فَأَما فرس الرَّحْمَن فَمَا أعد فِي سَبِيل الله وقوتل عَلَيْهِ أَعدَاء الله وَأما فرس الإِنسان فَمَا استبطن وَيحمل عَلَيْهِ وَأما فرس الشَّيْطَان فَمَا قومر عَلَيْهِ
“Rahmân için olan ata gelince; o, Allah yolunda hazırlanan ve üzerinde Allah'ın düşmanlarıyla savaşılandır. İnsan için olan ata gelince; o, dölü/yavrusu için beslenen ve üzerine yük yüklenendir. Şeytan için olan ata gelince; o da üzerinde kumar oynanandır (bahse tutuşulandır).”
وَأخرجه ابْن أبي شيبَة عَن خباب مَوْقُوفا
İbn Ebî Şeybe bunu Habbâb'dan mevkuf olarak rivayet etmiştir.
وَأخرج أَحْمد عَن ابْن مَسْعُود ﵁ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ الْخَيل ثَلَاثَة: فرس للرحمن وَفرس للإِنسان وَفرس للشَّيْطَان
Ahmed'in İbn Mes‘ûd radıyallâhu anh'tan, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur: “Atlar üç kısımdır: Rahmân için olan at, insan için olan at ve şeytan için olan at.”
فَأَما فرس الرَّحْمَن فَالَّذِي يرتبط فِي سَبِيل الله فعلفه وروثه وبوله وَذكر مَا شَاءَ الله وَأما فرس الشَّيْطَان فَالَّذِي يقامر أَي يراهن عَلَيْهِ وَأما فرس الإِنسان فالفرس يرتبطها الإِنسان يلْتَمس بَطنهَا ستر من فقر
“Rahmân için olan ata gelince; o, Allah yolunda bağlanıp beslenen attır ki onun yemi, gübresi, idrarı ve Allah'ın dilediği şeyleri [ecir olarak] zikretti. Şeytan için olan ata gelince; o, üzerinde kumar oynanan yani bahse tutuşulan attır. İnsanın atına gelince; o da insanın yavrusunu elde etmek ve fakirliğe karşı bir siper olmasını umarak bağlayıp beslediği attır.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد من طَرِيق أبي عمر والشيباني ﵁ عَن رجل من الْأَنْصَار عَن النَّبِي ﷺ قَالَ الْخَيل ثَلَاثَة: فرس يربطه الرجل فِي سَبِيل الله فثمنه أجر وعاريته أجر وعلفه أجر وَفرس يعالق فِيهِ الرجل ويراهن فثمنه وزر وعلفه وزر وَفرس للبطنة فَعَسَى أَن يكون سدداً من الْفقر إِن شَاءَ الله تَعَالَى
İbn Ebî Şeybe ve Ahmed'in Ebû Amr eş-Şeybânî radıyallâhu anh tarikiyle Ensar'dan bir adamdan, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur: “Atlar üç kısımdır: Kişinin Allah yolunda bağlayıp beslediği at; onun bedeli ecir, ödünç verilmesi ecir ve yemi ecirdir. Kişinin üzerinde iddiaya girdiği ve bahse tutuştuğu at; onun bedeli günah, yemi de günahtır. Bir de dölü/karnı için [beslenen] at vardır ki, inşâallah Teâlâ fakirliğe karşı bir siper olması umulur.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَالنَّسَائِيّ عَن أنس بن مَالك ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ الْبركَة فِي نواصي الْخَيل
İbn Ebî Şeybe, Buhârî, Müslim ve Nesâî'nin Enes b. Mâlik radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Bereket, atların perçemlerindedir.”
وَأخرج النَّسَائِيّ عَن أنس ﵁ قَالَ لم يكن شَيْء أحب إِلَى رَسُول الله ﷺ بعد النِّسَاء من الْخَيل
Nesâî'nin Enes radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kadınlardan sonra attan daha sevimli hiçbir şey yoktu.”
وَأخرج ابْن سعد وَأحمد فِي الزّهْد عَن معقل بن يسَار ﵁ قَالَ مَا كَانَ شي أحب إِلَى رَسُول الله ﷺ من الْخَيل
İbn Sa‘d ile ez-Zühd'de Ahmed'in Ma‘kıl b. Yesâr radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e attan daha sevimli hiçbir şey yoktu.”
ثمَّ قَالَ: اللَّهُمَّ غفرا إِلَّا النِّسَاء
Sonra şöyle dedi: “Allah'ım bağışla! Kadınlar müstesna.”
وَأخرج الدمياطي فِي كتاب الْخَيل عَن زيد بن ثَابت رضى الله عَنهُ قَالَ سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول من حبس فرسا فِي سَبِيل الله كَانَ ستْرَة من النَّار
Dimyâtî'nin Kitâbü'l-Hayl'de Zeyd b. Sâbit radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: “Kim Allah yolunda bir at vakfederse (besleyip tutarsa), o [at] cehennem ateşine karşı bir perde olur.”
وَأخرج ابْن أبي عَاصِم فِي الْجِهَاد عَن يزِيد بن عبد الله بن غَرِيب الْمليكِي عَن أَبِيه عَن جده قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ فِي الْخَيل وَأَبْوَالهَا وأرواثها كف من مسك الْجنَّة
İbn Ebî Âsım'ın el-Cihâd'da Yezîd b. Abdillâh b. Garîb el-Müleykî'den, onun babasından, onun da dedesinden rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem atlar hakkında şöyle buyurmuştur: “Onların idrarları ve gübreleri, cennet miskinden bir avuç [misalidir].”
وَأخرج ابْن سعد ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ الْمُنفق على الْخَيل كباسط يَده بِالصَّدَقَةِ لَا يقبضهَا وَأَبْوَالهَا وأرواثها عِنْد الله يَوْم الْقِيَامَة كذكي الْمسك
İbn Sa‘d'ın rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Atlara harcama yapan kimse, sadaka verirken elini açıp hiç yummayan kimse gibidir. Onların idrarları ve gübreleri ise kıyamet gününde Allah katında misk kokusu gibidir.”
وَأخرج ابْن ماجة وَابْن أبي عَاصِم عَن تَمِيم الدَّارِيّ رضى الله عَنهُ قَالَ: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: من ارْتبط فرسا فِي سَبِيل الله ثمَّ عالج علفه بِيَدِهِ كَانَ لَهُ بِكُل حَبَّة حَسَنَة
İbn Mâce ve İbn Ebî Âsım'ın Temîm ed-Dârî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: “Kim Allah yolunda bir at bağlayıp besler, sonra da onun yemini kendi eliyle hazırlarsa, ona her bir tane karşılığında bir hasene (sevap) verilir.”
وَأخرج أَحْمد وَابْن أبي عَاصِم عَن تَمِيم رضى الله عَنهُ قَالَ: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: مَا من امرىء مُسلم ينقي لفرسه الشّعير ثمَّ يعلفه عَلَيْهِ الا كتب الله تَعَالَى لَهُ بِكُل حَبَّة حَسَنَة
Ahmed ve İbn Ebî Âsım'ın Temîm radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: “Atı için arpayı temizleyip sonra ona yediren hiçbir Müslüman kişi yoktur ki, Allah Teâlâ ona her bir tane karşılığında bir hasene (sevap) yazmış olmasın.”
وَأخرج ابْن ماجة وَابْن أبي عَاصِم عَن أبي بكر الصّديق ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ لَا يدْخل الْجنَّة سيء الملكة
İbn Mâce ve İbn Ebî Âsım'ın Ebû Bekr es-Sıddîk radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Elindekilere (köle ve hayvanlarına) kötü davranan kimse cennete giremez.”
قَالُوا: يَا رَسُول الله أَلَيْسَ أخبرتنا أَن هَذِه الْأمة أَكثر الْأُمَم مملوكين وأيامى قَالَ: بلَى فاكرموهم بكرامة أَوْلَادكُم واطعموهم مِمَّا تَأْكُلُونَ
Onlar: “Ey Allah'ın Resûlü! Bu ümmetin, köleleri ve dulları en çok olan ümmet olduğunu bize bildirmemiş miydin?” dediler. O da şöyle buyurdu: “Evet, öyleyse onları çocuklarınıza ikram ettiğiniz gibi ikramla karşılayınız ve kendi yediklerinizden onlara da yediriniz.”
قَالُوا: فَمَا ينفعنا فِي الدُّنْيَا قَالَ: فرس تربطه تقَاتل عَلَيْهِ فِي سَبِيل الله ومملوك يَكْفِيك فَإِذا كَفاك فَهُوَ أَخُوك
“Peki dünyada bize ne fayda verir?” dediler. Şöyle buyurdu: “Allah yolunda üzerinde savaşmak üzere bağlayıp beslediğin bir at ve senin işini gören bir köledir; o senin işini gördüğünde artık o senin kardeşindir.”
وَأخرج أَبُو عبد الله الْحُسَيْن بن اسمعيل الْمحَامِلِي عَن سلمَان ﵁: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: مَا من رجل مُسلم إِلَّا حق عَلَيْهِ أَن يرتبط فرسا إِذا أطَاق ذَلِك
Ebû Abdillâh el-Hüseyn b. İsmâîl el-Mehâmilî'nin Selmân radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: “Güç yetirdiği takdirde bir at bağlayıp beslemesi, üzerine hak olmayan hiçbir Müslüman adam yoktur.”
وَأخرج ابْن أبي عَاصِم عَن سوَادَة بن الرّبيع ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ ارتبطوا الْخَيل فَإِن الْخَيل فِي نَوَاصِيهَا الْخَيْر
İbn Ebî Âsım'ın Sevâde b. er-Rebî‘ radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Atları bağlayıp besleyiniz; zira atların perçemlerinde hayır vardır.”
وَأخرج ابْن أبي عَاصِم عَن ابْن الحنظلية ﵁: سَمِعت رَسُول الله صلى الله عَلَيْهِ وَسلم
İbn Ebî Âsım'ın İbnü'l-Hanzaliyye radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim:
يَقُول: من ارْتبط فرسا فِي سَبِيل الله كَانَت النَّفَقَة عَلَيْهِ كالمادِّ يَده بِصَدقَة لَا يقطعهَا
“Kim Allah yolunda bir at bağlayıp beslerse, ona yaptığı harcama, hiç kesilmeksizin sadaka vermek üzere elini uzatan kimsenin [hali] gibi olur.”
وَأخرج أَبُو طَاهِر المخلص عَن ابْن الحنظلية ﵁: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: الْخَيل مَعْقُود فِي نَوَاصِيهَا الْخَيْر إِلَى يَوْم الْقِيَامَة وصاحبها يعان عَلَيْهَا والمنفق عَلَيْهَا كالباسط يَده بِالصَّدَقَةِ لَا يقبضهَا
Ebû Tâhir el-Muhallis'in İbnü'l-Hanzaliyye radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: “Kıyamet gününe kadar atların perçemlerine hayır düğümlenmiştir. Sahibi onlar hususunda yardım görür. Onlara harcama yapan ise sadaka verirken elini açıp hiç yummayan kimse gibidir.”
وَأخرج أَحْمد وَأَبُو دَاوُد وَابْن أبي عَاصِم وَالْحَاكِم عَن ابْن الحنظلية ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِن الْمُنفق على الْخَيل فِي سَبِيل الله كباسط يَده بِالصَّدَقَةِ لَا يقبضهَا
Ahmed, Ebû Dâvûd, İbn Ebî Âsım ve Hâkim'in İbnü'l-Hanzaliyye radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz Allah yolunda atlara harcama yapan kimse, sadaka verirken elini açıp hiç yummayan kimse gibidir.”
وَأخرج البُخَارِيّ وَالنَّسَائِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ من احْتبسَ فرسا فِي سَبِيل الله إِيمَانًا بِاللَّه وتصديق مَوْعُود الله كَانَ شبعه وريه وبوله حَسَنَات فِي مِيزَانه يَوْم الْقِيَامَة
Buhârî, Nesâî, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve Beyhakî'nin Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur: “Kim Allah'a inanarak ve Allah'ın vaadini tasdik ederek Allah yolunda bir at vakfederse (bağlayıp beslerse); onun doyması, suya kanması ve idrarı kıyamet gününde onun mizanında haseneler (sevaplar) olur.”
وَأخرج أَحْمد وَالنَّسَائِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن أبي ذَر ﵁ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ مَا من فرس عَرَبِيّ إِلَّا يُؤذن لَهُ عِنْد كل سحر بدعوتين يَقُول: اللَّهُمَّ كَمَا خوّلتني من خوّلتني من بني آدم فَاجْعَلْنِي من أحب مَاله وَأَهله إِلَيْهِ
Ahmed, Nesâî ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in Ebû Zerr radıyallâhu anh'tan, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur: “Hiçbir Arap atı yoktur ki her seher vaktinde iki dua yapmasına izin verilmesin. O şöyle der: ‘Allah'ım! Âdemoğullarından beni mülkiyetine verdiğin kimseye [beni verdiğin gibi], beni de onun en sevdiği malından ve ehlinden kıl!’”
وَأخرج أَبُو دَاوُد وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ أَن النَّبِي ﷺ كَانَ يُسَمِّي الْأُنْثَى من الْخَيل فرسا
Ebû Dâvûd ile sahih olduğunu belirterek Hâkim'in Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem atın dişisine de feres (at) ismini verirdi.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن أبي كَبْشَة الْأَنمَارِي رضى الله عَنهُ قَالَ: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول من أطرق مُسلما فرسا فأعقب لَهُ الْفرس كتب الله لَهُ أجر سبعين فرسا يحمل عَلَيْهَا فِي سَبِيل الله وَإِن لم تعقب لَهُ كَانَ لَهُ كَأَجر سبعين فرسا يحمل عَلَيْهِ فِي سَبِيل الله
Taberânî'nin Ebû Kebşe el-Enmârî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: “Kim bir Müslümana aşım yapması için [aygır] atını verirse ve at onun için yavru verirse, Allah ona Allah yolunda üzerine [mücahit] bindirilen yetmiş atın ecrini yazar. Şayet yavru vermezse de onun için Allah yolunda üzerine [mücahit] bindirilen yetmiş atın ecri gibi olur.”
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن ابْن عمر ﵄ قَالَ: مَا تعاطى النَّاس بَينهم شَيْئا قطّ أفضل من الطّرق يطْرق الرجل فرسه فَيجْرِي لَهُ أجره ويطرق الرجل فَحله فَيجْرِي لَهُ أجره ويطرق الرجل كبشه فَيجْرِي لَهُ أجره
Taberânî'nin İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “İnsanların aralarında birbirlerine karşılıksız verdikleri şeylerin hiçbirisi, aşım için damızlık vermekten daha faziletli olmamıştır: Kişi [aşım için] atını verir, ecri kendisine işlemeye devam eder; kişi [aşım için] aygırını/boğasını verir, ecri kendisine işlemeye devam eder; kişi [aşım için] koçunu verir, ecri kendisine işlemeye devam eder.”
وَأخرج أَبُو عُبَيْدَة فِي كتاب الْخَيل عَن مُعَاوِيَة بن خديج ﵁
Ebû Ubeyde'nin Kitâbü'l-Hayl'de Muâviye b. Hudeyc radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre:
أَنه لما افتتحت مصر كَانَ لكل قوم مراغة يمرغون فِيهَا خيولهم فَمر مُعَاوِيَة بِأبي ذَر ﵁ وَهُوَ يمرغ فرسا لَهُ فَسلم عَلَيْهِ ووقف ثمَّ قَالَ: يَا أَبَا ذَر مَا هَذَا الْفرس قَالَ: فرس لي لَا أرَاهُ إِلَّا مستجاباً
Mısır fethedildiğinde, her topluluğun atlarını yuvarlayıp tozlattıkları bir yerleri vardı. Muâviye, atını yuvarlamakta olan Ebû Zerr radıyallâhu anh'a uğradı, ona selam verdi ve durdu. Sonra: “Ey Ebû Zerr! Bu at nedir?” dedi. [Ebû Zerr]: “Benim bir atımdır; duasının kabul olunduğundan başka bir şey düşünmüyorum.” dedi.
قَالَ: وَهل تَدْعُو الْخَيل وتجاب قَالَ: نعم لَيْسَ من لَيْلَة إِلَّا وَالْفرس يَدْعُو فِيهَا ربه فَيَقُول: رب إِنَّك سخرتني لِابْنِ آدم وَجعلت رِزْقِي
[Muâviye]: “Atlar dua eder ve duaları kabul olunur mu?” dedi. [Ebû Zerr] şöyle dedi: “Evet, hiçbir gece yoktur ki at onda Rabbine şöyle dua etmesin: ‘Rabbim! Sen beni Âdemoğluna boyun eğdirdin ve rızkımı
فِي يَده: اللَّهُمَّ فَاجْعَلْنِي أحب إِلَيْهِ من أَهله وَولده فَمِنْهَا المستجاب وَمِنْهَا غير المستجاب وَلَا أرى فرسي هَذَا إِلَّا مستجاباً
onun eline verdin. Allah'ım! Beni ona ailesinden ve çocuğundan daha sevimli kıl!’ Onlardan bazısı duası kabul olunandır, bazısı da duası kabul olunmayandır. Ben şu atımı duası kabul olunandan başka bir şey görmüyorum.”
وَأخرج أَبُو عُبَيْدَة عَن عبد الله بن عَمْرو بن الْعَاصِ ﵁ قَالَ أصَاب رَسُول الله ﷺ وَسلم فرسا من جدس حَيّ من الْيمن فَأعْطَاهُ رجلا من الْأَنْصَار وَقَالَ: إِذا نزلت فَأنْزل قَرِيبا مني فَإِنِّي أسار إِلَى صهيله فَفَقدهُ لَيْلَة فَسَأَلَ عَنهُ فَقَالَ: يَا رَسُول الله إِنَّا خصيناه
Ebû Ubeyde'nin Abdullah b. Amr b. el-Âs radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Yemen kabilelerinden Cedes'ten bir at elde etti ve onu Ensar'dan bir adama vererek: “Konakladığın zaman bana yakın konakla, zira onun kişnemesi beni neşelendirir.” buyurdu. Bir gece onun sesini duyamayınca onu sordu. [Adam]: “Ey Allah'ın Resûlü! Biz onu iğdiş ettik.” dedi.
فَقَالَ: مثلت بِهِ يَقُولهَا ثَلَاثًا الْخَيل مَعْقُود فِي نَوَاصِيهَا الْخَيْر إِلَى يَوْم الْقِيَامَة أعرافها ادفاؤها وأذنابها مذابها التمسوا نسلها وباهوا بصهيلها الْمُشْركين
Bunun üzerine [Resûlullah]: “Ona eziyet ettin (uzvunu kestin)!” buyurdu; bunu üç defa tekrarladı [ve şöyle devam etti]: “Kıyamet gününe kadar atların perçemlerine hayır düğümlenmiştir. Yeleleri onların örtüsü/sıcağı, kuyrukları ise [sinekleri] kovucularıdır. Onların neslini talep ediniz ve kişnemeleriyle müşriklere karşı övününüz.”
وَأخرج أَبُو عُبَيْدَة عَن مَكْحُول ﵁ قَالَ: نهى رَسُول الله ﷺ عَن جز أَذْنَاب الْخَيل وأعرافها ونواصيها وَقَالَ أما أذنابها فمذابها وَأما أعرافها فادفاؤها وَأما نَوَاصِيهَا فَفِيهَا الْخَيْر
Ebû Ubeyde'nin Mekhûl radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem atların kuyruklarını, yelelerini ve perçemlerini kesmeyi yasakladı ve şöyle buyurdu: “Kuyruklarına gelince; onlar [sinekleri] kovucularıdır. Yelelerine gelince; onlar örtüleridir/sıcak tutucularıdır. Perçemlerine gelince; onlarda hayır vardır.”
وَأخرج أَبُو نعيم عَن أنس بن مَالك ﵁ عَن رَسُول الله ﷺ قَالَ لَا تهلبوا أَذْنَاب الْخَيل وَلَا تجزوا أعرافها ونواصيها فَإِن الْبركَة فِي نَوَاصِيهَا ودفاؤها فِي أعرافها وأذنابها مذابها
Ebû Nuaym'ın Enes b. Mâlik radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Atların kuyruklarını kökünden kesmeyiniz, yelelerini ve perçemlerini kırpmayınız. Çünkü bereket onların perçemlerindedir, sıcaklıkları yelelerindedir ve kuyrukları da [sinekleri] kovucularıdır.”
وَأخرج أَبُو دَاوُد عَن عتبَة بن عبد الله السّلمِيّ ﵁ أَنه سمع رَسُول الله ﷺ يَقُول: لَا تقصوا نواصي الْخَيل وَلَا معارفها وَلَا أذنابها فَأَما أذنابها مذابها ومعارفها ادفاؤها ونواصيها مَعْقُود فِيهَا الْخَيْر
Ebû Dâvûd'un Utbe b. Abdillâh es-Sülemî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmiştir: “Atların perçemlerini, yelelerini ve kuyruklarını kesmeyiniz. Zira kuyrukları [sinekleri] kovucularıdır, yeleleri örtüleridir/sıcaklıklarıdır, perçemlerinde ise hayır düğümlenmiştir.”
وَأخرج ابْن سعد عَن أبي وَاقد أَنه بلغه أَن النَّبِي ﷺ قَامَ إِلَى فرسه فَمسح وَجهه بكم قَمِيصه فَقَالُوا: يَا رَسُول الله أبقميصك قَالَ: إِن جِبْرِيل عَاتَبَنِي فِي الْخَيل
İbn Sa‘d'ın Ebû Vâkıd'dan rivayet ettiğine göre ona şu haber ulaşmıştır: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem atının yanına varıp onun yüzünü gömleğinin koluyla sildi. Bunun üzerine: “Ey Allah'ın Resûlü! Gömleğinle mi?” dediler. Şöyle buyurdu: “Şüphesiz Cibrîl atlar hususunda beni uyardı (kınadı).”
وَأخرج أَبُو عُبَيْدَة من طَرِيق يحيى بن سعيد عَن شيخ من الْأَنْصَار أَن رَسُول الله ﷺ مسح بِطرف رِدَائه وَجه فرسه وَقَالَ: إِنِّي عتبت اللَّيْلَة فِي اذلة الْخَيل
Ebû Ubeyde'nin Yahyâ b. Saîd tarikiyle Ensar'dan yaşlı bir zâttan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ridasının ucuyla atının yüzünü sildi ve: “Bu gece atların bakımı/hizmeti hususunda uyarıldım.” buyurdu.
وَأخرج أَبُو عُبَيْدَة عَن عبد الله بن دِينَار ﵁ قَالَ مسح رَسُول الله ﷺ وَجه فرسه بِثَوْبِهِ وَقَالَ: إِن جِبْرِيل بَات اللَّيْلَة يعاتبني فِي اذلة الْخَيل
Ebû Ubeyde'nin Abdullah b. Dînâr radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem elbisesiyle atının yüzünü sildi ve: “Şüphesiz Cibrîl bu gece atların bakımı/hizmeti hususunda beni uyardı.” buyurdu.
وَأخرج أَبُو دَاوُد فِي الْمَرَاسِيل عَن الْوَضِين بن عَطاء ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ لَا تقودوا الْخَيل بنواصيها فتذلوها
Ebû Dâvûd'un el-Merâsîl'de Vadîn b. Atâ radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Atları perçemlerinden çekip götürmeyiniz ki onları zelil duruma düşürmeyesiniz.”
وَأخرج أَبُو دَاوُد فِي الْمَرَاسِيل عَن مَكْحُول ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ أكْرمُوا الْخَيل وجللوها
Ebû Dâvûd'un el-Merâsîl'de Mekhûl radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Atlara değer verip ikram ediniz ve üzerlerine çul örtünüz.”
وَأخرج الْحسن بن عَرَفَة عَن مُجَاهِد ﵁ قَالَ: أبْصر رَسُول الله ﷺ إنْسَانا ضرب وَجه فرسه ولعنه فَقَالَ هَذِه مَعَ تِلْكَ إِلَّا أَن تقَاتل عَلَيْهِ فِي سَبِيل الله فَجعل الرجل يُقَاتل عَلَيْهِ وَيحمل إِلَى أَن كبر وَضعف وَجعل يَقُول: اشْهَدُوا اشْهَدُوا
Hasen b. Arefe'nin Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, atının yüzüne vuran ve ona lanet eden bir insan gördü de: “Allah yolunda üzerinde savaşman müstesna, bu [lanet] onunla beraberdir.” buyurdu. Bunun üzerine o adam, yaşlanıp zayıf düşünceye kadar onun üzerinde savaştı ve akın etti; [savaşa giderken de]: “Şahit olun, şahit olun!” diyordu.
وَأخرج أَبُو نصر يُوسُف بن عمر القَاضِي فِي سنَنه عَن زيد بن ثَابت ﵁ أَن رَسُول الله ﷺ قضى فِي عين الْفرس ربع ثمنه
Ebû Nasr Yûsuf b. Ömer el-Kādî'nin Sünen'inde Zeyd b. Sâbit radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, atın [zarar gören tek] gözü hakkında değerinin dörtte birine hükmetmiştir.
وَأخرج مُحَمَّد بن يَعْقُوب الخلي فِي كتاب الفروسية عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: مَا من لَيْلَة إِلَّا ينزل ملك من السَّمَاء يحبس عَن دَوَاب الْغُزَاة الكلال إِلَّا دَابَّة فِي عُنُقهَا جرس
Muhammed b. Ya‘kūb el-Hillî'nin Kitâbü'l-Fürûsiyye'de Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Boynunda çıngırak bulunan binek müstesna, gazilerin bineklerinden yorgunluğu ve bitkinliği gideren bir melek her gece gökten iner.”
وَأخرج ابْن سعد وَأَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ عَن أبي وهب الْجُشَمِي ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ ارتبطوا الْخَيل وامسحوا بنواصيها وأكنافها وقلدوها وَلَا تقلدوها الأوتار وَعَلَيْكُم بِكُل كميت أغر محجل أَو أشقر أغر محجل أَو أدهم أغر محجل
İbn Sa‘d, Ebû Dâvûd ve Nesâî'nin Ebû Vehb el-Cüşemî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Atları bağlayıp besleyiniz; perçemlerini ve sağrılarını okşayınız, onlara gerdanlık takınız ama yay kirişlerini takmayınız. Alnı akıtmalı ve ayakları sekili doru ata yahut alnı akıtmalı ve ayakları sekili al ata yahut da alnı akıtmalı ve ayakları sekili yağız ata sarılınız.”
وَأخرج أَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ يمن الْخَيل فِي شقرها
Ebû Dâvûd ile hasen olduğunu belirterek Tirmizî'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur: “Atların bereketi ve uğuru, al (kızıl/kestane) renkli olanlarındadır.”
وَأخرج الْوَاقِدِيّ عَن عبد الله بن عَمْرو بن الْعَاصِ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ خير الْخَيل الشقر وَإِلَّا فالأدهم أغر محجل ثَلَاث طليق الْيُمْنَى
Vâkıdî'nin Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Atların en hayırlısı al olanlarıdır; şayet o olmazsa, alnı akıtmalı, üç ayağı sekili ve sağ [ön/arka] ayağı sekisiz olan yağız attır.”
وَأخرج أَبُو عُبَيْدَة عَن الشّعبِيّ ﵁ فِي حَدِيث رَفعه أَنه قَالَ التمسوا الْحَوَائِج على الْفرس الْكُمَيْت الأرثم المحجل الثَّلَاث الْمُطلق الْيَد الْيُمْنَى
Ebû Ubeyde'nin Şa‘bî radıyallâhu anh'tan merfû olarak rivayet ettiği bir hadiste [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “İhtiyaçlarınızı doru, burnunda beyazlık olan, üç ayağı sekili ve sağ ön ayağı sekisiz at üzerinde arayınız.”
وَأخرج الْحسن بن عَرَفَة عَن مُوسَى بن عَليّ بن رَبَاح اللَّخْمِيّ عَن أَبِيه قَالَ: جَاءَ رجل إِلَى رَسُول الله ﷺ فَقَالَ: إِنِّي أُرِيد أَن أبتاع فرسا
Hasen b. Arefe'nin Mûsâ b. Alî b. Rabâh el-Lahmî'den, onun da babasından rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir adam gelip: “Ben bir at satın almak istiyorum.” dedi.
فَقَالَ لَهُ رَسُول الله: عَلَيْك بِهِ كميتاً وأدهم أقراح ارثم محجل ثَلَاث طليق الْيُمْنَى
Bunun üzerine Resûlullah ona: “Alnı akıtmalı, burnunda beyazlık bulunan, üç ayağı sekili ve sağ [ön/arka] ayağı sekisiz olan doru veya yağız ata sarıl.” buyurdu.
وَأخرج أَبُو عُبَيْدَة وَابْن أبي شيبَة عَن عَطاء ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِن خير الْخَيل الحو
Ebû Ubeyde ve İbn Ebî Şeybe'nin Atâ radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Şüphesiz atların en hayırlısı yağız al (ahva) olanıdır.” buyurmuştur.
وَأخرج ابْن عَرَفَة عَن نَافِع بن جُبَير ﵁ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ الْيمن فِي الْخَيل فِي كل احوى احم
İbn Arefe'nin Nâfi‘ b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur: “Atlardaki bereket, her koyu doru ve yağız al olandadır.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ كَانَ رَسُول الله ﷺ يكره الشكال من الْخَيل
İbn Ebî Şeybe, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve İbn Mâce'nin Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem atlarda şekâli (sağ ön ile sol arka yahut sol ön ile sağ arka ayağının sekili olmasını) hoş karşılamazdı.”
وَأخرج أَحْمد وَالتِّرْمِذِيّ وَصَححهُ وَابْن ماجة وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن أبي قَتَادَة ﵁ أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: خير الْخَيل الأدهم الأقرح المحجل الأرثم طلق الْيَد الْيُمْنَى فَإِن لم يكن ادهم فكميت على هَذِه النِّسْبَة
Ahmed, sahih olduğunu belirterek Tirmizî, İbn Mâce ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in Ebû Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Atların en hayırlısı; alnında küçük akıtma bulunan, ayakları sekili, burnunda beyazlık olan ve sağ ön ayağı sekisiz yağız attır. Şayet yağız olmazsa, bu nitelikleri taşıyan doru attır.”
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن عقبَة بن عَامر ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِذا أردْت أَن تغتزي فاشتري فرسا أدهم أغر محجلاً مُطلق الْيُمْنَى فَإنَّك تغنم وتسلم
Taberânî ile sahih olduğunu belirterek Hâkim'in Ukbe b. Âmir radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Gazaya çıkmak istediğin zaman alnı akıtmalı, ayakları sekili ve sağ ayağı sekisiz yağız bir at satın al; böylece ganimet elde eder ve esenlikte kalırsın.”
وَأخرج سعد والحرث بن أبي أُسَامَة وَأَبُو يعلى وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن قَانِع فِي مُعْجَمه وَالطَّبَرَانِيّ وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مَنْدَه وَالرُّويَانِيّ فِي مُسْنده وَابْن مرْدَوَيْه وَابْن عَسَاكِر عَن يزِيد بن عبد الله بن عريب عَن أَبِيه عَن جده عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: فِي قَوْله {وَآخَرين من دونهم لَا تَعْلَمُونَهُم الله يعلمهُمْ} قَالَ: هم الْجِنّ وَلَا يخبل الشَّيْطَان إنْسَانا فِي دَاره فرس عَتيق
Sa‘d, el-Hâris b. Ebî Üsâme, Ebû Ya‘lâ, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Mu‘cem'inde İbn Kâni‘, Taberânî, Ebü'ş-Şeyh, İbn Mende, Müsned'inde Rûyânî, İbn Merdûye ve İbn Asâkir'in Yezîd b. Abdillâh b. Ureyb'den, onun babasından, onun da dedesinden rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: {وَآخَرين من دونهم لَا تَعْلَمُونَهُم الله يعلمهُمْ} “Onlardan başka sizin bilmediğiniz, Allah'ın bildiği diğerlerini de [korkutasınız diye].” ayeti hakkında şöyle buyurmuştur: “Onlar cinlerdir. Evinde asil bir at bulunan hiçbir kimseye şeytan delilik/cinnet veremez.”
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن أبي الْهدى عَن أَبِيه عَمَّن حَدثهُ عَن النَّبِي ﷺ فِي قَوْله {وَآخَرين من دونهم لَا تَعْلَمُونَهُم} قَالَ: هم الْجِنّ فَمن ارْتبط حصاناً من الْخَيل لم يَتَخَلَّل منزله شَيْطَان
Ebü'ş-Şeyh'in Ebü'l-Hüdâ'dan, onun babasından, onun da kendisine nakleden kimseden, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre: {وَآخَرين من دونهم لَا تَعْلَمُونَهُم} “Onlardan başka sizin bilmediğiniz diğerlerini de...” ayeti hakkında şöyle buyurmuştur: “Onlar cinlerdir. Kim bir at besleyip bağlarsa, evine şeytan sokulamaz.”
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن سُلَيْمَان بن مُوسَى ﵁ فِي قَوْله {وَآخَرين من دونهم لَا تَعْلَمُونَهُم الله يعلمهُمْ} وَلنْ يخبل الشَّيْطَان إنْسَانا فِي دَاره فرس عَتيق
İbnü'l-Münzir'in Süleyman b. Mûsâ radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {وَآخَرين من دونهم لَا تَعْلَمُونَهُم الله يعلمهُمْ} “Onlardan başka sizin bilmediğiniz, Allah'ın bildiği diğerlerini de...” ayeti hakkında: “Evinde asil bir at bulunan hiçbir kimseye şeytan delilik veremez.” demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَآخَرين من دونهم} يَعْنِي الشَّيْطَان لَا يَسْتَطِيع نَاصِيَة فرس لِأَن النَّبِي ﷺ قَالَ الْخَيل مَعْقُود فِي نَوَاصِيهَا الْخَيْر فَلَا يستطيعه شَيْطَان أبدا
Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, {وَآخَرين من دونهم} “Onlardan başka diğerlerini...” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Şeytanı kastetmektedir; o bir atın alnına güç yetiremez. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Atların alınlarına hayır bağlanmıştır.' buyurmuştur. Dolayısıyla şeytan ona asla güç yetiremez.”
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وَآخَرين من دونهم} قَالَ: قُرَيْظَة
Feryâbî, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {وَآخَرين من دونهم} “Onlardan başka diğerlerini...” ifadesi hakkında: “Kurayza [oğullarıdır].” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مقَاتل فِي قَوْله {وَآخَرين من دونهم لَا تَعْلَمُونَهُم} قَالَ: يَعْنِي الْمُنَافِقين {الله يعلمهُمْ} يَقُول: الله يعلم مَا فِي قُلُوب الْمُنَافِقين من النِّفَاق الَّذِي يسرون
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mukātil'den rivayet ettiğine göre o, {وَآخَرين من دونهم لَا تَعْلَمُونَهُم} “Onlardan başka sizin bilmediğiniz diğerlerini...” ayeti hakkında: “Münafıkları kastetmektedir.” demiştir. {الله يعلمهُمْ} “Allah onları bilir.” ayeti hakkında da: “Allah, münafıkların kalplerinde gizledikleri nifakı bilir.” demektedir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله {وَآخَرين من دونهم لَا تَعْلَمُونَهُم الله يعلمهُمْ} قَالَ: هَؤُلَاءِ المُنَافِقُونَ لَا تَعْلَمُونَهُم لأَنهم مَعكُمْ يَقُولُونَ: لَا إِلَه إِلَّا الله ويغزون مَعكُمْ
İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {وَآخَرين من دونهم لَا تَعْلَمُونَهُم الله يعلمهُمْ} “Onlardan başka sizin bilmediğiniz, Allah'ın bildiği diğerlerini de...” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Bunlar münafıklardır. Onları bilemezsiniz, çünkü sizinle beraberdirler; 'Lâ ilâhe illallah' derler ve sizinle birlikte savaşa çıkarlar.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {وَآخَرين من دونهم} قَالَ: أهل فَارس
İbn Ebî Hâtim'in Süddî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {وَآخَرين من دونهم} “Onlardan başka diğerlerini...” ifadesi hakkında: “Fars ehlidir.” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن سُفْيَان ﵁ فِي قَوْله {وَآخَرين من دونهم} قَالَ: قَالَ ابْن الْيَمَان ﵁: هم الشَّيَاطِين الَّتِي فِي الدّور
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Süfyân radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {وَآخَرين من دونهم} “Onlardan başka diğerlerini...” ayeti hakkında: “İbnü'l-Yemân radıyallâhu anh: 'Onlar evlerde bulunan şeytanlardır.' dedi.” demiştir.
الْآيَة ٦١
61. Ayet
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وَإِن جنحوا للسلم} قَالَ: قُرَيْظَة
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {وَإِن جنحوا للسلم} “Eğer onlar barışa yanaşırlarsa...” ayeti hakkında: “Kurayza [oğullarıdır].” demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {وَإِن جنحوا للسلم فاجنح لَهَا} قَالَ: نزلت فِي بني قُرَيْظَة نسختها (فَلَا تهنوا وَتَدعُوا إِلَى السّلم
Ebü'ş-Şeyh'in Süddî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {وَإِن جنحوا للسلم فاجنح لَهَا} “Eğer onlar barışa yanaşırlarsa sen de ona yanaş...” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Benî Kurayza hakkında inmiştir; onu, (فَلَا تهنوا وَتَدعُوا إِلَى السّلم
) (مُحَمَّد الْآيَة ٣٥) إِلَى آخر الْآيَة
) (Muhammed 35. ayet) ayetin sonuna kadar olan kısım neshetmiştir.”
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عبد الرَّحْمَن بن أَبْزي ﵁ أَن النَّبِي كَانَ يقْرَأ {وَإِن جنحوا للسلم}
İbn Merdûye'nin Abdurrahman b. Ebzâ radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem], {وَإِن جنحوا للسلم} “Eğer onlar barışa yanaşırlarsa...” şeklinde okurdu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَإِن جنحوا للسلم} قَالَ: الطَّاعَة
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, {وَإِن جنحوا للسلم} “Eğer onlar barışa yanaşırlarsa...” ayeti hakkında: “İtaattir.” demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَإِن جنحوا للسلم فاجنح لَهَا} قَالَ: إِن رَضوا فارض
Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, {وَإِن جنحوا للسلم فاجنح لَهَا} “Eğer onlar barışa yanaşırlarsa sen de ona yanaş...” ayeti hakkında: “Eğer razı olurlarsa sen de razı ol.” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {وَإِن جنحوا للسلم فاجنح لَهَا} يَقُول: إِذا أَرَادوا الصُّلْح فأرده
İbn Ebî Hâtim'in Süddî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {وَإِن جنحوا للسلم فاجنح لَهَا} “Eğer onlar barışa yanaşırlarsa sen de ona yanaş...” ayeti hakkında: “Eğer barış isterlerse sen de onu iste.” demektedir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre
أَنه قَرَأَ وَإِن جنحوا للسلم يَعْنِي بالخفض وَهُوَ الصُّلْح
O, [kelimeyi] esre ile (es-Silm şeklinde) okumuştur; bu da barış demektir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُبشر بن عبيد ﵄ أَنه قَرَأَ وَإِن جنحوا للسلم يَعْنِي بِفَتْح السِّين يَعْنِي الصُّلْح
İbn Ebî Hâtim'in Mübeşşir b. Ubeyd radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, [kelimeyi] sîn harfinin fethasıyla (es-Selm şeklinde) okumuştur; yani barış demektir.
وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَإِن جنحوا للسلم فاجنح لَهَا} قَالَ: نسختها هَذِه الْآيَة (قَاتلُوا الَّذين لَا يُؤمنُونَ بِاللَّه وَلَا بِالْيَوْمِ الآخر) (التَّوْبَة الْآيَة ٢٩) إِلَى قَوْله (صاغرون)
Ebû Ubeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, {وَإِن جنحوا للسلم فاجنح لَهَا} “Eğer onlar barışa yanaşırlarsa sen de ona yanaş...” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Bu ayeti, (Tevbe 29. ayet) (قَاتلُوا الَّذين لَا يُؤمنُونَ بِاللَّه وَلَا بِالْيَوْمِ الآخر) 'den başlayıp (صاغرون) 'a kadar olan şu ayet neshetmiştir.”
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر والنحاس فِي ناسخه وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وَإِن جنحوا للسلم} أَي الصُّلْح {فاجنح لَهَا} قَالَ: كَانَت قبل بَرَاءَة وَكَانَ النَّبِي يوادع النَّاس إِلَى أجل فإمَّا أَن يسلمُوا وَإِمَّا أَن يقاتلهم ثمَّ نسخ ذَلِك فِي بَرَاءَة فَقَالَ (اقْتُلُوا الْمُشْركين حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ) (التَّوْبَة الْآيَة ٥) وَقَالَ: (قَاتلُوا الْمُشْركين كَافَّة) (التَّوْبَة الْآيَة ٣٦) نبذ إِلَى كل ذِي عهد عَهده وَأمره أَن يقاتلهم حَتَّى يَقُولُوا لَا إِلَه إِلَّا الله ويسلموا وَأَن لَا يقبلُوا مِنْهُم إِلَّا ذَلِك وكل عهد كَانَ فِي هَذِه السُّورَة وَغَيرهَا وكل صلح يُصَالح بِهِ الْمُسلمُونَ الْمُشْركين يتواعدون بِهِ فَإِن بَرَاءَة جَاءَت بنسخ ذَلِك فَأمر بقتالهم قبلهَا على كل حَال حَتَّى يَقُولُوا لَا إِلَه إِلَّا الله
Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir, Nâsih'inde Nehhas ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {وَإِن جنحوا للسلم} “Eğer onlar barışa yanaşırlarsa...” yani sulha, {فاجنح لَهَا} “...sen de ona yanaş.” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Bu, Berâe (Tevbe) Suresi'nden önceydi; Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] insanlarla belirli bir süreye kadar barış yapar, onlar ya müslüman olurlar ya da onlarla savaşırdı. Sonra bu durum Berâe Suresi'nde neshedildi ve (اقْتُلُوا الْمُشْركين حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ) (Tevbe 5. ayet) ile (قَاتلُوا الْمُشْركين كَافَّة) (Tevbe 36. ayet) buyruldu. Her ahit sahibine ahdi geri atıldı ve 'Lâ ilâhe illallah' deyip müslüman oluncaya kadar onlarla savaşması, bundan başkasını onlardan kabul etmemesi emredildi. Bu surede ve diğerlerinde bulunan her ahit ve müslümanların müşriklerle belirli bir süre için yaptığı her sulh anlaşması, Berâe Suresi'nin gelmesiyle neshedilmiştir. Böylece [Berâe Suresi gelmeden] önce de sonra da 'Lâ ilâhe illallah' deyinceye kadar onlarla her halükarda savaşılması emredildi.”
الْآيَات ٦٢ - ٦٣
62 - 63. Ayetler
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وَأَن يُرِيدُوا أَن يخدعوك} قَالَ: قُرَيْظَة
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {وَأَن يُرِيدُوا أَن يخدعوك} “Eğer seni aldatmak isterlerse...” ayeti hakkında: “Kurayza [oğullarıdır].” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {هُوَ الَّذِي أيدك بنصره وَبِالْمُؤْمِنِينَ} قَالَ: الْأَنْصَار
İbn Ebî Hâtim'in Süddî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {هُوَ الَّذِي أيدك بنصره وَبِالْمُؤْمِنِينَ} “Seni yardımıyla ve müminlerle destekleyen O'dur.” ayeti hakkında: “Ensâr[dır].” demiştir.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن النُّعْمَان بن بشير ﵁ فِي قَوْله {هُوَ الَّذِي أيدك بنصره وَبِالْمُؤْمِنِينَ} الْآيَة قَالَ: نزلت فِي الْأَنْصَار
İbn Merdûye'nin Nu‘mân b. Beşîr radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {هُوَ الَّذِي أيدك بنصره وَبِالْمُؤْمِنِينَ} “Seni yardımıyla ve müminlerle destekleyen O'dur...” ayeti hakkında: “Ensâr hakkında inmiştir.” demiştir.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {هُوَ الَّذِي أيدك بنصره وَبِالْمُؤْمِنِينَ} قَالَ: هم الْأَنْصَار
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, {هُوَ الَّذِي أيدك بنصره وَبِالْمُؤْمِنِينَ} “Seni yardımıyla ve müminlerle destekleyen O'dur.” ayeti hakkında: “Onlar Ensâr'dır.” demiştir.
وَأخرج ابْن عساكرعن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: مَكْتُوب على الْعَرْش: لَا إِلَه إِلَّا أَنا وحدي لَا شريك لي مُحَمَّد عَبدِي ورسولي أيدته بعلي وَذَلِكَ قَوْله {هُوَ الَّذِي أيدك بنصره وَبِالْمُؤْمِنِينَ}
İbn Asâkir'in Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Arş üzerinde şöyle yazılıdır: Benden başka ilah yoktur, bir ve tekim, ortağım yoktur. Muhammed kulum ve elçimdir, onu Ali ile destekledim. İşte bu, O'nun: {هُوَ الَّذِي أيدك بنصره وَبِالْمُؤْمِنِينَ} 'Seni yardımıyla ve müminlerle destekleyen O'dur.' sözüdür.”
وَأخرج ابْن الْمُبَارك وَابْن أبي شيبَة وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي كتاب الاخوان وَالنَّسَائِيّ وَالْبَزَّار وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الْإِيمَان عَن ابْن مَسْعُود ﵁
İbnü'l-Mübârek, İbn Ebî Şeybe, Kitâbü'l-İhvân'da İbn Ebi'd-Dünyâ, Nesâî, Bezzâr, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakī'nin İbn Mes‘ûd radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre
أَن هَذِه الْآيَة نزلت فِي المتحابين {لَو أنفقت مَا فِي الأَرْض جَمِيعًا مَا ألفت بَين قُلُوبهم وَلَكِن الله ألف بَينهم}
Şu ayet birbirini sevenler hakkında inmiştir: {لَو أنفقت مَا فِي الأَرْض جَمِيعًا مَا ألفت بَين قُلُوبهم وَلَكِن الله ألف بَينهم} “Yeryüzünde olanların hepsini harcasaydın bile onların kalplerini uzlaştıramazdın; fakat Allah onların arasını uzlaştırdı.”
وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب وَاللَّفْظ لَهُ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ قرَابَة الرَّحِم تقطع ومنة الْمُنعم تكفر وَلم نر مثل تقَارب الْقُلُوب
Ebû Ubeyd, İbnü'l-Münzir, Ebü'ş-Şeyh ve lafız kendisine ait olmak üzere Şuab'da Beyhakī'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Akrabalık bağı koparılabilir, iyilik edenin iyiliği inkâr edilebilir; fakat kalplerin birbirine ısınması ve yakınlaşması gibisini görmedik.”
يَقُول الله {لَو أنفقت مَا فِي الأَرْض جَمِيعًا مَا ألفت بَين قُلُوبهم وَلَكِن الله ألف بَينهم} وَذَلِكَ مَوْجُود فِي الشّعْر قَالَ الشَّاعِر: إِذا مت ذُو الْقُرْبَى إِلَيْك برحمه فغشك وَاسْتغْنى فَلَيْسَ بِذِي رحم وَلَكِن ذَا الْقُرْبَى الَّذِي ان دَعوته أجَاب: وَمن يَرْمِي العدوّ الَّذِي ترمي وَمن ذَلِك قَول الْقَائِل: وَلَقَد صَحِبت النَّاس ثمَّ خبرتهم وبلوت مَا وصلوا من الْأَسْبَاب فَإِذا الْقَرَابَة لَا تقرب قَاطعا وَإِذ المودّة أقرب الْأَسْبَاب قَالَ الْبَيْهَقِيّ: هَكَذَا وجدته مَوْصُولا بقول ابْن عَبَّاس ﵄ وَلَا أَدْرِي قَوْله وَذَلِكَ مَوْجُود فِي الشّعْر من قَوْله أَو من قبل من قبله من الروَاة
Allah Teâlâ şöyle buyurur: {لَو أنفقت مَا فِي الأَرْض جَمِيعًا مَا ألفت بَين قُلُوبهم وَلَكِن الله ألف بَينهم} “Yeryüzünde olanların hepsini harcasaydın bile onların kalplerini uzlaştıramazdın; fakat Allah onların arasını uzlaştırdı.” Bu [durum] şiirde de mevcuttur. Şair şöyle demiştir: “Akraba sana hısımlığıyla yaklaşır da ardından seni aldatır ve sana karşı müstağni davranırsa, artık o akraba değildir. Asıl akraba, çağırdığın vakit sana icabet eden ve senin hedef aldığın düşmanı hedef alandır.” Yine bir şairin şu sözü de bu kabildendir: “İnsanlarla arkadaşlık ettim, sonra onları tecrübe ettim ve kurdukları bütün bağları sınadım. Bir de gördüm ki akrabalık, bağları koparan kimseyi yaklaştırmıyor; sevgi ise bağların en yakını imiş.” Beyhakī şöyle demiştir: “Bunu İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın sözüne bitişik olarak böylece buldum; fakat ‘Bu [durum] şiirde de mevcuttur’ sözünün onun kendi sözünden mi yoksa ondan önceki râvilerden mi kaynaklandığını bilemiyorum.”
وَأخرج ابْن الْمُبَارك وَعبد الرَّزَّاق وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: النِّعْمَة تكفر وَالرحم يقطع وَإِن الله تَعَالَى إِذا قَارب بَين الْقُلُوب لم يزحزحها شَيْء ثمَّ تَلا {لَو أنفقت مَا فِي الأَرْض جَمِيعًا مَا ألفت بَين قُلُوبهم} الْآيَة
İbnü'l-Mübârek, Abdürrezzâk, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, Hâkim ve Beyhakī'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Nimet nankörlükle karşılanabilir, akrabalık bağı kesilebilir; fakat Allah Teâlâ kalpleri birbirine yaklaştırıp kaynaştırdığı zaman artık hiçbir şey onları birbirinden ayıramaz.” Sonra: {لَو أنفقت مَا فِي الأَرْض جَمِيعًا مَا ألفت بَين قُلُوبهم} “Yeryüzünde olanların hepsini harcasaydın bile onların kalplerini uzlaştıramazdın...” ayetini okudu.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ قَالَ: إِذا لَقِي الرجل أَخَاهُ فصافحه تحاتت الذُّنُوب بَينهمَا كَمَا ينثر الرّيح الْوَرق
İbn Ebî Şeybe, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Kişi din kardeşiyle karşılaşıp onunla musafaha ettiği zaman, rüzgârın yaprakları dökmesi gibi ikisi arasındaki günahlar dökülür.”
فَقَالَ رجل: إِن هَذَا من الْعَمَل الْيَسِير
Bunun üzerine bir adam: “Doğrusu bu pek kolay bir ameldir.” dedi.
فَقَالَ: ألم تسمع الله قَالَ {لَو أنفقت مَا فِي الأَرْض جَمِيعًا مَا ألفت بَين قُلُوبهم وَلَكِن الله ألف بَينهم}
[Mücâhid] şöyle dedi: “Allah'ın: {لَو أنفقت مَا فِي الأَرْض جَمِيعًا مَا ألفت بَين قُلُوبهم وَلَكِن الله ألف بَينهم} 'Yeryüzünde olanların hepsini harcasaydın bile onların kalplerini uzlaştıramazdın; fakat Allah onların arasını uzlaştırdı.' buyurduğunu işitmedin mi?”
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الْأَوْزَاعِيّ قَالَ: كتب إِلَيّ قَتَادَة: إِن يكن الدَّهْر فرق بَيْننَا فَإِن ألفة الله الَّذِي ألف بَين الْمُسلمين قريب
Ebü'ş-Şeyh'in Evzâî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Katâde bana şöyle yazdı: “Zaman bizi birbirinden ayırmış olsa da Allah'ın müslümanları birbiriyle kaynaştırdığı ülfet yakındır.”
الْآيَة ٦٤
64. Ayet
وَأخرج الْبَزَّار عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: لما أسلم عمر ﵁ قَالَ الْمُشْركُونَ: قد انتصف الْقَوْم منا الْيَوْم وَأنزل الله {يَا أَيهَا النَّبِي حَسبك الله وَمن اتبعك من الْمُؤمنِينَ}
Bezzâr'ın İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Ömer radıyallâhu anh müslüman olduğunda müşrikler: 'Bu kavim bugün bizden hakkını aldı/bize denk oldu.' dediler ve Allah: {يَا أَيهَا النَّبِي حَسبك الله وَمن اتبعك من الْمُؤمنِينَ} 'Ey Peygamber! Sana ve sana uyan müminlere Allah yeter.' ayetini indirdi.”
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لما أسلم مَعَ النَّبِي ﷺ تِسْعَة وَثَلَاثُونَ رجلا وَامْرَأَة ثمَّ إِن عمر ﵁ أسلم فصاروا أَرْبَعِينَ فَنزل {يَا أَيهَا النَّبِي حَسبك الله وَمن اتبعك من الْمُؤمنِينَ}
Taberânî, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte otuz dokuz erkek ve bir kadın müslüman olmuştu; sonra Ömer radıyallâhu anh da müslüman olunca kırk kişi oldular. Bunun üzerine: {يَا أَيهَا النَّبِي حَسبك الله وَمن اتبعك من الْمُؤمنِينَ} 'Ey Peygamber! Sana ve sana uyan müminlere Allah yeter.' ayeti indi.”
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن سعيد بن جُبَير رَضِي اله عَنهُ قَالَ: لما أسلم مَعَ النَّبِي ﷺ ثَلَاثَة وَثَلَاثُونَ رجلا وست نسْوَة ثمَّ أسلم مَعَ النَّبِي ﷺ عمرنزلت {يَا أَيهَا النَّبِي حَسبك الله} الْآيَة
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte otuz üç erkek ve altı kadın müslüman olmuştu; sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Ömer de müslüman olunca: {يَا أَيهَا النَّبِي حَسبك الله} 'Ey Peygamber! Sana Allah yeter...' ayeti indi.”
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن سعيد بن الْمسيب ﵁ قَالَ: لما أسلم عمر ﵁ أنزل الله فِي إِسْلَامه {يَا أَيهَا النَّبِي حَسبك الله}
Ebü'ş-Şeyh'in Saîd b. el-Müseyyeb radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Ömer radıyallâhu anh müslüman olduğu zaman Allah onun müslüman oluşu hakkında: {يَا أَيهَا النَّبِي حَسبك الله} 'Ey Peygamber! Sana Allah yeter.' ayetini indirdi.”
وَأخرج ابْن إِسْحَق وَابْن أبي حَاتِم عَن الزُّهْرِيّ ﵁ فِي قَوْله {يَا أَيهَا النَّبِي حَسبك الله وَمن اتبعك من الْمُؤمنِينَ} قَالَ: فَقَالَ: نزلت فِي الْأَنْصَار
İbn İshak ve İbn Ebî Hâtim'in Zührî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {يَا أَيهَا النَّبِي حَسبك الله وَمن اتبعك من الْمُؤمنِينَ} “Ey Peygamber! Sana ve sana uyan müminlere Allah yeter.” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Ensâr hakkında indi.”
وَأخرج البُخَارِيّ فِي تَارِيخه وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن الشّعبِيّ ﵁ فِي قَوْله {يَا أَيهَا النَّبِي حَسبك الله وَمن اتبعك من الْمُؤمنِينَ} قَالَ: حَسبك الله وحسبك من اتبعك
Buhârî Târîh'inde, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Şa‘bî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {يَا أَيهَا النَّبِي حَسبك الله وَمن اتبعك من الْمُؤمنِينَ} “Ey Peygamber! Sana ve sana uyan müminlere Allah yeter.” ayeti hakkında: “Allah sana yeter ve sana tâbi olan kimseler de sana yeter [demektir].” demiştir.