وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله {فاضربوا فَوق الْأَعْنَاق} يَقُول: اضربوا الرّقاب
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in ed-Dahhâk radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {فاضربوا فَوق الْأَعْنَاق} “artık boyunların üzerlerine vurun” sözü hakkında: “Boyunlara vurun” demektedir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {واضربوا مِنْهُم كل بنان} قَالَ: كل مفصل
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre {واضربوا مِنْهُم كل بنان} “onların bütün parmaklarına vurun” sözü hakkında: “Bütün eklemlerine” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْأَوْزَاعِيّ ﵁ فِي قَوْله {واضربوا مِنْهُم كل بنان} قَالَ: أضْرب مِنْهُ الْوَجْه وَالْعين وارمه بشهاب من نَار
İbn Ebî Hâtim'in el-Evzâî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre {واضربوا مِنْهُم كل بنان} “onların bütün parmaklarına vurun” sözü hakkında: “Onun yüzüne ve gözüne vur ve ona ateşten bir alev fırlat” demiştir.
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله تَعَالَى {واضربوا مِنْهُم كل بنان} قَالَ: أَطْرَاف الْأَصَابِع وبلغة هُذَيْل الْجَسَد كُله
et-Tastî'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona: “Bana Yüce Allah'ın {واضربوا مِنْهُم كل بنان} “onların bütün parmaklarına vurun” sözünü haber ver” dedi. O da: “Parmak uçlarıdır; Hüzeyl lehçesinde ise bütün bedendir” dedi.
قَالَ: فأنشدني فِي كلتيهما قَالَ: نعم أما أَطْرَاف الْأَصَابِع فَقَوْل عنترة الْعَبْسِي: فَنعم فوارس الهيجاء قومِي إِذا علق الأعنة بالبنان وَقَالَ الْهُذلِيّ فِي الْجَسَد: لَهَا أَسد شاكي البنان مقذف لَهُ لبد أَظْفَاره لم تقلم وَأخرج عبد بن حميد وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي دَاوُد الْمَازِني ﵁ قَالَ:
[Nâfi']: “Bana her ikisi hakkında da şiir oku” dedi. O da: “Evet, parmak uçları için Antere el-Absî'nin şu sözüdür: ‘Dizginler parmak uçlarına takıldığında kavmim savaşın ne güzel süvarileridir.’ Beden anlamında ise Hüzeylî şöyle demiştir: ‘Onun için güçlü bedenli, atılgan, yeleleri olan ve tırnakları kesilmemiş bir aslan vardır’” dedi. Abd b. Humeyd ve İbn Merdeveyh'in Ebû Dâvûd el-Mâzinî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:
بَينا أَنا أتبع رجلا من الْمُشْركين يَوْم بدر فاهويت إِلَيْهِ بسيفي فَوَقع رَأسه قبل أَن يصل سَيفي إِلَيْهِ فَعرفت أَن قد قَتله غَيْرِي
Bedir günü müşriklerden bir adamı takip ediyordum. Kılıcımla ona hamle yaptım, fakat kılıcım ona ulaşmadan önce başı yere düştü. Böylece onu benden başkasının öldürdüğünü anladım.
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة ﵁ {فاضربوا فَوق الْأَعْنَاق واضربوا مِنْهُم كل بنان} قَالَ: مَا وَقعت يَوْمئِذٍ ضَرْبَة إِلَّا بِرَأْس أَو وَجه أَو مفصل
Abd b. Humeyd'in Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre {فاضربوا فَوق الْأَعْنَاق واضربوا مِنْهُم كل بنان} “artık boyunların üzerlerine vurun ve onların bütün parmaklarına vurun” [ayeti] hakkında: “O gün bir başa, bir yüze veya bir ekleme isabet etmeyen hiçbir darbe vurulmadı” demiştir.
الْآيَات ١٥ - ١٦
15-16. Ayetler
أخرج البُخَارِيّ فِي تَارِيخه وَالنَّسَائِيّ وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن نَافِع ﵁ أَنه سَأَلَ ابْن عمر ﵄ قَالَ: إِنَّا قوم لَا نثبت عِنْد قتال عدونا وَلَا نَدْرِي من الفئة أمامنا أَو عسكرنا فَقَالَ لي: الفئة رَسُول الله ﷺ
Buhârî Târîh'inde, Nesâî, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh'in Nâfi' radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'ya sorup şöyle demiştir: “Biz düşmanımızla savaşırken sebat edemeyen bir topluluğuz; [sığınacağımız] birliğin önümüzde mi yoksa ordumuz mu olduğunu bilmiyoruz.” Bunun üzerine bana: “[O] birlik Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'dir” dedi.
فَقلت: إِن الله تَعَالَى يَقُول {إِذا لَقِيتُم الَّذين كفرُوا زحفاً فَلَا تولوهم الأدبار} قَالَ: إِنَّمَا أنزلت هَذِه الْآيَة فِي أهل بدر لَا قبلهَا وَلَا بعْدهَا
Bunun üzerine ben: “Yüce Allah {إِذا لَقِيتُم الَّذين كفرُوا زحفاً فَلَا تولوهم الأدبار} “Kâfirlerle toplu halde karşılaştığınız zaman onlara arkalarınızı dönmeyin” buyuruyor” dedim. O da: “Bu ayet sadece Bedir ehli hakkında indirilmiştir; ne ondan önce ne de ondan sonradır” dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم والنحاس فِي ناسخه وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ ﵁ فِي قَوْله {وَمن يولهم يَوْمئِذٍ دبره} قَالَ: إِنَّهَا كَانَت لأهل بدر خَاصَّة
Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, en-Nâsih'inde en-Nehhâs, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdeveyh ve el-Hâkim'in Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre {وَمن يولهم يَوْمئِذٍ دبره} “Kim o gün onlara arkasını dönerse” sözü hakkında: “Bu, özellikle Bedir ehli içindi” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير عَن أبي نَضرة ﵁ فِي قَوْله {وَمن يولهم يَوْمئِذٍ دبره} الْآيَة
İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr'in Ebû Nadre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {وَمن يولهم يَوْمئِذٍ دبره} “Kim o gün onlara arkasını dönerse...” ayeti hakkında
قَالَ: نزلت يَوْم بدر وَلم يكن لَهُم أَن ينحازوا وَلَو انحازوا لم ينحازوا إِلَّا للْمُشْرِكين
şöyle demiştir: “Bedir günü indi. Onların geri çekilme hakları yoktu; şayet geri çekilselerdi ancak müşriklere [doğru] çekilirlerdi.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن عمر بن الْخطاب ﵁ قَالَ: لَا تغرنكم هَذِه الْآيَة فَإِنَّهَا كَانَت يَوْم بدر وَأَنا فِئَة لكل مُسلم
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Bu ayet sizi yanıltmasın; zira o Bedir günündeydi ve ben her Müslümanın [sığınacağı] birliğiyim.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: ذاكم يَوْم بدر لأَنهم كَانُوا مَعَ رَسُول الله ﷺ
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o ayet hakkında: “O Bedir günüdür, çünkü onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdiler” demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي الْآيَة قَالَ: نزلت فِي أهل بدر خَاصَّة مَا كَانَ لَهُم أَن يهزموا عَن رَسُول الله ﷺ ويتركوه
Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o ayet hakkında şöyle demiştir: “Özellikle Bedir ehli hakkında indi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından bozguna uğrayıp kaçmaları ve onu bırakmaları onlara helal değildi.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر والنحاس فِي ناسخه وَأَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله {وَمن يولهم يَوْمئِذٍ دبره} قَالَ: إِنَّمَا كَانَت يَوْم بدر خَاصَّة لَيْسَ الْفِرَار من الزَّحْف من الْكَبَائِر
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, en-Nâsih'inde en-Nehhâs ve Ebü'ş-Şeyh'in el-Hasan radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre {وَمن يولهم يَوْمئِذٍ دبره} “Kim o gün onlara arkasını dönerse” sözü hakkında: “Bu sadece Bedir günündeydi; savaştan kaçmak büyük günahlardan değildir” demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن عِكْرِمَة ﵁ فِي قَوْله {وَمن يولهم يَوْمئِذٍ دبره} قَالَ: ذَاك فِي يَوْم بدر
İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh'in İkrime radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre {وَمن يولهم يَوْمئِذٍ دبره} “Kim o gün onlara arkasını dönerse” sözü hakkında: “Bu, Bedir günündeydi” demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق فِي المُصَنّف وَابْن أبي شيبَة وَابْن جرير عَن الضَّحَّاك ﵁ قَالَ: إِنَّمَا كَانَ يَوْم بدر وَلم يكن للْمُسلمين فِئَة ينحازون إِلَيْهَا
Abdurrezzâk el-Musannef'te, İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr'in ed-Dahhâk radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Bu ancak Bedir günündeydi ve Müslümanların sığınacakları başka bir birlik yoktu.”
وَأخرج عبد الرَّزَّاق عَن قَتَادَة ﵁ {وَمن يولهم يَوْمئِذٍ دبره} قَالَ: يرَوْنَ أَن ذَلِك فِي بدر أَلا ترى أَنه يَقُول {وَمن يولهم يَوْمئِذٍ دبره}
Abdurrezzâk'ın Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre {وَمن يولهم يَوْمئِذٍ دبره} “Kim o gün onlara arkasını dönerse” sözü hakkında: “Bunun Bedir'de olduğunu kabul ediyorlar. Baksana {وَمن يولهم يَوْمئِذٍ دبره} ‘Kim o gün onlara arkasını dönerse’ buyurmaktadır” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن يزِيد بن أبي حبيب ﵁ قَالَ: أوجب الله تَعَالَى لمن فر يَوْم بدر النَّار
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Yezîd b. Ebî Habîb radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Yüce Allah Bedir günü kaçana ateşi vacip kıldı.”
قَالَ: وَمن يولهم يَوْمئِذٍ دبره إِلَى قَوْله {فقد بَاء بغضب من الله} فَلَمَّا كَانَ يَوْم أحد بعد ذَلِك قَالَ (إِنَّمَا استزلهم الشَّيْطَان بِبَعْض مَا كسبوا وَلَقَد عَفا الله عَنْهُم) (آل عمرَان الْآيَة ١٥٥) ثمَّ كَانَ يَوْم حنين بعد ذَلِك بِسبع سِنِين فَقَالَ (ثمَّ وليتم مُدبرين) (التَّوْبَة الْآيَة ٢٥)
[Yezîd] dedi ki: “{وَمن يولهم يَوْمئِذٍ دبره} ‘Kim o gün onlara arkasını dönerse...’ ayetinden {فقد بَاء بغضب من الله} ‘muhakkak ki o, Allah'tan bir gazaba uğramıştır’ sözüne kadar [buyurdu]. Bundan sonra Uhud günü olunca {إِنَّمَا استزلهم الشَّيْطَان بِبَعْض مَا كسبوا وَلَقَد عَفا الله عَنْهُم} “Şeytan sırf kazandıkları bazı şeyler yüzünden onların ayağını kaydırmak istedi. Yine de Allah onları affetti” (Âl-i İmrân: 155) buyurdu. Bundan yedi yıl sonra Huneyn günü olunca da {ثمَّ وليتم مُدبرين} “Sonra arkalarınızı dönüp kaçtınız” (et-Tevbe: 25)
(ثمَّ يَتُوب الله من بعد ذَلِك على من يَشَاء) (التَّوْبَة الْآيَة ٢٧)
{ثمَّ يَتُوب الله من بعد ذَلِك على من يَشَاء} “Sonra Allah bunun ardından dilediğinin tövbesini kabul eder” (et-Tevbe: 27) buyurdu.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن سعيد بن جُبَير ﵁ فِي قَوْله {وَمن يولهم يَوْمئِذٍ دبره} قَالَ: يَعْنِي يَوْم بدر خَاصَّة مُنْهَزِمًا {إِلَّا متحرفاً لقِتَال} يَعْنِي مستطرداً يُرِيد الكرة على الْمُشْركين {أَو متحيزاً إِلَى فِئَة} يَعْنِي أَو ينحاز إِلَى أَصْحَابه من غير هزيمَة {فقد بَاء بغضب من الله} يَقُول: اسْتوْجبَ سخطاً من الله {ومأواه جَهَنَّم وَبئسَ الْمصير} فَهَذَا يَوْم بدر خَاصَّة كَأَن الله شدد على الْمُسلمين يَوْمئِذٍ ليقطع دابر الْكَافرين وَهُوَ أول قتال قَاتل فِيهِ الْمُشْركين من أهل مَكَّة
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre {وَمن يولهم يَوْمئِذٍ دبره} “Kim o gün onlara arkasını dönerse” sözü hakkında: “Yani özellikle Bedir günü hezimete uğrayarak [arkasını dönerse]; {إِلَّا متحرفاً لقِتَال} ‘savaşmak için bir tarafa çekilme hariç’, yani taktik icabı geri çekilip müşriklere tekrar saldırmayı kastederek; {أَو متحيزاً إِلَى فِئَة} ‘veya bir birliğe katılma hariç’, yani hezimete uğramaksızın arkadaşlarının yanına çekilme hariç; {فقد بَاء بغضب من الله} ‘muhakkak ki o, Allah'tan bir gazaba uğramıştır’, yani Allah'tan bir öfkeyi hak etmiştir; {ومأواه جَهَنَّم وَبئسَ الْمصير} ‘onun barınağı cehennemdir, o ne kötü varış yeridir’ [demektir]. İşte bu, özellikle Bedir günüdür. Sanki Allah o gün, kâfirlerin arkasını kesmek için Müslümanlara [hükmü] ağırlaştırmıştı. Bu, [Resûlullah'ın] Mekke ehlinden olan müşriklerle savaştığı ilk savaştı” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك ﵁ قَالَ: المتحرف: الْمُتَقَدّم فِي أَصْحَابه إِنَّه يرى غرَّة من الْعَدو فيصيبها والمتحيز: الفار إِلَى رَسُول الله ﷺ وَأَصْحَابه وَكَذَلِكَ من فر الْيَوْم إِلَى أميره وَأَصْحَابه قَالَ:
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in ed-Dahhâk radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Müteharrif (savaşmak için yön değiştiren), arkadaşlarının önüne geçen kimsedir; o düşmandan bir boşluk görür de oraya vurur. Mütehayyiz (bir birliğe katılan) ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ashabına doğru kaçan kimsedir. Bugün de komutanına ve arkadaşlarına kaçan kimse böyledir.” Dedi ki:
وَإِنَّمَا هَذِه وَعِيد من الله تَعَالَى لأَصْحَاب مُحَمَّد ﷺ إِن لَا يَفروا وَإِنَّمَا كَانَ النَّبِي ﷺ ثبتهم
“Bu, Yüce Allah'tan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına kaçmamaları için bir tehdittir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onların sebat etmelerini sağlamıştı.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن عَطاء بن أبي رَبَاح ﵁ فِي قَوْله {وَمن يولهم يَوْمئِذٍ دبره} قَالَ: هَذِه مَنْسُوخَة بِالْآيَةِ الَّتِي فِي الْأَنْفَال (الْآن خفف الله عَنْكُم) (الْأَنْفَال الْآيَة ٦٦)
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh'in Atâ b. Ebî Rabâh radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre {وَمن يولهم يَوْمئِذٍ دبره} “Kim o gün onlara arkasını dönerse” sözü hakkında: “Bu [hüküm], Enfâl'deki {الْآن خفف الله عَنْكُم} “Şimdi Allah sizden yükü hafifletti” (el-Enfâl: 66) ayetiyle neshedilmiştir” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير والنحاس فِي ناسخه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: الْفِرَار من الزَّحْف من الْكَبَائِر لِأَن الله تَعَالَى قَالَ {وَمن يولهم يَوْمئِذٍ دبره إِلَّا متحرفاً لقِتَال} الْآيَة
İbn Cerîr ve en-Nâsih'inde en-Nehhâs'ın İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Savaştan kaçmak büyük günahlardandır. Zira Yüce Allah {وَمن يولهم يَوْمئِذٍ دبره إِلَّا متحرفاً لقِتَال} “Kim o gün savaşmak için bir tarafa çekilme hali müstesna onlara arkasını dönerse...” ayetini buyurmuştur.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن ابْن عمر ﵄ قَالَ: الْفِرَار من الزَّحْف من الْكَبَائِر
İbn Ebî Şeybe'nin İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o: “Savaştan kaçmak büyük günahlardandır” demiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن سعد وَابْن أبي شيبَة وَأحمد وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ فِي الْأَدَب الْمُفْرد وَاللَّفْظ لَهُ وأو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه وَابْن ماجة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم والنحاس وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن عمر ﵄ قَالَ: كُنَّا فِي غزَاة فَحَاص النَّاس حيصه قُلْنَا: كَيفَ نلقى النَّبِي ﷺ وَقد فَرَرْنَا من الزَّحْف وَبُؤْنَا بِالْغَضَبِ فأتينا النَّبِي ﷺ قبل صَلَاة الْفجْر فَخرج فَقَالَ من الْقَوْم
Saîd b. Mansûr, İbn Sa'd, İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Abd b. Humeyd, el-Edebü'l-Müfred'de -lafız ona ait olmak üzere- Buhârî, Ebû Dâvûd, hasen olduğunu belirterek Tirmizî, İbn Mâce, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, en-Nehhâs, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdeveyh ve Şuabü'l-Îmân'da el-Beyhakî'nin İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bir seriyyede idik. İnsanlar kaçışıverdiler. [Kendi kendimize]: “Savaştan kaçmış ve gazaba uğramışken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile nasıl karşılaşacağız?” dedik. Sabah namazından önce Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldik. Dışarı çıktı ve: “Bu topluluk kimdir?” buyurdu.
فَقُلْنَا: نَحن الْفَرَّارُونَ
Biz de: “Biz kaçanlarız (ferrârûn)” dedik.
فَقَالَ: لَا بل أَنْتُم الْعَكَّارُونَ
Bunun üzerine: “Hayır, bilakis siz tekrar savaşa dönenlersiniz (akkârûn)” buyurdu.
فَقبلنَا يَده فَقَالَ: أَنا فِئَتكُمْ وَأَنا فِئَة الْمُسلمين ثمَّ قَرَأَ {إِلَّا متحرفاً لقِتَال أَو متحيزاً إِلَى فِئَة}
Biz de elini öptük. O da: “Ben sizin birliğinizim ve ben Müslümanların birliğiyim” buyurdu, sonra da {إِلَّا متحرفاً لقِتَال أَو متحيزاً إِلَى فِئَة} “savaşmak için bir tarafa çekilen veya bir birliğe katılan müstesna” [ayetini] okudu.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أُمَامَة ﵂ مولاة النَّبِي ﷺ قَالَت: كنت أوضئ النَّبِي ﷺ أفرغ على يَدَيْهِ إِذْ دخل عَلَيْهِ رجل فَقَالَ: يَا رَسُول الله أُرِيد اللحوق بأهلي فأوصني بِوَصِيَّة أحفظها عَنْك
İbn Merdeveyh'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in azatlısı Ümâme radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e abdest aldırıyor, ellerine su döküyordum. O sırada bir adam yanına girdi ve: “Ey Allah'ın Resûlü! Aileme katılmak istiyorum, bana senden aklımda tutacağım bir vasiyette bulun” dedi.
قَالَ لَا تَفِر يَوْم الزَّحْف فَإِنَّهُ من فرَّ يَوْم الزَّحْف فقد بَاء بغضب من الله ومأواه جَهَنَّم وَبئسَ الْمصير
[Resûlullah]: “Savaş günü kaçma! Çünkü kim savaş günü kaçarsa muhakkak ki Allah'tan bir gazaba uğramıştır, onun barınağı cehennemdir ve o ne kötü varış yeridir” buyurdu.
وَأخرج الشَّافِعِي وَابْن أبي شيبَة عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: من فر من اثْنَيْنِ فقد فر
eş-Şâfiî ve İbn Ebî Şeybe'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o: “İki kişiden kaçan kimse gerçekten [savaştan] kaçmış sayılır” demiştir.
وَأخرج الْخَطِيب فِي الْمُتَّفق والمفترق عَن ابْن عمر ﵄ قَالَ: لما نزلت
el-Hatîb'in el-Müttefik ve'l-Müfterik'te İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:
هَذِه الْآيَة {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا إِذا لَقِيتُم الَّذين كفرُوا زحفاً فَلَا تولوهم الأدبار} الْآيَة
{يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا إِذا لَقِيتُم الَّذين كفرُوا زحفاً فَلَا تولوهم الأدبار} “Ey iman edenler! Kâfirlerle toplu halde karşılaştığınız zaman onlara arkalarınızı dönmeyin...” ayeti indiği zaman,
قَالَ لنا رَسُول الله ﷺ قَاتلُوا كَمَا قَالَ الله
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize: “Allah'ın buyurduğu gibi savaşın” dedi.
وَأخرج أَحْمد عَن عَمْرو بن الْعَاصِ ﵁ عَن النَّبِي ﷺ أَنه استعاذ من سبع موتات
Ahmed'in Amr b. el-Âs radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yedi ölüm şeklinden [Allah'a] sığınmıştır:
موت الْفجأَة وَمن لدغ الْحَيَّة وَمن السَّبع وَمن الْغَرق وَمن الحرق وَمن أَن يخر عَلَيْهِ شَيْء وَمن الْقَتْل عِنْد فرار الزَّحْف
Ani ölüm, yılan sokması, yırtıcı hayvan [parçalaması], suda boğulma, yanarak ölme, üzerine bir şeyin çökmesi ve savaştan kaçarken öldürülme.
وَأخرج أَحْمد عَن أبي الْيُسْر ﵁ أَن رَسُول الله كَانَ يَدْعُو بهؤلاء الْكَلِمَات السَّبع يَقُول: اللَّهُمَّ إِنِّي أعوذ بك من الْهَرم وَأَعُوذ بك من الْغم وَالْغَرق والحرق وَأَعُوذ بك أَن يتخبطني الشَّيْطَان عِنْد الْمَوْت وَأَعُوذ بك أَن أَمُوت فِي سَبِيلك مُدبرا وَأَعُوذ بك أَن أَمُوت لديغاً
Ahmed'in Ebü'l-Yüsr radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah şu yedi kelime ile dua eder ve şöyle derdi: “Allah'ım! Yaşlılıktan Sana sığınırım; kederden, boğulmaktan, yanmaktan Sana sığınırım; ölüm anında şeytanın beni çarpmasından Sana sığınırım; Senin yolunda [savaştan] arkamı dönüp kaçarak ölmekten Sana sığınırım ve zehirli bir hayvan tarafından sokularak ölmekten Sana sığınırım.”
وَأخرج ابْن سعد وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن بِلَال بن يسَار عَن زيد مولى رَسُول الله ﷺ عَن أَبِيه عَن جده أَنه سمع رَسُول الله يَقُول: من قَالَ: أسْتَغْفر الله الَّذِي لَا إِلَه إِلَّا هُوَ الْحَيّ القيوم وَأَتُوب إِلَيْهِ غفر لَهُ وَإِن كَانَ فر من الزَّحْف
İbn Sa'd, Ebû Dâvûd, Tirmizî ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî'nin Bilâl b. Yesâr'dan, [o] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in azatlısı Zeyd'den, [o] babasından, [o da] dedesinden rivayet ettiğine göre o, Resûlullah'ın şöyle buyurduğunu işitmiştir: “Kim: ‘Kendisinden başka ilah olmayan, Hayy ve Kayyûm olan Allah'tan bağışlanma diler ve O'na tövbe ederim’ derse, savaştan kaçmış olsa bile bağışlanır.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله من قَالَ أسْتَغْفر الله الَّذِي لَا إِلَه إِلَّا هُوَ الْحَيّ القيوم ثَلَاثًا غفرت ذنُوبه وَإِن كَانَ فر من الزَّحْف
İbn Ebî Şeybe ve sahih olduğunu belirterek el-Hâkim'in İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah şöyle buyurmuştur: “Kim üç defa: ‘Kendisinden başka ilah olmayan, Hayy ve Kayyûm olan Allah'tan bağışlanma dilerim’ derse, savaştan kaçmış olsa bile günahları bağışlanır.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن معَاذ بن جبل ﵁ مثله مَوْقُوفا وَله حكم الرّفْع
İbn Ebî Şeybe'nin Muâz b. Cebel radıyallâhu anh'tan mevfuk olarak rivayet ettiğine göre benzeri zikredilmiştir ve bu merfu hükmündedir.
وَالله تَعَالَى أعلم
Doğrusunu Yüce Allah bilir.
الْآيَات ١٧ - ١٨
17-18. Ayetler
أخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {فَلم تَقْتُلُوهُمْ} قَالَ: لأَصْحَاب مُحَمَّد ﷺ حِين قَالَ هَذَا قتلت وَهَذَا قتلت {وَمَا رميت إِذْ رميت وَلَكِن الله رمى} قَالَ: مُحَمَّد ﷺ حِين حصب الْكفَّار
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre {فَلم تَقْتُلُوهُمْ} “Onları siz öldürmediniz” sözü hakkında: “Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı ‘Bunu ben öldürdüm, şunu ben öldürdüm’ dediği zaman [onlara hitaben denmiştir]”; {وَمَا رميت إِذْ رميت وَلَكِن الله رمى} “Attığın zaman da sen atmadın, lâkin Allah attı” sözü hakkında ise: “Kâfirlere çakıl taşlarını attığı zaman Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e [hitaptır]” demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وَمَا رميت إِذْ رميت} قَالَ: رماهم يَوْم بدر بالحصباء
Abdurrezzâk, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre {وَمَا رميت إِذْ رميت} “Attığın zaman da sen atmadın” sözü hakkında: “Bedir günü onlara çakıl taşları attı” demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة ﵁ قَالَ: مَا وَقع شَيْء من الْحَصْبَاء إِلَّا فِي عين رجل
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İkrime radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “O çakıl taşlarından bir adamın gözüne isabet etmeyen hiçbir tane düşmedi.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله {وَمَا رميت إِذْ رميت وَلَكِن الله رمى} قَالَ: هَذَا يَوْم بدر أَخذ رَسُول الله ﷺ ثَلَاث حَصَيَات فَرمى بحصاة بَين أظهرهم فَقَالَ: شَاهَت الْوُجُوه فَانْهَزَمُوا
İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre {وَمَا رميت إِذْ رميت وَلَكِن الله رمى} “Attığın zaman da sen atmadın, lâkin Allah attı” sözü hakkında şöyle demiştir: “Bu, Bedir günüdür. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem üç çakıl taşı aldı ve aralarına doğru bir çakıl taşı fırlatıp: ‘Yüzleri kara olsun!’ dedi ve [bunun üzerine düşmanlar] hezimete uğradılar.”
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن محكول ﵁ قَالَ: لما كرَّ عَليّ وَحَمْزَة على شيبَة بن ربيعَة غضب الْمُشْركُونَ وَقَالُوا: اثْنَان بِوَاحِد فاشتعل الْقِتَال فَقَالَ رَسُول الله ﷺ اللَّهُمَّ إِنَّك أَمرتنِي بِالْقِتَالِ ووعدتني النَّصْر وَلَا خلف لوعدك وَأخذ قَبْضَة من حَصى فَرمى بهَا فِي وُجُوههم فَانْهَزَمُوا بِإِذن الله تَعَالَى فَذَلِك قَوْله {وَمَا رميت إِذْ رميت وَلَكِن الله رمى}
İbn Asâkir'in Mekhûl radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ali ile Hamza, Şeybe b. Rebîa'nın üzerine hücum edince müşrikler öfkelendiler ve: ‘Bire karşı iki kişi!’ dediler ve çatışma alevlendi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: ‘Allah'ım! Sen bana savaşmayı emrettin ve bana zafer vaat ettin, Senin vaadinden dönülmez’ buyurdu ve bir avuç çakıl taşı alıp onların yüzlerine doğru attı. Yüce Allah'ın izniyle hezimete uğradılar. İşte {وَمَا رميت إِذْ رميت وَلَكِن الله رمى} “Attığın zaman da sen atmadın, lâkin Allah attı” sözü budur.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن حَكِيم بن حزَام ﵁ قَالَ لما كَانَ يَوْم بدر سمعنَا صَوتا وَقع من السَّمَاء إِلَى الأَرْض كَأَنَّهُ صَوت حَصَاة وَقعت فِي طست وَرمى رَسُول الله ﷺ بِتِلْكَ الْحَصْبَاء وَقَالَ: شَاهَت الْوُجُوه
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdeveyh'in Hakîm b. Hızâm radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Bedir günü olduğu zaman gökten yere doğru, leğene düşen bir çakıl taşının sesi gibi bir ses duyduk. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o çakıl taşlarını fırlattı ve: ‘Yüzleri kara olsun!’ buyurdu.
فَانْهَزَمْنَا فَذَلِك قَول الله تَعَالَى {وَمَا رميت إِذْ رميت} الْآيَة
Bunun üzerine hezimete uğradık. İşte Yüce Allah'ın {وَمَا رميت إِذْ رميت} “Attığın zaman da sen atmadın...” ayeti budur.”
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن جَابر رضى الله عَنهُ قَالَ: سَمِعت صَوت حَصَيَات وقعن من السَّمَاء يَوْم بدر كأنهن وقعن فِي طست فَلَمَّا اصطف النَّاس أخذهن رَسُول الله ﷺ فَرمى بِهن فِي وُجُوه الْمُشْركين فَانْهَزَمُوا فَذَلِك قَوْله {وَمَا رميت إِذْ رميت} قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ لعَلي ﵁ ناولني قَبْضَة من حَصْبَاء
Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh'in Câbir radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Bedir günü gökten, sanki bir leğene düşüyormuş gibi düşen çakıl taşlarının sesini işittim. İnsanlar saf bağlayınca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları aldı ve müşriklerin yüzlerine doğru fırlattı, onlar da hezimete uğradılar. İşte {وَمَا رميت إِذْ رميت} “Attığın zaman da sen atmadın” sözü budur.” Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ali radıyallâhu anh'a: ‘Bana bir avuç çakıl taşı ver’ buyurdu.
فَنَاوَلَهُ فَرمى بهَا فِي وُجُوه الْقَوْم فَمَا بَقِي أحد من الْقَوْم إِلَّا امْتَلَأت عَيناهُ من الْحَصْبَاء فَنزلت هَذِه الْآيَة {وَمَا رميت إِذْ رميت} الْآيَة
O da kendisine verdi; [Resûlullah] onu o topluluğun yüzlerine doğru fırlattı. O topluluktan iki gözü de çakıl taşlarıyla dolmayan hiç kimse kalmadı. Bunun üzerine {وَمَا رميت إِذْ رميت} “Attığın zaman da sen atmadın...” ayeti indi.
وَأخرج ابْن جرير عَن مُحَمَّد بن قيس وَمُحَمّد بن كَعْب الْقرظِيّ ﵄ قَالَا: لما دنا الْقَوْم بَعضهم من بعض أَخذ رَسُول الله ﷺ قَبْضَة من تُرَاب فَرمى بهَا فِي وُجُوه الْقَوْم وَقَالَ: شَاهَت الْوُجُوه
İbn Cerîr'in Muhammed b. Kays ve Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre ikisi şöyle demiştir: İki taraf birbirine yaklaşınca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir avuç toprak aldı ve o topluluğun yüzlerine doğru fırlatıp: ‘Yüzleri kara olsun!’ buyurdu.
فَدخلت فِي أَعينهم كلهم وَأَقْبل أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ يَقْتُلُونَهُمْ وَكَانَت هزيمتهم فِي رمية رَسُول الله ﷺ فَأنْزل الله {وَمَا رميت إِذْ رميت وَلَكِن الله رمى} إِلَى قَوْله {سميع عليم}
[Toprak] onların hepsinin gözlerine girdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı yönelip onları öldürmeye başladı. Onların hezimeti Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in atışında oldu. Bunun üzerine Allah {وَمَا رميت إِذْ رميت وَلَكِن الله رمى} “Attığın zaman da sen atmadın, lâkin Allah attı” sözünden {سميع عليم} “hakkıyla işiten, hakkıyla bilendir” sözüne kadar [olan kısmı] indirdi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن الْمسيب ﵁ قَالَ: لما كَانَ يَوْم أحد أَخذ أبي بن خلف يرْكض فرسه حَتَّى دنا من رَسُول الله ﷺ وَاعْترض رجال من الْمُسلمين لأبي بن خلف ليقتلوه فَقَالَ لَهُم رَسُول الله ﷺ استأخروا فاستأخروا فَأخذ رَسُول الله ﷺ حربته فِي يَده فَرمى بهَا أبي بن خلف وَكسر ضلعاً من أضلاعه فَرجع أبي بن خلف إِلَى أَصْحَابه ثقيلاً فاحتملوه حِين ولوا قافلين فطفقوا يَقُولُونَ: لَا بَأْس فَقَالَ أبي حِين قَالُوا لَهُ ذَلِك: وَالله لَو كَانَت بِالنَّاسِ لقتلتهم ألم يقل إِنِّي أَقْتلك إِن شَاءَ الله فَانْطَلق بِهِ أَصْحَابه ينعشونه حَتَّى مَاتَ بِبَعْض الطَّرِيق فدفونه قَالَ ابْن الْمسيب ﵁: وَفِي ذَلِك أنزل الله تَعَالَى {وَمَا رميت إِذْ رميت} الْآيَة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. el-Müseyyeb radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Uhud günü olunca Übey b. Halef atını koşturarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yaklaştı. Müslümanlardan bazı adamlar Übey b. Halef'i öldürmek için önüne çıktılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: ‘Geri çekilin!’ buyurdu, onlar da geri çekildiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem mızrağını eline aldı ve onu Übey b. Halef'e fırlatıp onun kaburga kemiklerinden birini kırdı. Übey b. Halef ağır yaralı olarak arkadaşlarının yanına döndü; geri dönüp giderlerken onu taşıdılar ve: ‘Bir şey yok’ demeye başladılar. Onlar kendisine böyle deyince Übey: ‘Vallahi bu yara bütün insanlarda olsaydı onları öldürürdü. O, ‘İnşallah seni öldüreceğim’ dememiş miydi?’ dedi. Arkadaşları onu sedye ile taşıyarak yola koyuldular, nihayet yolun bir yerinde öldü ve onu gömdüler. İbnü'l-Müseyyeb radıyallâhu anh dedi ki: İşte Yüce Allah {وَمَا رميت إِذْ رميت} “Attığın zaman da sen atmadın...” ayetini bunun hakkında indirmiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن الْمسيب وَالزهْرِيّ ﵄ قَالَا: أنزلت فِي رمية رَسُول الله ﷺ يَوْم أحد أبي بن خلف بالحربة وَهُوَ فِي لامته فخدشه فِي ترقوته فَجعل يتدأدأ عَن فرسه مرَارًا حَتَّى كَانَت وَفَاته بهَا بعد أَيَّام قاسى فِيهَا الْعَذَاب الْأَلِيم مَوْصُولا بِعَذَاب البرزخ الْمُتَّصِل بِعَذَاب الْآخِرَة
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. el-Müseyyeb ve ez-Zührî radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre ikisi şöyle demiştir: [Bu ayet], Uhud günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in zırhı içindeyken Übey b. Halef'e mızrak atması hakkında inmiştir. [Mızrak] köprücük kemiğini çizmişti de atından defalarca yuvarlanmaya başlamıştı; nihayet ahiret azabına bağlanan berzah azabıyla bitişik elem verici azabı tattığı birkaç gün sonra bu yara sebebiyle vefat etti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن الزُّهْرِيّ ﵁ فِي قَوْله {وَمَا رميت إِذْ رميت وَلَكِن الله رمى} قَالَ: حَيْثُ رمى أبي بن خلف يَوْم أحد بحربته فَقيل لَهُ: إِن يَك الأجحش
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in ez-Zührî radıyallâhu anh'tan {وَمَا رميت إِذْ رميت وَلَكِن الله رمى} “Attığın zaman da sen atmadın, lâkin Allah attı” sözü hakkında rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “Uhud günü Übey b. Halef'e mızrağıyla vurduğu yerdedir. Ona: ‘Bu sadece hafif bir sıyrıktır’ denildi.
قَالَ: أَلَيْسَ قَالَ: أَنا أَقْتلك وَالله لَو قَالَهَا لجَمِيع الْخلق لماتوا
O: ‘O, ‘Seni ben öldüreceğim’ demedi mi? Vallahi bunu bütün yaratılmışlara söyleseydi hepsi ölürdü’ dedi.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن عبد الرَّحْمَن بن جُبَير ﵁ أَن رَسُول الله - يَوْم ابْن أبي الْحقيق - دَعَا بقوس: فَأتى بقوس طَوِيلَة فَقَالَ: جيئوني بقوس غَيرهَا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Abdurrahman b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah -İbn Ebi'l-Hukayk günü- bir yay istedi; kendisine uzun bir yay getirildi. Bunun üzerine: ‘Bana bundan başka bir yay getirin’ buyurdu.
فجاءوه بقوس كيداء فَرمى رَسُول الله ﷺ الْحصن فَأقبل السهْم يهوي حَتَّى قتل ابْن أبي الْحقيق فِي فرَاشه فَأنْزل الله {وَمَا رميت إِذْ رميت وَلَكِن الله رمى}
Ona eğri bir yay getirdiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kaleye doğru attı. Ok süzülerek gitti ve İbn Ebi'l-Hukayk'ı yatağında öldürdü. Bunun üzerine Allah {وَمَا رميت إِذْ رميت وَلَكِن الله رمى} “Attığın zaman da sen atmadın, lâkin Allah attı” ayetini indirdi.
وَأخرج ابْن إِسْحَق وَابْن أبي حَاتِم عَن عُرْوَة بن الزبير ﵁ فِي قَوْله {وَلَكِن الله رمى} أَي لم يكن ذَلِك برميتك لَوْلَا الَّذِي جعل الله تَعَالَى من نصرك وَمَا ألْقى فِي صُدُور عَدوك مِنْهَا حَتَّى هزمتهم {وليبلي الْمُؤمنِينَ مِنْهُ بلَاء حسنا} أَي يعرف الْمُؤمنِينَ من نعْمَته عَلَيْهِم فِي إظهارهم على عدوّهم مَعَ كَثْرَة عدوّهم وَقلة عَددهمْ ليعرفوا بذلك حَقه ويشكروا بذلك نعْمَته
İbn İshâk ve İbn Ebî Hâtim'in Urve b. ez-Zübeyr radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre {وَلَكِن الله رمى} “lâkin Allah attı” sözü hakkında şöyle demiştir: “Yani, Yüce Allah'ın sana sağladığı yardım ve düşmanlarının kalbine bundan dolayı attığı [korku] olmasaydı sen onları hezimete uğratana kadar bu senin atışınla olmuş değildi; {وليبلي الْمُؤمنِينَ مِنْهُ بلَاء حسنا} “ve müminleri kendi katından güzel bir imtihanla denemek için” yani, düşmanlarının sayısının çokluğu ve kendi sayılarının azlığına rağmen onları düşmanlarına galip kılmak suretiyle üzerlerindeki nimetini müminlere bildirmek, böylece O'nun hakkını bilmeleri ve bu sayede O'nun nimetine şükretmeleri içindir.”
الْآيَات ١٩ - ٢٠
19-20. Ayetler
أخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَعبد بن حميد وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه وَابْن مَنْدَه وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن ابْن شهَاب عَن عبد الله ابْن ثَعْلَبَة بن صَغِير
İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Abd b. Humeyd, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdeveyh, İbn Mendeh, sahih olduğunu belirterek el-Hâkim ve ed-Delâil'de el-Beyhakî'nin İbn Şihâb'dan, [o] Abdullah b. Sa'lebe b. Suayr'dan rivayet ettiğine göre:
أَن أَبَا جهل قَالَ حيت التقى الْقَوْم: اللَّهُمَّ اقطعنا للرحم وأتانا بمالا نَعْرِف فاحنه الْغَدَاة
İki topluluk karşılaştığı zaman Ebû Cehil şöyle demiştir: ‘Allah'ım! Akrabalık bağını en çok koparanımızı ve bize bilmediğimiz şeyleri getiren kimseyi bu sabah helak et!’
فَكَانَ ذَلِك استفتاحاً مِنْهُ فَنزلت {إِن تستفتحوا فقد جَاءَكُم الْفَتْح} الْآيَة
Bu onun bir fetih/hüküm istemesi (istiftah) idi. Bunun üzerine {إِن تستفتحوا فقد جَاءَكُم الْفَتْح} “Eğer fetih istiyorsanız işte size fetih geldi...” ayeti indi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {إِن تستفتحوا} يَعْنِي الْمُشْركين إِن تستنصروا فقد جَاءَكُم المدد
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre {إِن تستفتحوا} “Eğer fetih istiyorsanız” yani müşrikler kastedilerek: ‘Eğer yardım istiyorsanız işte size yardım geldi’ [demektir].
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عَطِيَّة ﵁ قَالَ: قَالَ أَبُو جهل يَوْم بدر: اللَّهُمَّ انصر إِحْدَى الفئتين وَأفضل الفئتين وَخير الفئتين
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Atıyye radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bedir günü Ebû Cehil: ‘Allah'ım! İki gruptan en üstün olanına ve iki gruptan en hayırlı olanına yardım et!’ dedi.
فَنزلت {إِن تستفتحوا فقد جَاءَكُم الْفَتْح}
Bunun üzerine {إِن تستفتحوا فقد جَاءَكُم الْفَتْح} “Eğer fetih istiyorsanız işte size fetih geldi” [ayeti] indi.
وَأخرج أَبُو عبيد عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَنه كَانَ يقْرَأ إِن تستفتحوا فقد جَاءَكُم الْفَتْح وَإِن تنتهوا فَهُوَ خير لكم وَإِن تعودوا نعد وَلنْ تغني عَنْهُم فئتهم من الله شَيْئا
Ebû Ubeyd'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o: ‘Eğer fetih istiyorsanız işte size fetih geldi. Eğer vazgeçerseniz bu sizin için daha hayırlıdır. Eğer dönerseniz Biz de döneriz. Toplulukları Allah'a karşı onlara hiçbir fayda sağlamayacaktır’ şeklinde okurdu.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {إِن تستفتحوا فقد جَاءَكُم الْفَتْح} قَالَ: كفار قُرَيْش فِي قَوْلهم: رَبنَا افْتَحْ بَيْننَا وَبَين مُحَمَّد ﷺ وَأَصْحَابه
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan {إِن تستفتحوا فقد جَاءَكُم الْفَتْح} “Eğer fetih istiyorsanız işte size fetih geldi” sözü hakkında rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “[Bundan kasıt], Kureyş kâfirlerinin: ‘Rabbimiz! Bizimle Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı arasında hüküm ver’ sözleridir.
فَفتح بَينهم يَوْم بدر
Bedir günü aralarında hüküm verildi.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة ﵁ فِي قَوْله {إِن تستفتحوا فقد جَاءَكُم الْفَتْح} قَالَ: إِن تستقضوا فقد جَاءَكُم الْقَضَاء فِي يَوْم بدر
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İkrime radıyallâhu anh'tan {إِن تستفتحوا فقد جَاءَكُم الْفَتْح} “Eğer fetih istiyorsanız işte size fetih geldi” sözü hakkında rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “Eğer hüküm verilmesini istiyorsanız, işte Bedir gününde hüküm size gelmiştir.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in es-Süddî radıyallâhu anh'tan ayetteki şu ifadeler hakkında rivayet ettiğine göre:
{وَإِن تنتهوا} قَالَ: عَن قتال مُحَمَّد ﷺ {وَإِن تعودوا نعد} قَالَ: إِن تستفتحوا الثَّانِيَة افْتَحْ لمُحَمد ﷺ {وَأَن الله مَعَ الْمُؤمنِينَ} قَالَ: مَعَ مُحَمَّد ﷺ وَأَصْحَابه
{وَإِن تنتهوا} “Eğer vazgeçerseniz” [yani] Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşmaktan; {وَإِن تعودوا نعد} “eğer dönerseniz Biz de döneriz” [yani] ‘Eğer ikinci defa fetih/hüküm isterseniz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e fetih/zafer veririm’; {وَأَن الله مَعَ الْمُؤمنِينَ} “ve şüphesiz Allah müminlerle beraberdir” [yani] ‘Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı iledir’ demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة ﵁ {وَإِن تعودوا نعد} يَقُول: نعد لكم بالأسر وَالْقَتْل
Abd b. Humeyd'in Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre {وَإِن تعودوا نعد} “Eğer dönerseniz Biz de döneriz” sözü hakkında: ‘Esir almak ve öldürmekle size [cezanızı vermeye] döneriz’ buyurmaktadır.
الْآيَة ٢١
21. Ayet
أخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وهم لَا يسمعُونَ} قَالَ: عاصون
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre {وهم لَا يسمعُونَ} “onlar işitmezlerken” sözü hakkında: “İsyancıdırlar” demiştir.
الْآيَة ٢٢
22. Ayet
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَليّ بن أبي طَالب ﵁ فِي قَوْله {إِن شَرّ الدَّوَابّ عِنْد الله} قَالَ: هم الْكفَّار
İbn Ebî Hâtim'in Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre {إِن شَرّ الدَّوَابّ عِنْد الله} “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü...” sözü hakkında: “Onlar kâfirlerdir” demiştir.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {إِن شَرّ الدَّوَابّ عِنْد الله} قَالَ: هم نفر من قُرَيْش من بني عبد الدَّار
Feryâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Buhârî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre {إِن شَرّ الدَّوَابّ عِنْد الله} “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü...” sözü hakkında: “Onlar Kureyş'ten, Benî Abdiddâr'dan bir gruptur” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {الصم الْبكم الَّذين لَا يعْقلُونَ} قَالَ: لَا يتبعُون الْحق
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre {الصم الْبكم الَّذين لَا يعْقلُونَ} “akletmeyen sağırlar ve dilsizlerdir” sözü hakkında: “Hakka uymazlar” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: أنزلت فِي حيّ من أَحيَاء الْعَرَب من بني عبد الدَّار
Abd b. Humeyd ve Ebü'ş-Şeyh'in Katâde radıyallâhu anh'tan bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre: “Arap kabilelerinden Benî Abdiddâr'dan bir kabile hakkında inmiştir” demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج ﵁ قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة فِي المضر بن الْحَارِث وَقَومه
İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “Bu ayet Nadr b. el-Hâris ve kavmi hakkında inmiştir.”
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله {إِن شَرّ الدَّوَابّ عِنْد الله} قَالَ: الدَّوَابّ الْخلق وَقَرَأَ {وَلَو يُؤَاخذ الله النَّاس بِمَا كسبوا مَا ترك على ظهرهَا من دَابَّة} فاطر الْآيَة ٤٥
İbn Cerîr'in İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre {إِن شَرّ الدَّوَابّ عِنْد الله} “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü...” sözü hakkında: ‘Devâbb (canlılar), yaratılmışlardır’ demiş ve Fâtır suresi 45. ayette geçen: {وَلَو يُؤَاخذ الله النَّاس بِمَا كسبوا مَا ترك على ظهرهَا من دَابَّة} “Eğer Allah insanları kazandıkları yüzünden hemen cezalandırsaydı, onun (yeryüzünün) sırtında hiçbir canlı bırakmazdı” ayetini
(وَمَا من دَابَّة فِي الأَرْض إِلَّا على رزقها) (هود الْآيَة ٦) قَالَ: هَذَا يدْخل فِي هَذَا
ve Hûd suresi 6. ayetteki {وَمَا من دَابَّة فِي الأَرْض إِلَّا على رزقها} “Yeryüzünde yürüyen hiçbir canlı yoktur ki, rızkı Allah'a ait olmasın” ayetini okuyup: ‘Bu, bunun kapsamına girer’ demiştir.
الْآيَة ٢٣
23. Ayet
وَأخرج ابْن إِسْحَق وَابْن أبي حَاتِم عَن عُرْوَة بن الزبير ﵁ فِي قَوْله {وَلَو علم الله فيهم خيرا لأسمعهم} أَي لأعدلهم قَوْلهم الَّذِي قَالُوا بألسنتهم وَلَكِن الْقُلُوب خَالَفت ذَلِك مِنْهُم
İbn İshâk ve İbn Ebî Hâtim'in Urve b. ez-Zübeyr radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre {وَلَو علم الله فيهم خيرا لأسمعهم} “Eğer Allah onlarda bir hayır bilseydi elbette onlara işittirirdi” sözü hakkında: “Yani dilleriyle söyledikleri sözlerini doğrultup dengelerdi; lâkin kalpleri buna muhalefet etti” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله {وَلَو أسمعهم} قَالَ: بعد أَن يعلم أَن لَا خير فيهم مَا نفعهم بعد أَن ينفذ علمه بِأَنَّهُم لَا يَنْتَفِعُونَ بِهِ
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre {وَلَو أسمعهم} “Onlara işittirseydi bile...” sözü hakkında şöyle demiştir: “Onlarda hiçbir hayır olmadığını bildikten sonra, ondan yararlanamayacaklarına dair ilmi kesinleştikten sonra bu onlara fayda vermezdi.”
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن عِكْرِمَة ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: قَالُوا: نَحن صم عَمَّا يَدْعُونَا إِلَيْهِ مُحَمَّد لَا نَسْمَعهُ بكم لَا نجيبه فِيهِ بِتَصْدِيق قتلوا جَمِيعًا بِأحد وَكَانُوا أَصْحَاب اللِّوَاء يَوْم أحد
Ebü'ş-Şeyh'in İkrime radıyallâhu anh'tan bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Onlar: ‘Biz Muhammed'in bizi kendisine çağırdığı şeye karşı sağırız, onu işitmeyiz; ona bir tasdikle cevap vermemek hususunda dilsiziz’ dediler. Hepsi Uhud'da öldürüldü ve onlar Uhud günü sancaktarlar idiler.
الْآيَة ٢٤
24. Ayet
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {إِذا دعَاكُمْ لما يُحْيِيكُمْ} قَالَ: هُوَ هَذَا الْقُرْآن فِيهِ الْحَيَاة والتقة والنجاة والعصمة فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَة
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre {إِذا دعَاكُمْ لما يُحْيِيكُمْ} “Sizi size hayat verecek şeylere çağırdığı zaman...” sözü hakkında: “O, işte bu Kur'an'dır; onda dünyada ve ahirette hayat, güven, kurtuluş ve korunma vardır” demiştir.
وَأخرج ابْن إِسْحَق وَابْن أبي حَاتِم عَن عُرْوَة بن الزبير ﵁ فِي قَوْله {إِذا دعَاكُمْ لما يُحْيِيكُمْ} أَي للحرب الَّتِي أعزكم الله بهَا بعد الذل وقوّاكم بهَا بعد الضعْف ومنعكم بهَا من عَدوكُمْ بعد الْقَهْر مِنْهُم لكم
İbn İshâk ve İbn Ebî Hâtim'in Urve b. ez-Zübeyr radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre {إِذا دعَاكُمْ لما يُحْيِيكُمْ} “Sizi size hayat verecek şeylere çağırdığı zaman...” sözü hakkında: “Yani, zilletten sonra Allah'ın sizi kendisiyle aziz kıldığı, zayıflıktan sonra sizi kendisiyle güçlendirdiği ve onların size olan üstünlüğünden sonra sizi kendisiyle düşmanınızdan koruduğu savaşa [çağırdığı zaman]” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وحشيش بن أَصْرَم فِي الاسْتقَامَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَاعْلَمُوا أَن الله يحول بَين الْمَرْء وَقَلبه} قَالَ: يحول بَين الْمُؤمن وَبَين الْكفْر ومعاصي الله ويحول بَين الْكَافِر وَبَين الإِيمان وَطَاعَة الله
İbn Ebî Şeybe, el-İstikâme'de Huşeyş b. Asram, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve sahih olduğunu belirterek el-Hâkim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre {وَاعْلَمُوا أَن الله يحول بَين الْمَرْء وَقَلبه} “Bilin ki şüphesiz Allah, kişi ile kalbi arasına girer” sözü hakkında şöyle demiştir: “Mümin ile küfür ve Allah'a isyan arasına girer; kâfir ile de iman ve Allah'a itaat arasına girer.”
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: سَأَلت النَّبِي ﷺ عَن هَذِه الْآيَة {يحول بَين الْمَرْء وَقَلبه} قَالَ يحول بَين الْمُؤمن وَالْكفْر ويحول بَين الْكَافِر وَبَين الْهدى
İbn Merdeveyh'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e {يحول بَين الْمَرْء وَقَلبه} “Kişi ile kalbi arasına girer” ayetini sordum. Buyurdu ki: ‘Mümin ile küfür arasına girer, kâfir ile de hidayet arasına girer.’
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَاعْلَمُوا أَن الله يحول بَين الْمَرْء وَقَلبه} قَالَ: يحول بَين الْكَافِر وَبَين أَن يعي بَابا من الْخَيْر أَو يعمله أَو يَهْتَدِي لَهُ
Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre {وَاعْلَمُوا أَن الله يحول بَين الْمَرْء وَقَلبه} “Bilin ki şüphesiz Allah, kişi ile kalbi arasına girer” sözü hakkında şöyle demiştir: “Kâfir ile onun hayırdan bir kapıyı kavraması, onu işlemesi veya ona hidayet bulması arasına girer.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الرّبيع بن أنس ﵁ فِي قَوْله {وَاعْلَمُوا أَن الله يحول بَين الْمَرْء وَقَلبه} قَالَ: علمه يحول بَين الْمَرْء وَقَلبه
İbn Ebî Hâtim'in er-Rebî' b. Enes radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre {وَاعْلَمُوا أَن الله يحول بَين الْمَرْء وَقَلبه} “Bilin ki şüphesiz Allah, kişi ile kalbi arasına girer” sözü hakkında: “O'nun ilmi kişi ile kalbi arasına girer” demiştir.