وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي مجلز فِي قَوْله {إِنَّه لَا يحب الْمُعْتَدِينَ} قَالَ: لَا تسألوا منَازِل الْأَنْبِيَاء
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Miclez'den bildirdiğine göre o, {إِنَّه لَا يحب الْمُعْتَدِينَ} “Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez” ayeti hakkında: "Peygamberlerin makamlarını [kendiniz için] istemeyin" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن زيد بن أسلم: كَانَ يرى أَن الْجَهْر بِالدُّعَاءِ الاعتداء
İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre Zeyd b. Eslem, duada sesli olmayı haddi aşmak olarak görürdü.
وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة {إِن ربكُم الله الَّذِي خلق السَّمَاوَات وَالْأَرْض} إِلَى قَوْله {تبَارك الله رب الْعَالمين} قَالَ: لما أنبأكم الله بقدرته وعظمته وجلاله بيَّن لكم كَيفَ تَدعُونَهُ على تفئه ذَلِك فَقَالَ {ادعوا ربكُم تضرعاً وخفية إِنَّه لَا يحب الْمُعْتَدِينَ} قَالَ: تعلمُوا إِن فِي بعض الدُّعَاء اعتداء فَاجْتَنبُوا الْعدوان والاعتداء إِن اسطعتم وَلَا قوّة إِلَّا بِاللَّه
Abd b. Humeyd ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {إِن ربكُم الله الَّذِي خلق السَّمَاوَات وَالْأَرْض} “Şüphesiz Rabbiniz, gökleri ve yeri yaratan Allah'tır” ayetinden {تبَارك الله رب الْعَالمين} “Âlemlerin Rabbi olan Allah pek yücedir” buyruğuna kadar olan kısım hakkında şöyle demiştir: "Allah kudretini, azametini ve celâlini size haber verince, hemen bunun peşinden O'na nasıl dua edeceğinizi de açıklayıp {ادعوا ربكُم تضرعاً وخفية إِنَّه لَا يحب الْمُعْتَدِينَ} “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin. Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez” buyurdu." [Katâde devamla] şöyle dedi: "Bilin ki bazı dualarda haddi aşmak vardır. Gücünüz yettiğince haddi aşmaktan ve saldırganlıktan kaçının; güç ve kuvvet ancak Allah'a aittir."
قَالَ: وَذكر لنا أَن مجَالد بن مَسْعُود أَخا بني سليم سمع قوما يعجون فِي دُعَائِهِمْ فَمشى إِلَيْهِم فَقَالَ: أَيهَا الْقَوْم لقد أصبْتُم فضلا على من كَانَ قبلكُمْ أَو لقد هلكتم فَجعلُوا يَتَسَلَّلُونَ رجلا رجلا حَتَّى تركُوا بقعتهم الَّتِي كَانُوا فِيهَا
[Katâde] dedi ki: Bize anlatıldığına göre Benî Süleym'den Mücâlid b. Mes'ûd, dualarında yüksek sesle bağrışan bir topluluk işitince yanlarına varıp: "Ey topluluk! Ya sizden öncekilere karşı bir üstünlük elde ettiniz ya da helâk oldunuz!" dedi. Bunun üzerine onlar birer birer sıvışıp bulundukları yeri terk ettiler.
قَالَ: وَذكر لنا أَن ابْن عمر أَتَى على قوم يرفعون أَيْديهم فَقَالَ: مَا يتَنَاوَل هَؤُلَاءِ الْقَوْم فو الله لَو كَانُوا على أطول جبل فِي الأَرْض مَا ازدادوا من الله قرباً
[Katâde] dedi ki: Bize anlatıldığına göre İbn Ömer ellerini [aşırı derecede] kaldıran bir topluluğa rastlayıp şöyle dedi: "Bu insanlar neye ulaşmaya çalışıyor? Allah'a yemin olsun ki yeryüzünün en yüksek dağında bile olsalar Allah'a yakınlıkları artmazdı."
قَالَ قَتَادَة: وَإِن الله إِنَّمَا يتَقرَّب إِلَيْهِ بِطَاعَتِهِ فَمَا كَانَ من دعائكم الله فَلْيَكُن فِي سكينَة ووقار وَحسن سمت وزي وهدي وَحسن دعة
Katâde dedi ki: "Allah'a ancak O'na itaatle yakınlaşılır. Allah'a yapacağınız dua sükûnet, vakar, güzel bir tutum, edep, doğru bir yol ve güzel bir huzur içinde olsun."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَأَبُو دَاوُد وَابْن ماجة وَابْن حبَان وَالْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن عبد الله بن مُغفل
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, İbn Mâce, İbn Hibbân, el-Hâkim ve el-Beyhakî'nin Abdullah b. Muğaffel'den bildirdiğine göre
أَنه سمع ابْنه يَقُول: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسأَلك الْقصر الْأَبْيَض عَن يَمِين الْجنَّة إِذا دَخَلتهَا
o, oğlunun: "Allahım! Cennete girdiğimde senden cennetin sağındaki beyaz köşkü isterim" dediğini işitti.
فَقَالَ: أَي بني سل الله الْجنَّة وتعوّذ بِهِ من النَّار فَإِنِّي سَمِعت النَّبِي ﷺ يَقُول سَيكون فِي هَذِه الْأمة قوم يعتدون فِي الدُّعَاء وَالطهُور
Bunun üzerine [oğluna] şöyle dedi: "Yavrucuğum! Allah'tan cenneti iste ve ateşten O'na sığın. Zira ben Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: 'Bu ümmet içinde duada ve temizlikte haddi aşacak bir kavim olacaktır' buyurduğunu işittim."
وَأخرج الطَّيَالِسِيّ وَابْن أبي شيبَة وَأحمد وَأَبُو دَاوُد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن سعد بن أبي وقَّاص
et-Tayâlisî, İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Ebû Dâvûd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan bildirdiğine göre
أَنه سمع ابْنا لَهُ يَدْعُو وَيَقُول: اللهمَّ إِنِّي أَسأَلك الْجنَّة وَنَعِيمهَا واستبرقها وَنَحْو هَذَا وَأَعُوذ بك من النَّار وسلاسلها وأغلالها فَقَالَ: لقد سَأَلت الله خيرا وتعوّذت بِهِ من شَرّ كل كثير وَإِنِّي سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول إِنَّه سَيكون قوم يعتدون فِي الدُّعَاء وَقَرَأَ هَذِه الْآيَة {ادعوا ربكُم تضرعاً وخفية إِنَّه لَا يحب الْمُعْتَدِينَ} وَأَن بحسبك أَن تَقول: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسأَلك الْجنَّة وَمَا قرب إِلَيْهَا من قَول أَو عمل وَأَعُوذ بك من النَّار وَمَا قرب إِلَيْهَا من قَول أَو عمل
o, oğlunun: "Allahım! Senden cenneti, onun nimetlerini, ipeğini ve benzeri şeyleri dilerim. Cehennemden, onun zincirlerinden ve bukağılarından sana sığınırım" diyerek dua ettiğini işitince şöyle dedi: "Sen Allah'tan çok hayır diledin ve O'na pek çok şerden sığındın. Oysa ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: 'İleride duada haddi aşacak bir topluluk olacaktır' buyurduğunu işittim ve {ادعوا ربكُم تضرعاً وخفية إِنَّه لَا يحب الْمُعْتَدِينَ} “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin. Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez” ayetini okudu. Sana şöyle demen yeterlidir: 'Allahım! Senden cenneti ve ona yaklaştıracak söz veya ameli isterim; cehennemden ve ona yaklaştıracak söz veya amelden de sana sığınırım.'"
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الرّبيع فِي الْآيَة قَالَ: إياك أَن تسْأَل رَبك أمرا قد نهيت عَنهُ أَو مَا يَنْبَغِي لَك
Ebü'ş-Şeyh'in er-Rebî'den bildirdiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Rabbinden, sana yasaklanan veya sana uygun olmayan bir şeyi istemekten sakın!"
وَأخرج ابْن الْمُبَارك وَابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن قَالَ: لقد كَانَ الْمُسلمُونَ يجتهدون فِي الدُّعَاء وَمَا يسمع لَهُم صَوت إِن كَانَ إِلَّا همساً بَينهم وَبَين رَبهم وَذَلِكَ أَن الله يَقُول {ادعوا ربكُم تضرعاً وخفية} وَذَلِكَ أَن الله ذكر عبدا صَالحا فَرضِي لَهُ قَوْله فَقَالَ {إِذْ نَادَى ربه نِدَاء خفِيا} مَرْيَم الْآيَة ٢
İbnü'l-Mübârek, İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh'in el-Hasan'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Müslümanlar duada var güçleriyle çaba gösterirlerdi de sesleri duyulmazdı; bu ancak kendileri ile Rableri arasında bir fısıltıdan ibaretti. Çünkü Allah, {ادعوا ربكُم تضرعاً وخفية} “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin” buyurmaktadır. Nitekim Allah salih bir kulu [Zekeriyyâ'yı] anmış ve onun sözünden hoşnut kalarak Meryem Suresi 2. ayette şöyle buyurmuştur: {إِذْ نَادَى ربه نِدَاء خفِيا} “Hani o, Rabbine gizlice niyaz etmişti”."
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن جريج فِي الْآيَة قَالَ: إِن من الدُّعَاء اعتداء يكره رفع الصَّوْت والنداء والصياح بِالدُّعَاءِ وَيُؤمر بالتضرع والاستكانة
İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Cüreyc'den bildirdiğine göre o, ayet hakkında şöyle demiştir: "Duada haddi aşmak [diye bir şey] vardır. Duada sesin yükseltilmesi, bağırıp çağrılması mekruh görülür; yalvarıp yakarma ve tevazu gösterme emredilir."
- الْآيَة (٥٦)
- Ayet (56)
- أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي صَالح فِي قَوْله {وَلَا تفسدوا فِي الأَرْض بعد إصلاحها} قَالَ: بَعْدَمَا أصلحها الْأَنْبِيَاء وأصحابهم
İbn Ebî Hâtim'in Ebû Sâlih'ten bildirdiğine göre o, {وَلَا تفسدوا فِي الأَرْض بعد إصلاحها} “Düzeltilmesinden sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın” ayeti hakkında: "Peygamberler ve ashabı orayı ıslah ettikten sonra" demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن أبي بكر بن عَيَّاش
Ebü'ş-Şeyh'in Ebû Bekir b. Ayyâş'tan bildirdiğine göre
أَنه سُئِلَ عَن قَوْله {وَلَا تفسدوا فِي الأَرْض بعد إصلاحها}
ona {وَلَا تفسدوا فِي الأَرْض بعد إصلاحها} “Düzeltilmesinden sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın” ayeti hakkında sorulduğunda
فَقَالَ: إِن الله بعث مُحَمَّدًا إِلَى أهل الأَرْض وهم فِي فَسَاد فأصلحهم الله بمحمدا ﷺ فَمن دَعَا إِلَى خلاف مَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّد ﷺ فَهُوَ من المفسدين فِي الأَرْض
şöyle demiştir: "Allah, yeryüzü halkı fesat içindeyken Muhammed'i gönderdi de Allah onları Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile ıslah etti. Dolayısıyla kim Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiğinin aksine çağrıda bulunursa, o kimse yeryüzünde fesat çıkaranlardandır."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن أبي سِنَان فِي قَوْله {وَلَا تفسدوا فِي الأَرْض بعد إصلاحها} قَالَ: قد أحللت حلالي وَحرمت حرامي وحددت حدودي فَلَا تعتدوها
Ebü'ş-Şeyh'in Ebû Sinân'dan bildirdiğine göre o, {وَلَا تفسدوا فِي الأَرْض بعد إصلاحها} “Düzeltilmesinden sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın” ayeti hakkında: "[Allah şöyle buyurmaktadır:] Helalimi helal, haramımı haram kıldım ve sınırlarımı belirledim; artık onları aşmayın" demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس {وادعوه خوفًا وَطَمَعًا} قَالَ: خوفًا مِنْهُ وَطَمَعًا لما عِنْده {إِن رَحْمَة الله قريب من الْمُحْسِنِينَ} يَعْنِي من الْمُؤمنِينَ وَمن لم يُؤمن بِاللَّه فَهُوَ من المفسدين
Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {وادعوه خوفًا وَطَمَعًا} “O'na korkarak ve umarak dua edin” ayeti hakkında: "O'ndan korkarak ve katındakini umarak [dua edin]" demiştir. {إِن رَحْمَة الله قريب من الْمُحْسِنِينَ} “Şüphesiz Allah'ın rahmeti iyilik edenlere yakındır” ayeti hakkında da: "Yani müminlere [yakındır]; kim Allah'a inanmazsa o bozguncûlardandır" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مطر الْوراق قَالَ: تنجزوا مَوْعُود الله بِطَاعَة الله فَإِنَّهُ قضى إِن رَحمته قريب من الْمُحْسِنِينَ
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Matar el-Varrâk'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Allah'ın vadettiğini Allah'a itaatle isteyip elde edin; zira O, rahmetinin iyilik edenlere yakın olduğuna hükmetmiştir."
- الْآيَة (٥٧)
- Ayet (57)
- أخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ {وَهُوَ الَّذِي يُرْسل الرِّيَاح} على الْجِمَاع (بشرا) خَفِيفَة بِالْبَاء
Abd b. Humeyd'in Âsım'dan bildirdiğine göre o, {وَهُوَ الَّذِي يُرْسل الرِّيَاح} “Rüzgârları gönderen O'dur” ayetinde [er-riyâh kelimesini] çoğul olarak ve (büşran) kelimesini bâ harfiyle hafif [büşran şeklinde] okumuştur.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ فِي الْآيَة قَالَ: إِن الله يُرْسل الرّيح فتأتي بالسحاب من بَين الْخَافِقين - طرف السَّمَاء وَالْأَرْض من حَيْثُ يَلْتَقِيَانِ - فيخرجه من ثَمَّ ثمَّ ينشره فيبسطه فِي السَّمَاء كَيفَ يَشَاء ثمَّ يفتح أَبْوَاب السَّمَاء فيسيل المَاء على السَّحَاب ثمَّ يمطر السَّحَاب بعد ذَلِك
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in es-Süddî'den bildirdiğine göre o, ayet hakkında şöyle demiştir: "Allah rüzgârı gönderir; o da iki ufuk arasından -gök ile yerin birleştiği iki taraftan- bulutu getirir, oradan çıkarır, sonra onu yayıp gökte dilediği gibi serer. Sonra göğün kapılarını açar ve su bulutun üzerine akar, ardından bulut yağmur yağdırır."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {بشرا بَين يَدي رَحمته} قَالَ: يستبشر بهَا النَّاس
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {بشرا بَين يَدي رَحمته} “rahmetinin önünde müjdeci olarak” ayeti hakkında: "İnsanlar onunla sevinip müjdelenir" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عبد الله بن الْيَمَانِيّ أَنه كَانَ يَقْرَأها {بشرا} من قبل مُبَشِّرَات
İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre Abdullah b. el-Yemânî bu kelimeyi müjdeleyiciler anlamında {بشرا} “müjdeci olarak” şeklinde okurdu.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {بَين يَدي رَحمته}
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den bildirdiğine göre o, {بَين يَدي رَحمته} “rahmetinin önünde” buyruğu hakkında
قَالَ: هُوَ الْمَطَر
şöyle demiştir: "O, yağmurdur."
وَفِي قَوْله {كَذَلِك نخرج الْمَوْتَى} قَالَ: وَكَذَلِكَ تخرجُونَ كَذَلِك النشور كَمَا يخرج الزَّرْع بِالْمَاءِ
{كَذَلِك نخرج الْمَوْتَى} “Ölüleri de işte böyle çıkarırız” ayeti hakkında da şöyle demiştir: "Siz de işte böyle çıkarılacaksınız, diriliş de böyledir; tıpkı ekinin suyla çıktığı gibi."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {كَذَلِك نخرج الْمَوْتَى} قَالَ: إِذا أَرَادَ الله أَن يخرج الْمَوْتَى تمطر المَاء حَتَّى تشقق الأَرْض ثمَّ يُرْسل الْأَرْوَاح فَيهْوِي كل روح إِلَى جسده فَكَذَلِك يحيي الله الْمَوْتَى بالمطر كاحيائه الأَرْض
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {كَذَلِك نخرج الْمَوْتَى} “Ölüleri de işte böyle çıkarırız” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Allah ölüleri çıkarmak istediğinde, yer yarılıncaya kadar su yağdırır; sonra ruhları gönderir ve her bir ruh kendi cesedine girer. İşte Allah ölüleri, yeri dirilttiği gibi yağmurla diriltir."
- الْآيَة (٥٨)
- Ayet (58)
- أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {والبلد الطّيب} الْآيَة
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {والبلد الطّيب} “Güzel belde...” ayeti hakkında
قَالَ: هَذَا مثل ضربه الله لِلْمُؤمنِ يَقُول: هُوَ طيب وَعَمله طيب كَمَا أَن الْبَلَد الطّيب ثَمَرهَا طيب وَالَّذِي خبث ضرب مثلا للْكَافِرِ كالبلد السبخة المالحة الَّتِي لَا يخرج مِنْهَا الْبركَة وَالْكَافِر هُوَ الْخَبيث وَعَمله خَبِيث
şöyle demiştir: "Bu, Allah'ın mümin için verdiği bir misaldir; yani güzel beldenin meyvesi güzel olduğu gibi mümin de güzeldir ve ameli de güzeldir. Kötü olan [belde] ise kâfir için verilen bir misaldir; verimsiz ve çorak toprak gibidir ki ondan bereket çıkmaz. Kâfir de kötüdür ve ameli de kötüdür."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {والبلد الطّيب يخرج نَبَاته بِإِذن ربه وَالَّذِي خبث} قَالَ: كل ذَلِك فِي الأَرْض السباخ وَغَيرهَا مثل آدم وَذريته فيهم طيب وخبيث
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {والبلد الطّيب يخرج نَبَاته بِإِذن ربه وَالَّذِي خبث} “Güzel beldenin bitkisi Rabbinin izniyle çıkar; kötü olandan ise...” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Bütün bunlar çorak toprak ve diğer topraklar hakkındadır; Âdem ve zürriyetinin misali gibidir ki onların içinde iyisi de vardır kötüsü de."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {والبلد الطّيب} قَالَ: هَذَا مثل الْمُؤمن سمع كتاب الله فوعاه وَأخذ بِهِ وَعمل بِهِ وانتفع بِهِ كَمثل هَذِه الأَرْض أَصَابَهَا الْغَيْث فأنبتت وأمرعت {وَالَّذِي خبث} قَالَ: هَذَا مثل الْكَافِر لم يعقل الْقُرْآن وَلم يعْمل بِهِ وَلم يَأْخُذ بِهِ وَلم ينْتَفع فَهُوَ كَمثل الأَرْض الخبيثة أَصَابَهَا الْغَيْث فَلم تنْبت شَيْئا وَلم تمرع
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {والبلد الطّيب} “Güzel belde...” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Bu, müminin misalidir: Allah'ın Kitabı'nı işitmiş, onu bellemiş, onu tutmuş, onunla amel etmiş ve ondan faydalanmıştır; tıpkı üzerine yağmur yağıp da bitki bitiren ve otlak veren şu toprak gibidir. {وَالَّذِي خبث} “kötü olandan ise...” ayeti hakkında da şöyle demiştir: Bu da kâfirin misalidir: Kur'an'ı akletmemiş, onunla amel etmemiş, onu tutmamış ve faydalanmamıştır; tıpkı üzerine yağmur yağıp da hiçbir şey bitirmeyen ve otlak vermeyen çorak toprak gibidir."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ فِي الْآيَة قَالَ: هَذَا مثل ضربه للقلوب يَقُول: ينزل المَاء فَيخرج الْبَلَد الطّيب نَبَاته بِإِذن الله {وَالَّذِي خبث} هِيَ السبخة لَا يخرج نباتها إِلَّا نكداً فَكَذَلِك الْقُلُوب لما نزل الْقُرْآن بقلب الْمُؤمن آمن بِهِ وَثَبت الإِيمان فِي قلبه وقلب الْكَافِر لما دخله الْقُرْآن لم يتَعَلَّق مِنْهُ بِشَيْء
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in es-Süddî'den bildirdiğine göre o, ayet hakkında şöyle demiştir: "Bu, kalpler için verilmiş bir misaldir. Şöyle buyurmaktadır: Su iner de güzel belde Allah'ın izniyle bitkisini çıkarır. {وَالَّذِي خبث} “kötü olan ise” çorak yerdir ki bitkisi ancak kıt çıkar. Kalpler de böyledir; Kur'an müminin kalbine indiğinde ona iman etti ve iman kalbinde kökleşti. Kâfirin kalbine ise Kur'an girdiğinde ondan hiçbir şeye tutunmadı,
يَنْفَعهُ وَلم يثبت فِيهِ من الإِيمان شَيْء إِلَّا مَا لَا يَنْفَعهُ كَمَا لم يخرج هَذَا الْبَلَد إِلَّا مَا لم ينفع من النَّبَات والنكد: الشَّيْء الْقَلِيل الَّذِي لَا ينفع
ona fayda vermedi ve onda fayda vermeyen şey dışında imandan hiçbir şey yerleşmedi; tıpkı bu [çorak] beldenin yararsız bitkiden başkasını çıkarmaması gibi. Neked (نَكِد) ise faydası olmayan az şeydir."
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ (والبلد الطّيب يخرج نَبَاته) بِنصب الْيَاء وَرفع الرَّاء
Abd b. Humeyd'in Âsım'dan bildirdiğine göre o, (والبلد الطّيب يخرج نَبَاته) [ibaresini] yâ harfinin fethası ve râ harfinin dammesiyle [yahrucu şeklinde] okumuştur.
وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد {والبلد الطّيب} الْآيَة
İbn Cerîr'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {والبلد الطّيب} “Güzel belde...” ayeti hakkında
قَالَ: الطّيب يَنْفَعهُ الْمَطَر فينبت {وَالَّذِي خبث} السباخ لَا يَنْفَعهُ الْمَطَر {لَا يخرج إِلَّا نكداً} هَذَا مثل ضربه الله لآدَم وَذريته كلهم إِنَّمَا خلقُوا من نفس وَاحِدَة فَمنهمْ من آمن بِاللَّه وَكتابه فطاب وَمِنْهُم من كفر بِاللَّه وَكتابه فخبث
şöyle demiştir: "İyi [toprağa] yağmur fayda verir ve o da bitirir. {وَالَّذِي خبث} “kötü olana gelince” o çorak topraktır, yağmur ona fayda vermez ve {لَا يخرج إِلَّا نكداً} “ancak kıt çıkar”. Bu, Allah'ın Âdem ve zürriyeti için verdiği bir misaldir; onların hepsi tek bir nefisten yaratılmışken içlerinden kimi Allah'a ve Kitabı'na inanıp temiz/güzel olmuş, kimi de Allah'ı ve Kitabı'nı inkâr edip kötü/murdar olmuştur."
وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة {والبلد الطّيب} الْآيَة
İbn Cerîr'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {والبلد الطّيب} “Güzel belde...” ayeti hakkında
قَالَ: هَذَا مثل ضربه الله للْكَافِرِ وَالْمُؤمن
şöyle demiştir: "Bu, Allah'ın kâfir ve mümin için verdiği bir misaldir."
وَأخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَالنَّسَائِيّ عَن أبي مُوسَى قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ مثل مَا بَعَثَنِي الله بِهِ من الْهدى وَالْعلم كَمثل الْغَيْث الْكثير أصَاب أَرضًا فَكَانَت مِنْهَا بَقِيَّة قبلت المَاء فأنبتت الْكلأ والعشب الْكثير وَكَانَت مِنْهَا أجادب أَمْسَكت المَاء فنفع الله بهَا النَّاس فَشَرِبُوا وَسقوا وزرعوا وَأصَاب مِنْهَا طَائِفَة أُخْرَى إِنَّمَا هِيَ قيعان لَا تمسك مَاء وَلَا تنْبت كلأً فَذَلِك مثل من فقه فِي دين الله ونفعه مَا بَعَثَنِي الله بِهِ فَعلم وعلّم وَمثل من لم ينفع بذلك رَأْسا وَلم يقبل هدى الله الَّذِي أرْسلت بِهِ
Ahmed, Buhârî, Müslim ve Nesâî'nin Ebû Mûsâ'dan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah'ın benimle gönderdiği hidayet ve ilmin misali, bir toprağa düşen bol yağmurun misali gibidir. O toprağın bir kısmı verimlidir; suyu kabul eder, bolca ot ve çayır bitirir. Bir kısmı da kurak olup suyu tutar; Allah onunla insanları faydalandırır da onlar ondan içerler, [hayvanlarını] sularlar ve ekin ekerler. O yağmur diğer bir kısma daha isabet eder ki burası düz ve kaygan arazidir; ne su tutar ne de ot bitirir. İşte bu, Allah'ın dinini iyice anlayıp kavrayan, Allah'ın benimle gönderdiği şeyin kendisine fayda verdiği, öğrenip öğreten kimse ile buna hiç başını kaldırıp bakmayan ve kendisiyle gönderildiğim Allah'ın hidayetini kabul etmeyen kimsenin misalidir."
- الْآيَة (٥٩)
- Ayet (59)
- أخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن عَسَاكِر عَن أنس أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: أول نَبِي أرسل نوح
İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Asâkir'in Enes'ten bildirdiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "İlk gönderilen peygamber Nûh'tur."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَأَبُو نعيم وَابْن عَسَاكِر عَن يزِيد الرقاشِي قَالَ: إِنَّمَا سمي نوح ﵇ نوحًا لطول مَا ناح على نَفسه
İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, Ebû Nuaym ve İbn Asâkir'in Yezîd er-Rakkâşî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Nûh aleyhisselâm'a, kendi nefsi için uzun süre feryat edip ağladığından dolayı Nûh adı verilmiştir."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة قَالَ: إِنَّمَا سمي نوحًا لِأَنَّهُ كَانَ ينوح على نَفسه
İbnü'l-Münzir'in İkrime'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Ona Nûh denilmesinin sebebi, kendi nefsi için ağlayıp inlemesidir."
وَأخرج اسحق بن بشر وَابْن عَسَاكِر عَن مقَاتل وجويبر
İshak b. Bişr ve İbn Asâkir'in Mukâtil ve Cüveybir'den bildirdiğine göre
أَن آدم حِين كبر ورقَّ
Âdem yaşlanıp takatten düşünce
عظمه قَالَ: يَا رب إِلَى مَتى أكد وأسعى قَالَ: يَا آدم حَتَّى يُولد لَك ولد مختون
kemikleri incelince: 'Ey Rabbim! Ne zamana kadar zahmet çekip çabalayacağım?' dedi. [Allah da]: 'Ey Âdem! Sünnetli bir çocuğun doğuncaya kadar' buyurdu.
فولد لَهُ نوح بعد عشرَة أبطن وَهُوَ يَوْمئِذٍ ابْن ألف سنة إِلَّا سِتِّينَ عَاما فَكَانَ نوح بن لامك بن متوشلخ بن إِدْرِيس وَهُوَ اخنوخ بن يرد بن مهلايبل بن قينان بن أنوش بن شِيث بن آدم وَكَانَ اسْم نوح السكن وَإِنَّمَا سمي نوح السكن لِأَن النَّاس بعد آدم سكنوا إِلَيْهِ فَهُوَ أبوهم وَإِنَّمَا سمي نوحًا لِأَنَّهُ ناح على قومه ألف سنة إِلَّا خمسين عَاما يَدعُوهُم إِلَى الله فَإِذا كفرُوا بَكَى وناح عَلَيْهِم
Bunun üzerine on nesil sonra ona Nûh doğdu. O gün [Âdem] dokuz yüz kırk yaşında idi. Nûh; Lâmek b. Mettûşelah b. İdrîs —ki o Uhnûh'tur— b. Yered b. Mehlâîl b. Kaynân b. Enûş b. Şît b. Âdem'dir. Nûh'un adı 'es-Seken' idi. Nûh'a 'es-Seken' denilmesinin sebebi, Âdem'den sonra insanların onun yanında huzur bulup yerleşmeleridir (sekenû); nitekim o onların babasıdır. Ona Nûh denilmesinin sebebi ise, kavmine dokuz yüz elli yıl boyunca feryat edip ağlayarak (nâha) onları Allah'a davet etmesi, inkâr ettiklerinde de ağlayıp onlar için yas tutmasıdır.
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن وهب قَالَ: كَانَ بَين نوح وآدَم عشرَة آبَاء وَكَانَ بَين إِبْرَاهِيم ونوح عشرَة آبَاء
İbn Asâkir'in Vehb'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Nûh ile Âdem arasında on ata, İbrâhim ile Nûh arasında da on ata vardı."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ بَين آدم ونوح عشرَة قُرُون كلهم على شَرِيعَة من الْحق
İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Âdem ile Nûh arasında hepsi de hak bir şeriat üzere olan on asır/nesil vardı."
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن نوف الشَّامي قَالَ: خَمْسَة من الْأَنْبِيَاء من الْعَرَب
İbn Asâkir'in Nevf eş-Şâmî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Peygamberlerden beşi Araptır:
مُحَمَّد ونوح وَهود وَصَالح وَشُعَيْب عَلَيْهِم الصَّلَاة وَالسَّلَام
Muhammed, Nûh, Hûd, Sâlih ve Şuayb aleyhimüssalâtü vesselâm."
وَأخرج اسحق بن بشر وَابْن عَسَاكِر عَن ابْن عَبَّاس
İshak b. Bişr ve İbn Asâkir'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre
أَن نوحًا بعث فِي الْألف الثَّانِي وَأَن آدم لم يمت حَتَّى ولد لَهُ نوح فِي آخر الْألف الأول وَكَانَ قد فَشَتْ فيهم الْمعاصِي وَكَثُرت الْجَبَابِرَة وعتوا عتوّاً كَبِيرا وَكَانَ نوح يَدعُوهُم لَيْلًا وَنَهَارًا سرا وَعَلَانِيَة صبوراً حَلِيمًا وَلم يلق أحد من الْأَنْبِيَاء أَشد مِمَّا لَقِي نوح فَكَانُوا يدْخلُونَ عَلَيْهِ فيخنقونه وَيضْرب فِي الْمجَالِس ويطرد وَكَانَ لَا يدع على مَا يصنع بِهِ أَن يَدعُوهُم وَيَقُول: يَا رب اغْفِر لقومي فَإِنَّهُم لَا يعلمُونَ فَكَانَ لَا يزيدهم ذَلِك إِلَّا فِرَارًا مِنْهُ حَتَّى إِنَّه ليكلم الرجل مِنْهُم فيلف رَأسه بِثَوْبِهِ وَيجْعَل أَصَابِعه فِي أُذُنَيْهِ لكيلا يسمع شَيْئا من كَلَامه فَذَلِك قَول الله {جعلُوا أَصَابِعهم فِي آذانهم واستغشوا ثِيَابهمْ} نوح الْآيَة ٧ ثمَّ قَامُوا من الْمجْلس فاسرعوا الْمَشْي وَقَالُوا: امضوا فَإِنَّهُ كَذَّاب
Nûh ikinci bin yılda peygamber olarak gönderilmiştir. Âdem de birinci bin yılın sonunda Nûh doğuncaya kadar vefat etmemiştir. O dönemde aralarında günahlar yayılmış, zorbalar çoğalmış ve alabildiğine azgınlaşmışlardı. Nûh ise son derece sabırlı ve hilim sahibi bir kimse olarak onları gece gündüz, gizli ve açıkça [imana] davet ediyordu. Peygamberlerden hiçbiri Nûh'un karşılaştığı kadar çetin bir muameleyle karşılaşmamıştı. Yanına girip onu boğmaya kalkışırlar, meclislerde dövülür ve kovulurdu. Kendisine yapılan bunca şeye rağmen onları davet etmekten vazgeçmez ve: 'Rabbim! Kavmimi bağışla, çünkü onlar bilmiyorlar' derdi. Bu durum onların ondan daha da kaçmasından başka bir şeyi artırmazdı. Hatta onlardan bir adamla konuştuğunda o kimse onun sözünden hiçbir şey duymamak için başını elbisesiyle sarar ve parmaklarını kulaklarına tıkardı. İşte Allah'ın şu kavli bunu anlatmaktadır: {جعلُوا أَصَابِعهم فِي آذانهم واستغشوا ثِيَابهمْ} “parmaklarını kulaklarına tıkadılar, elbiselerine büründüler” (Nûh 7). Sonra meclisten kalkıp hızlıca uzaklaşırlar ve: 'Yürüyün gidin, zira o bir yalancıdır' derlerdi.
وَاشْتَدَّ عَلَيْهِ الْبلَاء وَكَانَ ينْتَظر الْقرن بعد الْقرن والجيل بعد الجيل فَلَا يَأْتِي قرن إِلَّا وَهُوَ أَخبث من الأول وأعتى من الأول وَيَقُول الرجل مِنْهُم: قد كَانَ هَذَا مَعَ آبَائِنَا وأجدادنا فَلم يزل هَكَذَا مَجْنُونا وَكَانَ الرجل مِنْهُم إِذا أوصى عِنْد الْوَفَاة يَقُول لأولاده: احْذَرُوا هَذَا الْمَجْنُون فَإِنَّهُ قد حَدثنِي آبَائِي: إِن هَلَاك النَّاس على يَدي هَذَا
Onun üzerindeki imtihan ve meşakkat gittikçe şiddetlendi. Asır ardına asır, nesil ardına nesil bekliyordu; fakat gelen her nesil bir öncekinden daha kötü ve daha azgın oluyordu. Onlardan bir adam: 'Bu adam babalarımız ve dedelerimiz zamanında da vardı, o zamandan beri böyle delidir' diyordu. Bir adam vefat anında vasiyet ederken çocuklarına şöyle derdi: 'Şu deliden sakının! Zira babalarım bana, insanların helakinin bu adamın eliyle olacağını anlatmıştı.'
فَكَانُوا كَذَلِك يتوارثون الْوَصِيَّة بَينهم حَتَّى إِن كَانَ الرجل ليحمل وَلَده على
Böylece aralarında bu vasiyeti nesilden nesile aktarırlardı; hatta bir adam çocuğunu
عَاتِقه ثمَّ يقف بِهِ وَعَلِيهِ فَيَقُول: يَا بني ان عِشْت ومت أَنا فاحذر هَذَا الشَّيْخ فَلَمَّا طَال ذَلِك بِهِ وبهم {قَالُوا يَا نوح قد جادلتنا فَأَكْثَرت جدالنا فأتنا بِمَا تعدنا إِن كنت من الصَّادِقين} هود الْآيَة ٣٢ ٠ وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن عَسَاكِر عَن قَتَادَة ٠ أَن نوحًا بعث من الجزيرة وهوداً من أَرض الشحر أَرض مهرَة وصالحاً من الْحجر ولوطاً من سدوم وشعيباً من مَدين وَمَات إِبْرَاهِيم وآدَم وَإِسْحَق ويوسف بِأَرْض فلسطين وَقتل يحيى بن زَكَرِيَّا بِدِمَشْق ٠ وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن مُجَاهِد قَالَ: كَانُوا يضْربُونَ نوحًا حَتَّى يغشى عَلَيْهِ فَإِذا أَفَاق قَالَ: رب اغْفِر لقومي فَإِنَّهُم لَا يعلمُونَ
omzuna alır, sonra onu [Nûh'un] karşısına getirip dikerek: 'Oğulcuğum! Ben ölür de sen yaşarsan bu yaşlı adamdan sakın!' derdi. Bu durum onunla onlar arasında uzayıp gidince: {قَالُوا يَا نوح قد جادلتنا فَأَكْثَرت جدالنا فأتنا بِمَا تعدنا إِن كنت من الصَّادِقين} “Dediler ki: Ey Nûh! Gerçekten bizimle tartıştın ve tartışmayı da uzattın. Eğer doğrulardan isen, haydi bizi tehdit ettiğin azabı başımıza getir!” (Hûd 32) dediler. İbn Ebî Hâtim ve İbn Asâkir'in Katâde'den bildirdiğine göre: Nûh el-Cezîre'den, Hûd Mehrî toprağı olan eş-Şihr diyarından, Sâlih Hicr'den, Lût Sedûm'dan, Şuayb Medyen'den gönderilmiştir. İbrâhim, Âdem, İshak ve Yûsuf Filistin topraklarında vefat etmiş, Zekeriyyâ oğlu Yahyâ ise Şam'da öldürülmüştür. İbn Asâkir'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Nûh'u bayılıncaya kadar döverlerdi. Kendine gelince: 'Rabbim! Kavmimi bağışla, çünkü onlar bilmiyorlar' derdi."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد فِي الزّهْد وَأَبُو نعيم وَابْن عَسَاكِر من طَرِيق مُجَاهِد عَن عبيد بن عُمَيْر قَالَ: إِن كَانَ نوحًا ليضربه قومه حَتَّى يغمى عَلَيْهِ ثمَّ يفِيق فَيَقُول: اهد قومِي فَإِنَّهُم لَا يعلمُونَ وَقَالَ شَقِيق: قَالَ عبد الله: لقد رَأَيْت النَّبِي ﷺ وَهُوَ يمسح الدَّم عَن وَجهه وَهُوَ يَحْكِي نَبيا من الْأَنْبِيَاء وَهُوَ يَقُول: اللهمَّ اهد قومِي فَإِنَّهُم لَا يعلمُونَ
İbn Ebî Şeybe, Ahmed (ez-Zühd'de), Ebû Nuaym ve İbn Asâkir'in Mücâhid kanalıyla Ubeyd b. Umeyr'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Kavmi Nûh'u bayılıncaya kadar döverdi; sonra ayılınca: 'Kavmime hidayet ver, çünkü onlar bilmiyorlar' derdi." Şakîk dedi ki: Abdullah [b. Mes'ûd] şöyle demiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i, peygamberlerden bir peygamberi anlatırken yüzündeki kanı silerken ve: 'Allahım! Kavmime hidayet ver, çünkü onlar bilmiyorlar' derken gördüm."
وَأخرج ابْن إِسْحَق وَابْن أبي حَاتِم من وَجه آخر عَن عبيد بن عُمَيْر اللَّيْثِيّ
İbn İshak ve İbn Ebî Hâtim başka bir yoldan Ubeyd b. Umeyr el-Leysî'den
نَحوه
bunun benzerini rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة قَالَ: كَانَ قوم نوح يخنقونه حَتَّى تترقى عَيناهُ فَإِذا تَرَكُوهُ قَالَ: اللهمَّ اغْفِر لقومي فَإِنَّهُم جهلة ٠ وَأخرج عبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَابْن ماجة عَن ابْن مَسْعُود قَالَ كَأَنِّي أنظر إِلَى رَسُول الله ﷺ يَحْكِي نَبيا من الْأَنْبِيَاء قد ضربه قومه وَهُوَ يمسح الدَّم عَن جَبينه وَيَقُول: اللهمَّ اغْفِر لقومي فَإِنَّهُم لَا يعلمُونَ
Abd b. Humeyd'in İkrime'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Nûh'un kavmi, gözleri yuvalarından fırlayacak hale gelinceye kadar onu boğarlardı. Onu bıraktıklarında ise: 'Allahım! Kavmimi bağışla, çünkü onlar cahildirler' derdi." Abd b. Humeyd, Buhârî, Müslim ve İbn Mâce'nin İbn Mes'ûd'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i, kavminin dövdüğü peygamberlerden bir peygamberi anlatırken alnındaki kanı silerek: 'Allahım! Kavmimi bağışla, çünkü onlar bilmiyorlar' derken görür gibiyim."
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن أبي مهَاجر الرقي قَالَ: لبث نوح فِي قومه ألف سنة إِلَّا خمسين عَاما فِي بَيت من شعر فَيُقَال لَهُ: يَا نَبِي الله ابْن بَيْتا
İbn Ebî'd-Dünyâ ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Ebû Muhâcir er-Rakkî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Nûh, kıldan yapılmış bir çadırda kavmi arasında dokuz yüz elli yıl kaldı. Kendisine: 'Ey Allah'ın peygamberi! Bir ev yapsana' denildiğinde:
فَيَقُول: أَمُوت الْيَوْم وأموت غَدا ٠ وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا وَالْبَيْهَقِيّ عَن وهيب بن الْورْد قَالَ: بنى نوحًا بَيْتا من قصب فَقيل لَهُ: لَو بنيت غير هَذَا فَقَالَ: هَذَا كثير لمن يَمُوت ٠ وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا والعقيلي وَابْن عَسَاكِر والديلمي عَن عَائِشَة مَرْفُوعا نوح
'Bugün ölürüm, yarın ölürüm' derdi." İbn Ebî'd-Dünyâ ve Beyhakî'nin Vüheyb b. el-Verd'den bildirdiğine göre: Nûh kamıştan bir kulübe yaptı. Kendisine: 'Keşke bundan başka bir şey yapsaydın' denilince: 'Ölecek biri için bu bile çoktur' dedi. İbn Ebî'd-Dünyâ, Ukaylî, İbn Asâkir ve Deylemî'nin Âişe'den merfû olarak bildirdiğine göre: "Nûh,
كبيرالأنبياء لم يخرج من خلاء قطّ إِلَّا قَالَ: الْحَمد لله الَّذِي أذاقني طعمه وَأبقى فِي منفعَته وَأخرج من أَذَاهُ ٠ وَأخرج البُخَارِيّ فِي تَارِيخه عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: بعث الله نوحًا فَمَا أهلك أمته إِلَّا الزَّنَادِقَة ثمَّ نَبِي فنبي وَالله لَا يهْلك هَذِه الْأمة إِلَّا الزَّنَادِقَة
peygamberlerin büyüklerindendir; heladan her çıktığında mutlaka: 'Bana onun tadını tattıran, faydasını bende bırakan ve eziyetini benden çıkaran Allah'a hamdolsun' derdi." Buhârî'nin et-Târîh'inde İbn Mes'ûd'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Allah Nûh'u gönderdi; onun ümmetini zındıklardan başkası helak etmedi. Sonra peygamber ardına peygamber [gönderildi]. Vallahi bu ümmeti de ancak zındıklar helak edecektir."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن سعد بن حسن قَالَ: كَانَ قوم نوح ﵇ يزرعون فِي الشَّهْر مرَّتَيْنِ وَكَانَت الْمَرْأَة تَلد أول النَّهَار فيتبعها وَلَدهَا فِي آخِره
Ebü'ş-Şeyh'in Sa'd b. Hasen'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Nûh aleyhisselâm'ın kavmi ayda iki defa ekin ekerdi. Kadın ise günün başında doğum yapar, günün sonunda da çocuğu peşinden yürürdü."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد قَالَ: مَا عذب قوم نوح حَتَّى مَا كَانَ فِي الأَرْض سهل وَلَا جبل إِلَّا لَهُ عَامر يعمره وحائز يحوزه
İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Yeryüzünde imar edip yerleşeni ve sahipleneni bulunmayan hiçbir ova ve dağ kalmayıncaya kadar Nûh'un kavmine azap edilmedi."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن زيد بن أسلم ٠ أَن أهل السهل كَانَ قد ضَاقَ بهم وَأهل الْجَبَل حَتَّى مَا يقدر أهل السهل أَن يرتقوا إِلَى الْجَبَل وَلَا أهل الْجَبَل أَن ينزلُوا إِلَى أهل السهل فِي زمَان نوح ٠ قَالَ: حسوا
İbn Ebî Hâtim'in Zeyd b. Eslem'den bildirdiğine göre: Nûh zamanında ova halkı ile dağ halkı öyle daralmış/sıkışmıştı ki ova halkı dağa çıkamıyor, dağ halkı da ova halkının yanına inemiyordu. Dedi ki: [İnsanlar] kalabalıktan sıkıştılar.
وَأخرج أَبُو نعيم فِي الْحِلْية وَابْن عَسَاكِر عَن وهب بن مُنَبّه قَالَ: كَانَ نوح أجمل أهل زَمَانه وَكَانَ يلبس البرقع فاصابتهم مجاعَة فِي السَّفِينَة فَكَانَ نوح إِذا تجلى بِوَجْهِهِ لَهُم شَبِعُوا ٠ وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان وَابْن عَسَاكِر عَن ابْن عَبَّاس قَالَ لما حج رَسُول الله ﷺ مر بوادي عسفان فَقَالَ: لقد مر بِهَذَا الْوَادي هود وَصَالح ونوح على بكرات حمر خطمها الليف أزرهم العباء وأرديتهم النمار يلبون يحجون الْبَيْت الْعَتِيق ٠ وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن ابْن عَمْرو سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: صَامَ نوح الدَّهْر إِلَّا يَوْم الْفطر والأضحى وَصَامَ دَاوُد نصف الدَّهْر وَصَامَ إِبْرَاهِيم ثَلَاثَة أَيَّام من كل شهر صَامَ الدَّهْر وَأفْطر الدَّهْر
Ebû Nuaym (el-Hilye'de) ve İbn Asâkir'in Vehb b. Münebbih'ten bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Nûh, zamanının insanlarının en güzeliydi ve peçe takardı. Gemide bulundukları sırada kendilerine bir açlık isabet etti. Nûh onlara yüzünü açıp gösterdiğinde doyarlardı." Beyhakî (Şuabü'l-Îmân'da) ve İbn Asâkir'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hacca gittiğinde Usfân vadisine uğradı ve şöyle buyurdu: 'Bu vadiden Hûd, Sâlih ve Nûh, yuları hurma lifinden olan kızıl dişi develer üzerinde, üzerlerinde aba örtüleri ve kaplan postu desenli şalları olduğu halde telbiye getirerek Beyt-i Atîk'i haccederken geçtiler.'" İbn Asâkir'in İbn Amr'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Nûh, Ramazan ve Kurban bayramı günleri hariç bütün sene oruç tutardı. Dâvûd senenin yarısını oruçlu geçirirdi. İbrâhim ise her aydan üç gün oruç tutardı ki bu da bütün seneyi oruçlu geçirmek ve [aynı zamanda] bütün sene oruçsuz olmak demektir."
وَأخرج البُخَارِيّ فِي الْأَدَب الْمُفْرد وَالْبَزَّار وَالْحَاكِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ وَالصِّفَات عَن عبد الله بن عَمْرو أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: إِن نوحًا لما حَضرته الْوَفَاة قَالَ لِابْنِهِ: إِنِّي قَاصِر عَلَيْك الْوَصِيَّة آمُرك بِاثْنَتَيْنِ وأنهاك عَن اثْنَتَيْنِ آمُرك بِلَا إِلَه إِلَّا الله فَإِن السَّمَوَات السَّبع وَالْأَرضين السَّبع لَو وضعن فِي كفة وَوضعت لَا إِلَه إِلَّا الله فِي كفة لرجحت بِهن وَلَو أَن السَّمَوَات السَّبع وَالْأَرضين السَّبع كن حَلقَة مُبْهمَة لقصمتهن لَا إِلَه إِلَّا الله وَسُبْحَان الله وَبِحَمْدِهِ فَإِنَّهَا صَلَاة كل شَيْء وَبهَا يرْزق كل شَيْء وأنهاك عَن الشّرك وَالْكبر
Buhârî (el-Edebü'l-Müfred'de), Bezzâr, Hâkim, İbn Merdûye ve Beyhakî (es-Sıfât'ta) Abdullah b. Amr'dan bildirdiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Nûh'a vefatı yaklaştığında oğluna dedi ki: 'Sana vasiyetimi kısa tutuyorum; sana iki şeyi emrediyor ve seni iki şeyden nehyediyorum: Sana 'Lâ ilâhe illallâh'ı emrediyorum. Zira yedi kat gökler ve yedi kat yerler bir kefeye, 'Lâ ilâhe illallâh' da diğer kefeye konsa muhakkak onlara ağır basar. Şayet yedi kat gökler ve yedi kat yerler kapalı bir halka olsaydı, 'Lâ ilâhe illallâh' ve 'Sübhânallâhi ve bihamdihî' onları kırıp parçalardı. Zira o her şeyin namazıdır ve her şey onunla rızıklandırılır. Seni şirkten ve kibirden de nehyediyorum.'"
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن جَابر بن عبد الله قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ أَلا أعلمكُم مَا علم نوح ابْنه قَالُوا: بلَى قَالَ: قَالَ آمُرك أَن تَقول لَا إِلَه إِلَّا الله وَحده لَا شريك لَهُ لَهُ الْملك وَله الْحَمد وَهُوَ على كل شَيْء قدير فَإِن السَّمَوَات لَو كَانَت فِي كفة لرجحت بهَا وَلَو كَانَت حَلقَة قصمتها وآمرك بسبحان الله وَبِحَمْدِهِ فَإِنَّهَا صَلَاة الْخلق وتسبيح الْخلق وَبهَا يرْزق الْخلق ٠
İbn Ebî Şeybe'nin Câbir b. Abdillâh'tan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Nûh'un oğluna öğrettiği şeyi size öğreteyim mi?" Onlar: 'Evet' dediler. Buyurdu ki: "[Nûh] dedi ki: 'Sana 'Lâ ilâhe illallâhu vahdehû lâ şerîke leh, lehü'l-mülkü ve lehü'l-hamdü ve hüve alâ külli şey'in kadîr' demeni emrediyorum. Zira gökler bir kefede olsaydı [bu kelime] ona ağır basardı; şayet bir halka olsaydı onu kırıp parçalardı. Sana 'Sübhânallâhi ve bihamdihî' demeni de emrediyorum; zira bu mahlûkatın duası ve mahlûkatın tesbihidir, mahlûkat bununla rızıklandırılır.'"
- الْآيَة (٦٠ - ٦٤)
- Ayet (60 - 64)
- أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي مَالك {قَالَ الْمَلأ} يَعْنِي الاشراف من قومه ٠ وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ {أوعجبتم أَن جَاءَكُم ذكر من ربكُم} قَالَ: بَيَان من ربكُم ٠ وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق الضَّحَّاك عَن ابْن عَبَّاس {إِنَّهُم كَانُوا قوما عمين} قَالَ: كفَّارًا ٠ وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {إِنَّهُم كَانُوا قوما عمين} قَالَ: عَن الْحق ٠
İbn Ebî Hâtim'in Ebû Mâlik'ten bildirdiğine göre {قَالَ الْمَلأ} “İleri gelenler dedi ki” ifadesi, kavminin eşrafı demektir. Ebü'ş-Şeyh'in es-Süddî'den bildirdiğine göre {أوعجبتم أَن جَاءَكُم ذكر من ربكُم} “Rabbinizden size bir öğüt/bildiri gelmesine şaştınız mı?” ayeti, Rabbinizden bir açıklama gelmesine [şaştınız mı?] demektir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk kanalıyla İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre {إِنَّهُم كَانُوا قوما عمين} “Çünkü onlar kör bir kavimdi” ifadesi, 'kâfirlerdi' demektir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bildirdiğine göre {إِنَّهُم كَانُوا قوما عمين} “Çünkü onlar kör bir kavimdi” ifadesi, 'haktan yana [kör idiler]' demektir.
- الْآيَة (٦٥ - ٧١)
- Ayet (65 - 71)
- أخرج ابْن الْمُنْذر من طَرِيق الْكَلْبِيّ عَن أبي صَالح عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَإِلَى عَاد أَخَاهُم هوداً} قَالَ: لَيْسَ بأخيهم فِي الدّين وَلكنه أخوهم فِي النّسَب فَلذَلِك جعله أَخَاهُ لِأَنَّهُ مِنْهُم
İbnü'l-Münzir'in el-Kelbî kanalıyla Ebû Sâlih'ten, onun da İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre {وَإِلَى عَاد أَخَاهُم هوداً} “Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u [gönderdik]” kavli hakkında o şöyle demiştir: "Dinde kardeşleri değildi; fakat soy bakımından kardeşleri idi. Bu sebeple onlardan olduğu için onu kardeşleri kıldı."
وَأخرج اسحق بن بشر وَابْن عَسَاكِر عَن الشرفي بن قطامى قَالَ: هود اسْمه عَابِر بن شالخ بن ارفشخد بن سَام بن نوح ٠ وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج قَالَ: يَزْعمُونَ أَن هوداً من بني عبد الضخم من حَضرمَوْت ٠ وَأخرج اسحق بن بشر وَابْن عَسَاكِر من طَرِيق عَطاء عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ هود أول من تكلم بالعربيه وَولد لهود أَرْبَعَة: قحطان ومقحط وقاحط وفالغ فَهُوَ أَبُو مُضر وقحطان أَبُو الْيمن وَالْبَاقُونَ لَيْسَ لَهُم نسل ٠ وَأخرج اسحق بن بشر وَابْن عَسَاكِر من طَرِيق مقَاتل عَن الضَّحَّاك عَن ابْن عَبَّاس وَمن طَرِيق إِبْنِ اسحق عَن رجال سماهم وَمن طَرِيق الْكَلْبِيّ قَالُوا جَمِيعًا: إِن عاداً كَانُوا أَصْحَاب أوثان يعبدونها اتَّخذُوا أصناماً على مِثَال ودَّ وسواع ويغوث ونسر فاتخذوا صنماً يُقَال لَهُ: صمود وصنما يُقَال لَهُ: الهتار فَبعث الله إِلَيْهِم هوداً وَكَانَ هود من قَبيلَة يُقَال لَهَا الخلود وَكَانَ من أوسطهم نسبا وأصبحهم وَجها وَكَانَ فِي مثل أَجْسَادهم أَبيض بعد أبادي العنفقة طَوِيل اللِّحْيَة فَدَعَاهُمْ إِلَى الله وَأمرهمْ أَن يوحدوه وَأَن يكفوا عَن ظلم النَّاس وَلم
İshak b. Bişr ve İbn Asâkir'in eş-Şerkî b. Kattamî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Hûd'un adı Âbir b. Şâlih b. Erfahşed b. Sâm b. Nûh'tur." İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Hûd'un Hadramut'taki Benû Abdi'd-Dahm kabilesinden olduğunu ileri sürerler." İshak b. Bişr ve İbn Asâkir'in Atâ kanalıyla İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Hûd Arapça konuşan ilk kimsedir. Hûd'un dört çocuğu doğdu: Kahtân, Mukhit, Kâhıt ve Fâliğ. Fâliğ Mudar'ın atası, Kahtân ise Yemenlilerin atasıdır; diğerlerinin ise nesli kalmamıştır." İshak b. Bişr ve İbn Asâkir'in Mukâtil kanalıyla Dahhâk'tan, onun da İbn Abbâs'tan; İbn İshak kanalıyla ismini zikrettiği adamlardan ve el-Kelbî kanalıyla bildirdiklerine göre hepsi şöyle demiştir: Âd kavmi putperest olup putlara taparlardı; Vedd, Süvâ', Yegûs ve Nesr suretinde putlar edinmişlerdi. Samûd denilen bir put ile el-Hettâr denilen bir put edindiler. Bunun üzerine Allah onlara Hûd'u peygamber olarak gönderdi. Hûd, el-Hulûd denilen bir kabileye mensuptu. Soy bakımından en seçkinleri, yüzce en güzelleri idi; cüssece de onlar gibiydi, beyaz tenli, sakal altı bıyığı belirgin, uzun sakallı idi. Onları Allah'a davet etti; O'nu birlemelerini ve insanlara zulmetmekten vazgeçmelerini emretti. Onlara
يَأْمُرهُم بِغَيْر ذَلِك وَلم يدعهم إِلَى شَرِيعَة وَلَا إِلَى صَلَاة فَأَبَوا ذَلِك وكذبوه وَقَالُوا: من أَشد منا قوّة فَذَلِك قَوْله تَعَالَى {وَإِلَى عَاد أَخَاهُم هوداً} كَانَ من قَومهمْ وَلم يكن أَخَاهُم فِي الدّين {قَالَ يَا قوم اعبدوا الله} يَعْنِي وحدوا الله {وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئا} مَا لكم يَقُول: لَيْسَ لكم {من إِلَه غَيره أَفلا تَتَّقُون} يَعْنِي فَكيف لَا تَتَّقُون {واذْكُرُوا إِذْ جعلكُمْ خلفاء} يَعْنِي سكاناً فِي الأَرْض {من بعد قوم نوح} فَكيف لَا تعتبرون فتؤمنوا وَقد علمْتُم مَا نزل بِقوم نوح من النقمَة حِين عصوه {فاذكروا آلَاء الله} يَعْنِي هَذِه النعم {لَعَلَّكُمْ تفلحون} أَي كي تُفْلِحُوا وَكَانَت مَنَازِلهمْ بالأحقاف والأحقاف: الرمل ٠ فِيمَا بَين عمان إِلَى حَضرمَوْت بِالْيمن وَكَانُوا مَعَ ذَلِك قد أفسدوا فِي الأَرْض كلهَا وقهروا أَهلهَا بِفضل قوّتهم الَّتِي آتَاهُم الله ٠ وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الرّبيع بن خثيم قَالَ: كَانَت عَاد مَا بَين الْيمن إِلَى الشَّام مثل الذَّر ٠ وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ٠ إِن عَاد كَانُوا بِالْيمن بالأحقاف والأحقاف: هِيَ الرمال ٠ وَفِي قَوْله {واذْكُرُوا إِذْ جعلكُمْ خلفاء من بعد قوم نوح} قَالَ: ذهب بِقوم نوح واستخلفكم بعدهمْ {وزادكم فِي الْخلق بسطة} قَالَ: فِي الطول ٠ وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن وهب قَالَ: كَانَ الرجل من عَاد سِتِّينَ ذِرَاعا بذراعهم وَكَانَ هَامة الرجل مثل الْقبَّة الْعَظِيمَة وَكَانَ عين الرجل ليفرخ فِيهَا السبَاع وَكَذَلِكَ مناخرهم ٠ وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة {وزادكم فِي الْخلق بسطة} قَالَ: ذكرلنا أَنهم كَانُوا اثْنَي عشر ذِرَاعا طوَالًا ٠ وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عبد الله بن عَمْرو قَالَ: كَانَ الرجل مِمَّن كَانَ قبلكُمْ بَين مَنْكِبَيْه ميل ٠ وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ الرجل فِي خلقه ثَمَانُون باعاً وَكَانَت الْبرة فيهم ككلية الْبَقر والرمانة الْوَاحِدَة يقْعد فِي قشرها عشرَة نفر ٠ وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس {وزادكم فِي الْخلق بسطة} قَالَ: شدَّة ٠
bundan başkasını emretmedi; onları ne bir şeriata ne de namaza davet etti. Fakat onlar bunu reddedip onu yalanladılar ve: 'Bizden daha güçlü kim varmış?' dediler. İşte bu, Yüce Allah'ın şu kavlidir: {وَإِلَى عَاد أَخَاهُم هوداً} “Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u [gönderdik]” yani kavimlerindendi, dinde kardeşleri değildi. {قَالَ يَا قوم اعبدوا الله} “Dedi ki: Ey kavmim! Allah'a kulluk edin” yani Allah'ı birleyin, {وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئا} O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın. {مَا لكم من إِلَه غَيره} “Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur” demektedir. {أَفلا تَتَّقُون} “Hâlâ sakınmayacak mısınız?” yani nasıl sakınmazsınız? {واذْكُرُوا إِذْ جعلكُمْ خلفاء من بعد قوم نوح} “Düşünün ki O, sizi Nûh kavminden sonra onların yerine getirdi” yani yeryüzünde yerleşenler kıldı; Nûh kavmine O'na isyan ettiklerinde inen azabı bildiğiniz halde nasıl ibret alıp da iman etmezsiniz? {فاذكروا آلَاء الله لَعَلَّكُمْ تفلحون} “O halde Allah'ın nimetlerini hatırlayın ki kurtuluşa eresiniz” yani felaha kavuşasınız. Onların yurtları Ahkâf'ta idi. Ahkâf, kum tepeleri demektir; Yemen'de Umman ile Hadramut arasındadır. Bununla birlikte yeryüzünün tamamında bozgunculuk çıkarmışlar, Allah'ın kendilerine verdiği güç üstünlüğü ile yeryüzü halkına boyun eğdirmişlerdi. İbn Ebî Hâtim'in er-Rebî' b. Huseym'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Âd kavmi, Yemen'den Şam'a kadar karıncalar gibi [bütün coğrafyayı doldurmuştu]." İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den bildirdiğine göre: Âd kavmi Yemen'de Ahkâf'ta idi, Ahkâf da kum tepeleridir. {واذْكُرُوا إِذْ جعلكُمْ خلفاء من بعد قوم نوح} “Düşünün ki O, sizi Nûh kavminden sonra onların yerine getirdi” kavli hakkında: "Nûh kavmini yok etti ve onların ardından sizi halef kıldı" dedi. {وزادكم فِي الْخلق بسطة} “ve yaratılışta sizi daha boylu boslu ve güçlü kıldı” kavli hakkında: "Boy bakımından" dedi. İbn Asâkir'in Vehb'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Âd kavminden bir adam kendi arşınlarıyla altmış arşındı. Adamın başı büyük bir kubbe gibiydi; göz çukurlarında ve burun deliklerinde yırtıcı hayvanlar yuvalardı." Abd b. Humeyd'in Katâde'den bildirdiğine göre {وزادكم فِي الْخلق بسطة} kavli hakkında: "Bize nakledildiğine göre onların boyları on iki arşındı" demiştir. İbn Merdûye'nin Abdullah b. Amr'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Sizden önceki kavimlerden bir adamın iki omuzu arası bir mil idi." Hakîm et-Tirmizî'nin Nevâdirü'l-Usûl'de İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Bir adamın boyu seksen kulaç idi. Onlarda bir buğday tanesi sığır böbreği gibiydi ve bir narın kabuğunda on kişi oturabilirdi." İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre {وزادكم فِي الْخلق بسطة} kavli hakkında: "Güç ve kuvvet [bakımından]" demiştir.
وَأخرج عبد الله بن أَحْمد فِي زَوَائِد الزّهْد وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: إِن كَانَ الرجل من قوم عَاد ليتَّخذ المصراع من الْحِجَارَة لَو اجْتمع عَلَيْهِ خَمْسمِائَة من هَذِه الْأمة لم يستطيعوا أَن ينقلوه وَإِن كَانَ أحدهم ليدْخل قدمه فِي الأَرْض فَتدخل فِيهَا ٠ وَأخرج الزبير بن بكار فِي الموفقيات عَن ثَوْر بن زيد الديلمي قَالَ: قَرَأت كتابا: انا شَدَّاد بن عَاد انا الَّذِي رفعت الْعِمَاد وانا الَّذِي سددت بَدْرًا عَن بطن وَاد وانا الَّذِي كنزت كنزاً فِي الْبَحْر على تسع أَذْرع لَا يُخرجهُ إِلَّا أمة مُحَمَّد ﷺ ٠ وَأخرج ابْن بكار عَن ثَوْر بن زيد قَالَ: جِئْت الْيمن فَإِذا أَنا بِرَجُل لم أر أطول مِنْهُ قطّ فعجبت ٠ قَالُوا: تعجب من هَذَا قلت: وَالله مَا رَأَيْت أطول من ذَا قطّ
Abdullah b. Ahmed (Zevâidü'z-Zühd'de) ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Hureyre'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Âd kavminden bir adam taştan öyle bir kapı kanadı yapardı ki bu ümmetten beş yüz kişi toplansa onu yerinden oynatamazdı. Onlardan biri ayağını yere bastığında ayak toprağa gömülürdü." Zübeyr b. Bekkâr'ın el-Muvaffakıyyât'ta Sevr b. Zeyd ed-Deylemî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Bir yazıtta şunu okudum: 'Ben Âd oğlu Şeddâd'ım. İrem sütunlarını yükselten benim; bir vadinin tabanında bendi tıkayan benim; denizde dokuz arşın derinliğe ancak Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinin çıkarabileceği bir hazine gömen benim.'" İbn Bekkâr'ın Sevr b. Zeyd'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Yemen'e geldim; bir de baktım ki ömrümde kendisinden daha uzununu görmediğim bir adam var, hayrete düştüm. 'Buna mı şaşıyorsun?' dediler. Ben de: 'Vallahi bundan daha uzununu asla görmedim' dedim.
قَالُوا: فو الله لقد ساقاً أَو ذِرَاعا فذرعناها بِذِرَاع هَذَا فَوَجَدْنَاهَا سِتّ عشرَة ذِرَاعا ٠ وَأخرج الزبير بن بكار عَن زيد بن أسلم قَالَ: كَانَ فِي الزَّمن الأول تمْضِي أَرْبَعمِائَة سنة وَلم يسمع فِيهَا بِجنَازَة ٠ وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {آلَاء الله} قَالَ: نعم الله ٠ وَفِي قَوْله {رِجْس} قَالَ: سخط ٠ وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله {قد وَقع عَلَيْكُم من ربكُم رِجْس} قَالَ: جَاءَهُم مِنْهُ عَذَاب والرجس: كُله عَذَاب فِي الْقُرْآن ٠ وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله رِجْس وَغَضب قَالَ: الرجس: اللعنه وَالْغَضَب: الْعَذَاب ٠ قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم
Dediler ki: 'Vallahi [geçmiş kavimlerden kalma] bir baldır yahut kol kemiği bulduk da onu bu adamın arşınıyla ölçtük ve tam on altı arşın bulduk.'" Zübeyr b. Bekkâr'ın Zeyd b. Eslem'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "İlk çağlarda dört yüz yıl geçerdi de içinde hiçbir cenaze sesi duyulmazdı." İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre {آلَاء الله} “Allah'ın nimetleri” kavli hakkında: "Allah'ın nimetleri" demiştir. {رِجْس} kavli hakkında da: "Gazap" demiştir. İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den bildirdiğine göre {قد وَقع عَلَيْكُم من ربكُم رِجْس} “Artık size Rabbinizden bir azap inmiştir” kavli hakkında: "Onlara O'ndan bir azap geldi. Kur'ân'da 'rics' kelimesinin tamamı azap demektir" demiştir. et-Tastî'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona: "Bana 'rics' ve 'gazap' kelimelerinin anlamını haber ver" demiş; o da: "Rics lanet, gazap ise azaptır" cevabını vermiştir. Nâfi': "Araplar bunu bilir miydi?" diye sorunca, [İbn Abbâs]: "Evet,
أما سَمِعت قَول الشَّاعِر وَهُوَ يَقُول: إِذا سنة كَانَت بِنَجْد مُحِيطَة وَكَانَ عَلَيْهِم رجسها وعذابها
şairin şu sözünü işitmedin mi: 'Necid'i çepeçevre saran bir kıtlık yılı olduğunda, onun ricsi ve azabı üzerlerine çöker'" demiştir.
- الْآيَة (٧٢)
- Ayet (72)
- أخرج اسحق بن بشر وَابْن عَسَاكِر من طَرِيق عَمْرو بن شُعَيْب عَن أَبِيه عَن جده قَالَ: لما أوحى الله إِلَى الْعَقِيم أَن تخرج على قوم عَاد فتنتقم لَهُ مِنْهُم فَخرجت بِغَيْر كيل على قدر منخر ثَوْر حَتَّى رجفت الأَرْض مَا بَين الْمشرق وَالْمغْرب فَقَالَ
İshak b. Bişr ve İbn Asâkir'in Amr b. Şuayb kanalıyla babasından, onun da dedesinden bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Allah Akîm rüzgârına Âd kavminin üzerine çıkıp onlardan O'nun intikamını almasını vahyettiğinde, rüzgâr bir boğanın burun deliği ölçüsünde ölçüsüzce çıktı; öyle ki doğu ile batı arası yeryüzü sarsıldı. Bunun üzerine
الْخزَّان: رب لن نطيقها وَلَو خرجت على حَالهَا لأهلكت مَا بَين مَشَارِق الأَرْض وَمَغَارِبهَا فَأوحى الله إِلَيْهَا: أَن ارجعي ٠ فَرَجَعت فَخرجت على قدر خرق الْخَاتم وَهِي الْحلقَة فَأوحى الله إِلَى هود: أَن يعتزل بِمن مَعَه من الْمُؤمنِينَ فِي حَظِيرَة فاعتزلوا وخطَّ عَلَيْهِم خطا وَأَقْبَلت الرّيح فَكَانَت لَا تدخل حَظِيرَة هود وَلَا تجَاوز الْخط إِنَّمَا يدْخل عَلَيْهِم مِنْهَا بِقدر مَا تلذ بِهِ أنفسهم وتلين عَلَيْهِ الْجُلُود وَإِنَّهَا لَتَمَرُّ من عَاد بالظعن بَين السَّمَاء وَالْأَرْض وتدمغهم بِالْحِجَارَةِ وَأوحى الله إِلَى الْحَيَّات والعقارب: أَن تَأْخُذ عَلَيْهِم الطّرق فَلم تدع عادياً يجاوزهم ٠ وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن وهب قَالَ: لما أرسل الله الرّيح على عَاد اعتزل هود وَمن مَعَه من الْمُؤمنِينَ فِي حَظِيرَة مَا يصيبهم من الرّيح إِلَّا مَا تلين عَلَيْهِ الْجُلُود وتلتذه الْأَنْفس وَإِنَّهَا لتمر بالعادي فتحمله بَين السَّمَاء وَالْأَرْض وتدمغه بِالْحِجَارَةِ ٠ وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله {وقطعنا دابر الَّذين كذبُوا} قَالَ: استأصلناهم ٠ وَأخرج أَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن هزين بن حَمْزَة قَالَ: سَأَلَ النَّبِي ﷺ ربه أَن يرِيه رجلا من قوم عَاد فكشف الله لَهُ عَن الغطاء فَإِذا رَأسه بِالْمَدِينَةِ وَرجلَاهُ بِذِي الحليفة أَرْبَعَة أَمْيَال طوله ٠ وَأخرج ابْن عَسَاكِر من طَرِيق سَالم بن أبي الْجَعْد عَن عبد الله قَالَ: ذكر الْأَنْبِيَاء عِنْد النَّبِي ﷺ فَلَمَّا ذكر هود قَالَ ذَاك خَلِيل الله
[rüzgârın] görevli melekleri: 'Rabbimiz! Buna güç yetiremeyeceğiz; eğer bu haliyle çıkarsa yeryüzünün doğusunu ve batısını helak eder' dediler. Allah ona: 'Geri dön!' diye vahyetti. O da geri döndü ve bir yüzük halkasının deliği kadar çıktı. Allah Hûd'a, yanındaki müminlerle birlikte bir ağıla/korunağa çekilmesini vahyetti. Onlar da bir yere çekildiler ve [Hûd] etraflarına bir çizgi çizdi. Rüzgâr geldi; Hûd'un korunağına girmiyor, çizgiyi de aşmıyordu. Onların yanına ancak nefislerinin lezzet alacağı ve tenlerinin ferahlayacağı kadarı giriyordu. O rüzgâr Âd kavminden göç eden kimselerin üzerinden geçiyor, onları yerle gök arasında havaya kaldırıp taşlarla başlarını eziyordu. Allah yılanlara ve akreplere de onların yollarını tutmalarını vahyetti; böylece Âd kavminden hiç kimseyi geçit vermeden yakaladılar. İbn Asâkir'in Vehb'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Allah Âd kavminin üzerine rüzgârı gönderdiğinde Hûd ve beraberindeki müminler bir korunağa çekildiler; rüzgârdan kendilerine ancak tenlerin ferahlayacağı ve nefislerin lezzet alacağı kadarı dokunuyordu. Rüzgâr ise Âd kavminden bir adamın üzerinden geçiyor, onu yerle gök arasına kaldırıyor ve taşlarla başını eziyordu." İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den bildirdiğine göre {وقطعنا دابر الَّذين كذبُوا} “Yalanlayanların kökünü kestik” kavli hakkında: "Onların kökünü kuruttuk" demiştir. Ebü'ş-Şeyh'in el-Azame'de Hüzeyn b. Hamza'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Rabbinden Âd kavminden bir adamı kendisine göstermesini diledi. Allah da perdeyi kaldırdı; bir de baktı ki başı Medine'de, iki ayağı ise dört mil uzaklıktaki Zülhuleyfe'dedir." İbn Asâkir'in Sâlim b. Ebi'l-Ca'd kanalıyla Abdullah'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında peygamberler anıldı; Hûd anılınca: 'O, Allah'ın dostudur (Halîlullâh)' buyurdu."
وَأخرج أَحْمد وَأَبُو يعلى وَابْن عَسَاكِر عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لما حجَّ رَسُول الله ﷺ مر بوادي عسفان فَقَالَ لقد مر بِهِ هود وَصَالح على بكرات حمر خطمهن الليف أزرهم العباء وأرديتهم النمار يلبون ويحجون الْبَيْت الْعَتِيق
Ahmed, Ebû Ya'lâ ve İbn Asâkir'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hacca gittiğinde Usfân vadisine uğradı ve: 'Buradan Hûd ve Sâlih, yuları hurma lifinden olan kızıl dişi develer üzerinde, üzerlerinde aba örtüleri ve kaplan postu desenli şalları olduğu halde telbiye getirerek Beyt-i Atîk'i haccederken geçtiler' buyurdu."
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن ابْن سابط قَالَ: بَين الْمقَام والركن وزمزم قُبِرَ تِسْعَة وَسَبْعُونَ نَبيا وان قبر نوح وَهود وَشُعَيْب وَصَالح وإسمعيل فِي تِلْكَ الْبقْعَة ٠ وَأخرج ابْن سعد وَابْن عَسَاكِر عَن إِسْحَق بن عبد الله بن أبي فَرْوَة قَالَ: مَا يعلم قبر نَبِي من الْأَنْبِيَاء إِلَّا ثَلَاثَة ٠ قبر اسمعيل فَإِنَّهُ تَحت الْمِيزَاب بَين الرُّكْن وَالْبَيْت وقبر هود فَإِنَّهُ فِي حقف تَحت جبل من جبال الْيمن عَلَيْهِ شَجَرَة وموضعه أَشد الأَرْض حرا وقبر رَسُول الله ﷺ فَإِن هَذِه قُبُورهم حق ٠
İbn Asâkir'in İbn Sâbit'ten bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Makam, Rükn ve Zemzem arasında yetmiş dokuz peygamber defnedilmiştir. Nûh, Hûd, Şuayb, Sâlih ve İsmâil'in kabirleri de bu bölgededir." İbn Sa'd ve İbn Asâkir'in İshak b. Abdillâh b. Ebî Ferve'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Peygamberlerden yalnız üçünün kabri kesin olarak bilinmektedir: İsmâil'in kabri ki Rükn ile Beyt arasında, Altınoluk'un altındadır; Hûd'un kabri ki Yemen dağlarından bir dağın eteğindeki bir kum tepesinde (hıkf), üzerinde bir ağaç bulunan ve yeryüzünün en sıcak yerindedir; bir de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kabridir. İşte bu üçünün kabri kesindir."
وَأخرج البُخَارِيّ فِي تَارِيخه وَابْن جرير وَابْن عَسَاكِر عَن عَليّ بن أبي طَالب قَالَ: قبر هود بحضرموت فِي كثيب أَحْمَر عِنْد رَأسه سِدْرَة ٠ وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن عُثْمَان بن أبي العاتكة قَالَ: قبْلَة مَسْجِد دمشق قبر هود ﵇ ٠ وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: كَانَ عمر هود أَرْبَعمِائَة واثنتين وَسبعين سنة ٠ وَأخرج الزبير بن بكار فِي الموفقيات عَن عبد الله بن عَمْرو بن العَاصِي قَالَ: عجائب الدُّنْيَا أَرْبَعَة ٠ مرْآة كَانَت معلقَة بمنارة الاسكندرية فَكَانَ يجلس الْجَالِس تحتهَا فيبصر من بِالْقُسْطَنْطِينِيَّةِ وَبَينهمَا عرض الْبَحْر وَفرس كَانَ من نُحَاس بِأَرْض الأندلس قَائِلا بكفه كَذَا باسطاً يَده أَي لَيْسَ خَلْفي مَسْلَك فَلَا يطَأ تِلْكَ الْبِلَاد أحد إِلَّا أَكلته النَّمْل ومنارة من نُحَاس عَلَيْهَا رَاكب من نُحَاس بِأَرْض عَاد فَإِذا كَانَت الْأَشْهر الْحرم هطل مِنْهُ المَاء فَشرب النَّاس وَسقوا وَصبُّوا فِي الْحِيَاض فَإِذا انْقَطَعت الْأَشْهر الْحرم انْقَطع ذَلِك المَاء وشجرة من نُحَاس عَلَيْهَا سودانية من نُحَاس بِأَرْض رُومِية إِذا كَانَ أَوَان الزَّيْتُون صفرت السودانية الَّتِي من نُحَاس فتجيء كل سودانية من الطيارات بِثَلَاث زيتونات زيتونتين برجليها وزيتونة بمنقارها حَتَّى تلقيه على تِلْكَ السودانية النّحاس فيعصر أهل رُومِية مَا يكفيهم لأدامهم وسرجهم شتويتهم إِلَى قَابل ٠
Buhârî (et-Târîh'inde), İbn Cerîr ve İbn Asâkir'in Ali b. Ebî Tâlib'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Hûd'un kabri Hadramut'ta, kızıl bir kum tepesinde, başucunda da bir sidre ağacı bulunan yerdedir." İbn Asâkir'in Osmân b. Ebi'l-Âtike'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Şam Mescidi'nin kıble tarafı Hûd aleyhisselâm'ın kabridir." Ebü'ş-Şeyh'in Ebû Hureyre'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Hûd'un ömrü dört yüz yetmiş iki yıl idi." Zübeyr b. Bekkâr'ın el-Muvaffakıyyât'ta Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Dünyanın harikaları dörttür: İskenderiye fenerine asılmış olan bir ayna vardı; onun altında oturan kimse, aralarında deniz mesafesi varken Konstantinopolis'te olanları görürdü. Endülüs topraklarında bakırdan bir at vardı; eliyle şöyle işaret ederek elini açmış vaziyetteydi ki bu 'Arkamda geçilecek yol yoktur' demekti; o beldelere kim ayak bassa karıncalar onu yerdi. Âd diyarında bakırdan bir fener ve üzerinde bakırdan bir süvari vardı; haram aylar geldiğinde ondan su boşalır, insanlar içer, hayvanlarını sular ve havuzlara doldururlardı; haram aylar çıktığında ise o su kesilirdi. Bir de Rûmiye topraklarında bakırdan bir ağaç ve üzerinde bakırdan bir karatavuk kuşu vardı; zeytin mevsimi geldiğinde o bakırdan karatavuk öter, bunun üzerine uçan karatavukların her biri ikisi ayaklarında, biri de gagasında olmak üzere üçer zeytin getirip o bakır karatavuğun üzerine bırakırlardı; Rûmiye halkı da bir dahaki yıla kadar kışlık katıklarını ve kandil yağlarını karşılayacak miktarı sıkıp çıkarırlardı."
- الْآيَة (٧٣ - ٧٩)
- Ayet (73 - 79)
- أخرج أَبُو الشَّيْخ عَن مطلب بن زِيَادَة قَالَ: سَأَلت عبد الله بن أبي ليلى عَن الْيَهُودِيّ وَالنَّصْرَانِيّ يُقَال لَهُ أَخ قَالَ: الْأَخ فِي الدَّار الا ترى إِلَى قَول الله {وَإِلَى ثَمُود أَخَاهُم صَالحا} ٠ وَأخرج سنيد وَابْن جرير وَالْحَاكِم من طَرِيق حجاج عَن أبي بكر بن عبد الله عَن شهر بن حَوْشَب عَن عَمْرو بن خَارِجَة عَن رَسُول الله ﷺ قَالَ كَانَت ثَمُود قوم صَالح اعمرهم الله فِي الدُّنْيَا فَأطَال أعمارهم حَتَّى جعل أحدهم يَبْنِي الْمسكن من الْمدر فينهدم وَالرجل مِنْهُم حَيّ فَلَمَّا رَأَوْا ذَلِك اتَّخذُوا من الْجبَال بُيُوتًا فنحتوها وجابوها وخرقوها وَكَانُوا فِي سَعَة من مَعَايشهمْ فَقَالُوا: يَا صَالح ادْع لنا رَبك يخرج لنا آيَة نعلم أَنَّك رَسُول الله ٠ فَدَعَا صَالح ربه فَأخْرج لَهُم النَّاقة فَكَانَ شربهَا يَوْمًا وشربهم يَوْمًا مَعْلُوما فَإِذا كَانَ يَوْم شربهَا خلوا عَنْهَا وَعَن المَاء وحلبوها لَبَنًا ملأوا كل اناء ووعاء وسقاء حَتَّى إِذا كَانَ يَوْم شربهم صرفوها عَن المَاء فَلم تشرب مِنْهُ شَيْئا فملأوا كلَّ اناء ووعاء وسقاء ٠ فَأوحى الله إِلَى صَالح: إِن قَوْمك سيعقرون نَاقَتك ٠ فَقَالَ لَهُم ٠ فَقَالُوا: مَا كُنَّا لنفعل
Ebü'ş-Şeyh'in Muttalib b. Ziyâde'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Abdullah b. Ebî Leylâ'ya bir Yahudi veya Hristiyan için 'kardeş' denilip denilemeyeceğini sordum. O: 'Yurt kardeşidir; Allah'ın {وَإِلَى ثَمُود أَخَاهُم صَالحا} “Semûd kavmine de kardeşleri Sâlih'i [gönderdik]” kavlini görmez misin?' dedi." Süneyd, İbn Cerîr ve Hâkim'in Haccâc kanalıyla Ebû Bekr b. Abdillâh'tan, onun Şehr b. Havşeb'den, onun da Amr b. Hârice'den, onun da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bildirdiğine göre o şöyle buyurmuştur: "Semûd Sâlih'in kavmiydi. Allah onlara dünyada uzun ömürler vermişti; öyle ki bir kimse balçıktan bir ev yapar, adam henüz hayatta iken ev yıkılırdı. Bunu görünce dağlardan evler edindiler; onları yonttular, oyup yardılar. Geçimlikleri bakımından genişlik içinde idiler. Dediler ki: 'Ey Sâlih! Rabbine dua et de bize bir mucize çıkarsın, böylece senin Allah'ın elçisi olduğunu bilelim.' Sâlih Rabbine dua etti ve [Allah] onlara dişi deveyi çıkardı. Suyun bir gün onun, belirli bir gün de onların içme sırası vardı. Devenin içme günü olduğunda deveyi su ile baş başa bırakırlar ve onu sağıp sütünden her kabı, kacağı ve kırbayı doldururlardı. Onların içme günü olduğunda ise deveyi sudan uzaklaştırırlardı da deve sudan hiçbir şey içmezdi; onlar da her kabı, kacağı ve kırbayı [suyla] doldururlardı. Bunun üzerine Allah Sâlih'e: 'Kavmin senin deveni kesecek (katledecek)' diye vahyetti. Sâlih bunu onlara söylediğinde: 'Biz böyle bir şey yapacak değiliz' dediler.
فَقَالَ لَهُم: أَن لَا تعقروها أَنْتُم يُوشك أَن يُولد فِيكُم مَوْلُود يعقرها ٠ قَالُوا: فَمَا عَلامَة ذَلِك الْمَوْلُود فوَاللَّه لَا نجده إِلَّا قَتَلْنَاهُ قَالَ: فَإِنَّهُ غُلَام أشقر أَزْرَق أصهب أَحْمَر ٠ وَكَانَ فِي الْمَدِينَة شَيْخَانِ عزيزان منيعان لاحدهما ابْن يرغب بِهِ عَن المناكح وَللْآخر ابْنة لَا يجد لَهَا كُفؤًا فَجمع بَينهمَا مجْلِس فَقَالَ أَحدهمَا
Bunun üzerine [Sâlih] onlara: 'Siz kesmeyecek olsanız bile aranızda onu kesecek bir çocuk doğması yakındır' dedi. Dediler ki: 'O doğacak çocuğun alameti nedir? Vallahi onu bulursak muhakkak öldürürüz!' Dedi ki: 'O sarışın, gök gözlü, kızıl saçlı ve kırmızı tenli bir oğlandır.' Şehirde saygın ve güçlü iki ihtiyar vardı; birinin evlilikten sakındığı bir oğlu, diğerinin de dengini bulamadığı bir kızı vardı. Bir mecliste bir araya geldiler. Biri
لصَاحبه مَا يمنعك أَن تزوج ابْنك قَالَ: لَا أجد لَهُ كُفؤًا قَالَ: فَإِن ابْنَتي كُفْء لَهُ فانا أزَوجك
arkadaşına: 'Oğlunu evlendirmene ne engel oluyor?' dedi. O da: 'Ona denk birini bulamıyorum' dedi. Öbürü: 'Kızım ona denktir, seni evlendiriyorum' dedi.
فَزَوجهُ فولد بَينهمَا مَوْلُود
Böylece onu evlendirdi ve aralarında bir çocuk doğdu.
وَكَانَ فِي الْمَدِينَة ثَمَانِيَة رَهْط يفسدون فِي الأَرْض وَلَا يصلحون فَلَمَّا قَالَ لَهُم صَالح: إِنَّمَا يعقرها مَوْلُود فِيكُم
Şehirde yeryüzünde bozgunculuk yapıp ıslah etmeyen sekiz kişilik bir çete vardı. Sâlih onlara: 'Onu ancak aranızda doğacak bir çocuk kesecektir' deyince,
اخْتَارُوا ثَمَانِي نسْوَة قوابل من الْقرْيَة وَجعلُوا مَعَهُنَّ شرطا كَانُوا يطوفون فِي الْقرْيَة فَإِذا نظرُوا الْمَرْأَة تمخض نظرُوا مَا وَلَدهَا إِن كَانَ غُلَاما قلبنه فنظرن مَا هُوَ وَإِن كَانَت جَارِيَة أعرضن عَنْهَا
şehirden sekiz ebe kadın seçtiler ve yanlarına muhafızlar verdiler. Şehirde dolaşırlardı; sancılanan bir kadın gördüklerinde doğurduğu çocuğun ne olduğuna bakarlardı. Eğer erkek çocuksa onu evirip çevirir, ne olduğuna bakarlardı; kız çocuğu ise ondan yüz çevirirlerdi.
فَلَمَّا وجدوا ذَلِك الْمَوْلُود صرخت النسْوَة: هَذَا الَّذِي يُرِيد صَالح رَسُول الله فَأَرَادَ الشَّرْط أَن يأخذوه فحال جداه بَينهم وَقَالُوا: لَو أَن صَالحا أَرَادَ هَذَا قَتَلْنَاهُ فَكَانَ شَرّ مَوْلُود وَكَانَ يشب فِي الْيَوْم شباب غَيره فِي الْجُمُعَة ويشب فِي الْجُمُعَة شباب غَيره فِي الشَّهْر ويشب فِي الشَّهْر شباب غَيره فِي السّنة فَاجْتمع الثَّمَانِية الَّذين يفسدون فِي الأَرْض وَلَا يصلحون وَفِيهِمْ الشَّيْخَانِ فَقَالُوا: اسْتعْمل علينا هَذَا الْغُلَام لمنزلته وَشرف جديه فَكَانُوا تِسْعَة وَكَانَ صَالحا لَا ينَام مَعَهم فِي الْقرْيَة كَانَ يبيت فِي مَسْجده فَإِذا أصبح أَتَاهُم فوعظهم وَذكرهمْ وَإِذا أَمْسَى خرج إِلَى مَسْجده فَبَاتَ فِيهِ
O çocuğu bulduklarında kadınlar: 'Allah'ın elçisi Sâlih'in aradığı çocuk işte budur!' diye bağırdılar. Muhafızlar onu almak isteyince iki dedesi araya girip engel oldu ve: 'Şayet Sâlih bunu öldürmek istiyorsa biz onu öldürürüz' dediler. O çocuk en şerli çocuk oldu. Başkalarının bir haftada büyüdüğü kadar bir günde büyüyor, başkalarının bir ayda büyüdüğü kadar bir haftada büyüyor, başkalarının bir yılda büyüdüğü kadar bir ayda büyüyordu. Yeryüzünde bozgunculuk yapıp ıslah etmeyen o sekiz kişi toplandı —içlerinde o iki ihtiyar da vardı— ve: 'Konumundan ve iki dedesinin şerefinden dolayı bu çocuğu başımıza geçirin' dediler. Böylece dokuz kişi oldular. Sâlih şehirde onlarla birlikte uyumaz, mescidinde gecelerdi. Sabah olunca onların yanına gelir, onlara vaaz eder ve hatırlatmalarda bulunurdu. Akşam olunca da mescidine gider ve orada gecelerdi.
قَالَ حجاج وَقَالَ ابْن جريج: لما قَالَ لَهُم صَالح: إِنَّه سيولد غُلَام يكون هلاككم على يَدَيْهِ قَالُوا: فَكيف تَأْمُرنَا قَالَ: آمركُم بِقَتْلِهِم: فَقَتَلُوهُمْ إِلَّا وَاحِدًا قَالَ: فَلَمَّا بلغ ذَلِك الْمَوْلُود قَالُوا: لَو كُنَّا لم نقْتل أَوْلَادنَا لَكَانَ لكل رجل منا مثل هَذَا هَذَا عمل صَالح فأتمروا بَينهم بقتْله وَقَالُوا: نخرج مسافرين وَالنَّاس يروننا عَلَانيَة ثمَّ نرْجِع من لَيْلَة كَذَا من شهر كَذَا وَكَذَا فنرصده عِنْد مُصَلَّاهُ فنقتله فَلَا يحْسب النَّاس إِلَّا أَنا مسافرون كَمَا نَحن فاقبلوا حَتَّى دخلُوا تَحت صَخْرَة يَرْصُدُونَهُ فَأرْسل الله عَلَيْهِم الصَّخْرَة فرضختهم فاصبحوا رضخاً فَانْطَلق رجال مِمَّن قد اطلع على ذَلِك مِنْهُم فَإِذا هم رضخ فَرَجَعُوا يصيحون فِي الْقرْيَة: أَي عباد الله أما رَضِي صَالح إِن أَمرهم أَن يقتلُوا أَوْلَادهم حَتَّى قَتلهمْ فَاجْتمع أهل الْقرْيَة على قتل النَّاقة أَجْمَعِينَ وأحجموا عَنْهَا إِلَّا ذَلِك ابْن الْعَاشِر
Haccâc dedi ki: İbn Cüreyc şöyle dedi: Sâlih onlara: 'Helakınızın elleriyle olacağı bir oğlan çocuğu doğacaktır' deyince: 'Bize ne emredersin?' dediler. O da: 'Onları öldürmenizi emrediyorum' dedi. Bir tanesi hariç hepsini öldürdüler. Dedi ki: O doğan çocuk büyüyünce: 'Şayet çocuklarımızı öldürmemiş olsaydık her birimizin böyle bir çocuğu olacaktı; bu Sâlih'in işidir' dediler ve aralarında onu öldürmeyi kararlaştırdılar. Şöyle dediler: 'İnsanların açıkça bizi göreceği şekilde yolculuğa çıkalım; sonra falan ayın falan gecesi geri dönüp namazgâhında onu pusuya düşürelim ve öldürelim. İnsanlar da bizim yolculukta olduğumuzu sansınlar.' Gelip onu gözetlemek üzere bir kayanın altına girdiler. Bunun üzerine Allah onların üzerine o kayayı gönderdi ve onları ezip un ufak etti; sabahleyin ezilmiş halde kaldılar. Onlardan durumu öğrenmiş olan bazı adamlar gidip baktılar; bir de gördüler ki ezilmişler. Şehre bağırarak döndüler: 'Ey Allah'ın kulları! Sâlih onların çocuklarını öldürmelerini emrettiği yetmezmiş gibi kendilerini de öldürdü!' Bunun üzerine şehir halkının hepsi deveyi öldürmek üzere toplandı; fakat o onuncusu olan çocuk hariç hepsi deveden çekindi.
ثمَّ رَجَعَ الحَدِيث إِلَى حَدِيث رَسُول الله ﷺ قَالَ: وَأَرَادُوا أَن يَمْكُرُوا بِصَالح فَمَشَوْا حَتَّى أَتَوا على شرب طَرِيق صَالح فَاخْتَبَأَ فِيهِ ثَمَانِيَة وَقَالُوا: إِذا خرج علينا قَتَلْنَاهُ وأتينا أَهله فبيتناهم فَأمر الله الأَرْض فاستوت عَلَيْهِم فَاجْتمعُوا وَمَشوا إِلَى
Sonra söz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hadisine döndü: Buyurdu ki: "Sâlih'e tuzak kurmak istediler; yürüdüler ve Sâlih'in yolundaki bir su arkına geldiler. Sekiz kişi orada gizlendi ve: 'Karşımıza çıktığında onu öldürürüz, sonra ailesine varıp onları da geceleyin baskınla katlederiz' dediler. Bunun üzerine Allah yere emretti ve yer üzerlerine çöktü. Sonra toplandılar ve
النَّاقة وَهِي على حَوْضهَا قَائِمَة فَقَالَ الشقي لأَحَدهم ائتها فاعقرها
havuzunun başında ayakta duran devenin yanına vardılar. O eşkıya içlerinden birine: 'Ona git ve bacaklarını kesip öldür' dedi."