Binûn

A‘râf Suresi — 7. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الشّعبِيّ أَنه سُئِلَ عَن أَصْحَاب الْأَعْرَاف فَقَالَ: أخْبرت أَن رَبك أَتَاهُم بَعْدَمَا أَدخل أهل الْجنَّة الْجنَّة وَأهل النَّار النَّار قَالَ: مَا حبسكم محبسكم هَذَا قَالُوا: أَنْت رَبنَا وَأَنت خلقتنا وَأَنت أعلم بِنَا فَيَقُول: علام فارقتم الدُّنْيَا فَيَقُولُونَ: على شَهَادَة أَن لَا إِلَه إِلَّا الله

Ebü'ş-Şeyh'in Şa'bî'den bildirdiğine göre kendisine A'râf ehli sorulduğunda o şöyle demiştir: "Bana haber verildiğine göre Rabbin, cennet ehlini cennete, cehennem ehlini de cehenneme koyduktan sonra onların yanına gelir ve: 'Sizi bu şekilde alıkoyan şey nedir?' buyurur. Onlar: 'Sen bizim Rabbimizsin, bizi sen yarattın ve sen bizi en iyi bilensin' derler. Bunun üzerine [Allah]: 'Dünyadan ne üzere ayrıldınız?' buyurur. Onlar: 'Lâ ilâhe illallâh (Allah'tan başka ilah yoktur) şehadeti üzere' derler.

قَالَ لَهُم رَبهم: لَا أوليكم غَيْرِي إِن حسناتكم جوزت بكم النَّار وَقصرت بكم خطاياكم عَن الْجنَّة

Rableri onlara: 'Sizi benden başkasına bırakmam. Şüphesiz iyilikleriniz sizi cehennemden geçirmiş, hatalarınız ise sizi cennetten alıkoymuştur' buyurur."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: من اسْتَوَت حَسَنَاته وسيئاته كَانَ من أَصْحَاب الْأَعْرَاف

İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "İyilikleri ile kötülükleri eşit olan kimse A'râf ehlindendir."

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: من اسْتَوَت حَسَنَاته وسيئاته كَانَ من أَصْحَاب الْأَعْرَاف

İbn Cerîr'in İbn Mes'ûd'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "İyilikleri ile kötülükleri eşit olan kimse A'râf ehlindendir."

وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن مُجَاهِد فِي أَصْحَاب الْأَعْرَاف قَالَ: هم قوم قد اسْتَوَت حسناتهم وسيئاتهم وهم على سور بَين الْجنَّة وَالنَّار وهم على طمع من دُخُول الْجنَّة وهم داخلون

Abd b. Humeyd, Ebü'ş-Şeyh ve el-Ba's'ta Beyhakî'nin Mücâhid'den bildirdiğine göre o, A'râf ehli hakkında şöyle demiştir: "Onlar, iyilikleri ve kötülükleri eşit olmuş bir topluluktur; cennet ile cehennem arasındaki bir sur üzerindedirler, cennete girme umudu içindedirler ve [nihayetinde] oraya gireceklerdir."

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن فِي قَوْله {لم يدخلوها وهم يطمعون} قَالَ: وَالله مَا جعل ذَلِك الطمع فِي قُلُوبهم إِلَّا لكرامة يريدها بهم

Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in bildirdiğine göre Hasan [el-Basrî], {لم يدخلوها وهم يطمعون} “Onlar henüz oraya girmemişlerdir fakat ummaktadırlar” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Allah'a yemin olsun ki, o umudu onların kalplerine ancak kendileri hakkında dilediği bir ikramdan ötürü koymuştur."

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن أبي عُبَيْدَة بن مُحَمَّد بن عمار أَنه سُئِلَ عَن قَوْله {لم يدخلوها وهم يطمعون}

Ebü'ş-Şeyh'in bildirdiğine göre Ebû Ubeyde b. Muhammed b. Ammâr'a {لم يدخلوها وهم يطمعون} “Onlar henüz oraya girmemişlerdir fakat ummaktadırlar” ayeti soruldu;

قَالَ: سلمت عَلَيْهِم الْمَلَائِكَة وهم لم يدخلوها وهم يطمعون أَن يدخلوها حِين سلمت

O da: "Melekler onlara selam vermişlerdir; onlar henüz oraya girmemişlerdir fakat [melekler] selam verdiği sırada oraya girmeyi ummaktadırlar" dedi.

وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ قَالَ: أَصْحَاب الْأَعْرَاف يعْرفُونَ النَّاس بِسِيمَاهُمْ وَأهل النَّار بسواد وُجُوههم وَأهل الْجنَّة ببياض وجوهم فَإِذا مروا بزمرة يذهب بهم إِلَى الْجنَّة قَالُوا: سَلام عَلَيْكُم وَإِذا مروا بزمرة يذهب بهَا إِلَى النَّار قَالُوا: رَبنَا لَا تجعلنا مَعَ الْقَوْم الظَّالِمين

İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh'in es-Süddî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "A'râf ehli insanları simalarından tanırlar; cehennem ehlini yüzlerinin siyahlığından, cennet ehlini de yüzlerinin beyazlığından [tanırlar]. Cennete götürülen bir zümre yanlarından geçtiğinde: 'Selam sizlere!' derler. Cehenneme götürülen bir zümre yanlarından geçtiğinde ise: 'Rabbimiz, bizi o zâlimler topluluğuyla beraber kılma!' derler."

وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن قَتَادَة قَالَ سَالم مولى أبي حُذَيْفَة: وددت أَنِّي بِمَنْزِلَة أَصْحَاب الْأَعْرَاف

Ahmed'in ez-Zühd'de Katâde'den bildirdiğine göre Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim şöyle demiştir: "A'râf ehlinin makamında olmayı ne kadar isterdim!"

- الْآيَة (٤٧)

- 47. Ayet -

- أخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {وَإِذا صرفت أَبْصَارهم تِلْقَاء أَصْحَاب النَّار} قَالَ: تجرد وُجُوههم للنار فَإِذا رَأَوْا أهل الْجنَّة ذهب ذَلِك عَنْهُم

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den bildirdiğine göre o, {وَإِذا صرفت أَبْصَارهم تِلْقَاء أَصْحَاب النَّار} “Gözleri cehennem ehli tarafına çevrildiği zaman” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Yüzleri ateşe doğru çevrilir; cennet ehlini gördüklerinde ise bu [hâl] onlardan gider."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن زيد فِي قَوْله {وَإِذا صرفت أَبْصَارهم تِلْقَاء أَصْحَاب النَّار} فَرَأَوْا وُجُوههم مسودة وأعينهم مزرقة {قَالُوا رَبنَا لَا تجعلنا مَعَ الْقَوْم الظَّالِمين}

İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Zeyd'den bildirdiğine göre o, {وَإِذا صرفت أَبْصَارهم تِلْقَاء أَصْحَاب النَّار} “Gözleri cehennem ehli tarafına çevrildiği zaman” ayeti hakkında: "Onların yüzlerini kararmış, gözlerini gök rengi/morarmış olarak gördüklerinde {قَالُوا رَبنَا لَا تجعلنا مَعَ الْقَوْم الظَّالِمين} “'Rabbimiz, bizi o zâlimler topluluğuyla beraber kılma!' derler” demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي مجلز {وَإِذا صرفت أَبْصَارهم} قَالَ: إِذا صرفت أبصار أهل الْجنَّة {تِلْقَاء أَصْحَاب النَّار قَالُوا رَبنَا لَا تجعلنا مَعَ الْقَوْم الظَّالِمين}

Abd b. Humeyd'in Ebû Miclez'den bildirdiğine göre o, {وَإِذا صرفت أَبْصَارهم} “Gözleri çevrildiği zaman” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Cennet ehlinin gözleri {تِلْقَاء أَصْحَاب النَّار قَالُوا رَبنَا لَا تجعلنا مَعَ الْقَوْم الظَّالِمين} “cehennem ehli tarafına çevrildiği zaman 'Rabbimiz, bizi o zâlimler topluluğuyla beraber kılma!' derler."

- الْآيَة (٤٨ - ٤٩)

- 48-49. Ayetler -

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {ونادى أَصْحَاب الْأَعْرَاف رجَالًا}

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {ونادى أَصْحَاب الْأَعْرَاف رجَالًا} “A'râf ehli birtakım adamlara seslendiler” ayeti hakkında şöyle demiştir:

قَالَ: فِي النَّار {يعرفونهم بِسِيمَاهُمْ قَالُوا مَا أغْنى عَنْكُم جمعكم} وتكبركم {وَمَا كُنْتُم تستكبرون} قَالَ الله لأهل التكبر {أَهَؤُلَاءِ الَّذين أقسمتم لَا ينالهم الله برحمة} يَعْنِي أَصْحَاب الْأَعْرَاف {ادخُلُوا الْجنَّة لَا خوف عَلَيْكُم وَلَا أَنْتُم تَحْزَنُونَ}

"Ateşteki [adamlara]. {يعرفونهم بِسِيمَاهُمْ قَالُوا مَا أغْنى عَنْكُم جمعكم} “Onları simalarından tanıyarak: 'Ne çokluğunuz [veya topladığınız mallar]” ve kibriniz “ne de {وَمَا كُنْتُم تستكبرون} büyüklük taslamış olmanız size bir fayda vermedi!' derler.” Allah büyüklük taslayanlara: {أَهَؤُلَاءِ الَّذين أقسمتم لَا ينالهم الله برحمة} “'Allah'ın kendilerine hiçbir rahmet ulaştırmayacağına yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı?'” -yani A'râf ehlini kastederek- “{ادخُلُوا الْجنَّة لَا خوف عَلَيْكُم وَلَا أَنْتُم تَحْزَنُونَ} 'Girin cennete; size bir korku yoktur ve siz mahzun da olmayacaksınız'” buyurur."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {يعرفونهم بِسِيمَاهُمْ} قَالَ: سَواد الْوُجُوه وزرقة الْعُيُون

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {يعرفونهم بِسِيمَاهُمْ} “Onları simalarından tanırlar” ayeti hakkında: "Yüzlerin siyahlığı ve gözlerin gök rengi/morluğudur" demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي مجلز فِي قَوْله {ونادى أَصْحَاب الْأَعْرَاف رجَالًا} قَالَ: هَذَا حِين دخل أهل الْجنَّة الْجنَّة

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Miclez'den bildirdiğine göre o, {ونادى أَصْحَاب الْأَعْرَاف رجَالًا} “A'râf ehli birtakım adamlara seslendiler” ayeti hakkında: "Bu, cennet ehlinin cennete girdiği zamandır" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {ونادى أَصْحَاب الْأَعْرَاف} قَالَ: مرَّ بهم نَاس من الجبارين عرفوهم بِسِيمَاهُمْ فناداهم أَصْحَاب الْأَعْرَاف {قَالُوا مَا أغْنى عَنْكُم جمعكم وَمَا كُنْتُم تستكبرون أَهَؤُلَاءِ الَّذين أقسمتم لَا ينالهم الله برحمة} قَالَ: هم الضُّعَفَاء

İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den bildirdiğine göre o, {ونادى أَصْحَاب الْأَعْرَاف} “A'râf ehli seslendiler” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Zorbalardan birtakım insanlar onların yanından geçti; onları simalarından tanıdılar. Bunun üzerine A'râf ehli onlara seslenip: {قَالُوا مَا أغْنى عَنْكُم جمعكم وَمَا كُنْتُم تستكبرون أَهَؤُلَاءِ الَّذين أقسمتم لَا ينالهم الله برحمة} “'Ne çokluğunuz [veya topladığınız mallar] ne de büyüklük taslamış olmanız size bir fayda vermedi! Allah'ın kendilerine hiçbir rahmet ulaştırmayacağına yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı?' dediler.” [es-Süddî] dedi ki: 'Onlar zayıf kimselerdir.'"

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {أَهَؤُلَاءِ الَّذين أقسمتم لَا ينالهم الله برحمة أدخلُوا الْجنَّة} قَالَ: دخلُوا الْجنَّة

İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İkrime'den bildirdiğine göre o, {أَهَؤُلَاءِ الَّذين أقسمتم لَا ينالهم الله برحمة أدخلُوا الْجنَّة} “'Allah'ın kendilerine hiçbir rahmet ulaştırmayacağına yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı? Girin cennete...'” ayeti hakkında: "Cennete girdiler" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن الرّبيع بن أنس فِي قَوْله {ادخُلُوا الْجنَّة لَا خوف عَلَيْكُم وَلَا أَنْتُم تَحْزَنُونَ} قَالَ: كَانَ رجال فِي النَّار قد أَقْسمُوا بِاللَّه لَا ينَال أَصْحَاب الْأَعْرَاف من الله رَحْمَة فاكذبهم الله فَكَانُوا آخر أهل الْجنَّة دُخُولا فِيمَا سمعناه عَن أَصْحَاب النَّبِي ﷺ

İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Rebî' b. Enes'ten bildirdiğine göre o, {ادخُلُوا الْجنَّة لَا خوف عَلَيْكُم وَلَا أَنْتُم تَحْزَنُونَ} “'Girin cennete; size bir korku yoktur ve siz mahzun da olmayacaksınız'” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Ateşte birtakım adamlar vardı ki Allah adına, A'râf ehline Allah'tan bir rahmet ulaşmayacağına yemin etmişlerdi. Allah onları yalancı çıkardı ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından duyduğumuza göre onlar, cennet ehlinin oraya en son girenleri oldular."

- الْآيَة (٥٠)

- 50. Ayet -

- أخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن عَبَّاس

İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre,

أَنه سُئِلَ أَي الصَّدَقَة أفضل فَقَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ أفضل الصَّدَقَة سقِِي المَاء ألم تسمع إِلَى أهل النَّار لما اسْتَغَاثُوا بِأَهْل الْجنَّة قَالُوا: أفيضوا علينا من المَاء أَو مِمَّا رزقكم الله

Kendisine hangi sadakanın daha faziletli olduğu soruldu; o da şöyle dedi: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Sadakanın en faziletlisi su içirmektir' buyurdu. Cehennem ehlinin cennet ehlinden yardım istediklerinde: 'Suyunuzdan veya Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden üzerimize biraz dökün!' dediklerini işitmedin mi?"

وَأخرج أَحْمد عَن سعد بن عبَادَة أَن أمَةً مَاتَت فَقَالَ: يَا رَسُول الله أَتصدق عَلَيْهَا قَالَ: نعم

Ahmed'in Sa'd b. Ubâde'den bildirdiğine göre annesi vefat etmişti ve o: "Ey Allah'ın Resûlü! Onun adına sadaka vereyim mi?" diye sordu. O da: "Evet" buyurdu.

قَالَ: فَأَي الصَّدَقَة أفضل قَالَ: سقِِي المَاء

[Sa'd]: "Hangi sadaka daha faziletlidir?" diye sordu. O da: "Su içirmektir" buyurdu.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ونادى أَصْحَاب الْجنَّة} الْآيَة

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {ونادى أَصْحَاب الْجنَّة} “Cennet ehli seslendi” ayeti hakkında şöyle demiştir:

قَالَ: يُنَادي الرجل أَخَاهُ فَيَقُول: يَا أخي أَغِثْنِي فَإِنِّي قد احترقت فأفض عليّ من المَاء

"Kişi kardeşine seslenir ve: 'Ey kardeşim! Bana yardım et, çünkü ben yandım; üzerime biraz su dök!' der.

فَيُقَال: أجبه

Bunun üzerine [kardeşine]: 'Ona cevap ver' denilir.

فَيَقُول {إِن الله حرَّمهما على الْكَافرين}

O da: {إِن الله حرَّمهما على الْكَافرين} “'Şüphesiz Allah, o ikisini kâfirlere haram kılmıştır'” der."

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ فِي قَوْله {أفيضوا علينا من المَاء أَو مِمَّا رزقكم الله} قَالَ: من الطَّعَام

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in es-Süddî'den bildirdiğine göre o, {أفيضوا علينا من المَاء أَو مِمَّا رزقكم الله} “Suyunuzdan veya Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden üzerimize biraz dökün” ayeti hakkında: "Yiyecekten" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي صَالح قَالَ: لما مرض أَبُو طَالب قَالُوا لَهُ: لَو أرْسلت إِلَى ابْن أَخِيك فَيُرْسل إِلَيْك بعنقود من جنَّة لعلَّه يشفيك فَجَاءَهُ الرَّسُول وَأَبُو بكر عِنْد النَّبِي ﷺ فَقَالَ أَبُو بكر: إِن الله حرَّمهما على الْكَافرين

İbn Ebî Şeybe ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Sâlih'ten bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Ebû Tâlib hastalandığında ona: 'Kardeşinin oğluna haber göndersensen de cennetten bir salkım üzüm gönderse; belki sana şifa olur' dediler. Elçi ona geldiğinde Ebû Bekir Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydı. Ebû Bekir: 'Şüphesiz Allah, o ikisini kâfirlere haram kılmıştır' dedi."

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله {أفيضوا علينا من المَاء أَو مِمَّا رزقكم الله} قَالَ: يستسقونهم ويستطعمونهم

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den bildirdiğine göre o, {أفيضوا علينا من المَاء أَو مِمَّا رزقكم الله} “Suyunuzdan veya Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden üzerimize biraz dökün” ayeti hakkında: "Onlardan su ve yiyecek isterler" demiştir.

وَفِي قَوْله {إِن الله حرَّمهما على الْكَافرين} قَالَ: طَعَام الْجنَّة وشرابها

{إِن الله حرَّمهما على الْكَافرين} “Şüphesiz Allah, o ikisini kâfirlere haram kılmıştır” ayeti hakkında ise: "Cennetin yiyeceğini ve içeceğini [haram kılmıştır]" demiştir.

وَأخرج عبد الله بن أَحْمد فِي زَوَائِد الزّهْد وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن عقيل بن شهر الريَاحي قَالَ: شرب عبد الله بن عمر مَاء بَارِدًا فَبكى فَاشْتَدَّ بكاؤه فَقيل لَهُ: مَا يبكيك قَالَ: ذكرت آيَة فِي كتاب الله {وحيل بَينهم وَبَين مَا يشتهون} سبأ الْآيَة ٥٤ فَعرفت أَن أهل النَّار لَا يشتهون إِلَّا المَاء الْبَارِد وَقد قَالَ الله ﷿ {أفيضوا علينا من المَاء أَو مِمَّا رزقكم الله}

Abdullah b. Ahmed'in Zevâidü'z-Zühd'de ve Beyhakî'nin Şuabü'l-Îmân'da Ukayl b. Şehr er-Riyâhî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Abdullah b. Ömer soğuk su içti ve ağladı; ağlaması şiddetlendi. Ona: 'Seni ağlatan nedir?' denildi. O da: 'Allah'ın Kitabı'ndaki bir ayeti, {وحيل بَينهم وَبَين مَا يشتهون} “Artık kendileri ile arzuladıkları şeylerin arasına bir engel konulmuştur” (Sebe 54) ayetini hatırladım ve anladım ki cehennem ehli soğuk sudan başka bir şey arzulamazlar. Nitekim Azîz ve Celîl olan Allah: {أفيضوا علينا من المَاء أَو مِمَّا رزقكم الله} “Suyunuzdan veya Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden üzerimize biraz dökün” buyurmuştur' dedi."

وَأخرج البُخَارِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: يلقى إِبْرَاهِيم أَبَاهُ يَوْم الْقِيَامَة وعَلى وَجهه قترة وغبرة فَيَقُول: يَا رب إِنَّك وَعَدتنِي أَن لَا تخزيني فَأَي خزي أخزى من أبي إِلَّا بعد فِي النَّار فَيَقُول الله: إِنِّي حرمت الْجنَّة على الْكَافرين

Buhârî ve İbn Merdûye'nin Ebû Hüreyre'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "İbrâhim kıyamet günü babasıyla karşılaşır; babasının yüzünde bir kararma ve toz toprak vardır. İbrâhim: 'Ey Rabbim! Beni rezil etmeyeceğini bana vadetmiştin; ateşteki babamın [bu hâlinden] daha büyük hangi rezillik vardır?' der. Allah da: 'Şüphesiz ben cenneti kâfirlere haram kıldım' buyurur."

- الْآيَة (٥١ - ٥٢)

- 51-52. Ayetler -

- أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فاليوم ننساهم كَمَا نسوا لِقَاء يومهم هَذَا} يَقُول: نتركهم فِي النَّار كَمَا تركُوا لِقَاء يومهم هَذَا

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {فاليوم ننساهم كَمَا نسوا لِقَاء يومهم هَذَا} “Onlar bu günleriyle karşılaşmayı nasıl unuttularsa biz de bugün onları öyle unuturuz” ayeti hakkında: "Onlar bu günleriyle karşılaşmayı [önemsemeyip] terk ettikleri gibi biz de onları ateşte terk ederiz demektir" demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي الْآيَة قَالَ: نسيهم الله من الْخَيْر وَلم ينسهم من الشَّرّ

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o bu ayet hakkında: "Allah onları hayırdan unuttu (mahrum bıraktı), fakat şerden unutmadı" demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {فاليوم ننساهم} قَالَ: نؤخِّرهم فِي النَّار

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {فاليوم ننساهم} “Bugün onları unuturuz” ayeti hakkında: "Onları ateşte bırakırız/geciktiririz" demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ فِي قَوْله {فاليوم ننساهم} قَالَ: نتركهم من الرَّحْمَة {كَمَا نسوا لِقَاء يومهم هَذَا} قَالَ: كَمَا تركُوا أَن يعملوا للقاء يومهم هَذَا

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in es-Süddî'den bildirdiğine göre o, {فاليوم ننساهم} “Bugün onları unuturuz” ayeti hakkında: "Onları rahmetten mahrum bırakırız; {كَمَا نسوا لِقَاء يومهم هَذَا} “onlar bu günleriyle karşılaşmayı nasıl unuttularsa” ayeti hakkında da: "Bu günleriyle karşılaşmak için amel etmeyi terk ettikleri gibi" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن يزِيد بن أبي مَالك قَالَ: إِن فِي جَهَنَّم لآباراً من ألقيَ فِيهَا نسي يتردى فِيهَا سبعين عَاما قبل أَن يبلغ الْقَرار

İbn Ebî Hâtim'in Yezîd b. Ebî Mâlik'ten bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Şüphesiz cehennemde birtakım kuyular vardır ki oraya atılan kimse unutulur; dibine ulaşmadan önce orada yetmiş yıl boyunca yuvarlanır durur."

- الْآيَة (٥٣)

- 53. Ayet -

- أخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {هَل ينظرُونَ إِلَّا تَأْوِيله} قَالَ: عاقبته

Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {هَل ينظرُونَ إِلَّا تَأْوِيله} “Onlar ancak onun tevilini mi bekliyorlar?” ayeti hakkında: "Akıbetini" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {يَوْم يَأْتِي تَأْوِيله} قَالَ: جَزَاؤُهُ {يَقُول الَّذين نسوه من قبل} قَالَ: أَعرضُوا عَنهُ

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {يَوْم يَأْتِي تَأْوِيله} “Onun tevili geldiği gün” ayeti hakkında: "Cezası/karşılığı" demiş; {يَقُول الَّذين نسوه من قبل} “daha önce onu unutmuş olanlar derler ki” ayeti hakkında da: "Ondan yüz çevirmiş olanlar" demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {يَوْم يَأْتِي تَأْوِيله} قَالَ: يَوْم الْقِيَامَة

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {يَوْم يَأْتِي تَأْوِيله} “Onun tevili geldiği gün” ayeti hakkında: "Kıyamet günüdür" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ فِي قَوْله {يَوْم يَأْتِي تَأْوِيله} قَالَ: عواقبه مثل وقْعَة بدر وَالْقِيَامَة وَمَا وعد فِيهِ من موعد

İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in es-Süddî'den bildirdiğine göre o, {يَوْم يَأْتِي تَأْوِيله} “Onun tevili geldiği gün” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Bedir vakası, kıyamet ve orada vadedilen vaatler gibi onun akıbetleridir."

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن الرّبيع بن أنس فِي الْآيَة قَالَ:

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Rebî' b. Enes'ten bildirdiğine göre o bu ayet hakkında şöyle demiştir:

لَا يزَال يَقع من تَأْوِيله أَمر حَتَّى يتم تَأْوِيله يَوْم الْقِيَامَة حَتَّى يدْخل أهل الْجنَّة الْجنَّة وَأهل النَّار النَّار فَيتم تَأْوِيله يَوْمئِذٍ فَفِي ذَلِك أنزل {يَوْم يَأْتِي تَأْوِيله} حَيْثُ أثاب الله أولياءه وأعداءه ثَوَاب أَعْمَالهم

"Kıyamet günü tevili tamamlanıncaya kadar onun tevilinden bir durum vuku bulmaya devam eder; nihayet cennet ehli cennete, cehennem ehli de cehenneme girer ve o gün onun tevili tamamlanmış olur. İşte bu hususta, Allah'ın dostlarına ve düşmanlarına amellerinin karşılığını verdiği yer olan {يَوْم يَأْتِي تَأْوِيله} “Onun tevili geldiği gün” ayeti indirilmiştir."

يَقُول يَوْمئِذٍ {الَّذين نسوه من قبل قد جَاءَت رسل رَبنَا بِالْحَقِّ} إِلَى آخر الْآيَة

O gün: {الَّذين نسوه من قبل قد جَاءَت رسل رَبنَا بِالْحَقِّ} “Daha önce onu unutmuş olanlar: 'Rabbimizin elçileri hakkı getirmişti' derler” -ayetin sonuna kadar- der.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله {يَوْم يَأْتِي تَأْوِيله} قَالَ: تَحْقِيقه

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den bildirdiğine göre o, {يَوْم يَأْتِي تَأْوِيله} “Onun tevili geldiği gün” ayeti hakkında: "Gerçekleşmesi [geldiği gün]" demiştir.

وَقَرَأَ {هَذَا تَأْوِيل رُؤْيَايَ من قبل} يُوسُف الْآيَة ١٠٠ قَالَ: هَذَا تحقيقها وَقَرَأَ {وَمَا يعلم تَأْوِيله إِلَّا الله} آل عمرَان الْآيَة ٧ قَالَ: مَا يعلم تَحْقِيقه إِلَّا الله

Ve Yûsuf Suresi 100. ayetteki {هَذَا تَأْوِيل رُؤْيَايَ من قبل} “İşte bu, daha önceki rüyamın tevilidir” ayetini okuyup: "Bu, onun gerçekleşmesidir" demiş; Âl-i İmrân Suresi 7. ayetteki {وَمَا يعلم تَأْوِيله إِلَّا الله} “Onun tevilini ise ancak Allah bilir” ayetini okuyup: "Onun gerçekleşmesini ancak Allah bilir" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وضل عَنْهُم مَا كَانُوا يفترون} قَالَ: مَا كَانُوا يكذبُون فِي الدُّنْيَا

İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {وضل عَنْهُم مَا كَانُوا يفترون} “Uydurageldikleri şeyler onlardan kaybolup gitmiştir” ayeti hakkında: "Dünyada uydurdukları yalanlar [kaybolup gitmiştir]" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {مَا كَانُوا يفترون} أَي يشركُونَ

İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {مَا كَانُوا يفترون} “Uydurageldikleri şeyler” ayeti hakkında: "Yani koştukları ortaklar" demiştir.

- الْآيَة (٥٤ - ٥٥)

- 54-55. Ayetler -

- أخرج أَبُو الشَّيْخ عَن سميط قَالَ: دلنا رَبنَا ﵎ على نَفسه فِي هَذِه الْآيَة {إِن ربكُم الله الَّذِي خلق السَّمَاوَات وَالْأَرْض} الْآيَة

Ebü'ş-Şeyh'in Sumayt'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Rabbimiz celle celâluhû, şu ayette bize kendisini tanıtmıştır: {إِن ربكُم الله الَّذِي خلق السَّمَاوَات وَالْأَرْض} “Şüphesiz Rabbiniz, gökleri ve yeri yaratan Allah'tır” -ayetin devamı-."

وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي كتاب الدُّعَاء والخطيب فِي تَارِيخه عَن الْحسن بن عَليّ قَالَ: أَنا ضَامِن لمن قَرَأَ هَذِه الْعشْرين آيَة أَن يعصمه الله من كل سُلْطَان ظَالِم وَمن كل شَيْطَان مُرِيد وَمن كل سبع ضار وَمن كل لص عَاد

İbn Ebî'd-Dünyâ Kitâbü'd-Duâ'da ve el-Hatîb kendi Târîh'inde el-Hasan b. Ali'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Şu yirmi ayeti okuyan kimseyi Allah'ın her zalim sultandan, her azgın şeytandan, her yırtıcı hayvandan ve her haddi aşan hırsızdan koruyacağına ben kefilim:

آيَة الْكُرْسِيّ وَثَلَاث آيَات من الْأَعْرَاف {إِن ربكُم الله الَّذِي خلق السَّمَاوَات وَالْأَرْض} وَعشرا من أول الصافات وَثَلَاث آيَات من الرَّحْمَن {يَا معشر الْجِنّ} الرَّحْمَن الْآيَة ٣٣ وخاتمة سُورَة الْحَشْر

Âyetü'l-Kürsî, el-A'râf'tan üç ayet {إِن ربكُم الله الَّذِي خلق السَّمَاوَات وَالْأَرْض} “Şüphesiz Rabbiniz, gökleri ve yeri yaratan Allah'tır”, es-Sâffât'ın başından on ayet, er-Rahmân'dan üç ayet: er-Rahmân Suresi 33. ayetteki {يَا معشر الْجِنّ} “Ey cin topluluğu!” ve el-Haşr suresinin son kısmı."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعد بن اسحق بن كَعْب بن عجْرَة قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة {إِن ربكُم الله الَّذِي خلق السَّمَاوَات وَالْأَرْض فِي سِتَّة أَيَّام} ٧ لَقِي ركب

İbn Ebî Hâtim'in Sa'd b. İshâk b. Ka'b b. Ucre'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "{إِن ربكُم الله الَّذِي خلق السَّمَاوَات وَالْأَرْض فِي سِتَّة أَيَّام} “Şüphesiz Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde yaratan Allah'tır” ayeti indiği zaman bir süvari birliğiyle karşılaşıldı.

عَظِيم لَا يرَوْنَ إِلَّا أَنهم من الْعَرَب فَقَالُوا لَهُم: من أَنْتُم قَالُوا: من الْجنَّة خرجنَا من الْمَدِينَة أخرجتنا هَذِه الْآيَة

Büyük [bir süvari birliğiydi ve] onların sadece Araplardan oldukları sanılıyordu. Onlara: 'Siz kimsiniz?' dediler. Onlar da: 'Cindeniz; Medine'den çıktık, bizi bu ayet çıkardı' dediler."

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن عبيد بن أبي مَرْزُوق قَالَ: من قَرَأَ عِنْد نَومه {إِن ربكُم الله الَّذِي خلق السَّمَاوَات وَالْأَرْض} الْآيَة

Ebü'ş-Şeyh'in Ubeyd b. Ebî Merzûk'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Kim uyuyacağı sırada {إِن ربكُم الله الَّذِي خلق السَّمَاوَات وَالْأَرْض} “Şüphesiz Rabbiniz, gökleri ve yeri yaratan Allah'tır” ayetini okursa,

بسط عَلَيْهِ ملك جنَاحه حَتَّى يصبح وعوفي من السرق

sabahlayıncaya kadar bir melek onun üzerine kanadını gerer ve hırsızlıktan korunur."

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن مُحَمَّد بن قيس صَاحب عمر بن عبد الْعَزِيز قَالَ: مرض رجل من أهل الْمَدِينَة فَجَاءَهُ زمرة من أَصْحَابه يعوذونه فَقَرَأَ رجل مِنْهُم {إِن ربكُم الله الَّذِي خلق السَّمَاوَات وَالْأَرْض} الْآيَة كلهَا

Ebü'ş-Şeyh'in Ömer b. Abdilazîz'in arkadaşı Muhammed b. Kays'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Medine ehlinden bir adam hastalandı; bunun üzerine arkadaşlarından bir grup ona şifa dilemek için geldiler. İçlerinden bir adam {إِن ربكُم الله الَّذِي خلق السَّمَاوَات وَالْأَرْض} “Şüphesiz Rabbiniz, gökleri ve yeri yaratan Allah'tır” ayetini sonuna kadar okudu.

وَقد أصمت الرجل فَتحَرك ثمَّ اسْتَوَى جَالِسا ثمَّ سجد يَوْمه وَلَيْلَته حَتَّى كَانَ من الْغَد من السَّاعَة الَّتِي سجد فِيهَا قَالَ لَهُ أَهله: الْحَمد لله الَّذِي عافاك

Adam ise suskun [kımıldamaz] bir haldeydi. Derken kımıldadı, sonra doğrulup oturdu; ardından o gün ve o gece boyunca secdeye kapandı. Ertesi gün secdeye kapandığı aynı saat olunca ailesi ona: 'Sana şifa veren Allah'a hamdolsun' dediler.

قَالَ: بعث إِلَى نَفسِي ملك يتوفاها فَلَمَّا قَرَأَ صَاحبكُم الْآيَة الَّتِي قَرَأَ سجد الْملك وسجدت بسجوده فَهَذَا حِين رفع رَأسه ثمَّ مَال فَقضى

Bunun üzerine [adam] dedi ki: 'Ruhumu kabzetmek üzere bir melek gönderilmişti. Arkadaşınız o okuduğu ayeti okuyunca melek secdeye vardı, ben de onun secdesiyle birlikte secdeye vardım. İşte başını kaldırdığı an bu andır.' Sonra yan yattı ve vefat etti."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {خلق السَّمَاوَات وَالْأَرْض فِي سِتَّة أَيَّام} قَالَ: لكل يَوْم مِنْهَا اسْم

İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {خلق السَّمَاوَات وَالْأَرْض فِي سِتَّة أَيَّام} “Gökleri ve yeri altı günde yarattı” ayeti hakkında: "Onlardan her bir günün bir ismi vardır:

أبي جاد هواز حطى كلمون صعفص قرشات

Ebî-câd, hevvaz, hattî, kelemon, sa'fas, karaşat" demiştir.

وَأخرج سمويه فِي فَوَائده عَن زيد بن أَرقم قَالَ: إِن الله ﷿ خلق السَّمَوَات وَالْأَرْض فِي سِتَّة أَيَّام قَالَ: كل يَوْم مِقْدَاره ألف سنة

Semmeveyh'in Fevâid'inde Zeyd b. Erkam'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Şüphesiz Allah azze ve celle gökleri ve yeri altı günde yarattı." [Ve] dedi ki: "Her bir günün miktarı bin yıldır."

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن مُجَاهِد قَالَ: بَدْء الْخلق الْعَرْش وَالْمَاء والهواء وخلقت الأَرْض من المَاء وَكَانَ بَدْء الْخلق يَوْم الْأَحَد وَيَوْم الإِثنين وَالثُّلَاثَاء وَالْأَرْبِعَاء وَالْخَمِيس وَجَمِيع الْخلق فِي يَوْم الْجُمُعَة وتهودت الْيَهُود يَوْم السبت وَيَوْم من السِّتَّة أَيَّام كألف سنة مِمَّا تَعدونَ

Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî'nin Mücâhid'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Yaratılışın başlangıcı Arş, su ve havadır. Yer sudan yaratılmıştır. Yaratılışın başlangıcı pazar günü, pazartesi, salı, çarşamba ve perşembe günüydü; bütün yaratılış ise cuma günü tamamlandı. Yahudiler cumartesi gününü benimsediler. Bu altı günden bir gün, sizin saymakta olduğunuz bin yıl gibidir."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة قَالَ: إِن الله بَدَأَ خلق السَّمَوَات وَالْأَرْض وَمَا بَينهمَا يَوْم الْأَحَد ثمَّ اسْتَوَى على الْعَرْش يَوْم الْجُمُعَة فِي ثَلَاث سَاعَات فخلق فِي سَاعَة مِنْهَا الشموس كي يرغب النَّاس إِلَى رَبهم فِي الدُّعَاء وَالْمَسْأَلَة وَخلق فِي سَاعَة النتن الَّذِي يَقع على ابْن آدم إِذا مَاتَ لكَي يقبر

İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Şüphesiz Allah göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin yaratılışına pazar günü başladı, sonra cuma günü üç saatte Arş'a istivâ etti. O saatlerden birinde, insanlar dua ve dilekte bulunarak Rablerine yönelsinler diye güneşi/sıcaklıkları yarattı. Bir saatinde ise gömülsün diye Âdemoğlu öldüğü zaman ona arız olan pis kokuyu yarattı."

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن حَيَّان الْأَعْرَج قَالَ: كتب يزِيد بن أبي

el-Beyhakî'nin el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Hayyân el-A'rec'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Yezîd b. Ebî

سلم إِلَى جَابر بن زيد يسْأَله عَن بَدْء الْخلق قَالَ: الْعَرْش وَالْمَاء والقلم وَالله أعلم أَي ذَلِك بَدَأَ قبل

Seleme, Câbir b. Zeyd'e yaratılışın başlangıcını soran bir mektup yazdı. [Câbir] dedi ki: 'Arş, su ve kalemdir; bunlardan hangisinin önce başladığını en iyi Allah bilir.'"

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن كَعْب قَالَ: بَدَأَ الله بِخلق السَّمَوَات وَالْأَرْض يَوْم الْأَحَد والاثنين وَالثُّلَاثَاء وَالْأَرْبِعَاء وَالْخَمِيس وَالْجُمُعَة وَجعل كل يَوْم ألف سنة

İbn Ebî Şeybe'nin Ka'b'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Allah gökleri ve yeri yaratmaya pazar, pazartesi, salı, çarşamba, perşembe ve cuma günlerinde başladı ve her günü bin yıl kıldı."

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: أَخذ رَسُول الله ﷺ بيَدي فَقَالَ: يَا أَبَا هُرَيْرَة أَن الله خلق السَّمَوَات وَالْأَرْض وَمَا بَينهمَا فِي سِتَّة أَيَّام ثمَّ اسْتَوَى على الْعَرْش فخلق التربة يَوْم السبت وَالْجِبَال يَوْم الْأَحَد وَالشَّجر يَوْم الِاثْنَيْنِ وآدَم يَوْم الثُّلَاثَاء والنور يَوْم الْأَرْبَعَاء وَالدَّوَاب يَوْم الْخَمِيس وآدَم يَوْم الْجُمُعَة فِي اخر سَاعَة من النَّهَار

İbn Merdeveyh'in Ebû Hureyre'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem elimden tuttu ve şöyle buyurdu: "Ey Ebû Hureyre! Şüphesiz Allah gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri altı günde yarattı, sonra Arş'a istivâ etti. Toprağı cumartesi günü, dağları pazar günü, ağaçları pazartesi günü, [belayı/mekruhu] salı günü, nuru çarşamba günü, hayvanları perşembe günü, Âdem'i ise cuma günü gündüzün son saatinde yarattı."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {ثمَّ اسْتَوَى على الْعَرْش} قَالَ: يَوْم السَّابِع

İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {ثمَّ اسْتَوَى على الْعَرْش} “Sonra Arş'a istivâ etti” ayeti hakkında: "Yedinci günde" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن كَعْب الْأَحْبَار قَالَ: إِن الله حِين خلق الْخلق اسْتَوَى على الْعَرْش فسبَّحه الْعَرْش

İbn Ebî Hâtim'in Ka'bü'l-Ahbâr'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Şüphesiz Allah mahlukatı yarattığı zaman Arş'a istivâ etti; bunun üzerine Arş O'nu tesbih etti."

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه واللالكائي فِي السّنة عَن أم سَلمَة أم الْمُؤمنِينَ ﵂ فِي قَوْله {ثمَّ اسْتَوَى على الْعَرْش} قَالَت: الكيف غير مَعْقُول والاستواء غير مَجْهُول والاقرار بِهِ ايمان والجحود بِهِ كفر

İbn Merdeveyh ve es-Sünne'de el-Lâlekâî'nin Müminlerin annesi Ümmü Seleme'den radıyallâhu anhâ bildirdiğine göre o, {ثمَّ اسْتَوَى على الْعَرْش} “Sonra Arş'a istivâ etti” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Nasıllığı akılla kavranamaz, istivâ bilinmeyen bir şey değildir, onu ikrar etmek imandır, onu inkâr etmek ise küfürdür."

وَأخرج اللالكائي عَن ابْن عُيَيْنَة قَالَ: سُئِلَ ربيعَة عَن قَوْله {اسْتَوَى على الْعَرْش} كَيفَ اسْتَوَى قَالَ: الاسْتوَاء غير مَجْهُول والكيف غير مَعْقُول وَمن الله الرسَالَة وعَلى الرَّسُول الْبَلَاغ وعلينا التَّصْدِيق

el-Lâlekâî'nin İbn Uyeyne'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Rebîa'ya {اسْتَوَى على الْعَرْش} “Arş'a istivâ etti” ayeti hakkında: 'Nasıl istivâ etti?' diye soruldu. O da: 'İstivâ bilinmeyen bir şey değildir, nasıllığı akılla kavranamaz; elçilik Allah'tandır, tebliğ etmek Peygamber'e aittir, bize düşen ise tasdik etmektir' dedi.

وَأخرجه الْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات من طَرِيق عبد الله بن صَالح بن مُسلم قَالَ: سُئِلَ ربيعَة

el-Beyhakî el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Abdullah b. Sâlih b. Müslim kanalıyla rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Rebîa'ya soruldu,

فَذكره

ve bunu zikretti.

وَأخرج اللالكائي عَن جَعْفَر بن عبد الله قَالَ: جَاءَ رجل إِلَى مَالك بن أنس فَقَالَ لَهُ: يَا أَبَا عبد الله اسْتَوَى على الْعَرْش كَيفَ اسْتَوَى قَالَ: فَمَا رَأَيْت مَالِكًا وجد من شَيْء كموجدته من مقَالَته وعلاه الرُّحَضاء - يَعْنِي الْعرق - وأطرق الْقَوْم قَالَ: فسرى عَن مَالك فَقَالَ: الكيف غير مَعْقُول والاستواء مِنْهُ غير مَجْهُول والايمان بِهِ وَاجِب وَالسُّؤَال عَنهُ بِدعَة وَإِنِّي أَخَاف أَن تكون ضَالًّا وَأمر بِهِ فَأخْرج

el-Lâlekâî'nin Ca'fer b. Abdillâh'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Mâlik b. Enes'e bir adam gelip ona: "Ey Ebû Abdillâh! Arş'a istivâ etti; nasıl istivâ etti?" dedi. [Ca'fer] dedi ki: Mâlik'in bu sözden ötürü duyduğu öfke ve üzüntü kadar hiçbir şeyden öfkelenip üzüldüğünü görmedim. Onu bir ter -yani boncuk boncuk ter- bastı ve topluluk başlarını öne eğdi. [Ca'fer] dedi ki: Sonra Mâlik rahatladı ve şöyle dedi: "Nasıllığı akılla kavranamaz, O'nun istivâsı bilinmeyen bir şey değildir, buna inanmak vaciptir, bunu sormak ise bidattir. Doğrusu senin sapkın biri olmandan korkarım." Ve emretti de adam dışarı çıkarıldı.

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن عبد الله بن وهب قَالَ: كُنَّا عِنْد مَالك بن أنس فَدخل

el-Beyhakî'nin Abdullah b. Vehb'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Mâlik b. Enes'in yanındaydık, içeri bir adam girdi

رجل فَقَالَ: يَا أَبَا عبد الله {الرَّحْمَن على الْعَرْش اسْتَوَى} كَيفَ استواؤه فاطرق مَالك وأخذته الرحضاء ثمَّ رفع رَأسه فَقَالَ {الرَّحْمَن على الْعَرْش اسْتَوَى} كَمَا وصف نَفسه وَلَا يُقَال لَهُ كَيفَ وَكَيف عَنهُ مَرْفُوع وَأَنت رجل سوء صَاحب بِدعَة أَخْرجُوهُ

ve dedi ki: "Ey Ebû Abdillâh! {الرَّحْمَن على الْعَرْش اسْتَوَى} “Rahmân Arş'a istivâ etti”; O'nun istivâsı nasıldır?" Bunun üzerine Mâlik başını öne eğdi ve kendisini bir ter bastı. Sonra başını kaldırıp şöyle dedi: "{الرَّحْمَن على الْعَرْش اسْتَوَى} “Rahmân Arş'a istivâ etti” ayeti, kendisini vasfettiği gibidir; O'nun hakkında 'nasıl' denilmez, nasıllık O'ndan kaldırılmıştır/uzaktır. Sen ise kötü bir adamsın, bidat sahibisin; çıkarın onu!"

قَالَ: فَأخْرج الرجل

[Râvi] dedi ki: Bunun üzerine adam dışarı çıkarıldı.

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن أَحْمد بن أبي الْحوَاري قَالَ: سَمِعت سُفْيَان بن عيينه يَقُول: كلما وصف الله من نَفسه فِي كِتَابه فتفسيره تِلَاوَته وَالسُّكُوت عَلَيْهِ

el-Beyhakî'nin Ahmed b. Ebi'l-Havârî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Süfyân b. Uyeyne'nin şöyle dediğini işittim: "Allah'ın Kitabı'nda kendisini vasfettiği her bir şeyin tefsiri, onun okunması ve o hususta susulmasıdır."

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن إِسْحَق بن مُوسَى قَالَ: سَمِعت ابْن عيينه يَقُول: مَا وصف الله بِهِ نَفسه فتفسيره قِرَاءَته لَيْسَ لأحد أَن يفسره إِلَّا الله تَعَالَى وَرُسُله صلوَات الله عَلَيْهِم

el-Beyhakî'nin İshâk b. Mûsâ'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: İbn Uyeyne'nin şöyle dediğini işittim: "Allah'ın kendisini vasfettiği şeylerin tefsiri onun okunmasıdır; onu tefsir etmek Yüce Allah ve O'nun elçileri -Allah'ın salâtları üzerlerine olsun- dışında hiç kimseye ait değildir."

وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي عِيسَى قَالَ: لما اسْتَوَى على الْعَرْش خر ملك سَاجِدا فَهُوَ ساجد إِلَى أَن تقوم السَّاعَة فَإِذا كَانَ يَوْم الْقِيَامَة رفع رَأسه فَقَالَ: سُبْحَانَكَ مَا عبدتك حق عبادتك إِلَّا اني لم أشرك بك شَيْئا وَلم اتخذ من دُونك وليا

Abd b. Humeyd'in Ebû Îsâ'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Arş'a istivâ ettiği zaman bir melek secdeye kapandı; o, kıyamet kopuncaya kadar secdededir. Kıyamet günü olunca başını kaldırır ve şöyle der: 'Seni tenzih ederim! Sana hakkıyla ibadet edemedim; ancak ben Sana hiçbir şeyi ortak koşmadım ve Senden başka bir dost da edinmedim.'"

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ فِي قَوْله {يغشي اللَّيْل النَّهَار} قَالَ: يغشي اللَّيْل النَّهَار فَيذْهب بضوئه ويطلبه سَرِيعا حَتَّى يُدْرِكهُ

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in es-Süddî'den bildirdiğine göre o, {يغشي اللَّيْل النَّهَار} “Geceyi gündüze bürür” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Geceyi gündüze bürür de onun aydınlığını giderir ve ona yetişinceye kadar onu hızla kovalar."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {حثيثاً} قَالَ: سَرِيعا

İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {حثيثاً} “Hızlıca” kelimesi hakkında: "Süratle" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {يغشي اللَّيْل النَّهَار} قَالَ: يلبس اللَّيْل النَّهَار

İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {يغشي اللَّيْل النَّهَار} “Geceyi gündüze bürür” ayeti hakkında: "Geceyi gündüze giydirir" demiştir.

أما قَوْله تَعَالَى: {وَالشَّمْس وَالْقَمَر والنجوم}

Yüce Allah'ın {وَالشَّمْس وَالْقَمَر والنجوم} “Güneş, ay ve yıldızlar” buyruğuna gelince:

أخرج الطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أنس أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: إِن الشَّمْس وَالْقَمَر والنجوم خُلِقْنَ من نورالعرش

et-Taberânî el-Evsat'ta, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh'in Enes'ten bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz güneş, ay ve yıldızlar Arş'ın nurundan yaratılmıştır."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سُفْيَان بن عُيَيْنَة فِي قَوْله {أَلا لَهُ الْخلق وَالْأَمر} قَالَ: الْخلق: مَا دون الْعَرْش وَالْأَمر: مَا فَوق ذَلِك

İbn Ebî Hâtim'in Süfyân b. Uyeyne'den bildirdiğine göre o, {أَلا لَهُ الْخلق وَالْأَمر} “Dikkat edin, yaratmak da emretmek de O'na aittir” ayeti hakkında: "Halk (yaratma): Arş'ın altındaki her şeydir; emir ise bunun üzerindeki şeydir" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن سُفْيَان بن عيينه قَالَ: الْخلق: هُوَ الْخلق وَالْأَمر هُوَ الْكَلَام

İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî'nin Süfyân b. Uyeyne'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Halk yaratmadır, emir ise kelâmdır."

وَأخرج ابْن جرير عَن عبد الْعَزِيز الشَّامي عَن أَبِيه وَكَانَت لَهُ صُحْبَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ من لم يحمد الله على مَا عمل من عمل صَالح وَحمد نَفسه فقد كفر وحبط مَا عمل: وَمن زعم أَن الله جعل للعباد من الْأَمر شَيْئا فقد كفر بِمَا أنزل الله على أنبيائه لقَوْله {أَلا لَهُ الْخلق وَالْأَمر تبَارك الله رب الْعَالمين}

İbn Cerîr'in sahâbî olan babasından Abdülazîz eş-Şâmî kanalıyla bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "İşlediği salih amelden dolayı Allah'a hamdetmeyip de nefsini öven kimse nankörlük etmiş/küfre düşmüş ve yaptığı amel boşa gitmiştir. Kim de Allah'ın kullara emirden bir pay verdiğini iddia ederse, {أَلا لَهُ الْخلق وَالْأَمر تبَارك الله رب الْعَالمين} “Dikkat edin, yaratmak da emretmek de O'na aittir. Âlemlerin Rabbi olan Allah pek yücedir” buyruğu gereğince, Allah'ın peygamberlerine indirdiğini inkâr etmiş olur."

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس {ادعوا ربكُم تضرعاً وخفية} قَالَ: السِّرّ

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {ادعوا ربكُم تضرعاً وخفية} “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin” ayeti hakkında: "Gizli olarak" demiştir.

{إِنَّه لَا يحب الْمُعْتَدِينَ} فِي الدُّعَاء وَلَا فِي غَيره

{إِنَّه لَا يحب الْمُعْتَدِينَ} “Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez” ayeti ise: "Ne duada ne de başka bir şeyde [haddi aşanları sevmez]" demektir.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة قَالَ: التضرع: عَلَانيَة والخفية: سر

Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Tazarru: Açıktan, hufye: Gizlicedir."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {ادعوا ربكُم تضرعاً} يَعْنِي مستكيناً {وخفية} يَعْنِي فِي خفض وَسُكُون فِي حاجاتكم من أَمر الدُّنْيَا وَالْآخِرَة {إِنَّه لَا يحب الْمُعْتَدِينَ} يَقُول: لَا تدعوا على الْمُؤمن والمؤمنه بِالشَّرِّ: اللهمَّ اخزه والعنه وَنَحْو ذَلِك فَإِن ذَلِك عدوان

İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den bildirdiğine göre o, {ادعوا ربكُم تضرعاً} “Rabbinize yalvara yakara dua edin” ayeti hakkında: "Yani boyun bükerek; {وخفية} “ve gizlice” ayeti hakkında: Yani dünya ve ahirete dair ihtiyaçlarınızda alçak sesle ve sükûnet içinde [dua edin]; {إِنَّه لَا يحب الْمُعْتَدِينَ} “Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez” ayeti hakkında da şöyle demiştir: "Mümin erkek ve mümin kadına kötülükle: 'Allahım, onu rezil et ve ona lanet et' ve benzeri şekillerde beddua etmeyin, çünkü bu bir haddi aşmaktır/düşmanlıktır" demiştir.