Binûn

Kehf Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: el-Keşşâf Tefsiri · Zemahşerî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلاً (٥٨)

{ وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤاخِذُهُمْ بِما كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلاً } “Rabbin çok bağışlayıcıdır, merhamet sahibidir. Eğer kazandıkları yüzünden onları cezalandıracak olsaydı, elbette onlara azabı çarçabuk verirdi. Fakat onlar için vaad edilen bir zaman vardır ki, onun dışında asla sığınacak bir yer bulamayacaklardır.” (58)

الْغَفُورُ البليغ المغفرة ذُو الرَّحْمَةِ الموصوف بالرحمة، ثم استشهد على ذلك بترك مؤاخذة أهل مكة عاجلا من غير إمهال، مع إفراطهم في عداوة رسول الله ﷺ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ وهو يوم بدر لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا منجى ولا ملجأ. يقال:

{ الْغَفُورُ } bağışlaması pek bol olandır. { ذُو الرَّحْمَةِ } rahmetle nitelenendir. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı düşmanlıkta aşırı gitmelerine rağmen Mekke ehlini mühlet vermeksizin hemen cezalandırmayışını buna delil getirdi. { بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ } o da Bedir günüdür. { لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا } bir kurtuluş ve bir sığınak [bulamazlar]. Denilir ki:

«وأل» إذا نجا، و «وأل إليه» إذا لجأ إليه.

Kurtulduğunda «veele» (وأل), ona sığındığında «veele ileyhi» (وأل إليه) denir.

[سورة الكهف (١٨) : آية ٥٩]

[Kehf Suresi (18) : Ayet 59]

وَتِلْكَ الْقُرى أَهْلَكْناهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَعَلْنا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِداً (٥٩)

{ وَتِلْكَ الْقُرى أَهْلَكْناهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَعَلْنا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِداً } “İşte zulmettikleri vakit helak ettiğimiz memleketler! Onların helakı için de belirlenmiş bir vakit tayin etmiştik.” (59)

وَتِلْكَ الْقُرى يريد قرى الأوّلين من ثمود وقوم لوط وغيرهم: أشار لهم إليها ليعتبروا.

{ وَتِلْكَ الْقُرى } Semûd, Lût kavmi ve diğer öncekilerin memleketlerini kastetmektedir: İbret alsınlar diye onlara işaret etmiştir.

تِلْكَ مبتدأ، والْقُرى صفة، لأنّ أسماء الإشارة توصف بأسماء الأجناس، وأَهْلَكْناهُمْ خبر. ويجوز أن يكون تِلْكَ الْقُرى نصبا بإضمار أهلكنا على شريطة التفسير. والمعنى:

{ تِلْكَ } mübteda (özne), { الْقُرى } sıfattır; zira işaret isimleri cins isimleriyle nitelenir; { أَهْلَكْناهُمْ } ise haberdir (yüklem). { تِلْكَ الْقُرى } ifadesinin tefsir şartı üzere gizli bir ‘ehlekna’ ile nasb halinde olması da caizdir. Anlamı ise:

وتلك أصحاب القرى أهلكناهم لَمَّا ظَلَمُوا مثل ظلم أهل مكة وَجَعَلْنا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِداً وضربنا لإهلاكهم وقتا معلوما لا يتأخرون عنه كما ضربنا لأهل مكة يوم بدر. والمهلك:

‘İşte o memleketlerin halkı; Mekke ehlinin zulmü gibi { لَمَّا ظَلَمُوا } zulmettikleri vakit onları helak ettik { وَجَعَلْنا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِداً } ve Mekke ehline Bedir gününü belirlediğimiz gibi, onların helakı için de geride kalamayacakları belirli bir vakit tayin ettik’ şeklindedir. Mehlik:

الإهلاك ووقته. وقرئ لِمَهْلِكِهِمْ بفتح الميم، واللام مفتوحة أو مكسورة، أى: لهلاكهم أو وقت هلاكهم. والموعد: وقت، أو مصدر.

Helak etmek ve onun vaktidir. { لِمَهْلِكِهِمْ } mîm'in fethası, lâm'ın fethası veya kesresiyle de okunmuştur; yani onların helakı veya helak vakitleri için [demektir]. Mev‘id ise: vakit veya mastardır.

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٦٠ الى ٦٥]

[Kehf Suresi (18) : Ayetler 60-65]

وَإِذْ قالَ مُوسى لِفَتاهُ لا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُباً (٦٠) فَلَمَّا بَلَغا مَجْمَعَ بَيْنِهِما نَسِيا حُوتَهُما فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَباً (٦١) فَلَمَّا جاوَزا قالَ لِفَتاهُ آتِنا غَداءَنا لَقَدْ لَقِينا مِنْ سَفَرِنا هذا نَصَباً (٦٢) قالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَما أَنْسانِيهُ إِلاَّ الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَباً (٦٣) قالَ ذلِكَ ما كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما قَصَصاً (٦٤)

{ وَإِذْ قالَ مُوسى لِفَتاهُ لا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُباً * فَلَمَّا بَلَغا مَجْمَعَ بَيْنِهِما نَسِيا حُوتَهُما فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَباً * فَلَمَّا جاوَزا قالَ لِفَتاهُ آتِنا غَداءَنا لَقَدْ لَقِينا مِنْ سَفَرِنا هذا نَصَباً * قالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَما أَنْسانِيهُ إِلاَّ الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَباً * قالَ ذلِكَ ما كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما قَصَصاً } “Hani Musa, genç yardımcısına: ‘İki denizin birleştiği yere varıncaya kadar durup dinlenmeyeceğim yahut uzun yıllar yürüyeceğim’ demişti. Her ikisi, iki denizin birleştiği yere ulaştıklarında balıklarını unuttular. Balık da denizde bir yarıktan kayıp gider gibi yolunu tuttu. Oradan geçip gittiklerinde [Musa], genç yardımcısına: ‘Kuşluk yemeğimizi getir; gerçekten bu yolculuğumuz yüzünden pek yorulduk’ dedi. [Genç] dedi ki: ‘Gördün mü, kayaya sığındığımız vakit ben balığı unuttum! Onu hatırlamamı bana şeytandan başkası unutturmadı. O, denizde şaşılacak bir şekilde yolunu tuttu.’ [Musa]: ‘İşte aradığımız buydu’ dedi. Bunun üzerine kendi izlerini takip ederek gerisin geriye döndüler.” (60-64)

فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً (٦٥)

{ فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً } “Derken, katımızdan kendisine bir rahmet verdiğimiz ve tarafımızdan kendisine bir ilim öğrettiğimiz kullarımızdan bir kulu buldular.” (65)

لِفَتاهُ لعبده. وفي الحديث: ليقل أحدكم فتاي وفتأتي، ولا يقل: عبدى وأمتى.

{ لِفَتاهُ } kölesine. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Sizden biriniz fetâyım (delikanlım/gencim) ve fetâtım (genç kızım) desin; kulum ve cariyem demesin.»

وقيل: هو يوشع ابن نون. وإنما قيل: فتاه، لأنه كان يخدمه ويتبعه. وقيل: كان يأخذ منه العلم. فإن قلت: لا أَبْرَحُ إن كان بمعنى لا أزول- من برح المكان- فقد دل على الإقامة لا على السفر. وإن كان بمعنى: لا أزال، فلا بد من الخبر. قلت: هو بمعنى لا أزال، وقد حذف الخبر، لأنّ الحال والكلام معا يدلان عليه. أمّا الحال فلأنها كانت حال سفر. وأمّا الكلام فلأن قوله حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ غاية مضروبة تستدعى ما هي غاية له، فلا بد أن يكون المعنى: لا أبرح أسير حتى أبلغ مجمع البحرين. ووجه آخر: وهو أن يكون المعنى: لا يبرح مسيري حتى أبلغ، على أن حتى أبلغ هو الخبر، فلما حذف المضاف أقيم المضاف إليه مقامه وهو ضمير المتكلم، فانقلب الفعل عن لفظ الغائب إلى لفظ المتكلم، وهو وجه لطيف. ويجوز أن يكون.

Onun Yûşa bin Nûn olduğu da söylenmiştir. Kendisine ‘fetâhu’ (onun genci/yardımcısı) denilmesi, ona hizmet etmesi ve tâbi olmasından dolayıdır. Ondan ilim aldığı da söylenmiştir. Eğer: “{ لا أَبْرَحُ } şayet mekândan ayrılmak anlamındaki ‘beraha’dan gelip ‘ayrılmam/durmam’ manasındaysa sefere değil ikamete delalet eder; şayet ‘lâ ezâlü’ (devam edeceğim) manasındaysa mutlaka bir habere ihtiyaç vardır?” dersen, derim ki: ‘Lâ ezâlü’ manasındadır ve haber hazfedilmiştir; zira hem durum hem de söz birlikte buna delalet etmektedir. Durumun delaleti, yolculuk hali olması sebebiyledir. Sözün delaleti ise { حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ } sözünün, kendisi için gaye olduğu şeyi gerektiren belirlenmiş bir gaye olması sebebiyledir. Dolayısıyla mananın mutlaka ‘İki denizin birleştiği yere varıncaya kadar yürümeye devam edeceğim’ şeklinde olması gerekir. Diğer bir vecih şudur: { حَتَّى أَبْلُغَ } ifadesinin haber olması üzere mananın ‘Varıncaya kadar yürüyüşüm devam edecek’ şeklinde olmasıdır; muzaf hazfedilince muzafun ileyh olan mütekellim zamiri onun yerine geçmiş, böylece fiil gaib lafzından mütekellim lafzına dönüşmüştür ki bu latif bir vecihtir. Şöyle olması da caizdir:

المعنى: لا أبرح ما أنا عليه، بمعنى: ألزم المسير والطلب ولا أتركه ولا أفارقه حتى أبلغ، كما تقول: لا أبرح المكان. ومجمع البحرين: المكان الذي وعد فيه موسى لقاء الخضر ﵉، وهو ملتقى بحرى فارس والروم مما يلي المشرق. وقيل: طنجة. وقيل: إفريقية. ومن بدع التفاسير: أن البحرين موسى والخضر، لأنهما كانا بحرين في العلم. وقرئ مَجْمَعَ بكسر الميم، وهي في الشذوذ من يفعل، كالمشرق والمطلع من يفعل أَوْ أَمْضِيَ حُقُباً أو أسير زمانا طويلا.

Mana: ‘Üzerinde bulunduğum halden ayrılmam’, yani ‘Ulaşıncaya kadar yürümeye ve aramaya sımsıkı sarılırım, onu bırakmam ve ondan ayrılmam’ şeklinde olur; tıpkı ‘Mekândan ayrılmam’ demen gibi. İki denizin birleştiği yer ise Musa'ya Hızır aleyhimesselâm ile buluşacağının vaad edildiği yerdir; burası doğu cihetinden Fars ve Rum denizlerinin kavuştuğu yerdir. Tanca olduğu da söylenmiştir. İfrikiyye olduğu da söylenmiştir. Tefsir bidatlerinden biri de ilimde birer derya oldukları için iki denizin Musa ve Hızır olduğudur. { مَجْمَعَ } mîm'in kesresiyle de okunmuştur; bu da ‘mef‘il’ vezninde şazdır; muzarisi ‘yef‘ulü’ olup ‘el-maşrık’ ve ‘el-matli‘' gibi. { أَوْ أَمْضِيَ حُقُباً } yahut uzun bir zaman yürürüm.

والحقب ثمانون سنة. وروى أنه لما ظهر موسى على مصر مع بنى إسرائيل واستقرّوا بها بعد هلاك القبط، أمره الله أن يذكر قومه النعمة، فقام فيهم خطيبا فذكر نعمة الله وقال: إنه اصطفى نبيكم وكلمه. فقالوا له: قد علمنا هذا، فأى الناس أعلم؟ قال: أنا. فعتب الله عليه حين لم يردّ العلم إلى الله، فأوحى إليه: بل أعلم منك عبد لي عند مجمع البحرين وهو الخضر، وكان الخضر في أيام أفريدون قبل موسى ﵇، وكان على مقدمة ذى القرنين الأكبر، وبقي إلى أيام موسى. وقيل: إنّ موسى سأل ربه: أىّ عبادك أحب إليك؟ قال الذي يذكرني ولا ينساني. قال: فأىّ عبادك أقضى؟ قال: الذي يقضى بالحق ولا يتبع الهوى. قال: فأىّ عبادك

Hukub (حُقُب) seksen yıldır. Rivayet edildiğine göre Musa, İsrâiloğulları ile birlikte Mısır'a hâkim olup Kıptîlerin helakinden sonra oraya yerleştiklerinde, Allah ona kavmine nimeti hatırlatmasını emretti. Bunun üzerine aralarında hatip olarak ayağa kalkıp Allah'ın nimetini hatırlattı ve: “O, peygamberinizi seçti ve onunla konuştu” dedi. Onlar da kendisine: “Bunu zaten biliyoruz; peki insanların en bilgilisi kimdir?” dediler. [Musa]: “Benim” dedi. İlmi Allah'a havale etmeyince Allah ona itapta bulundu (sitem etti) ve kendisine şöyle vahyetti: “Aksine, iki denizin birleştiği yerde bulunan bir kulum senden daha bilgilidir; o da Hızır'dır.” Hızır, Musa aleyhisselâm'dan önce Efridûn zamanındaydı, Büyük Zülkarneyn'in öncü birliğinin komutanıydı ve Musa'nın zamanına kadar yaşadı. Şöyle de denilmiştir: Musa Rabbine: “Kulların içinde sana en sevimli olanı kimdir?” diye sordu. [Allah]: “Beni zikreden ve beni unutmayandır” buyurdu. [Musa]: “Peki kullarının en iyi hüküm vereni kimdir?” dedi. [Allah]: “Hak ile hükmeden ve hevasına uymayandır” buyurdu. [Musa]: “Peki kullarının en...

أعلم؟ قال: الذي يبتغى علم الناس إلى علمه، عسى أن يصيب كلمة تدله على هدى، أو تردّه عن ردى. فقال: إن كان في عبادك من هو أعلم منى فادللني عليه. قال: أعلم منك الخضر. قال:

daha bilgilidir?’ dedi. ‘Belki kendisine doğru yolu gösterecek yahut helaktan alıkoyacak bir söze rastlar ümidiyle kendi ilmine insanların ilmini katan kimsedir’ buyurdu. Musa: ‘Kulların arasında benden daha bilgili olan biri varsa bana onu göster’ dedi. [Allah]: ‘Senden daha bilgili olan Hızır'dır’ buyurdu. Musa:

أين أطلبه؟ قال: على الساحل عند الصخرة. قال: يا رب، كيف لي به؟ قال: تأخذ حوتا في مكتل، فحيث فقدته فهو هناك. فقال لفتاه: إذا فقدت الحوت فأخبرنى، فذهبا يمشيان، فرقد موسى، فاضطرب الحوت ووقع في البحر، فلما جاء وقت الغداء طلب موسى الحوت، فأخبره فتاه بوقوعه في البحر، فأتيا الصخرة، فإذا رجل مسجى بثوبه، فسلم عليه موسى، فقال:

‘Onu nerede arayayım?’ dedi. ‘Sahilde, kayanın yanında’ buyurdu. ‘Ya Rabbi, ona nasıl ulaşırım?’ dedi. ‘Zembile bir balık alırsın; onu nerede kaybedersen o oradadır’ buyurdu. [Musa] genç yardımcısına: ‘Balığı kaybettiğinde bana haber ver’ dedi. Yürüyerek gittiler; Musa uykuya daldı. Balık çırpınıp denize düştü. Kuşluk vakti gelince Musa balığı istedi; genç yardımcısı ona balığın denize düştüğünü haber verdi. Kayaya geldiler; bir de baktılar ki bir adam elbisesine bürünmüş duruyor. Musa ona selam verdi. O da:

وأنى بأرضنا السلام، فعرّفه نفسه، فقال: يا موسى، أنا على علم علمنّيه الله لا تعلمه أنت، وأنت على علم علمكه الله لا أعلمه أنا. فلما ركبا السفينة جاء عصفور فوقع على حرفها فنقر في الماء فقال الخضر: ما ينقص علمى وعلمك من علم الله مقدار ما أخذ هذا العصفور من البحر نَسِيا حُوتَهُما أى نسيا تفقد أمره وما يكون منه مما جعل أمارة على الظفر بالطلبة. وقيل:

‘Bizim diyarımızda selam ne gezer!’ dedi. Musa kendini ona tanıttı. Hızır: ‘Ey Musa! Ben, Allah'ın bana öğrettiği ve senin bilmediğin bir ilim üzereyim; sen de Allah'ın sana öğrettiği ve benim bilmediğim bir ilim üzeresin’ dedi. Gemiye bindiklerinde bir serçe gelip geminin kenarına kondu ve sudan bir yudum aldı. Bunun üzerine Hızır: ‘Benim ilmim ve senin ilmin, Allah'ın ilminden ancak bu serçenin denizden aldığı miktar kadar eksiltir’ dedi. { نَسِيا حُوتَهُما } yani onun durumunu araştırmayı ve aranan hedefe ulaşmanın alameti kılınan şeyin onda meydana gelişini unuttular. Şöyle de denilmiştir:

نسى يوشع أن يقدّمه، ونسى موسى أن يأمره فيه بشيء. وقيل: كان الحوت سمكة مملوحة. وقيل:

Yûşa onu getirmeyi unuttu, Musa da onun hakkında bir şey emretmeyi unuttu. Balığın tuzlanmış bir balık olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:

إن يوشع حمل الحوت والخبز في المكتل، فنزلا ليلة على شاطئ عين تسمى عين الحياة، ونام موسى، فلما أصاب السمكة برد الماء وروحه عاشت. وروى: أنهما أكلا منها. وقيل: توضأ يوشع من تلك العين فانتضح الماء على الحوت فعاش ووقع في الماء سَرَباً أمسك الله جرية الماء على الحوت فصار عليه مثل الطاق، وحصل منه في مثل السرب معجزة لموسى أو للخضر فَلَمَّا جاوَزا الموعد وهو الصخرة لنسيان موسى تفقد أمر الحوت وما كان منه.

Yûşa balığı ve ekmeği zembilde taşıdı; bir gece ‘hayat pınarı’ adı verilen bir pınarın kıyısına indiler ve Musa uyudu. Suyun soğukluğu ve ferahlatıcı esintisi balığa isabet edince balık dirildi. Onların bu balıktan yedikleri de rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Yûşa o pınardan abdest aldı, su balığın üzerine sıçradı; bunun üzerine balık dirilip suya düştü. { سَرَباً } Allah balığın üzerinden suyun akışını tuttu; böylece onun üzerinde kemer gibi oldu ve Musa veya Hızır için bir mucize olarak tünel gibi bir yarıktan yol aldı. { فَلَمَّا جاوَزا } Musa'nın balığın durumunu ve onda meydana gelen şeyi araştırmayı unutmasından dolayı belirlenen yeri, yani kayayı geçip gittiklerinde.

ونسيان يوشع أن يذكر لموسى ما رأى من حياته ووقوعه في البحر. وقيل: سارا بعد مجاوزة الصخرة الليلة والغد إلى الظهر، وألقى على موسى النصب والجوع حين جاوز الموعد، ولم ينصب ولا جاع قبل ذلك، فتذكر الحوت وطلبه. وقوله مِنْ سَفَرِنا هذا إشارة إلى مسيرهما وراء الصخرة. فإن قلت: كيف نسى يوشع ذلك، ومثله لا ينسى لكونه أمارة لهما على الطلبة التي

Ve Yûşa‘ın, [balığın] dirilişine ve denize düşüşüne dair gördüklerini Musa’ya anlatmayı unutması sebebiyle [buluşma yerini geçip gittiler]. Şöyle de denilmiştir: Kayayı geçtikten sonra o gece ve ertesi gün öğleye kadar yürüdüler. Buluşma yerini geçince Musa’ya bir yorgunluk ve açlık çöktü; oysa bundan önce ne yorulmuş ne de acıkmıştı. Bunun üzerine balığı hatırlayıp onu istedi. [Yüce Allah’ın]: { مِنْ سَفَرِنا هذا } “Bu yolculuğumuzdan” buyruğu, kayanın ötesine yaptıkları yürüyüşe işarettir. Eğer: “Yûşa bunu nasıl unuttu; kendisi için yola çıktıkları hedefin kendilerine bir alameti olması sebebiyle böylesi bir şey unutulmaz...

تناهضا من أجلها ولكونه معجزتين ثنتين: وهما حياة السمكة المملوحة المأكول منها- وقيل:

yola çıktıkları hedefin kendileri için bir alameti olması ve iki ayrı mucize barındırması sebebiyle benzeri şeyler unutulmaz ; ki bunlar tuzlanmış ve bir kısmı yenmiş balığın dirilmesi -ki

ما كانت إلا شق سمكة- وقياء الماء وانتصابه مثل الطاق ونفوذها في مثل السرب منه؟ ثم كيف استمرّ به النسيان حتى خلفا الموعد وسارا مسيرة ليلة إلى ظهر الغد، وحتى طلب موسى ﵇ الحوت؟ قلت: قد شغله الشيطان بوساوسه فذهب بفكره كل مذهب، حتى اعتراه النسيان وانضم إلى ذلك أنه ضرى بمشاهدة أمثاله عند موسى ﵇ من العجائب، واستأنسا بإخوانه فأعان الإلف على قلة الاهتمام أَرَأَيْتَ بمعنى أخبرنى. فإن قلت:

yalnızca yarım bir balık olduğu da söylenmiştir- suyun çekilip kemer gibi dikilmesi ve balığın ondan tünel gibi bir yoldan geçip gitmesidir? Sonra buluşma yerini arkalarında bırakıp bir gece ile ertesi günün öğlesine kadar yol alıncaya ve Musa aleyhisselâm balığı isteyinceye kadar bu unutkanlık onda nasıl devam etti?” dersen, derim ki: Şeytan vesveseleriyle onu meşgul edip zihnini darmadağın etti, nihayet unutkanlık onu kapladı; buna ilaveten Musa aleyhisselâm'ın yanında bu tür harikulade hadiseleri görmeye alışkın olması ve benzerlerine aşinalık duyması da eklendi; böylece alışkanlık ilgisizliğe yardımcı oldu. { أَرَأَيْتَ } ‘bana haber ver’ manasındadır. Eğer:

ما وجه التئام هذا الكلام؟ فإن كل واحد من أَرَأَيْتَ وإِذْ أَوَيْنا وفَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ لا متعلق له؟ قلت: لما طلب موسى ﵇ الحوت، ذكر يوشع ما رأى منه وما اعتراه من نسيانه إلى تلك الغاية، فدهش وطفق يسأل موسى ﵇ عن سبب ذلك، كأنه قال: أرأيت ما دهاني إذ أوينا إلى الصخرة؟ فإنى نسيت الحوت، فحذف ذلك. وقيل:

“Bu kelamın birbiriyle uyum ve intizam vechi nedir? Zira { أَرَأَيْتَ }, { إِذْ أَوَيْنا } ve { فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ } ifadelerinin her birinin taalluk ettiği bir yer yoktur?” dersen, derim ki: Musa aleyhisselâm balığı isteyince Yûşa, balıkta gördüğü şeyi ve o ana kadar kendisini saran unutkanlığı hatırladı; dehşete kapılarak Musa aleyhisselâm'a bunun sebebini sormaya başladı; sanki ‘Kayaya sığındığımızda başıma ne geldiğini gördün mü? Zira ben balığı unuttum’ demiş gibi oldu ve bu kısım hazfedildi. Şöyle de denilmiştir:

هي الصخرة التي دون نهر الزيت. وأَنْ أَذْكُرَهُ بدل من الهاء في أَنْسانِيهُ أى: وما أنسانى ذكره إلا الشيطان. وفي قراءة عبد الله: أن أذكركه. وعَجَباً ثانى مفعولي اتخذ، مثل سَرَباً يعنى: واتخذ سبيله سبيلا عجبا، وهو كونه شبيه السرب. أو قال: عجبا في آخر كلامه، تعجبا من حاله في رؤية تلك العجيبة ونسيانه لها أو مما رأى من المعجزتين، وقوله وَما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ اعتراض بين المعطوف والمعطوف عليه. وقيل: إن عَجَباً حكاية لتعجب موسى ﵇، وليس بذاك ذلِكَ إشارة إلى اتخاذه سبيلا، أى: ذلك الذي كنا نطلب، لأنه أمارة الظفر بالطلبة من لقاء الخضر ﵇. وقرئ نَبْغِ بغير ياء في الوصل، وإثباتها أحسن، وهي قراءة أبى عمرو، وأمّا الوقف، فالأكثر فيه طرح الياء اتباعا لخط المصحف فَارْتَدَّا فرجعا في أدراجهما قَصَصاً يقصان قصصا، أى: يتبعان آثارهما اتباعا. أو فارتدّا مقتصين رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا هي الوحى والنبوة مِنْ لَدُنَّا مما يختص بنا من العلم، وهو الإخبار عن الغيوب.

O, Zeytin nehrinin berisindeki kayadır. { أَنْ أَذْكُرَهُ } ifadesi, { أَنْسانِيهُ }deki zamirden bedeldir; yani: Onu hatırlamamı bana şeytandan başkası unutturmadı. Abdullah'ın kıraatinde ise ‘en ezkürakehu’ (onu sana hatırlatmamı) şeklindedir. { عَجَباً } tıpkı { سَرَباً } gibi ‘ittehaze’ fiilinin ikinci mefulüdür; yani: Yolunu şaşılacak bir yol edindi ki o da tünel benzeri olmasıdır. Yahut o harikulade olayı görmesi ve onu unutması halindeki şaşkınlığından veya gördüğü iki mucizeden ötürü sözünün sonunda ‘acaba’ (şaşılacak şey!) demiştir. { وَما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ } sözü ise matuf ile matufun aleyh arasındaki itiraziyyedir (ara cümledir). { عَجَباً } kelimesinin Musa aleyhisselâm'ın hayretini hikâye ettiği de söylenmiştir fakat bu pek geçerli değildir. { ذلِكَ } yolunu edinmesine işarettir; yani: Aradığımız şey buydu; zira bu, Hızır aleyhisselâm ile buluşma hedefinin gerçekleştiğine bir alametti. { نَبْغِ } vasl halinde yâ'sız okunmuştur; onu ispat etmek ise daha güzeldir ve bu Ebû Amr'ın kıraatidir. Vakıf halinde ise mushaf hattına uyularak çoğunlukla yâ hazfedilir. { فَارْتَدَّا } gerisin geriye izleri üzerine döndüler. { قَصَصاً } iz sürerek; yani izlerini adım adım takip ettiler. Yahut iz sürerek geri döndüler. { رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا } vahiy ve peygamberliktir. { مِنْ لَدُنَّا } bize has olan ilimden; o da gaybları haber vermektir.

[سورة الكهف (١٨) : آية ٦٦]

[Kehf Suresi (18) : Ayet 66]

قالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً (٦٦)

{ قالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً } “Musa ona: ‘Sana öğretilen doğru bilgiden bana da öğretmen şartıyla sana tâbi olabilir miyim?’ dedi.” (66)

رُشْداً قرئ بفتحتين، وبضمة وسكون، أى: علما ذا رشد، أرشد به في دينى. فإن قلت:

{ رُشْداً } iki fetha ile veya damme ve sükûn ile okunmuştur; yani: Dinimde kendisiyle doğru yolu bulacağım olgunluk/rehberlik sahibi bir ilim [öğretmen üzere]. Eğer:

أما دلت حاجته إلى التعلم من آخر في عهده أنه- كما قيل- موسى بن ميشا، لا موسى بن عمران

Kendi dönemindeki bir başkasından ilim öğrenmeye ihtiyaç duyması, -söylendiği gibi- [bu zatın] Mûsâ b. İmrân değil de Mûsâ b. Mîşâ olduğuna delâlet etmez mi?

لأنّ النبىّ يجب أن يكون أعلم أهل زمانه وإمامهم المرجوع إليه في أبواب الدين؟ قلت:

Zira peygamberin kendi zamanındaki insanların en bilgilisi ve din meselelerinde kendisine başvurulan önderleri olması gerekmez mi?” dersen, derim ki:

لا غضاضة بالنبي في أخذ العلم من نبىّ مثله: وإنما بغض منه أن يأخذه ممن دونه. وعن سعيد ابن جبير أنه قال لابن عباس: إنّ نوفا ابن امرأة كعب يزعم أنّ الخضر ليس بصاحب موسى، وأنّ موسى هو موسى بن ميشا، فقال: كذب عدوّ الله .

Bir peygamberin kendisi gibi bir peygamberden ilim almasında hiçbir noksanlık yoktur; noksan sayılan şey, kendisinden aşağı derecedeki birinden almasıdır. Saîd bin Cübeyr'den rivayet edildiğine göre o, İbn Abbas'a: ‘Kâ‘b'ın karısının oğlu Nevf, Hızır'ın Musa'nın arkadaşı olmadığını ve o Musa'nın Musa bin Mîşâ olduğunu iddia ediyor’ demiştir. Bunun üzerine İbn Abbas: ‘Allah'ın düşmanı yalan söylemiş’ demiştir.

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٦٧ الى ٦٨]

[Kehf Suresi (18) : Ayetler 67-68]

قالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٦٧) وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى ما لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً (٦٨)

{ قالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً * وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى ما لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً } “[Hızır] dedi ki: ‘Doğrusu sen benimle beraberliğe asla sabredemezsin. İçyüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredeceksin?’” (67-68)

نفى استطاعة الصبر معه على وجه التأكيد، كأنها مما لا يصح ولا يستقيم، وعلل ذلك بأنه يتولى أمورا هي في ظاهرها مناكير. والرجل الصالح- فكيف إذا كان نبيا- لا يتمالك أن يشمئز ويمتعض ويجزع إذا رأى ذلك ويأخذ في الإنكار. وخُبْراً تمييز، أى: لم يحط به خبرك بمعنى لم تخبره، فنصبه نصب المصدر.

Sanki bu sahih ve mümkün olmayan bir şeymiş gibi, onunla birlikte sabretmeye güç yetiremeyeceğini tekitli bir şekilde nefyetti. Bunu da zahiren münker olan işleri üstleneceği gerekçesiyle açıkladı. Salih bir kimse -kaldı ki bir peygamber olsun- bunu gördüğünde içi rahat etmez, öfkelenir, sabırsızlanır ve hemen inkâra girişir. { خُبْراً } ise temyizdir; yani: Bilgin onu kuşatmadı, onu tecrübe edip bilmedin manasındadır; nasbı mastar nasbıdır.

[سورة الكهف (١٨) : آية ٦٩]

[Kehf Suresi (18) : Ayet 69]

قالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً (٦٩)

{ قالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً } “[Musa]: ‘İnşallah beni sabırlı bulacaksın ve senin hiçbir emrine karşı gelmeyeceğim’ dedi.” (69)

وَلا أَعْصِي في محل النصب، عطف على صابِراً أى: ستجدني صابرا وغير عاص.

{ وَلا أَعْصِي } nasb mahallinde olup { صابِراً } üzerine ma‘tuftur; yani: ‘Beni sabırlı ve isyan etmeyen biri olarak bulacaksın’ demektir.

أولا في محل، عطفا على ستجدني. رجا موسى ﵇ لحرصه على العلم وازدياده، أن يستطيع معه صبرا بعد إفصاح الخضر عن حقيقة الأمر، فوعده بالصبر معلقا بمشيئة الله، علما منه بشدّة الأمر وصعوبته، وأن الحمية التي تأخذ المصلح عند مشاهدة الفساد شيء لا يطاق، هذا مع علمه أن النبي المعصوم الذي أمره الله بالمسافرة إليه واتباعه واقتباسه العلم منه، برىّ من أن يباشر ما فيه غميزة في الدين، وأنه لا بد لما يستسمج ظاهره من باطن حسن جميل، فكيف إذا لم يعلم.

Yahut { سَتَجِدُنِي } üzerine ma‘tuf olarak irapta mahalli yoktur. Musa aleyhisselâm ilme ve ilmin artmasına olan hırsından dolayı, Hızır meselenin hakikatini açıkladıktan sonra onunla birlikte sabredebileceğini umdu; işin şiddet ve zorluğunu, fesat görüldüğünde ıslah edicinin kapıldığı gayret ve hamiyetin dayanılmaz bir şey olduğunu bilerek sabrı Allah'ın dilemesine bağlayarak vaad etti. Üstelik Allah'ın kendisine yolculuk yapmasını, tâbi olmasını ve ilminden istifade etmesini emrettiği masum peygamberin dine leke getirecek bir işe kalkışmaktan berî olduğunu ve zahiri çirkin görünen şeyin mutlaka güzel ve hayırlı bir bâtını bulunması gerektiğini bildiği halde [böyle yaptı]; kaldı ki bilmediğinde nasıl olmasın!

[سورة الكهف (١٨) : آية ٧٠]

[Kehf Suresi (18) : Ayet 70]

قالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْئَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً (٧٠)

{ قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلَا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا } “[Hızır] dedi ki: «Eğer bana tâbi olacaksan, ben sana ona dair bir açıklama yapıncaya kadar bana hiçbir şey hakkında soru sorma!»”

قرئ فَلا تَسْئَلْنِي بالنون الثقيلة، يعنى: فمن شرط اتباعك لي أنك إذا رأيت منى شيئا- وقد علمت أنه صحيح إلا أنه غبي عليك وجه صحته فحميت وأنكرت في نفسك- أن لا تفاتحنى بالسؤال ولا تراجعني فيه، حتى أكون أنا الفاتح عليك. وهذا من آداب المتعلم مع العالم، والمتبوع مع التابع.

{ فَلا تَسْئَلْنِي } şeddeli nûn ile de okunmuştur. Yani: Bana tâbi olmanın şartı şudur ki; benden bir şey gördüğünde -onun doğru olduğunu bilsen de doğruluğunun vechi sana gizli kalıp gayrete gelerek içinden inkâr etsen dahi- ben sana kapıyı açıncaya kadar bana soru sormaya kalkışmayacak ve bana itirazda bulunmayacaksın. Bu, talebenin âlimle ve tâbi olanın önderle olan edeplerindendir.

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٧١ الى ٧٢]

[Kehf Suresi (18) : Ayetler 71-72]

فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا رَكِبا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَها قالَ أَخَرَقْتَها لِتُغْرِقَ أَهْلَها لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إِمْراً (٧١) قالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٧٢)

{ فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا رَكِبا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَها قالَ أَخَرَقْتَها لِتُغْرِقَ أَهْلَها لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إِمْراً * قالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً } “Bunun üzerine yola koyuldular. Nihayet gemiye bindiklerinde [Hızır] onu deldi. [Musa]: ‘İçindekileri boğmak için mi onu deldin? Doğrusu pek dehşetli bir iş yaptın!’ dedi. [Hızır]: ‘Ben sana benimle beraberliğe asla sabredemezsin demedim mi?’ dedi.” (71-72)

فَانْطَلَقا على ساحل البحر يطلبان السفينة، فلما ركبا قال أهلها: هما من اللصوص، وأمروهما بالخروج، فقال صاحب السفينة: أرى وجوه الأنبياء. وقيل: عرفوا الخضر فحملوهما بغير نول، فلما لججوا أخذ الخضر الفأس فخرق السفينة بأن قلع لوحين من ألواحها مما يلي الماء فجعل موسى يسدّ الخرق بثيابه ويقول أَخَرَقْتَها لِتُغْرِقَ أَهْلَها وقرئ: لتغرّق، بالتشديد. وليغرق أهلها.

{ فَانْطَلَقا } gemi aramak üzere deniz sahilinde yürüdüler. Gemiye bindiklerinde gemi halkı: ‘Bunlar hırsızdır’ diyerek inmelerini emretti. Gemi sahibi ise: ‘Ben peygamberlerin yüzlerini görüyorum’ dedi. Hızır'ı tanıdıkları için onları ücretsiz bindirdikleri de söylenmiştir. Denize açıldıklarında Hızır baltayı alıp suya yakın olan tahtalarından iki tahtayı sökerek gemiyi deldi. Bunun üzerine Musa elbiseleriyle yarığı tıkamaya başladı ve şöyle dedi: { أَخَرَقْتَها لِتُغْرِقَ أَهْلَها } Şedde ile ‘li-tuğarrika’ ve ‘li-yağraka ehlühâ’ şeklinde de okunmuştur.

من غرق وأهلها مرفوع جِئْتَ شَيْئاً إِمْراً أتيت شيئا عظيما، من أمر الأمر: إذا عظم، قال:

Garak fiilinden olup ehli merfûdur. { جِئْتَ شَيْئاً إِمْراً } büyük bir şey yaptın; ‘emira’l-emru’ (iş büyüdü) ifadesinden gelir. Şair şöyle demiştir:

داهية دهياء إدّا إمرا

Korkunç, görülmemiş, pek feci bir musibet!

[سورة الكهف (١٨) : آية ٧٣]

[Kehf Suresi (18) : Ayet 73]

قالَ لا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِيتُ وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْراً (٧٣)

{ قالَ لا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِيتُ وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْراً } “[Musa]: ‘Unuttuğum şeyden dolayı beni hesaba çekme ve bu işimde bana güçlük çıkarma’ dedi.” (73)

بِما نَسِيتُ بالذي نسيته، أو بشيء نسيته، أو بنسياني: أراد أنه نسى وصيته ولا مؤاخذة على الناسي. أو أخرج الكلام في معرض النهى عن المؤاخذة بالنسيان، يوهمه أنه قد نسى ليبسط عذره في الإنكار، وهو من معاريض الكلام التي يتقى بها الكذب، مع التوصل إلى الغرض، كقول إبراهيم: هذه أختى، وإنى سقيم. أو أراد بالنسيان: الترك، أى: لا تؤاخذني بما تركت من وصيتك أول مرّة. يقال: رهقه إذا غشيه، وأرهقه إياه. أى: ولا تغشني عُسْراً من أمرى، وهو اتباعه إياه، يعنى: ولا تعسر علىّ متابعتك، ويسرها علىّ بالإغضاء وترك المناقشة. وقرئ: عسرا، بضمتين.

{ بِما نَسِيتُ } “Unuttuğum şeyden dolayı” [ifadesi]: Unuttuğum şey sebebiyle veya unuttuğum bir şey yüzünden yahut unutmam dolayısıyla [demektir]. [Musa] onun tavsiyesini/tembihini unuttuğunu ve unutan kimsenin hesaba çekilemeyeceğini kastetmiştir. Yahut sözü, unutma sebebiyle hesaba çekilmekten nehiy üslubunda dile getirmiş; itirazındaki mazeretini genişletmek için ona unuttuğu izlenimini vermiştir. Bu ise, hedefe ulaşmakla birlikte yalandan sakınmak için başvurulan tarizli (üstü kapalı) sözlerdendir; nitekim İbrahim’in: «Bu benim kız kardeşimdir» ve { إِنِّي سَقِيمٌ } “Ben hastayım” demesi gibidir. Yahut nisyân (unutma) ile terk etmeyi kastetmiştir; yani: “İlk defasında senin tembihini terk ettiğim [ona uymadığım] için beni hesaba çekme” [demektir]. [Arapçada] bir şeyi kaplayıp bürüdüğünde «رهقه» (rehekahû), bir şeyi ona büründürdüğünde ise «أرهقه إياه» (erhekahû iyyâhu) denir. Yani: “İşimde -ki o da [Musa'nın] ona tâbi olmasıdır- beni zorluğa boğma”; diğer bir deyişle: “Sana tâbi olmamı bana zorlaştırma; görmezden gelerek ve tartışmayı terk ederek bunu bana kolaylaştır” demektir. [Kelime] iki damme ile «عُسُراً» (usuran) şeklinde de okunmuştur.

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٧٤ الى ٧٥]

[Kehf Suresi (18) : Ayetler 74-75]

فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا لَقِيا غُلاماً فَقَتَلَهُ قالَ أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً نُكْراً (٧٤) قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٧٥)

{ فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا لَقِيا غُلاماً فَقَتَلَهُ قالَ أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً نُكْراً } “Yine yola koyuldular. Nihayet bir erkek çocuğa rastladıklarında [Hızır] hemen onu öldürdü. [Musa]: ‘Bir cana karşılık olmaksızın suçsuz/tertemiz bir cana mı kıydın? Doğrusu pek çirkin/kötü bir şey yaptın!’ dedi.” (74) { قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً } “[Hızır]: ‘Ben sana benimle beraberliğe asla sabredemezsin demedim mi?’ dedi.” (75)

فَقَتَلَهُ قيل: كان قتله قتل عنقه. قيل: ضرب برأسه الحائط، وعن سعيد بن جبير:

{ فَقَتَلَهُ } Onun öldürülmesinin boynunu koparmak şeklinde olduğu söylenmiştir. Başını duvara vurduğu da söylenmiştir. Said b. Cübeyr'den ise şöyle rivayet edilmiştir:

أضجعه ثم ذبحه بالسكين. فإن قلت: لم قيل حَتَّى إِذا رَكِبا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَها بغير فاء؟ وحَتَّى إِذا لَقِيا غُلاماً فَقَتَلَهُ بالفاء؟ قلت: جعل خرقها جزاء للشرط، وجعل قتله من جملة الشرط معطوفا عليه، والجزاء قالَ أَقَتَلْتَ. فإن قلت: فلم خولف بينهما؟ قلت: لأن خرق السفينة لم يتعقب الركوب، وقد تعقب القتل لقاء الغلام. وقرئ: زاكية، وزكية، وهي الطاهرة من الذنوب، إما لأنها طاهرة عنده لأنه لم يرها قد أذنبت، وإما لأنها صغيرة لم تبلغ الحنث بِغَيْرِ نَفْسٍ يعنى لم تقتل نفسا فيقتص منها. وعن ابن عباس أن نجدة الحروري كتب إليه: كيف جاز قتله، وقد نهى رسول الله ﷺ عن قتل الولدان؟ فكتب إليه: إن علمت من حال الولدان ما علمه عالم موسى فلك أن تقتل نُكْراً وقرئ بضمتين وهو المنكر وقيل النكر أقل من الإمر، لأن قتل نفس واحدة أهون من إغراق أهل السفينة. وقيل:

Onu yere yatırdı, sonra da bıçakla boğazladı. Eğer: ‘Neden { حَتَّى إِذا رَكِبا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَها } ayetinde fâ harfi olmaksızın, { حَتَّى إِذا لَقِيا غُلاماً فَقَتَلَهُ } ayetinde ise fâ ile söylenmiştir?’ dersen, derim ki: Gemiyi delmeyi şartın cevabı kılmış; çocuğu öldürmeyi ise şarta matuf olarak şart cümlesinden saymış, cezasını (cevabını) ise { قالَ أَقَتَلْتَ } yapmıştır. Eğer: ‘Peki bu ikisi arasında neden farklılık yapılmıştır?’ dersen, derim ki: Çünkü geminin delinmesi binmenin hemen akabinde gerçekleşmemişti; öldürme ise çocuğa rastlamanın hemen peşinden gelmiştir. ‘Zâkiyeten’ ve ‘zekiyyeten’ şeklinde okunmuştur. Bu da günahlardan arınmış demektir; ya Musa'nın katında onun günah işlediğini görmediği için arınmıştır yahut mükellefiyet çağına erişmemiş küçük bir çocuk olduğu içindir. { بِغَيْرِ نَفْسٍ } yani kısas uygulanacak bir canı öldürmemişken. İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre Necde el-Harûrî kendisine: ‘Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem çocukların öldürülmesini yasaklamışken onun öldürülmesi nasıl caiz oldu?’ diye yazmış; o da cevaben şöyle yazmıştır: ‘Eğer çocukların durumundan Musa'nın arkadaşı olan âlimin bildiğini bilirsen, öldürebilirsin.’ { نُكْراً } İki damme ile de okunmuştur; münker (kötü/çirkin) olan şeydir. Nükr'ün imr'den daha hafif olduğu da söylenmiştir; çünkü tek bir canı öldürmek, gemi halkını boğmaktan daha hafiftir. Şöyle de denilmiştir:

معناه جئت شيئا أنكر من الأوّل، لأن ذلك كان خرقا يمكن تداركه بالسدّ، وهذا لا سبيل إلى تداركه. فإن قلت: ما معنى زيادة لَكَ؟ قلت: زيادة المكافحة بالعتاب على رفض الوصية، والوسم بقلة الصبر عند الكرة الثانية.

Bunun anlamı: İlkinden daha çirkin bir şey yaptın demektir; çünkü o, tıkayarak telafi edilmesi mümkün bir delmeydi, bunun ise telafi edilmesine imkân yoktur. Eğer: ‘{ لَكَ } lafzının ziyade edilmesinin anlamı nedir?’ dersen, derim ki: Vasiyeti terk ettiği için sitemi yüzüne daha şiddetle vurmak ve ikinci defasında sabrının azlığını tescillemektir.

[سورة الكهف (١٨) : آية ٧٦]

[Kehf Suresi (18) : Ayet 76]

قالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً (٧٦)

{ قالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً } “[Musa]: ‘Eğer bundan sonra sana bir şey sorarsam artık bana arkadaşlık etme; doğrusu benim tarafımdan mazur görülecek sınıra ulaştın’ dedi.” (76)

بَعْدَها بعد هذه الكرة أو المسألة فَلا تُصاحِبْنِي فلا تقاربنى، وإن طلبت صحبتك فلا تتابعني على ذلك. وقرى «فلا تصحبنى» فلا تكن صاحبي. وقرئ «فلا تصحبنى» أى فلا تصحبنى إياك ولا تجعلني صاحبك مِنْ لَدُنِّي عُذْراً قد أعذرت. وقرئ: لدنى، بتخفيف النون. ولدني، بسكون الدال وكسر النون، كقولهم في عضد: عضد. وعن رسول الله ﷺ:

{ بَعْدَها } bu defadan veya bu sorudan sonra. { فَلا تُصاحِبْنِي } bana yaklaşma/benimle beraber olma, ben seninle arkadaşlık istesem bile bu konuda bana uyma. ‘Felâ tashabnî’ (bana arkadaş olma) şeklinde de okunmuştur. ‘Felâ tusahhibnî’ şeklinde de okunmuştur ki; yani beni kendine arkadaş edinme ve beni arkadaşın kılma demektir. { مِنْ لَدُنِّي عُذْراً } artık mazeretini ortaya koydun, mazur oldun. Nunun şeddesiz haliyle ‘ledünî’ ve ‘adud’ kelimesinde ‘a'dud’ dedikleri gibi dâlın sükûnu ve nunun kesresiyle ‘lednî’ şeklinde de okunmuştur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir:

رحم الله أخى موسى استحيا فقال ذلك، وقال: رحمة الله علينا وعلى أخى موسى، لو لبث

« رحم الله أخى موسى استحيا فقال ذلك » «Allah kardeşim Mûsâ’ya rahmet eylesin; utandı da bundan ötürü böyle söyledi.» [Ve yine] şöyle buyurdu: « رحمة الله علينا وعلى أخى موسى، لو لبث... » «Allah’ın rahmeti bizim ve kardeşim Mûsâ’nın üzerine olsun; şayet [arkadaşıyla] kalsaydı...»

مع صاحبه لأبصر أعجب الأعاجيب .

kalsaydı, harikaların en harikasını görürdü.’

[سورة الكهف (١٨) : آية ٧٧]

[Kehf Suresi (18) : Ayet 77]

فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا أَتَيا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَما أَهْلَها فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُما فَوَجَدا فِيها جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقامَهُ قالَ لَوْ شِئْتَ لاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً (٧٧)

{ فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا أَتَيا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَما أَهْلَها فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُما فَوَجَدا فِيها جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقامَهُ قالَ لَوْ شِئْتَ لاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً } “Yine yola koyuldular. Nihayet bir kasaba/köy halkına varıp onlardan yemek istediler; fakat onlar bu ikisini misafir etmekten kaçındılar. Derken orada yıkılmak üzere olan bir duvar buldular, [Hızır] hemen onu doğrulttu. [Musa]: ‘İsteseydin buna karşılık elbette bir ücret alırdın’ dedi.” (77)

أَهْلَ قَرْيَةٍ هي أنطاكية. وقيل: الأبلة، وهي أبعد أرض الله من السماء أَنْ يُضَيِّفُوهُما وقرئ: يضيفوهما. يقال: ضافه إذا كان له ضيفا. وحقيقته: مال إليه، من ضاف السهم عن الغرض، ونظيره: زاره، من الازورار. وأضافه وضيفه: أنزله وجعله ضيفه.

{ أَهْلَ قَرْيَةٍ } Antakya'dır. el-Übülle olduğu da söylenmiştir ki o, Allah'ın arzının semaya en uzak olanıdır. { أَنْ يُضَيِّفُوهُما } ‘yudîfûhumâ’ şeklinde de okunmuştur. Bir kimseye misafir olduğunda ‘dâfehu’ denir. Hakikati ise: Hedefinden sapan ok için ‘dâfe's-sehmu ani’l-garad’ denmesinde olduğu gibi ona meyletti demektir. Bunun benzeri de yüz çevirmekten türeyen ‘zârahu’ (onu ziyaret etti) kelimesidir. ‘Edâfehû’ ve ‘dayyefehû’ ise: Onu konuk etti ve kendisinin misafiri kıldı demektir.

وعن النبي ﷺ: كانوا أهل قرية لئاما . وقيل شر القرى التي لا يضاف الضيف فيها ولا يعرف لابن السبيل حقه يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ استعيرت الإرادة للمداناة والمشارفة، كما استعير الهمّ والعزم لذلك. قال الراعي:

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den: ‘Onlar cimri/aşağılık bir belde halkıydı’ rivayet edilmiştir. Beldelerin en şerlisinin, içinde misafirin ağırlanmadığı ve yolcunun hakkının bilinmediği yer olduğu da söylenmiştir. { يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ } İrade (istemek), kasıt ve azmin bu manaya istiare edilmesi gibi, yaklaşmak ve eşiğinde olmak manasına istiare edilmiştir. Râî şöyle demiştir:

في مهمه قلقت به هاماتها … قلق الفئوس إذا أردن نصولا

Issız bir çölde [develerin] başları öyle sallanıyordu ki... Tıpkı sapından çıkmak isteyen baltaların sallanması gibi.

وقال:

Ve şöyle demiştir:

يريد الرّمح صدر أبى براء … ويعدل عن دماء بنى عقيل

Mızrak, Ebû Berâ'nın göğsünü hedefliyor/istiyor da Ukayloğulları'nın kanlarından sapıyor.

وقال حسان:

Hassân da şöyle demiştir:

إنّ دهرا يلفّ شملى بجمل … لزمان يهمّ بالإحسان

Şüphesiz benim dağınıklığımı Cemel ile toplayıp birleştiren bir felek/talih, iyilik yapmaya niyetlenen/kasteden bir zamandır.

وسمعت من يقول: عزم السراج أن يطفأ، وطلب أن يطفأ. وإذا كان القول والنطق والشكاية والصدق والكذب والسكوت والتمرد والإباء والعزة والطواعية وغير ذلك مستعارة للجماد ولما لا يعقل، فما بال الإرادة؟ قال:

Birinin: ‘Kandil sönmeye azmetti ve sönmek istedi’ dediğini duydum. Söz, konuşma, şikâyet, doğruluk, yalan, sükût, isyan, kaçınma/reddetme, izzet, itaat ve benzeri şeyler cansız varlıklar ve akılsızlar için istiare yoluyla kullanılabildiğine göre, iradenin [kullanılmasında] ne sakınca olabilir? Şair şöyle demiştir:

إذا قالت الأنساع للبطن الحق

Semer ipleri karına: ‘Yapış’ dediği zaman

تقول سنّى للنّواة طنّى

Dişim hurma çekirdeğine: ‘Çınla/ses ver’ der.

لا ينطق الّلهو حتّي ينطق العود

Ud konuşmadıkça eğlence konuşmaz.

وشكا إلىّ بعبرة وتحمحم

Gözyaşı dökerek ve kişneyerek bana şikâyette bulundu.

فإن يك ظنّى صادقا وهو صادقي

Eğer zannım doğru çıkarsa -ki o beni hep doğrular-

وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ

{ وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ } “Musa'nın öfkesi yatışınca/sustuğunda...”

تمرّد مارد وعزّ الأبلق

Mârid kalesi isyan etti, Eblak kalesi ise direndi/üstün geldi.

ولبعضهم:

Bazı şairler de şöyle demiştir:

يأبى على أجفانه إغفاءه … همّ إذا انقاد الهموم تمرّدا»

Göz kapaklarına uyku girmesini engeller... Bütün kederler boyun eğdiğinde isyan eden bir dert.

أبت الرّوادف والثّدىّ لقمصها … مسّ البطون وأن تمسّ ظهورا

Kalçalar ve göğüsler gömleklerine karşı direndi... Karınlara ve sırtlara dokunmaktan.

قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ ولقد بلغني أن بعض المحرفين لكلام الله تعالى ممن لا يعلم، كان يجعل الضمير للخضر، لأنّ ما كان فيه من آفة الجهل وسقم الفهم، أراه أعلى الكلام طبقة أدناه منزلة، فتحمل ليردّه إلى ما هو عنده أصح وأفصح، وعنده أن ما كان أبعد من المجاز كان أدخل في الإعجاز.

{ قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ } “İkisi de: ‘İsteyerek geldik’ dediler.” Bana ulaştığına göre Allah Teâlâ'nın kelamını tahrif eden bazı cahiller, zamiri Hızır'a döndürmüştür; çünkü içinde bulunduğu cehalet illeti ve anlayış bozukluğu, ona sözün en yüce mertebesini en aşağı mertebe gibi göstermiş, o da bunu kendi katında daha sahih ve daha fasih olduğuna inandığı şeye çevirmeye yeltenmiştir. Zira onun zannına göre mecazdan ne kadar uzaklaşılırsa, icaza o kadar girilmiş olur.

وانقض: إذا أسرع سقوطه، من انقضاض الطائر وهو يفعلّ، مطاوع قضضته. وقيل: افعلّ

İnkadda (انقض): Kuşun [süzülüp] hızla inişe geçmesi (inkidâd) kökünden gelip hızlıca düşmesi / yıkılması demektir. Bu [fiil], 'yanfa'illu' (يفعلّ) vezninde olup 'kadadtuhû' (قضضته - onu yıktım/kırdım) fiilinin mutâvaatıdır (dönüşlüsüdür). Şöyle de denilmiştir: [Aslı] 'if'alle' (افعلّ) veznindedir

من النقض، كاحمرّ من الحمرة. وقرئ: أن ينقض من النقض، وأن ينقاص، من انقاصت السن إذا انشقت طولا. قال ذو الرمة:

tıpkı humre'den ‘ihmarra’ gibi. ‘En yenkuda’ (nakz kökünden) ve diş boylu boyunca çatladığında ‘inkâsat es-sinnü’ denmesinden hareketle ‘en yenkâsa’ şeklinde de okunmuştur. Zü'r-Rumme şöyle demiştir:

......... منقاص ومنكثب

...çatlamış ve yığılmış

بالصاد غير معجمة فَأَقامَهُ قيل: أقامه بيده. وقيل: مسحه بيده فقام واستوى. وقيل:

Noktasız sâd iledir. { فَأَقامَهُ } Eliyle doğrulttuğu söylenmiştir. Eliyle sıvazlayıp dikildiği ve düzeldiği söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:

أقامه بعمود عمده به. وقيل: نقضه وبناه. وقيل كان طول الجدار في السماء مائة ذراع، كانت الحال حال اضطرار وافتقار إلى المطعم، وقد لزتهما الحاجة إلى آخر كسب المرء وهو المسألة، فلم يجدا مواسيا، فلما أقام الجدار لم يتمالك موسى لما رأى من الحرمان ومساس الحاجة أن قالَ لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً وطلبت على عملك جعلا حتى ننتعش ونستدفع به الضرورة وقرئ: لتخذت، والتاء في تخذ، أصل كما في تبع، واتخذ افتعل منه، كاتبع من تبع، وليس من الأخذ في شيء.

Onu dayadığı bir direkle doğrulttu. Onu yıkıp yeniden inşa ettiği de söylenmiştir. Duvarın göğe doğru yüksekliğinin yüz arşın olduğu da söylenmiştir. Durum, çaresizlik ve yiyeceğe muhtaç olma durumu idi; ihtiyaç onları insanın en son başvuracağı kazanç yoluna, yani istemeye (dilenmeye) zorlamıştı; fakat yardım edecek kimse bulamadılar. Hızır duvarı doğrultunca, Musa gördüğü mahrumiyet ve duyduğu şiddetli ihtiyaç sebebiyle kendini tutamayarak şöyle { قالَ لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً } dedi; yani toparlanıp darlığımızı gidereceğimiz bir ücreti işinin karşılığında isteseydin. ‘Le-tehazte’ şeklinde de okunmuştur. ‘Tehaze’deki tâ, ‘tebia’daki gibi asıldır; ‘ittehaze’ ise ‘tebia’dan ‘ittebea’ gibi onun iftiâl babıdır, ‘ahz’ ile hiçbir ilgisi yoktur.

[سورة الكهف (١٨) : آية ٧٨]

[Kehf Suresi (18) : Ayet 78]

قالَ هذا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ ما لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً (٧٨)

{ قالَ هذا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ ما لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً } “[Hızır]: ‘İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır. Sabredemediğin şeylerin içyüzünü sana haber vereceğim’ dedi.” (78)

فإن قلت: هذا إشارة إلى ماذا؟ قلت: قد تصوّر فراق بينهما عند حلول ميعاده على ما قال موسى ﵇: إن سألتك عن شيء بعدها فلا تصاحبني، فأشار إليه وجعله مبتدأ وأخبر عنه، كما تقول: هذا أخوك، فلا يكون «هذا» إشارة إلى غير الأخ ويجوز أن يكون إشارة إلى السؤال الثالث، أى: هذا الاعتراض سبب الفراق، والأصل: هذا فراق بيني وبينك. وقد قرأ به ابن أبى عبلة، فأضيف المصدر إلى الظرف كما يضاف إلى المفعول به.

Eğer: ‘{ هذا } (bu) neye işarettir?’ dersen, derim ki: Musa aleyhisselâm'ın: ‘Eğer bundan sonra sana bir şey sorarsam artık bana arkadaşlık etme’ sözüne binaen vaat edilen vakit geldiğinde aralarında bir ayrılık tasavvur edilmişti; işte ona işaret etmiş, onu mübteda kılıp haber vermiştir. Tıpkı: ‘Hâzâ ahûke’ (Bu senin kardeşindir) demen gibi; burada ‘hâzâ’ kardeşten başkasına işaret olmaz. Üçüncü soruya işaret olması da caizdir; yani: Bu itiraz ayrılık sebebidir demektir. Aslı ise: ‘Hâzâ firâku beynî ve beynek’tir. İbn Ebî Able de bu şekilde okumuştur; böylece masdar, mef'ûlün bihe izafe edildiği gibi zarfa izafe edilmiştir.

[سورة الكهف (١٨) : آية ٧٩]

[Kehf Suresi (18) : Ayet 79]

أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً (٧٩)

{ أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً } “Gemiye gelince; o, denizde çalışan birtakım yoksullara aitti. Ben onu kusurlu kılmak istedim; çünkü ötelerinde/arkalarında, her [sağlam] gemiyi zorla gasp eden bir kral vardı.” (79)

لِمَساكِينَ قيل كانت لعشرة إخوة، خمسة منهم زمنى، وخمسة يعملون في البحر وَراءَهُمْ أمامهم، كقوله تعالى وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ وقيل: خلفهم، وكان طريقهم في رجوعهم عليه وما كان عندهم خبره، فأعلم الله به الخضر وهو «جلندى» . فإن قلت: قوله فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها

{ لِمَساكِينَ } [Yoksullara aitti]: [Geminin] on erkek kardeşe ait olduğu, bunlardan beşinin kötürüm (çalışamaz), beşinin ise denizde çalıştığı söylenmiştir. { وَراءَهُمْ } [Ötelerinde/önlerinde], yani önlerindedir; nitekim Yüce Allah'ın { وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ } “Önlerinde ise bir engel/berzah vardır” kavlinde de böyledir. [Kelimenin] arkalarında [anlamına geldiği] de söylenmiştir; zira dönüşlerindeki yolları onun [hüküm sürdüğü yer] üzerindeydi ve durumdan haberleri yoktu; Allah bunu Hızır’a bildirdi. Bu [kral] Cülendâ’dır. Şayet: { فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها } “Ben onu kusurlu kılmak istedim” sözü...

مسبب عن خوف الغصب عليها فكان حقه أن يتأخر عن السبب ، فلم قدّم عليه؟ قلت:

onun gasp edilmesi korkusunun sonucudur; dolayısıyla hakkı sebepten sonra gelmekti, niçin öne alındı?’ dersen, derim ki:

النية به التأخير، وإنما قدم للعناية، ولأنّ خوف الغصب ليس هو السبب وحده، ولكن مع كونها للمساكين، فكان بمنزلة قولك: زيد ظنى مقيم. وقيل في قراءة أبىّ وعبد الله: كل سفينة صالحة.

Niyet bakımından sonradır; ancak önemsendiği için ve gasp korkusu tek başına sebep olmayıp yoksullara ait olmasıyla birlikte sebep teşkil ettiği için öne alınmıştır. Bu durum: ‘Zeydün zannî mukîmün’ (Zannımca Zeyd ikamet etmektedir) sözün gibidir. Übeyy ve Abdullah'ın kıraatinde: ‘Külle sefînetin sâlihatin’ (her sağlam/elverişli gemiyi) şeklinde olduğu söylenmiştir.

[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٨٠ الى ٨٢]

[Kehf Suresi (18) : Ayetler 80-82]

وَأَمَّا الْغُلامُ فَكانَ أَبَواهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً وَكُفْراً (٨٠) فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما خَيْراً مِنْهُ زَكاةً وَأَقْرَبَ رُحْماً (٨١) وَأَمَّا الْجِدارُ فَكانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما وَكانَ أَبُوهُما صالِحاً فَأَرادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغا أَشُدَّهُما وَيَسْتَخْرِجا كَنزَهُما رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي ذلِكَ تَأْوِيلُ ما لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً (٨٢)

{ وَأَمَّا الْغُلامُ فَكانَ أَبَواهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً وَكُفْراً (٨٠) فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما خَيْراً مِنْهُ زَكاةً وَأَقْرَبَ رُحْماً (٨١) وَأَمَّا الْجِدارُ فَكانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما وَكانَ أَبُوهُما صالِحاً فَأَرادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغا أَشُدَّهُما وَيَسْتَخْرِجا كَنزَهُما رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي ذلِكَ تَأْوِيلُ ما لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً (٨٢) } “Erkek çocuğa gelince; onun anne babası mümin kimselerdi. Bundan dolayı [çocuğun] azgınlık ve inkârla onları sarmasından/baskı altına almasından korktuk. (80) İstedik ki Rableri onun yerine kendilerine temizlik/erdemlilikçe ondan daha hayırlı ve merhametçe daha yakın birini versin. (81) Duvara gelince; o, şehirdeki iki yetim erkek çocuğa aitti ve altında kendilerine ait bir define/hazine vardı. Babaları da salih bir kimseydi. Rabbin diledi ki onlar ergenlik çağına ulaşsınlar ve Rabbinden bir rahmet olarak definelerini çıkarsınlar. Ben bunu kendiliğimden yapmadım. İşte sabredemediğin şeylerin içyüzü budur’ [dedi]. (82)”

وقرأ الجحدري: وكان أبواه مؤمنان، على أن «كان» فيه ضمير الشأن فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً وَكُفْراً فخفنا أن يغشى الوالدين المؤمنين طغيانا عليهما، وكفرا لنعمتهما بعقوقه وسوء صنيعه، ويلحق بهما شرا وبلاء، أو يقرن بإيمانهما طغيانه وكفره، فيجتمع في بيت واحد مؤمنان وطاغ كافر. أيعديهما بدائه ويضلهما بضلاله فيرتدا بسببه ويطغيا ويكفرا بعد الإيمان وإنما خشي الخضر منه ذلك، لأن الله تعالى أعلمه بحاله وأطلعه على سر أمره. وأمره إياه بقتله كاخترامه لمفسدة عرفها في حياته. وفي قراءة أبىّ: فخاف ربك. والمعنى: فكره ربك كراهة من خاف سوء عاقبة الأمر فغيره. ويجوز أن يكون قوله فَخَشِينا حكاية لقول الله تعالى، بمعنى: فكرهنا، كقوله لِأَهَبَ لَكِ

el-Cahderî, ‘kâne’de şan zamiri bulunması üzere ‘ve kâne ebevâhu mü'minâni’ şeklinde okumuştur. { فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً وَكُفْراً } o mümin ana babayı, çocuğun itaatsizliği ve kötü davranışı sebebiyle kendilerine azgınlık yapması, nimetlerine karşı nankörlük etmesi ve onlara kötülük ile bela ulaştırması yahut onların imanına kendi azgınlığını ve küfrünü katıp tek bir evde iki mümin ile bir azgın kâfirin toplanmasından endişe ettik. Kendi derdini onlara bulaştırıp sapkınlığıyla onları saptırmasından, böylece onun yüzünden irtidat edip imandan sonra azıp kâfir olmalarından [endişe ettik]. Hızır'ın bundan endişe etmesi, sadece Allah Teâlâ'nın onun durumunu kendisine bildirmesi ve işinin sırrına onu muttali kılması sebebiyledir. Onu öldürmesini emretmesi ise hayattayken varlığını bildiği bir fesadı ortadan kaldırması kabilindendir. Übeyy'in kıraatinde: ‘Fe-hâfe rabbüke’ (Rabbin korktu/hoşlanmadı) şeklindedir. Anlamı ise: Rabbin, işin kötü sonucundan korkup onu değiştiren kimsenin hoşnutsuzluğu gibi bundan hoşlanmadı demektir. { فَخَشِينا } sözünün, { لِأَهَبَ لَكِ } “Sana bağışlamam için” ayetinde olduğu gibi ‘hoşlanmadık’ anlamında Allah Teâlâ'nın sözünün aktarımı olması da caizdir.

. وقرئ: يبدّلهما، بالتشديد. والزكاة: الطهارة والنقاء من الذنوب. والرحم: الرحمة والعطف. وروى أنه ولدت لهما جارية تزوّجها نبىّ، فولدت نبيا هدى الله على يديه أمّة من الأمم. وقيل: ولدت سبعين نبيا. وقيل: أبدلهما ابنا مؤمنا مثلهما. قيل:

[Ayet] şeddeli olarak { يُبَدِّلَهُمَا } şeklinde de okunmuştur. ez-Zekât (الزكاة); günahlardan arınmışlık ve temizliktir. er-Ruhm (الرُّحْم) ise merhamet ve şefkattir. [Onların yerine] kendilerine bir kız çocuğu verildiği, onunla bir peygamberin evlendiği ve o kadının da Allah'ın kendisi vasıtasıyla ümmetlerden bir ümmeti hidayete erdirdiği bir peygamber doğurduğu rivayet edilmiştir. Bir rivayette: «Yetmiş peygamber doğurdu» denilmiştir. Bir diğer rivayette de: «Onlara kendileri gibi mümin bir erkek çocuk bedel verdi» denilmiştir. Şöyle de denilmiştir:

اسما الغلامين: أصرم، وصريم. والغلام المقتول: اسمه الحسين. واختلف في الكنز، فقيل:

İki çocuğun adları: Asram ve Sarîm idi. Öldürülen çocuğun adı ise: el-Huseyn idi. Hazine hakkında ihtilaf edilmiş ve şöyle denilmiştir:

مال مدفون من ذهب وفضة . وقيل: لوح من ذهب مكتوب فيه: عجبت لمن يؤمن بالقدر كيف يحزن، وعجبت لمن يؤمن بالرزق كيف يتعب، وعجبت لمن يؤمن بالموت كيف يفرح، وعجبت لمن يؤمن بالحساب كيف يغفل، وعجبت لمن يعرف الدنيا وتقلبها بأهلها كيف يطمئن إليها. لا إله إلا الله محمد رسول الله . وقيل: صحف فيها علم. والظاهر لإطلاقه: أنه مال.

Altın ve gümüşten gömülü bir mal idi. Şöyle de denilmiştir: Üzerinde: ‘Kadere inananın nasıl üzüldüğüne şaşarım; rızka inananın nasıl [boşuna] yorulduğuna şaşarım; ölüme inananın nasıl ferahladığına şaşarım; hesaba inananın nasıl gafil kaldığına şaşarım; dünyayı ve ehliyle nasıl dönüp durduğunu bilenin ona nasıl güvendiğine şaşarım. Lâ ilâhe illallâh Muhammedün Resûlullâh’ yazılı altın bir levhaydı. İçinde ilim bulunan sahifeler olduğu da söylenmiştir. Zahir olan ise mutlak zikredildiği için mal olmasıdır.