالَ: مَا هَل تَرين إِلَّا نَاقَة أَو بقرة أَو ماعزة أَو ضانية هُوَ بعض ذَلِك وَيخرج من أَنْفك أوعينك أَو من اذنك

Havvâ: 'Ne doğuracağım?' dedi. [İblis]: 'Ne [olacak]? Bir deve, sığır, keçi veya koyundan başka bir şey mi görüyorsun? O bunlardan biridir ve ya burnundan ya gözünden ya da kulağından çıkacaktır' dedi.

قَالَت: وَالله مَا مني من شَيْء إِلَّا وَهُوَ يضيق عَن ذَلِك قَالَ: فاطيعيني وسميه عبد الْحَارِث - وَكَانَ اسْمه فِي الْمَلَائِكَة الْحَارِث - تلدي مثلك فَذكرت ذَلِك لآدَم فَقَالَ: هُوَ صاحبنا الَّذِي قد علمت

Havvâ: 'Vallahi benim her bir uzvum buna dar gelir' dedi. [İblis]: 'Öyleyse bana itaat et ve ona Abdülhâris adını koy -ki onun melekler arasındaki adı el-Hâris idi-, senin gibi bir varlık doğurursun' dedi. Havvâ bunu Âdem'e anlattı. Âdem: 'O, bildiğin [eski] arkadaşımızdır' dedi.

فَمَاتَ ثمَّ حملت بآخر فَجَاءَهَا فَقَالَ: أطيعيني أَو قتلته فَإِنِّي أَنا قتلت الأول فَذكرت ذَلِك لآدَم فَقَالَ مثل قَوْله الأوّل ثمَّ حملت بالثالث فَجَاءَهَا فَقَالَ لَهَا مثل مَا قَالَ فَذكرت ذَلِك لآدَم فَكَأَنَّهُ لم يكره ذَلِك فَسَمتْهُ عبد الْحَارِث فَذَلِك قَوْله {جعلا لَهُ شُرَكَاء فِيمَا آتاهما}

[Çocuk doğup] öldü. Sonra başka bir çocuğa hamile kaldı. [İblis] ona gelip: 'Bana itaat et, yoksa onu öldürürüm; zira birincisini de ben öldürdüm' dedi. [Havvâ] bunu Âdem'e anlattı. Âdem önceki sözünün aynısını söyledi. Sonra üçüncüye hamile kaldı. [İblis] ona gelip daha önce söylediğinin benzerini söyledi. [Havvâ] bunu Âdem'e anlattı. Âdem bunu kerih görmedi. [Havvâ] ona Abdülhâris adını koydu. İşte {جعلا لَهُ شُرَكَاء فِيمَا آتاهما} “[Allah] kendilerine kusursuz bir çocuk verince, kendilerine verdiği şeyde O'na ortaklar koştular” kavli budur.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: حملت حَوَّاء فَأَتَاهَا إِبْلِيس فَقَالَ: إِنِّي صاحبكما الَّذِي أخرجتكم من الْجنَّة لتطيعيني أَو لأجعلن لَهُ قربى أيل فَيخرج من بَطْنك فيشقه وَلَأَفْعَلَن وَلَأَفْعَلَن - فخوّفهما - سمياه عبد الْحَارِث فأبيا أَن يطيعاه فَخرج مَيتا ثمَّ حملت فأتاهما أَيْضا فَقَالَ مثل ذَلِك فأبيا أَن يطيعاه فَخرج مَيتا ثمَّ حملت فأتاهما فَذكر لَهما فادركهما حب الْوَلَد فسمياه عبد الْحَارِث فَذَلِك قَوْله {جعلا لَهُ شُرَكَاء فِيمَا آتاهما}

Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle dedi: Havvâ hamile kaldı. İblis ona gelip şöyle dedi: 'Ben sizi cennetten çıkaran arkadaşınızım. Bana mutlaka itaat edeceksin, yoksa onun için geyik boynuzları yaparım da karnından çıkıp onu yarar; şunu yaparım, bunu yaparım...' -böylece onları korkuttu- 'Ona Abdülhâris adını koyun!' Onlar ona itaat etmekten kaçındılar ve çocuk ölü doğdu. Sonra tekrar hamile kaldı. [İblis] yine onlara gelip benzer şeyleri söyledi. Onlar yine ona itaat etmekten kaçındılar ve çocuk ölü doğdu. Sonra tekrar hamile kaldı. [İblis] onlara gelip [aynı şeyleri] hatırlattı. Bu defa evlat sevgisi onlara ağır bastı da ona Abdülhâris adını verdiler. İşte {جعلا لَهُ شُرَكَاء فِيمَا آتاهما} “[Allah] kendilerine kusursuz bir çocuk verince, kendilerine verdiği şeyde O'na ortaklar koştular” kavli budur.

وَأخرج عبد بن حميد عَن السّديّ قَالَ: إِن أول اسْم سمياه عبد الرَّحْمَن فَمَاتَ ثمَّ سمياه صَالحا فَمَاتَ يَعْنِي آدم وحواء

Abd b. Humeyd, Süddî'den nakletti; o şöyle dedi: Verdikleri ilk isim Abdurrahman idi ve [çocuk] öldü. Sonra [diğerine] Salih ismini verdiler, o da öldü; yani Âdem ve Havvâ'yı kastetmektedir.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَت حَوَّاء تَلد لآدَم أَوْلَاد

İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle dedi: Havvâ, Âdem için çocuklar doğurur

فتعبدهم لله وتسميه عبد الله وَعبيد الله وَنَحْو ذَلِك فيصيبهم الْمَوْت فَأَتَاهَا إِبْلِيس وآدَم فَقَالَ: إنَّكُمَا لَو تسميانه بِغَيْر الَّذِي تسميانه لعاش فَولدت لَهُ رجلا فَسَماهُ عبد الْحَارِث فَفِيهِ أنزل الله {هُوَ الَّذِي خَلقكُم من نفس وَاحِدَة} إِلَى آخر الْآيَة

ve onları Allah'a kul kılarak Abdullah, Ubeydullah ve benzeri isimler koyardı; fakat onlara ölüm isabet ederdi. İblis, Havvâ ile Âdem'e gelip: 'Eğer siz ona koyduğunuz isimden başka bir isim koysaydınız yaşardı' dedi. Bunun üzerine Havvâ bir erkek çocuk doğurdu ve Âdem ona Abdülhâris adını koydu. İşte bunun hakkında Allah: {هُوَ الَّذِي خَلقكُم من نفس وَاحِدَة} “Sizi tek bir nefisten yaratan O'dur...” ayetinin sonuna kadar indirdi.

وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن فِي الْآيَة قَالَ: كَانَ هَذَا فِي بعض أهل الْملَل وَلَيْسَ بِآدَم

İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, Hasen['i-Basrî]'den ayet hakkında nakletti; o: 'Bu, diğer din mensuplarından bazısı hakkındaydı; Âdem hakkında değildi' dedi.

وَأخرج عبد بن حميد عَن ابْن عَبَّاس أَنه قَرَأَهَا (حملت حملا خَفِيفا فمرت بِهِ)

Abd b. Humeyd, İbn Abbâs'tan nakletti ki o bu ayeti: (حملت حملا خَفِيفا فمرت بِهِ) şeklinde okumuştur.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن سَمُرَة فِي قَوْله {حملت حملا خَفِيفا}

Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, Semure'den {حملت حملا خَفِيفا} “Hafif bir yük yüklendi” kavli hakkında nakletti;

قَالَ: خَفِيفا لم يستبن فمرت بِهِ لما استبان حملهَا

o: '[Yükü] hafifti, henüz belli olmamıştı; hamileliği belirginleşince onunla [hayatına] devam etti' dedi.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فمرت بِهِ} قَالَ: فشكت أحملت أم لَا

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {فمرت بِهِ} “Onunla geçirdi” kavli hakkında nakletti; o: 'Hamile kalıp kalmadığından şüphe etti' dedi.

وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن أَيُّوب قَالَ: سُئِلَ الْحسن عَن قَوْله {حملت حملا خَفِيفا فمرت بِهِ} قَالَ: فشكت أحملت أم لَا

İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, Eyyûb'dan nakletti; o şöyle dedi: Hasen['e] {حملت حملا خَفِيفا فمرت بِهِ} “Hafif bir yük yüklendi ve onu bir süre taşıdı” kavli soruldu. O: 'Hamile kalıp kalmadığından şüphe etti' dedi.

وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن أَيُّوب قَالَ: سُئِلَ الْحسن عَن قَوْله {حملت حملا خَفِيفا فمرت بِهِ} قَالَ: لَو كنت عَرَبيا لعرفتها إِنَّمَا هِيَ استمرت بِالْحملِ

İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, Eyyûb'dan nakletti; o şöyle dedi: Hasen['e] {حملت حملا خَفِيفا فمرت بِهِ} “Hafif bir yük yüklendi ve onu bir süre taşıdı” kavli soruldu. O: 'Eğer Arap olsaydın bunu bilirdin; bu ancak hamileliğe devam etti demektir' dedi.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {حملت حملا خَفِيفا} قَالَ: هِيَ من النُّطْفَة {فمرت بِهِ} يَقُول: استمرت

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Süddî'den {حملت حملا خَفِيفا} “Hafif bir yük yüklendi” kavli hakkında nakletti; o: 'O nutfedendir' dedi. {فمرت بِهِ} “Onunla geçirdi” kavli hakkında ise: '[Hamileliği] devam etti demektir' dedi.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فمرت بِهِ} قَالَ: فاستمرت بِهِ

Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan {فمرت بِهِ} “Onunla geçirdi” kavli hakkında nakletti; o: 'Onu taşımaya devam etti' dedi.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {فمرت بِهِ} قَالَ: فاستمرت بِحمْلِهِ

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den {فمرت بِهِ} “Onunla geçirdi” kavli hakkında nakletti; o: 'Onun hamileliğine devam etti' dedi.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {فمرت بِهِ} قَالَ: فاستمرت بِحمْلِهِ

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den {فمرت بِهِ} “Onunla geçirdi” kavli hakkında nakletti; o: 'Onun hamileliğine devam etti' dedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مَيْمُون بن مهْرَان فِي قَوْله {فمرت بِهِ} قَالَ: استخفته

İbn Ebî Hâtim, Meymûn b. Mihrân'dan {فمرت بِهِ} “Onunla geçirdi” kavli hakkında nakletti; o: 'Onu hafif buldu' dedi.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ {فَلَمَّا أثقلت} قَالَ: كبر الْوَلَد فِي بَطنهَا

Ebû'ş-Şeyh, Süddî'den {فَلَمَّا أثقلت} “Ağırlaşınca” kavli hakkında nakletti; o: 'Çocuk karnında büyüdü' dedi.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن أبي صَالح فِي قَوْله {لَئِن آتيتنا} قَالَ: أشفقا أَن يكون بَهِيمَة فَقَالَا: لَئِن آتيتنا بشرا سوياً

Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Ebû Sâlih'ten {لَئِن آتيتنا} “Eğer bize verirsen” kavli hakkında nakletti; o şöyle dedi: Hayvan olmasından endişe ettiler de: 'Eğer bize kusursuz bir insan verirsen' dediler.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد قَالَ: أشفقا أَن لَا يكون إنْسَانا

İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den nakletti; o: 'İnsan olmamasından endişe ettiler' dedi.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله {لَئِن آتيتنا صَالحا} قَالَ: غُلَاما سوياً

Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Hasen'den {لَئِن آتيتنا صَالحا} “Eğer bize kusursuz [bir çocuk] verirsen” kavli hakkında nakletti; o: 'Kusursuz bir erkek çocuk' dedi.

وَأخرج عبد بن حميد عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {جعلا لَهُ شُرَكَاء} قَالَ: كَانَ شركا فِي طَاعَة وَلم يكن شركا فِي عباده

Abd b. Humeyd, İbn Abbâs'tan {جعلا لَهُ شُرَكَاء} “O'na ortaklar koştular” kavli hakkında nakletti; o: 'Bu itaat konusunda bir ortak koşmaydı, ibadet konusunda bir ortak koşma değildi' dedi.

وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ (فَجعلَا لَهُ شركا) بِكَسْر الشين

Abd b. Humeyd, Âsım'dan nakletti ki o bu ayeti şîn harfinin kesresiyle (فَجعلَا لَهُ شركا) şeklinde okumuştur.

وَأخرج عبد بن حميد عَن سُفْيَان {جعلا لَهُ شُرَكَاء} قَالَ: أشركاه فِي الِاسْم قَالَ: وكنية إِبْلِيس أَبُو كدوس

Abd b. Humeyd, Süfyân'dan {جعلا لَهُ شُرَكَاء} “O'na ortaklar koştular” kavli hakkında nakletti; o: 'İsim konusunda ortak koştular' dedi ve: 'İblis'in künyesi Ebû Kedûs idi' dedi.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ قَالَ: هَذَا من الْمَوْصُول والمفصول قَوْله {جعلا لَهُ شُرَكَاء فِيمَا آتاهما} فِي شَأْن آدم وحوّاء يَعْنِي فِي الْأَسْمَاء {فتعالى الله عَمَّا يشركُونَ} يَقُول: عَمَّا يُشْرك الْمُشْركُونَ وَلم يعيِّنهما

Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh, Süddî'den nakletti; o şöyle dedi: Bu, birbiriyle bağlantılı görünüp aslında ayrı olan ayetlerdendir. {جعلا لَهُ شُرَكَاء فِيمَا آتاهما} “Kendilerine verdiği şeyde O'na ortaklar koştular” kavli Âdem ve Havvâ hakkındadır, yani isimler konusundadır. {فتعالى الله عَمَّا يشركُونَ} “Allah, onların ortak koştuklarından yücedir” kavli ise: 'Müşriklerin ortak koştuğu şeylerden [yücedir]' demektir ve o ikisini kastetmemektedir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: مَا أشرك آدم أَن أَولهمَا شكر وآخرهما مثل ضربه لمن بعده

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle dedi: Âdem şirk koşmadı. Onların ilki şükür idi, sonuncusu ise kendisinden sonrakiler için vurulmuş bir misal idi.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {فتعالى الله عَمَّا يشركُونَ} هَذِه فصل بَين آيَة آدم خَاصَّة فِي آلِهَة الْعَرَب

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Süddî'den {فتعالى الله عَمَّا يشركُونَ} “Allah, onların ortak koştuklarından yücedir” kavli hakkında nakletti; o: 'Bu [kısım], Âdem ayetinden ayrı olarak bilhassa Arapların ilahları hakkındadır' dedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي حَاتِم عَن أبي مَالك فِي الْآيَة قَالَ: هَذِه مفصولة اطاعاه فِي الْوَلَد {فتعالى الله عَمَّا يشركُونَ} هَذِه لقوم مُحَمَّد

İbn Ebî Hâtim, Ebû Hâtim'den, o da Ebû Mâlik'ten ayet hakkında nakletti; o: 'Bu [ayet] ayrılmıştır: Çocuk konusunda ona itaat ettiler; {فتعالى الله عَمَّا يشركُونَ} “Allah, onların ortak koştuklarından yücedir” kısmı ise Muhammed'in kavmi hakkındadır' dedi.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {جعلا لَهُ شُرَكَاء} قَالَ: كَانَ شركا فِي طَاعَته وَلم يكن شركا فِي عِبَادَته وَقَالَ: كَانَ الْحسن يَقُول: هم الْيَهُود وَالنَّصَارَى رزقهم الله أَوْلَاد فهوّدوا ونصروا

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den {جعلا لَهُ شُرَكَاء} “O'na ortaklar koştular” kavli hakkında nakletti; o: 'Bu, O'na itaatte bir şirk idi; O'na ibadette bir şirk değildi' dedi. Ayrıca şöyle dedi: Hasen şöyle derdi: 'Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır; Allah onlara çocuklar rızık olarak verdi de onları Yahudileştirdiler ve Hristiyanlaştırdılar.'

وَأخرج ابْن جرير عَن الْحسن فِي قَوْله {فتعالى الله عَمَّا يشركُونَ} قَالَ: يَعْنِي بهَا ذُرِّيَّة آدم وَمن أشرك مِنْهُم بعده

İbn Cerîr, Hasen'den {فتعالى الله عَمَّا يشركُونَ} “Allah, onların ortak koştuklarından yücedir” kavli hakkında nakletti; o: 'Bununla Âdem'in zürriyetini ve onlardan kendisinden sonra şirk koşanları kastetmektedir' dedi.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {فتعالى الله عَمَّا يشركُونَ} قَالَ: هُوَ

Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den {فتعالى الله عَمَّا يشركُونَ} “Allah, onların ortak koştuklarından yücedir” kavli hakkında nakletti; o şöyle dedi: 'O,

الانكاف أنكف نَفسه يَقُول: عظم نَفسه وانكفته الْمَلَائِكَة وَمَا سبح لَهُ

tenzih etmektir (el-inkâf); Zâtını tenzih etti, yani Zâtını yüceltti; melekler ve O'nu tesbih eden her şey de O'nu tenzih etti.'

وَأخرج ابْن حميد وَأَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن فِي الْآيَة قَالَ: هَذَا فِي الْكفَّار يدعونَ الله فَإِذا آتاهما صَالحا وهودا ونصرا ثمَّ قَالَ {أيشركون مَا لَا يخلق شَيْئا وهم يخلقون} يَقُول: يطيعون مَا لَا يخلق شَيْئا وَهِي الشَّيَاطِين لَا تخلق شَيْئا وَهِي تخلق {وَلَا يَسْتَطِيعُونَ لَهُم نصرا} يَقُول: لمن يَدعُوهُم

İbn Humeyd ve Ebû'ş-Şeyh, Hasen'den ayet hakkında nakletti; o şöyle dedi: 'Bu, kâfirler hakkındadır; Allah'a dua ederler, [Allah] onlara kusursuz bir çocuk verince [çocuklarını] Yahudileştirir ve Hristiyanlaştırırlar.' Sonra [Allah]: {أيشركون مَا لَا يخلق شَيْئا وهم يخلقون} “Kendileri yaratıldığı halde hiçbir şeyi yaratamayan varlıkları mı ortak koşuyorlar?” buyurdu. Şöyle demektedir: Hiçbir şey yaratamayan varlıklara itaat ediyorlar; onlar da şeytanlardır ki hiçbir şey yaratamazlar ve kendileri yaratılırlar. {وَلَا يَسْتَطِيعُونَ لَهُم نصرا} “Onlara hiçbir yardım da edemezler” kavli ise: 'Kendilerine dua edenlere [yardım edemezler]' demektir.

- الْآيَة (١٩٤ - ١٩٧)

- Ayetler (194 - 197) -

- أخرج أَبُو الشَّيْخ عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: يجاء بالشمس وَالْقَمَر حَتَّى يلقيان بَين يَدي الله ويجاء بِمن كَانَ يعبدهما فَيُقَال {فادعوهم فليستجيبوا لكم إِن كُنْتُم صَادِقين}

Ebû'ş-Şeyh, Saîd b. Cübeyr'den nakletti; o şöyle dedi: Güneş ve ay getirilip Allah'ın huzuruna bırakılır. Onlara tapanlar da getirilir ve: {فادعوهم فليستجيبوا لكم إِن كُنْتُم صَادِقين} “Hadi onları çağırın da size icabet etsinler, eğer doğru sözlüler iseniz!” denilir.

- الْآيَة (١٩٨)

- Ayet (198) -

- أخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ فِي قَوْله {وتراهم ينظرُونَ إِلَيْك} قَالَ: هَؤُلَاءِ الْمُشْركُونَ

İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Süddî'den {وتراهم ينظرُونَ إِلَيْك} “Onların sana baktıklarını görürsün” kavli hakkında nakletti; o: 'Bunlar müşriklerdir' dedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وتراهم ينظرُونَ إِلَيْك وهم لَا يبصرون} مَا تدعوهم إِلَيْهِ من الْهدى

İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den {وتراهم ينظرُونَ إِلَيْك وهم لَا يبصرون} “Onların sana baktıklarını görürsün, oysa onlar görmezler” kavli hakkında nakletti; [o: 'Kendilerini] çağırdığın hidayeti [görmezler]' dedi.

- الْآيَة (١٩٩)

- Ayet (199) -

- أخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَالْبُخَارِيّ وَأَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ والنحاس فِي ناسخه وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن عبد الله بن الزبير قَالَ: مَا نزلت هَذِه الْآيَة إِلَّا فِي أَخْلَاق النَّاس {خُذ الْعَفو وَأمر بِالْعرْفِ وَأعْرض عَن الْجَاهِلين} وَفِي لفظ: أَمر الله نبيه ﷺ إِن يَأْخُذ الْعَفو من أَخْلَاق النَّاس

Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Buhârî, Ebû Dâvûd, Nesâî, en-Nâsih adlı eserinde en-Nehhâs, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve ed-Delâil adlı eserinde Beyhakî, Abdullah b. ez-Zübeyr'den nakletti; o şöyle dedi: Bu ayet sadece insanların ahlakı hakkında inmiştir: {خُذ الْعَفو وَأمر بِالْعرْفِ وَأعْرض عَن الْجَاهِلين} “Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir!” Bir rivayette ise: 'Allah, Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem'e insanların ahlakından kolay olanı almasını emretti' [şeklindedir].

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عمر فِي قَوْله تَعَالَى {خُذ الْعَفو} قَالَ: أَمر الله نبيه أَن يَأْخُذ الْعَفو من أَخْلَاق النَّاس

İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh, el-Evsat adlı eserinde Taberânî, İbn Merdûye ve -sahih olduğunu belirterek- Hâkim, İbn Ömer'den Yüce Allah'ın {خُذ الْعَفو} “Sen af yolunu tut” kavli hakkında nakletti; o: 'Allah, Nebisine insanların ahlakından kolay olanı almasını emretti' dedi.

وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي مَكَارِم الْأَخْلَاق عَن إِبْرَاهِيم بن أدهم قَالَ: لما أنزل الله {خُذ الْعَفو وَأمر بِالْعرْفِ وَأعْرض عَن الْجَاهِلين} قَالَ رَسُول الله ﷺ أمرت أَن آخذ الْعَفو من أَخْلَاق النَّاس

İbn Ebî'd-Dünyâ Mekârimü'l-Ahlâk'ta İbrâhim b. Edhem'den nakletti; o şöyle dedi: Allah {خُذ الْعَفو وَأمر بِالْعرْفِ وَأعْرض عَن الْجَاهِلين} “Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir!” ayetini indirdiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “İnsanların ahlakından kolay olanı almakla emrolundum” buyurdu.

وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن الشّعبِيّ قَالَ: لما أنزل الله {خُذ الْعَفو وَأمر بِالْعرْفِ وَأعْرض عَن الْجَاهِلين} قَالَ رَسُول الله ﷺ مَا هَذَا يَا جِبْرِيل قَالَ: لَا أَدْرِي حَتَّى أسأَل الْعَالم

İbn Ebî'd-Dünyâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Şa'bî'den nakletti; o şöyle dedi: Allah {خُذ الْعَفو وَأمر بِالْعرْفِ وَأعْرض عَن الْجَاهِلين} “Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir!” ayetini indirdiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Bu nedir ey Cibrîl?” buyurdu. O da: “Âlim olana [Allah'a] soruncaya kadar bilmiyorum” dedi.

فَذهب ثمَّ رَجَعَ فَقَالَ: إِن الله أَمرك أَن تَعْفُو عَمَّن ظلمك وَتُعْطِي من حَرمك وَتصل من قَطعك

Bunun üzerine gitti, sonra geri dönüp şöyle dedi: “Şüphesiz Allah sana haksızlık edeni affetmeni, seni mahrum bırakana vermeni ve seninle ilişkisini kesenle bağ kurmanı emretti.”

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن جَابر قَالَ: لما نزلت هَذِه الْآيَة {خُذ الْعَفو وَأمر بِالْعرْفِ وَأعْرض عَن الْجَاهِلين} قَالَ النَّبِي ﷺ يَا جِبْرِيل مَا تَأْوِيل هَذِه الْآيَة قَالَ: حَتَّى أسأَل

İbn Merdûye Câbir'den nakletti; o şöyle dedi: Şu {خُذ الْعَفو وَأمر بِالْعرْفِ وَأعْرض عَن الْجَاهِلين} “Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir!” ayeti indiğinde Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ey Cibrîl, bu ayetin tevili nedir?” buyurdu. [Cibrîl de]: “[Rabbime] soruncaya kadar [bekle]” dedi.

فَصَعدَ ثمَّ نزل فَقَالَ: يَا مُحَمَّد إِن الله يَأْمُرك أَن تصفح عَمَّن ظلمك وَتُعْطِي من حَرمك وَتصل من قَطعك

Bunun üzerine [semaya] yükseldi, sonra inip şöyle dedi: “Ey Muhammed! Şüphesiz Allah sana haksızlık edeni bağışlamanı, seni mahrum bırakana vermeni ve seninle ilişkisini kesenle bağ kurmanı emrediyor.”

فَقَالَ النَّبِي ﷺ: أَلا ادلكم على أشرف أَخْلَاق الدُّنْيَا وَالْآخِرَة قَالُوا: وَمَا ذَاك يَا رَسُول الله قَالَ: تَعْفُو عَمَّن ظلمك وَتُعْطِي من حَرمك وَتصل من قَطعك

Bunun üzerine Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: “Size dünya ve ahiretin en şerefli ahlakını göstereyim mi?” buyurdu. “O nedir ey Allah'ın Resûlü?” dediler. [O da]: “Sana haksızlık edeni affetmen, seni mahrum bırakana vermen ve seninle ilişkisini kesenle bağ kurmandır” buyurdu.

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن قيس بن سعد بن عبَادَة قَالَ: لما نظر رَسُول الله ﷺ إِلَى حَمْزَة بن عبد الْمطلب قَالَ وَالله لَأُمَثِّلَن بسبعين مِنْهُم

İbn Merdûye Kays b. Sa'd b. Ubâde'den nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hamza b. Abdilmuttalib'e baktığında: “Allah'a yemin olsun ki onlardan yetmiş kişiye müsle yapacağım (organlarını keseceğim)!” buyurdu.

فَجَاءَهُ جِبْرِيل بِهَذِهِ الْآيَة {خُذ الْعَفو وَأمر بِالْعرْفِ وَأعْرض عَن الْجَاهِلين} فَقَالَ: يَا جِبْرِيل مَا هَذَا قَالَ: لَا أَدْرِي

Bunun üzerine Cibrîl bu {خُذ الْعَفو وَأمر بِالْعرْفِ وَأعْرض عَن الْجَاهِلين} “Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir!” ayetini getirdi. [Resûlullah]: “Ey Cibrîl, bu nedir?” buyurdu. O da: “Bilmiyorum” dedi.

ثمَّ عَاد فَقَالَ: إِن الله يَأْمُرك أَن تَعْفُو عَمَّن ظلمك وَتصل من قَطعك وَتُعْطِي من حَرمك

Sonra dönüp şöyle dedi: “Şüphesiz Allah sana haksızlık edeni affetmeni, seninle ilişkisini kesenle bağ kurmanı ve seni mahrum bırakana vermeni emrediyor.”

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عَائِشَة فِي قَول الله {خُذ الْعَفو} قَالَ: مَا عفى لَك من مَكَارِم الْأَخْلَاق

İbn Merdûye Âişe'den nakletti; o, Allah'ın {خُذ الْعَفو} “Sen af yolunu tut” kavli hakkında: “Ahlak güzelliklerinden sana kolay gelenidir” dedi.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {خُذ الْعَفو} من أَخْلَاق النَّاس وأعمالهم بِغَيْر تجسيس {وَأمر بِالْعرْفِ} قَالَ: بِالْمَعْرُوفِ

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den nakletti; o, {خُذ الْعَفو} “Sen af yolunu tut” kavli hakkında: “İnsanların ahlakından ve amellerinden tecessüs etmeksizin [kolay olanını al]” dedi. {وَأمر بِالْعرْفِ} “iyiliği emret” kavli hakkında ise: 'Ma'rûf ile [emret]' dedi.

وَأخرج البُخَارِيّ وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قدم عُيينة بن حصن بن بدر فَنزل على ابْن أَخِيه الْحر بن قيس - وَكَانَ من النَّفر الَّذين يدنيهم عمر وَكَانَ الْقُرَّاء أَصْحَاب مجَالِس عمر ومشاورته كهولا كَانُوا أَو شبَابًا - فَقَالَ عُيَيْنَة لِابْنِ أَخِيه: يَا ابْن أخي هَل لَك وَجه عِنْد هَذَا الْأَمِير فَاسْتَأْذن لي عَلَيْهِ قَالَ: سأستأذن لَك عَلَيْهِ

Buhârî, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle dedi: Uyeyne b. Hısn b. Badr gelip yeğeni Hurr b. Kays'a misafir oldu. Hurr, Ömer'in kendine yakın tuttuğu kimselerdendi; kurrâ (âlimler) yaşlı olsun genç olsun Ömer'in meclis ve istişare arkadaşları idiler. Uyeyne yeğenine: “Ey kardeşimin oğlu! Bu emîrin yanında bir itibarın var mıdır? Benim için ondan huzuruna çıkma izni iste” dedi. O da: “Senin için ondan izin isteyeceğim” dedi.

قَالَ ابْن عَبَّاس: فَاسْتَأْذن الْحر لعُيينة فَأذن لَهُ عمر فَلَمَّا دخل قَالَ: هِيَ يَا ابْن الْخطاب فو الله مَا تُعْطِينَا الجزل وَلَا تحكم بَيْننَا بِالْعَدْلِ فَغَضب عمر حَتَّى همَّ أَن يُوقع بِهِ فَقَالَ لَهُ الْحر: يَا أَمِير الْمُؤمنِينَ إِن الله ﷿ قَالَ لنَبيه ﷺ {خُذ الْعَفو وَأمر بِالْعرْفِ وَأعْرض عَن الْجَاهِلين} وَإِن هَذَا من الْجَاهِلين وَالله مَا جاوزنا عمر حِين تَلَاهَا عَلَيْهِ وَكَانَ وقافا عِنْد كتاب الله ﷿

İbn Abbâs dedi ki: Hurr, Uyeyne için izin istedi, Ömer de ona izin verdi. İçeri girince: “Hey, ey Hattâb oğlu! Allah'a yemin olsun ki bize bolca vermiyorsun ve aramızda adaletle hükmetmiyorsun!” dedi. Bunun üzerine Ömer ona ceza vermeye yeltenecek kadar öfkelendi. Hurr ona: “Ey Müminlerin Emîri! Şüphesiz Allah Azze ve Celle Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem'e {خُذ الْعَفو وَأمر بِالْعرْفِ وَأعْرض عَن الْجَاهِلين} ‘Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir!’ buyurmuştur. Şüphesiz bu adam da cahillerdendir” dedi. Allah'a yemin olsun ki [Hurr] bunu ona okuduğunda Ömer [haddini] aşmadı; o, Allah Azze ve Celle'nin Kitabı'nın sınırında duran biriydi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق ابْن وهب عَن مَالك بن أنس عَن عبد الله بن نَافِع

İbn Ebî Hâtim, İbn Vehb vasıtasıyla Mâlik b. Enes'ten, [o da] Abdullah b. Nâfi'den nakletti:

أَن سَالم بن عبد الله مر على عير لأهل الشَّام وفيهَا جرس فَقَالَ: إِن هَذَا ينْهَى عَنهُ فَقَالُوا: نَحن أعلم بِهَذَا مِنْك إِنَّمَا يكره الجلجل الْكَبِير وَأما مثل هَذَا فَلَا بَأْس بِهِ فَبكى سَالم وَقَالَ {وَأعْرض عَن الْجَاهِلين}

Sâlim b. Abdillâh Şam ehline ait içinde çan bulunan bir deve kervanına rastladı ve: “Şüphesiz bu yasaklanmıştır” dedi. Onlar da: “Biz bunu senden daha iyi biliriz; mekruh olan sadece büyük çıngıraktır, böylesinde ise bir sakınca yoktur” dediler. Bunun üzerine Sâlim ağladı ve: {وَأعْرض عَن الْجَاهِلين} “Ve cahillerden yüz çevir!” dedi.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {خُذ الْعَفو وَأمر بِالْعرْفِ وَأعْرض عَن الْجَاهِلين} قَالَ: خلق أَمر الله بِهِ نبيه ودله عَلَيْهِ

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr Katâde'den {خُذ الْعَفو وَأمر بِالْعرْفِ وَأعْرض عَن الْجَاهِلين} “Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir!” kavli hakkında nakletti; o: “[Bu,] Allah'ın Nebisine emrettiği ve ona yol gösterdiği bir ahlaktır” dedi.

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن عَليّ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ أَلا أدلك على خير أَخْلَاق الأوّلين والآخرين قَالَ: قلت يَا رَسُول الله نعم

Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da Ali'den nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Sana öncekilerin ve sonrakilerin en hayırlı ahlakını göstereyim mi?” buyurdu. Ben de: “Evet, ey Allah'ın Resûlü” dedim.

قَالَ: تُعْطِي من حَرمك وَتَعْفُو عَمَّن ظلمك وَتصل من قَطعك

Şöyle buyurdu: “Seni mahrum bırakana verirsin, sana haksızlık edeni affedersin ve seninle ilişkisini kesenle bağ kurarsın.”

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن عقبَة بن عَامر قَالَ: قَالَ لي رَسُول الله ﷺ أَلا أخْبرك بِأَفْضَل أَخْلَاق أهل الدُّنْيَا وَالْآخِرَة تصل من قَطعك وَتُعْطِي من حَرمك وَتَعْفُو عَمَّن ظلمك

Beyhakî Ukbe b. Âmir'den nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: “Sana dünya ve ahiret ehlinin en faziletli ahlakını haber vereyim mi? Seninle ilişkisini kesenle bağ kurarsın, seni mahrum bırakana verirsin ve sana haksızlık edeni affedersin” buyurdu.

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ صل من قَطعك واعف عَمَّن ظلمك

Beyhakî Enes'ten nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Seninle ilişkisini kesenle bağ kur ve sana haksızlık edeni affet!” buyurdu.

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن عَائِشَة عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ صل من قَطعك واعف عَمَّن ظلمك

Beyhakî Âişe vasıtasıyla Enes'ten nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Seninle ilişkisini kesenle bağ kur ve sana haksızlık edeni affet!” buyurdu.

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن عَائِشَة

Beyhakî Âişe'den nakletti:

أَن النَّبِي ﷺ قَالَ أَلا أدلكم على كرائم الْأَخْلَاق للدنيا وَالْآخِرَة أَن تصل من قَطعك وَتُعْطِي من حَرمك وَتجَاوز عَمَّن ظلمك

Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Dünya ve ahiret için en üstün ahlakı size göstereyim mi? Seninle ilişkisini kesenle bağ kurman, seni mahrum bırakana vermen ve sana haksızlık edeni bağışlamandır.”

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ أَلا أدلكم على مَكَارِم الْأَخْلَاق فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَة قَالُوا: بلَى يَا رَسُول الله

Beyhakî Ebû Hüreyre'den nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Size dünya ve ahiretteki ahlak güzelliklerini göstereyim mi?” buyurdu. Onlar: “Evet, ey Allah'ın Resûlü” dediler.

قَالَ: صل من قَطعك واعط من حَرمك واعف عَمَّن ظلمك

Şöyle buyurdu: “Seninle ilişkisini kesenle bağ kur, seni mahrum bırakana ver ve sana haksızlık edeni affet!”

وَأخرج عبد الرَّزَّاق فِي المُصَنّف وَالْبَيْهَقِيّ من طَرِيقه عَن معمر عَن أبي إِسْحَق الْهَمدَانِي عَن ابْن أبي حُسَيْن قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ أَلا أدلكم على خير أَخْلَاق أهل الدُّنْيَا وَالْآخِرَة أَن تصل من قَطعك وَتُعْطِي من حَرمك وَتَعْفُو عَمَّن ظلمك قَالَ الْبَيْهَقِيّ: هَذَا مُرْسل حسن

Abdurrezzâk el-Musannef'te ve onun kanalıyla Beyhakî, Ma'mer'den, [o] Ebû İshâk el-Hemdânî'den, [o da] İbn Ebî Hüseyn'den nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Size dünya ve ahiret ehlinin en hayırlı ahlakını göstereyim mi? Seninle ilişkisini kesenle bağ kurman, seni mahrum bırakana vermen ve sana haksızlık edeni affetmendir” buyurdu. Beyhakî: “Bu mürsel-hasen bir rivayettir” dedi.

وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي مَكَارِم الْأَخْلَاق عَن أبي هُرَيْرَة عَن رَسُول الله ﷺ قَالَ لن ينَال عبد صَرِيح الإِيمان حَتَّى يصل من قطعه وَيَعْفُو عَمَّن ظلمه وَيغْفر لمن شَتمه وَيحسن إِلَى من أَسَاءَ إِلَيْهِ

İbn Ebî'd-Dünyâ Mekârimü'l-Ahlâk'ta Ebû Hüreyre vasıtasıyla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; o şöyle buyurdu: “Bir kul, kendisiyle ilişkisini kesenle bağ kurmadıkça, kendisine haksızlık edeni affetmedikçe, kendisine sövene mağfiret dilemedikçe ve kendisine kötülük edene iyilik yapmadıkça halis imana asla ulaşamaz.”

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِن مَكَارِم الْأَخْلَاق عِنْد الله أَن تَعْفُو عَمَّن ظلمك وَتصل من قَطعك وَتُعْطِي من حَرمك ثمَّ تَلا النَّبِي ﷺ {خُذ الْعَفو وَأمر بِالْعرْفِ وَأعْرض عَن الْجَاهِلين}

İbn Merdûye Enes'ten nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Şüphesiz Allah katındaki ahlak güzellikleri; sana haksızlık edeni affetmen, seninle ilişkisini kesenle bağ kurman ve seni mahrum bırakana vermendir” buyurdu. Sonra Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem {خُذ الْعَفو وَأمر بِالْعرْفِ وَأعْرض عَن الْجَاهِلين} “Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir!” ayetini okudu.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: رَضِي الله بِالْعَفو وَأمر بِهِ

Ebû'ş-Şeyh İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle dedi: Allah afvdan (kolay olandan) razı olmuş ve onu emretmiştir.

وَأخرج أَحْمد وَالطَّبَرَانِيّ عَن معَاذ بن أنس عَن رَسُول الله ﷺ قَالَ أفضل الْفَضَائِل أَن تصل من قَطعك وَتُعْطِي من حَرمك وتصفح عَمَّن شتمك

Ahmed ve Taberânî Muâz b. Enes vasıtasıyla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; o şöyle buyurdu: “Faziletlerin en üstünü; seninle ilişkisini kesenle bağ kurman, seni mahrum bırakana vermen ve sana söveni bağışlamandır.”

وَأخرج السلَفِي فِي الطيوريات عَن نَافِع أَن ابْن عمر

Selefî et-Tuyûriyyât'ta Nâfi'den nakletti: İbn Ömer,

كَانَ إِذا سَافر أخرج مَعَه سَفِيها يرد عَنهُ سفاهة السُّفَهَاء

Yolculuğa çıktığında, sefihlerin sefihliğini kendisinden savsın diye yanında sefih (cahil/sözünü esirgemeyen) birini çıkarırdı.

وَأخرج ابْن عدي وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن ابْن شَوْذَب قَالَ: كُنَّا عِنْد مَكْحُول ومعنا سُلَيْمَان بن مُوسَى فجَاء رجل واستطال على سُلَيْمَان وَسليمَان سَاكِت فجَاء أَخ لِسُلَيْمَان فَرد عَلَيْهِ فَقَالَ مَكْحُول: لقد ذل من لَا سَفِيه لَهُ

İbn Adiy ve Şuab'da Beyhakî, İbn Şevzeb'den nakletti; o şöyle dedi: Mekhûl'ün yanındaydık, beraberimizde Süleyman b. Mûsâ da vardı. Bir adam gelip Süleyman'a taşkınlık yaptı, Süleyman ise sustu. Bunun üzerine Süleyman'ın bir kardeşi gelip adama karşılık verdi. Mekhûl: “Kendisine sahip çıkacak bir sefihi olmayan kimse muhakkak zelil olur” dedi.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {خُذ الْعَفو} قَالَ: خُذ مَا عُفيَ لَك من أَمْوَالهم مَا أتوك بِهِ من شَيْء فَخذه وَكَانَ هَذَا قبل أَن تنزل بَرَاءَة بفرائض الصَّدقَات وتفصيلها

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {خُذ الْعَفو} “Sen af yolunu tut” kavli hakkında nakletti; o: “Mallarından sana fazladan verileni, sana getirdikleri herhangi bir şeyi al. Bu durum, Berâe (Tevbe) Suresi zekâtın farzları ve detaylarıyla inmeden önce idi” dedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {خُذ الْعَفو} قَالَ: خُذ الْفضل أنْفق الْفضل {وَأمر بِالْعرْفِ} يَقُول بِالْمَعْرُوفِ

İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan {خُذ الْعَفو} “Sen af yolunu tut” kavli hakkında nakletti; o: “Fazlalığı al, fazlalığı infak et” dedi. {وَأمر بِالْعرْفِ} “iyiliği emret” kavli hakkında ise: 'Ma'rûf ile [emret] demektir' dedi.

وَأخرج الطستي فِي مسَائِله عَن ابْن عَبَّاس إِن نَافِع بن الأرزق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي {خُذ الْعَفو} قَالَ: خُذ الْفضل من أَمْوَالهم أَمر الله النَّبِي ﷺ أَن يَأْخُذ لَك

Tastî el-Mesâil'inde İbn Abbâs'tan nakletti: Nâfi' b. el-Ezrak ona: “Bana {خُذ الْعَفو} [ayetini] haber ver” dedi. [İbn Abbâs]: “Onların mallarından fazlalığı al [demektir]. Allah Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e bunu almasını emretmiştir” dedi.

قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت عبيد بن الأبرص وَهُوَ يَقُول: يعْفُو عَن الْجَهْل والسوآت كَمَا يدْرك غيث الرّبيع ذُو الطَّرْد وَأخرج ابْن جرير والنحاس فِي ناسخه عَن السّديّ فِي قَوْله {خُذ الْعَفو} قَالَ: الْفضل من المَال نسخته الزَّكَاة

[Nâfi']: “Araplar bunu bilir mi?” dedi. [İbn Abbâs]: “Evet, sen Ubeyd b. el-Ebras'ın şöyle dediğini işitmedin mi: 'O, cehaleti ve kötülükleri affeder / Tıpkı bahar yağmurunun avcıyı yakaladığı gibi'” dedi. İbn Cerîr ve en-Nâsih adlı eserinde en-Nehhâs, Süddî'den {خُذ الْعَفو} “Sen af yolunu tut” kavli hakkında nakletti; o: “Maldan arta kalandır, onu zekât neshetmiştir” dedi.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة {خُذ الْعَفو} فَكَانَ الرجل يمسك من مَاله مَا يَكْفِيهِ وَيتَصَدَّق بِالْفَضْلِ فنسخها الله بِالزَّكَاةِ {وَأمر بِالْعرْفِ} قَالَ: بِالْمَعْرُوفِ {وَأعْرض عَن الْجَاهِلين} قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة قبل أَن تفرض الصَّلَاة وَالزَّكَاة والقتال أمره الله بالكف ثمَّ نسخهَا الْقِتَال وَأنزل {أُذن للَّذين يُقَاتلُون بِأَنَّهُم ظلمُوا} الْحَج الْآيَة ٣٩ الْآيَة

Ebû'ş-Şeyh Süddî'den nakletti; o şöyle dedi: Bu {خُذ الْعَفو} “Sen af yolunu tut” ayeti indiğinde kişi malından kendisine yetecek kadarını tutar, fazlalığını ise sadaka verirdi; Allah bunu zekâtla neshetti. {وَأمر بِالْعرْفِ} kavli için: 'Ma'rûf ile [emret]' dedi. {وَأعْرض عَن الْجَاهِلين} “ve cahillerden yüz çevir!” kavli için ise: 'Bu ayet namaz, zekât ve cihad farz kılınmadan önce indi. Allah ona [onlardan] el çekmesini emretti, sonra bunu cihad neshetti ve {أُذن للَّذين يُقَاتلُون بِأَنَّهُم ظلمُوا} “Kendilerine savaş açılan müminlere, zulme uğramaları sebebiyle [savaş için] izin verildi” [Hac: 39] ayetini indirdi' dedi.

- الْآيَة (٢٠٠)

- Ayet (200) -

- أخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد قَالَ: لما نزلت {خُذ الْعَفو وَأمر بِالْعرْفِ وَأعْرض عَن الْجَاهِلين} الْأَعْرَاف الْآيَة ١٩٩ قَالَ رَسُول الله ﷺ كَيفَ يَا رب وَالْغَضَب فَنزل {وَإِمَّا يَنْزغَنك من الشَّيْطَان نَزغ} الْآيَة

İbn Cerîr İbn Zeyd'den nakletti; o şöyle dedi: {خُذ الْعَفو وَأمر بِالْعرْفِ وَأعْرض عَن الْجَاهِلين} “Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir!” (A'râf 199) ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Ya Rabbi, ya öfke anında nasıl olacak?” buyurdu. Bunun üzerine şu {وَإِمَّا يَنْزغَنك من الشَّيْطَان نَزغ} “Eğer şeytandan gelen bir vesvese seni dürterse...” ayeti indi.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَإِمَّا يَنْزغَنك من الشَّيْطَان نَزغ} قَالَ: علم الله أَن هَذَا الْعَدو مبتغ ومريد

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh Katâde'den {وَإِمَّا يَنْزغَنك من الشَّيْطَان نَزغ} “Eğer şeytandan gelen bir vesvese seni dürterse” kavli hakkında nakletti; o: “Allah bu düşmanın [kötülük] arayan ve dileyen biri olduğunu bilmiştir” dedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن مَسْعُود عَن النَّبِي ﷺ أَنه كَانَ يَقُول: اللَّهُمَّ إِنِّي أعوذ بك من الشَّيْطَان من همزه ونفثه ونفخه

İbn Ebî Hâtim İbn Mes'ûd'dan, [o da] Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; o şöyle derdi: “Allahım! Şeytandan, onun dürtmesinden (hemz), üflemesinden (nefs) ve kibirlendirmesinden (nefh) sana sığınırım.”

قَالَ: همزه الموتة ونفثه الشّعْر: ونفخه الْكِبْرِيَاء

Dedi ki: Onun dürtmesi delilik (bayılma), üflemesi şiir, kibirlendirmesi ise büyüklük taslamaktır.

- الْآيَة (٢٠١ - ٢٠٣)

- Ayetler (201 - 203) -

- أخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {إنَّ الَّذين اتَّقوا} قَالَ: هم الْمُؤْمِنُونَ

İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh Mücâhid'den {إنَّ الَّذين اتَّقوا} “Şüphesiz takva sahipleri” kavli hakkında nakletti; o: “Onlar müminlerdir” dedi.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي ذمّ الْغَضَب وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {إِذا مسهم طائف من الشَّيْطَان} قَالَ: الْغَضَب

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Zemmü'l-Gadab'da İbn Ebî'd-Dünyâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh Mücâhid'den {إِذا مسهم طائف من الشَّيْطَان} “onlara şeytandan bir vesvese dokunduğunda” kavli hakkında nakletti; o: “[Bu,] öfkedir” dedi.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الطيف: الْغَضَب

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan nakletti; o: “Tayf, öfkedir” dedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك أَنه قَرَأَ (إِذا مسهم طائف من الشَّيْطَان) بِالْألف {تَذكرُوا} قَالَ: هَم بِفَاحِشَة فَلم يعملها

İbn Ebî Hâtim Dahhâk'ten nakletti: O, (إِذا مسهم طائف من الشَّيْطَان) ayetini elif ile [tâif olarak] okudu ve {تَذكرُوا} “hemen [Allah'ı] hatırlarlar” kavli hakkında: “Bir hayâsızlığa niyetlenir, fakat onu işlemez” dedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ فِي قَوْله {إِذا مسهم طائف من الشَّيْطَان تَذكرُوا} يَقُول: إِذا زلوا تَابُوا

İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh Süddî'den {إِذا مسهم طائف من الشَّيْطَان تَذكرُوا} “onlara şeytandan bir vesvese dokunduğunda hemen [Allah'ı] hatırlarlar” kavli hakkında nakletti; şöyle demektedir: Ayakları kaydığında tövbe ederler.

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان من طَرِيق وهب بن جرير عَن أَبِيه قَالَ: كنت جَالِسا عِنْد الْحسن إِذْ جَاءَهُ رجل فَقَالَ: يَا أَبَا سعيد مَا تَقول فِي العَبْد يُذنب الذَّنب ثمَّ يَتُوب قَالَ: لم يَزْدَدْ بتوبته من الله إِلَّا دنواً

Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da Vehb b. Cerîr vasıtasıyla babasından nakletti; o şöyle dedi: Hasan'ın yanında oturuyordum, o sırada bir adam gelip: “Ey Ebû Saîd! Günah işleyip sonra tövbe eden bir kul hakkında ne dersin?” dedi. [Hasan]: “Tövbesiyle Allah'a olan yakınlığından başka bir şeyi artmaz” dedi.