فإن قلت: أى فرق بين الاستئنافين إنه وإنا؟ قلت: الأوّل تعليل للإيمان به، لأن كونه حقا من الله حقيق بأن يؤمن به. والثاني: بيان لقوله آمَنَّا بِهِ لأنه يحتمل أن يكون إيمانا قريب العهد وبعيده، فأخبروا أن إيمانهم به متقادم، لأنّ آباءهم القدماء قرءوا في الكتب الأول ذكره وأبناءهم من بعدهم مِنْ قَبْلِهِ من قبل وجوده ونزوله مُسْلِمِينَ كائنين على دين الإسلام، لأن الإسلام صفة كل موحد مصدّق للوحى.
Eğer: "İki isti'nâf (başlangıç) cümlesi olan {إِنَّهُ} ve {إِنَّا} arasındaki fark nedir?" dersen, derim ki: Birincisi, ona imanın gerekçesidir; çünkü onun Allah'tan gelen bir hak olması, ona iman edilmesini gerektirir. İkincisi ise: {آمَنَّا بِهِ} sözünün açıklamasıdır. Çünkü bunun yakın zamanlı bir iman da uzak zamanlı bir iman da olması muhtemeldir. Böylece onlar, ona imanlarının pek eski olduğunu haber vermişlerdir; zira onların eski ataları ilk kitaplarda onun zikrini okumuşlar, onlardan sonra gelen oğulları da {مِنْ قَبْلِهِ} onun varlığından ve indirilişinden önce {مُسْلِمِينَ} İslam dini üzere bulunmuşlardır. Çünkü İslam, vahyi tasdik eden her muvahhidin vasfıdır.
[سورة القصص (٢٨) : آية ٥٤]
[Kasas Suresi (28), Âyet 54]
أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (٥٤)
{أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (٥٤)} “İşte onlara, sabretmelerinden ötürü mükâfatları iki kez verilecektir. Onlar kötülüğü iyilikle savarlar ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak ederler.”
بِما صَبَرُوا بصبرهم على الإيمان بالتوراة والإيمان بالقرآن. أو بصبرهم على الإيمان بالقرآن قبل نزوله وبعد نزوله. أو بصبرهم على أذى المشركين وأهل الكتاب. ونحوه يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ، بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ بالطاعة المعصية المتقدمة. أو بالحلم الأذى.
{بِما صَبَرُوا} Tevrat'a ve Kur'an'a iman etmeye sabretmeleri sebebiyle. Yahut Kur'an'a inmeden önce ve indikten sonra iman etmeye sabretmeleri sebebiyle. Veya müşriklerin ve Ehl-i Kitab'ın eziyetlerine sabretmeleri sebebiyle. Şunun gibi: {يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ} “Size rahmetinden iki pay versin”. {بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ} [kötülüğü iyilikle], önceki günahı taatle [savarlar]. Yahut eziyeti hilmle (yumuşak huylulukla) [savarlar].
[سورة القصص (٢٨) : آية ٥٥]
[Kasas Suresi (28), Âyet 55]
وَإِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقالُوا لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ (٥٥)
{وَإِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقالُوا لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ (٥٥)} “Boş ve faydasız bir söz işittikleri zaman ondan yüz çevirirler ve: 'Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz sizedir. Size selâm olsun, bizim cahillerle işimiz yoktur' derler.”
سَلامٌ عَلَيْكُمْ توديع ومتاركة. وعن الحسن رضى الله عنه: كلمة حلم من المؤمنين لا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ لا نريد مخالطتهم وصحبتهم فإن قلت: من خاطبوا بقولهم وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ؟ قلت:
{سَلامٌ عَلَيْكُمْ} bir vedalaşma ve ilişiği kesmedir. Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'tan: "Müminlerin hilm gösteren bir sözüdür." {لا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ} onlarla karışıp kaynaşmayı ve arkadaşlık etmeyi istemeyiz. Eğer: "{وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ} sözleriyle kime hitap ettiler?" dersen, derim ki:
اللاغين الذين دل عليهم قوله وَإِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ.
{وَإِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ} “Boş ve faydasız bir söz işittikleri zaman” ifadesinin delalet ettiği boşboğaz kimselere [hitap ettiler].
[سورة القصص (٢٨) : آية ٥٦]
[Kasas Suresi (28), Âyet 56]
إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (٥٦)
{إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (٥٦)} “Şüphesiz sen sevdiğin kimseyi hidayete erdiremezsin; fakat Allah dilediğini hidayete erdirir. O, hidayete erecek olanları daha iyi bilir.”
لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ لا تقدر أن تدخل في الإسلام كل من أحببت أن يدخل فيه من قومك وغيرهم، لأنك عبد لا تعلم المطبوع على قلبه من غيره وَلكِنَّ اللَّهَ يدخل في الإسلام مَنْ يَشاءُ وهو الذي علم أنه غير مطبوع على قلبه، وأن الألطاف ننفع فيه، فيقرن به ألطافه حتى تدعوه إلى القبول وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ بالقابلين من الذين لا يقبلون. قال الزجاج:
{لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ} kavminden veya başkalarından İslam'a girmesini sevdiğin (istediğin) herkesi İslam'a sokmaya güç yetiremezsin; zira sen bir kulsun, kalbi mühürlenmiş olanı mühürlenmemiş olandan ayırt edemezsin. {وَلكِنَّ اللَّهَ} fakat Allah, {مَنْ يَشاءُ} kalbinin mühürlenmemiş olduğunu ve lütufların kendisine fayda vereceğini bildiği kimseyi İslam'a sokar; onu [hakkı] kabule sevk edene kadar lütuflarını onunla beraber kılar. {وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ} [hakkı] kabul etmeyecek olanlar arasından kabul edecek olanları en iyi bilendir. Zeccâc şöyle demiştir:
أجمع المسلمون أنها نزلت في أبى طالب، وذلك أن أبا طالب قال عند موته: يا معشر بنى هاشم، أطيعوا محمدا وصدّقوه تفلحوا وترشدوا، فقال النبي ﷺ: تأمرهم بالنصيحة لأنفسهم وتدعها لنفسك؟ قال: فما تريد يا ابن أخى؟ قال: أريد منك كلمة واحدة فإنك في آخر يوم من أيام الدنيا: أن تقول لا إله إلا الله، أشهد لك بها عند الله. قال: يا ابن أخى، قد علمت إنك لصادق، ولكنى أكره أن يقال: خرع عند الموت ، ولولا أن تكون عليك وعلى بنى أبيك غضاضة»
Müslümanlar bu ayetin Ebû Tâlib hakkında indiğinde icmâ etmişlerdir. Şöyle ki; Ebû Tâlib ölümü esnasında: "Ey Hâşimoğulları topluluğu! Muhammed'e itaat edin ve onu tasdik edin ki kurtuluşa ve doğru yola eresiniz" dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Onlara kendileri için hayır tavsiye ediyorsun da kendin için terk mi ediyorsun?" buyurdu. [Ebû Tâlib]: "Benden ne istiyorsun ey kardeşimin oğlu?" dedi. [Peygamber]: "Senden tek bir kelime istiyorum, zira sen dünya günlerinin sonuncusundasın: Lâ ilâhe illallâh demeni [istiyorum], Allah katında senin lehine bununla şahitlik edeyim" buyurdu. [Ebû Tâlib] dedi ki: "Ey kardeşimin oğlu! Senin doğru sözlü olduğunu elbette biliyorum, fakat ölüm anında korkup gevşedi denilmesinden hoşlanmıyorum. Eğer senin ve baba tarafından kardeşlerinin üzerine bir ayıp
ومسبة بعدي، لقلتها، ولأقررت بها عينك عند الفراق، لما أرى من شدّة وجدك ونصيحتك، ولكنى سوف أموت على ملة الأشياخ عبد المطلب وهاشم وعبد مناف.
ve benden sonra bir sövgü konusu olmayacak olsaydı, bana olan aşırı düşkünlüğünü ve samimi nasihatini gördüğüm için ayrılık anında senin gözünü aydın etmek üzere o sözü mutlaka söylerdim. Fakat ben atalarım Abdülmuttalib, Hâşim ve Abdümenâf'ın dini üzere öleceğim."
[سورة القصص (٢٨) : آية ٥٧]
[Kasas Suresi (28), Âyet 57]
وَقالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً يُجْبى إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٥٧)
{وَقالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً يُجْبى إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٥٧)} “Onlar: 'Eğer seninle birlikte doğru yola uyarsak, yurdumuzdan kapılıp atılırız' dediler. Biz onları, katımızdan bir rızık olarak her şeyin ürünlerinin toplandığı, güvenli bir Harem'e yerleştirmedik mi? Fakat onların çoğu bilmezler.”
قالت قريش ، وقيل: إن القائل الحرث بن عثمان بن نوفل بن عبد مناف: نحن نعلم أنك على الحق، ولكنا نخاف إن اتبعناك وخالفنا العرب بذلك- وإنما نحن أكلة رأس، أى: قليلون- أن يتخطفونا من أرضنا، فألقمهم الله الحجر. بأنه مكن لهم في الحرم الذي آمنه بحرمة البيت وآمن قطانه بحرمته، وكانت العرب في الجاهلية حولهم يتغاورون ويتناحرون، وهم آمنون في حرمهم لا يخافون، وبحرمة البيت هم قارّون بواد غير ذى زرع، والثمرات والأرزاق تجبى إليهم من كل
Kureyş şöyle demiştir -bunu söyleyenin el-Hâris b. Osmân b. Nevfel b. Abdimenâf olduğu da söylenmiştir-: "Biz senin hak üzere olduğunu biliyoruz; fakat sana uyarsak ve bu sebeple Araplara muhalefet edersek -ki biz nihayet bir baş yiyeceği kadarlık [az bir] topluluğuz, yani az bir cemaatiz- bizi yurdumuzdan kapıp götürmelerinden korkuyoruz." Bunun üzerine Allah, Beyt'in hürmetiyle emniyetli kıldığı ve sakinlerini de onun hürmeti sebebiyle güvenceye aldığı Harem'e onları yerleştirmek suretiyle ağızlarına taşı tıkamıştır [onları susturmuştur]. Câhiliye döneminde çevrelerindeki Araplar birbirlerine baskınlar düzenleyip birbirlerini boğazlarken, onlar Harem'lerinde emniyet içindeydiler ve korkmuyorlardı; Beyt'in hürmeti sayesinde ekinsiz bir vadide yerleşik kalıyorlardı ve meyveler ile rızıklar her...
أوب، فإذا خولهم الله ما خولهم من الأمن والرزق بحرمة البيت وحدها وهم كفرة عبدة أصنام فكيف يستقيم أن يعرضهم للتخوّف والتخطف، ويسلبهم الأمن إذا ضموا إلى حرمة البيت حرمة الإسلام. وإسناد الأمن إلى أهل الحرم حقيقة، وإلى الحرم مجاز يُجْبى إِلَيْهِ تجلب وتجمع. قرئ:
taraftan meyveler ve rızıklar onlara doğru toplanıp getiriliyordu. Onlar kâfir ve putperest oldukları halde Allah sırf Beyt'in hürmeti sebebiyle kendilerine bu derece emniyet ve rızık bahşetmişken; Beyt'in hürmetine İslam'ın hürmetini de kattıkları takdirde onları korkuya ve kapılıp götürülmeye maruz bırakması ve emniyetlerini ellerinden alması nasıl düşünülebilir? Güvenliğin (emniyetin) Harem halkına isnat edilmesi hakikat, bizzat Harem'e isnat edilmesi ise mecazdır. {يُجْبى إِلَيْهِ} celbedilir ve toplanır demektir. [Bu kelime]:
بالياء والتاء. وقرئ: تجنى، بالنون، من الجنى. وتعديته بإلى كقوله: يجنى إلىّ فيه، ويجنى إلى الخافة . وثمرات: بضمتين وبضمة وسكون. ومعنى الكلية: الكثرة كقوله وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ، وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ متعلق بقوله مِنْ لَدُنَّا أى قليل منهم يقرون بأنّ ذلك رزق من عند الله، وأكثرهم جهلة لا يعلمون ذلك ولا يفطنون له، ولو علموا أنه من عند الله لعلموا أن الخوف والأمن من عنده، ولما خافوا التخطف إذا آمنوا به وخلعوا أنداده.
ye ile (yücbâ) ve te ile (tücbâ) okunmuştur. 'Meyve devşirmek' anlamındaki 'el-cenâ' kökünden nûn ile {تُجْنَى} olarak da okunmuştur. {إِلَى} ile geçişli kılınması, "bana doğru meyve devşirildi" ve "meyve sepetine doğru devşirildi" sözleri gibidir. {ثَمَراتُ} kelimesi iki zammeyle (semerâtü) ve bir zamme bir sükûnla (semrâtü) okunmuştur. Külliyet (her şey) ifadesinin manası çokluktur; Allah Teâlâ'nın: {وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ} “Ve ona her şeyden verilmiştir” ayetindeki gibidir. {وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ} ifadesi {مِنْ لَدُنَّا} sözüne bağlıdır; yani: pek azı bunun Allah katından bir rızık olduğunu ikrar eder, çoğu ise cahillerdir; bunu bilmezler ve idrak etmezler. Şayet bunun Allah katından olduğunu bilselerdi, korkunun da emniyetin de O'nun katından olduğunu bilirler ve O'na iman edip O'nun ortaklarını terk ettiklerinde kapılıp götürülmekten korkmazlardı.
فإن قلت: بم انتصب رزقا؟ قلت: إن جعلته مصدرا جاز أن ينتصب بمعنى ما قبله، لأنّ معنى يُجْبى إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ ويرزق ثمرات كل شيء: واحد، وأن يكون مفعولا له. وإن جعلته بمعنى: مرزوق، كان حالا من الثمرات لتخصصها بالإضافة، كما تنتصب عن النكرة المتخصصة بالصفة.
Eğer: "{رِزْقاً} kelimesi ne sebeple mensûb olmuştur?" dersen, derim ki: Şayet onu masdar kabul edersen, kendisinden önceki ifadenin manası sebebiyle mensûb olması caizdir; çünkü {يُجْبى إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ} "her şeyin meyveleri ona toplanır" ifadesinin anlamı ile "ona her şeyin meyveleri rızık olarak verilir" ifadesinin anlamı birdir. Veyahut mef'ûlün leh (için) olarak mensûb olur. Şayet onu "merzuk" (rızıklandırılan şey) anlamında kılarsan, sıfatla özelleşen belirsiz ismin (nekire) hâl konumunda nasb edilmesi gibi, izafetle tahsis kazandığı için {الثَّمَرَاتِ} kelimesinden hâl olur.
[سورة القصص (٢٨) : آية ٥٨]
[Kasas Suresi (28), Âyet 58]
وَكَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَها فَتِلْكَ مَساكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلاَّ قَلِيلاً وَكُنَّا نَحْنُ الْوارِثِينَ (٥٨)
{وَكَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَها فَتِلْكَ مَساكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلاَّ قَلِيلاً وَكُنَّا نَحْنُ الْوارِثِينَ (٥٨)} “Biz, geçimiyle şımarmış nice memleketi helâk ettik. İşte onların kendilerinden sonra pek az oturulabilmiş meskenleri! Onlara biz vâris olduk.”
هذا تخويف لأهل مكة من سوء عاقبة قوم كانوا في مثل حالهم من إنعام الله عليهم بالرقود في ظلال الأمن وخفض العيش، فغمطوا النعمة وقابلوها بالأشر والبطر، فدمرّهم الله وخرّب ديارهم. وانتصبت مَعِيشَتَها إمّا بحذف الجار وإيصال الفعل، كقوله تعالى وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ وإمّا على الظرف بنفسها، كقولك: زيد ظنى مقيم . أو بتقدير حذف الزمان المضاف، أصله: بطرت أيام معيشتها، كخفوق النجم، ومقدم الحاج: وإمّا بتضمين بَطِرَتْ معنى:
Bu, emniyetin gölgelerinde uyumak ve rahat bir geçim sürmek suretiyle Allah'ın kendilerine nimet bahşetmesi bakımından Mekke halkı gibi bir durumda olup da nimeti küçümseyen, nankörlük ve şımarıklıkla karşılık veren bir topluluğun kötü akıbetiyle Mekke halkını korkutmadır. Allah onları helak etmiş ve yurtlarını harabeye çevirmiştir. {مَعِيشَتَها} kelimesi; ya Allah Teâlâ'nın: {وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ} “Mûsâ kavminden seçti” ayetinde olduğu gibi cer harfinin hazfedilip fiilin doğrudan mef'ûle ulaşmasıyla (cer harfinin hazfiyle) mensûb olmuştur; ya da senin: "Zeyd zannımca mukimdir" demen gibi bizzat kendisi zarf olarak mensûb olmuştur; veya muzaf olan zamanın hazfi takdiriyle mensûbtur, aslı: "yıldızın batışı ve hacıların gelişi" ifadelerinde olduğu gibi "geçim günlerinde şımardı" şeklindedir. Veyahut {بَطِرَتْ} fiilinin şu manayı tazammun etmesiyledir:
كفرت وغمطت. وقيل: البطر سوء احتمال الغنى: وهو أن لا يحفظ حق الله فيه إِلَّا قَلِيلًا من السكنى. قال ابن عباس رضى الله عنهما: لم يسكنها إلا المسافر ومارّ الطريق يوما أو ساعة ويحتمل أنّ شؤم معاصى المهلكين بقي أثره في ديارهم، فكل من سكنها من أعقابهم لم يبق فيها إلا
[ya da mânası] nankörlük edip küçümsedi [şeklindedir]. Batar (بَطَر)'ın, zenginliği kaldıramamak olduğu da söylenmiştir; o da zenginlik konusunda Allah'ın hakkını gözetmemektir. {إِلَّا قَلِيلًا} [ifadesi], ikametten pek azı [müstesna demektir]. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: "Orada ancak yolcu ve yoldan geçen kimse bir gün yahut bir an oturmuştur." Helak edilenlerin günahlarının uğursuzluğunun yurtlarında iz bırakmış olması ve onların ardından oralarda ikamet eden herkesin orada ancak
قليلا وَكُنَّا نَحْنُ الْوارِثِينَ لتلك المساكن من ساكنيها، أى: تركناها على حال لا يكنها أحد، أو خرّبناها وسوّيناها بالأرض.
pek az kalmış olması da muhtemeldir. {وَكُنَّا نَحْنُ الْوارِثِينَ} o meskenlerde oturanlardan oraya biz vâris olduk; yani: onları hiç kimsenin barınamayacağı bir halde bıraktık yahut onları harabeye çevirip yerle bir ettik.
تتخلّف الآثار عن أصحابها … حينا ويدركها الفناء فتتبع
Eserler sahiplerinin ardından bir süre kalır da... Sonunda onlara da fena (yok oluş) erişir ve [sahiplerine] tabi olurlar
[سورة القصص (٢٨) : آية ٥٩]
[Kasas Suresi (28), Âyet 59]
وَما كانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها رَسُولاً يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى إِلاَّ وَأَهْلُها ظالِمُونَ (٥٩)
{وَما كانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها رَسُولاً يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى إِلاَّ وَأَهْلُها ظالِمُونَ (٥٩)} “Rabbin, kendilerine âyetlerimizi okuyan bir peygamberi ana yerleşim merkezlerine göndermedikçe memleketleri helâk edici değildir. Biz, halkı zâlim olan memleketlerden başkasını helâk edici değiliz.”
وما كانت عادة ربك أن يهلك القرى في كل وقت حَتَّى يَبْعَثَ فِي القرية التي هي أمّها، أى:
Rabbinin âdeti, {حَتَّى يَبْعَثَ فِي} onların anası olan memlekette gönderene kadar her vakitte memleketleri helak etmek olmamıştır; yani:
أصلها وقصبتها التي هي أعمالها وتوابعها رَسُولًا لإلزام الحجة وقطع المعذرة، مع علمه أنهم لا يؤمنون، أو وما كان في حكم الله وسابق قضائه أن يهلك القرى في الأرض حتى يبعث في أم القرى- يعنى مكة- رسولا وهو محمد ﷺ خاتم الأنبياء. وقرئ: أمها، بضم الهمزة وكسرها لاتباع الجرّ، وهذا بيان لعدله وتقدسه عن الظلم، حيث أخبر بأنه لا يهلكهم إلا إذا استحقوا الهلاك بظلمهم ، ولا يهلكهم مع كونهم ظالمين إلا بعد تأكيد الحجة والإلزام ببعثة الرسل، ولا يجعل علمه بأحوالهم حجة عليهم، ونزه ذاته أن يهلكهم وهم غير ظالمين، كما قال تعالى وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ فنصّ في قوله بِظُلْمٍ أنه لو أهلكهم وهم مصلحون لكان ذلك ظلما منه، وأنّ حاله في غناه وحكمته منافية للظلم، دلّ على ذلك بحرف النفي مع لامه، كما قال الله تعالى وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ.
[O memleketlerin] idari bölgeleri ve bağlı yerleşimleri durumunda olan merkezine ve başşehrine, iman etmeyeceklerini bildiği halde hücceti ikame etmek ve mazeret kapısını kapatmak için bir elçi [gönderene kadar]... Veyahut Allah'ın hükmünde ve ezeli takdirinde, Ümmü'l-Kurâ'ya -yani Mekke'ye- peygamberlerin sonuncusu olan elçisi Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) göndermedikçe yeryüzündeki memleketleri helak etmek olmamıştır. {أُمِّهَا} [kelimesi], hemzenin ötresiyle [ümmühâ] ve cerre tebaîyetle esresiyle [immihâ] okunmuştur. Bu, O'nun adaletinin ve zulümden münezzeh oluşunun bir beyanıdır; zira O, ancak zulümleri sebebiyle helaki hak ettiklerinde onları helak ettiğini, zalim olmalarına rağmen elçiler göndermek suretiyle hücceti ve bağlayıcılığı pekiştirmeden onları helak etmediğini, onların durumlarına dair ilmini de aleyhlerine bir hüccet kılmadığını haber vermiştir. Nitekim Yüce Allah: {وَما كانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ وَأَهْلُها مُصْلِحُونَ} “Halkı ıslah edici kimseler iken Rabbin, memleketleri bir zulümle helâk edecek değildi” buyurarak onları zalim olmadıkları halde helak etmekten Zâtını tenzih etmiştir. {بِظُلْمٍ} “zulümle” ifadesinde, onlar ıslah edici kimseler iken onları helak etmiş olsaydı bunun Kendisinden bir zulüm olacağını ve O'nun müstağniliği ile hikmetinin zulümle bağdaşmadığını açıkça belirtmiştir. Buna olumsuzluk harfi ile beraberindeki lâm [lâm-ı cühûd] ile delalet etmiştir; nitekim Allah Teâlâ: {وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ} “Allah sizin imanınızı zayi edecek değildir” buyurmuştur.
[سورة القصص (٢٨) : آية ٦٠]
[Kasas Suresi (28), Âyet 60]
وَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَزِينَتُها وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقى أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٠)
{وَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَزِينَتُها وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقى أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٠)} “Size verilen her şey, dünya hayatının geçimliği ve süsüdür. Allah katında olan ise daha hayırlı ve daha kalıcıdır. Hâlâ akıl erdirmez misiniz?”
وأى شيء أصبتموه من أسباب الدنيا فما هو إلا تمتع وزينة أياما قلائل، وهي مدة الحياة المتقضية وَما عِنْدَ اللَّهِ وهو ثوابه خَيْرٌ في نفسه من ذلك وَأَبْقى لأنّ بقاءه دائم سرمد وقرئ: يعقلون، بالياء، وهو أبلغ في الموعظة. وعن ابن عباس رضى الله عنهما أن الله خلق الدنيا وجعل أهلها ثلاثة أصناف: المؤمن، والمنافق، والكافر: فالمؤمن يتزوّد، والمنافق يتزين، والكافر يتمتع.
Dünya sebeplerinden elde ettiğiniz herhangi bir şey, ancak az bir günün faydalanması ve süsüdür; o da geçip giden hayat süresidir. {وَما عِنْدَ اللَّهِ} Allah katında olan ise —ki o O'nun sevabıdır— bizzat kendisinde bundan {خَيْرٌ} daha hayırlı {وَأَبْقى} ve daha kalıcıdır; zira onun bekası daimidir, ebedîdir. {يَعْقِلُونَ} [akıl erdirirler] şeklinde ye ile de okunmuştur ki bu öğüt vermede daha beliğdir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre Allah dünyayı yaratmış ve ehlini üç sınıfa ayırmıştır: Mümin, münafık ve kâfir. Mümin azık edinir, münafık süslenir, kâfir ise zevkine bakar.
[سورة القصص (٢٨) : آية ٦١]
[Kasas Suresi (28), Âyet 61]
أَفَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً فَهُوَ لاقِيهِ كَمَنْ مَتَّعْناهُ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ (٦١)
{أَفَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً فَهُوَ لاقِيهِ كَمَنْ مَتَّعْناهُ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ هُوَ يَوْمَ الْقِيامَةِ مِنَ الْمُحْضَرِينَ (٦١)} “Şu halde, kendisine güzel bir vaatte bulunduğumuz ve ona kavuşacak olan kimse; dünya hayatının geçimliğiyle yararlandırdığımız, sonra kıyamet gününde (azaba) getirilenlerden olan kimse gibi midir?”
هذه الآية تقرير وإيضاح للتي قبلها. والوعد الحسن: الثواب، لأنه منافع دائمة على وجه التعظيم والاستحقاق، وأى شيء أحسن منها، ولذلك سمى الله الجنة بالحسنى. ولاقِيهِ كقوله تعالى. ولقاهم نضرة وسرورا، وعكسه فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا. مِنَ الْمُحْضَرِينَ من الذين أحضروا النار. ونحوه لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ، فَكَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ قيل: نزلت في رسول الله ﷺ وأبى جهل. وقيل: في على وحمزة وأبى جهل. وقيل: في عمار ابن ياسر والوليد بن المغيرة. فإن قلت: فسر لي الفاءين وثم، وأخبرنى عن مواقعها. قلت:
Bu ayet, bir öncekinin bir teyidi ve açıklamasıdır. Güzel vaat (el-va'dü'l-hasen) sevaptır; çünkü o tazim ve hak ediş tarzında devamlı menfaatlerdir; ondan daha güzel ne olabilir? Bundan ötürü Allah cenneti "el-Hüsnâ" olarak isimlendirmiştir. {لاقِيهِ} Allah Teâlâ'nın: "Onlara parlaklık ve sevinç verdi" ayetindeki gibidir, zıddı ise: {فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا} “Onlar cehennemdeki Gayya vadisini boylayacaklardır” ayetidir. {مِنَ الْمُحْضَرِينَ} ateşe hazır edilenlerdendir. Şunun gibi: {لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ} “Ben de (azaba) getirilenlerden olurdum”, {فَكَذَّبُوهُ فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ} “Onu yalanladılar, bu yüzden onlar mutlaka (azap için) hazır bulundurulacaklardır”. Bu ayetin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû Cehil hakkında indiği söylenmiştir. Ali, Hamza ve Ebû Cehil hakkında indiği de söylenmiştir. Ammâr b. Yâsir ve el-Velîd b. el-Mugîre hakkında indiği de söylenmiştir. Eğer: "Bana iki fa (ف) harfini ve sümme (ثُمَّ) kelimesini açıkla ve bunların yerlerini bildir" dersen, derim ki:
قد ذكر في الآية التي قبلها متاع الحياة الدنيا وما عند الله وتفاوتهما، ثم عقبه بقوله أَفَمَنْ وَعَدْناهُ على معنى: أبعد هذا التفاوت الظاهر يسوّى بين أبناء الآخرة وأبناء الدنيا، فهذا معنى الفاء الأولى وبيان موقعها. وأمّا الثانية فللتسبيب لأن لقاء الموعود مسبب عن الوعد الذي هو الضمان في الخير. وأمّا «ثم» فلتراخى حال الإحضار عن حال التمتيع، لا لتراخى وقته عن وقته.
Bir önceki ayette dünya hayatının metaı ve Allah katında olan şeyler ile bu ikisinin arasındaki derece farkı zikredilmiş, ardından bunu şu anlamda olmak üzere: {أَفَمَنْ وَعَدْناهُ} sözü takip etmiştir: Bu apaçık farktan sonra ahiret ehli ile dünya ehli bir tutulur mu? İşte birinci fa harfinin manası ve konumunun açıklaması budur. İkincisine gelince, sebebiyet içindir; zira vaat edilen şeye kavuşmak, hayırdaki güvence olan vaadin bir sonucudur (müsebbebidir). "Sümme" (ثُمَّ) ise, hazır edilme vaktinin yararlanma vaktinden sonralığı için değil; hazır edilme halinin [dünyadaki] yararlanma haline göre [derece bakımından] sonralığı (mesafe ve zıtlığı) içindir.
وقرئ ثُمَّ هُوَ بسكون الهاء، كما قيل عضد في عضد، تشبيها للمنفصل بالمتصل، وسكون الهاء في:
Ayrık zamirin bitişik zamire benzetilmesiyle, 'azud' kelimesinde 'a'zd' denilmesi gibi he harfinin sükûnuyla {ثُمَّ هُوَ} (sümmehve) olarak da okunmuştur. Şunlardaki he harfinin sükûnu:
فهو، وهو، ولهو: أحسن لأنّ الحرف الواحد لا ينطق به وحده فهو كالمتصل.
{فَهُوَ} (fehve), {وَهُوَ} (vehve) ve {لَهُوَ} (lehve) kelimelerinde daha güzeldir; çünkü tek harf tek başına telaffuz edilmez, dolayısıyla bitişik gibidir.
[سورة القصص (٢٨) : آية ٦٢]
[Kasas Suresi (28), Âyet 62]
وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٦٢)
{وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٦٢)} “O gün (Allah) onlara seslenerek: 'İddia edip durduğunuz ortaklarım nerede?' diyecektir.”
شُرَكائِيَ مبنى على زعمهم، وفيه تهكم. فإن قلت: زعم يطلب مفعولين، كقوله:
{شُرَكائِيَ} 'ortaklarım' ifadesi onların iddialarına binaendir ve bunda bir alay (tehekküm) vardır. Eğer: "{زَعَمَ} fiili şu beyitte olduğu gibi iki mef'ûl ister:" dersen:
… ولم أزعمك عن ذاك معزلا
«… Ve ben seni bundan ayrı/uzak [bir yerde] sanmadım.»
فأين هما؟ قلت: محذوفان، تقديره: الذين كنتم تزعمونهم شركائى. ويجوز حذف المفعولين في باب ظننت، ولا يصح الاقتصار على أحدهما.
"Öyleyse bu iki mef'ûl nerededir?" dersen, derim ki: İkisi de hazfedilmiştir; takdiri: "Ortaklarım olduğunu iddia ettiğiniz kimseler" (الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَهُمْ شُرَكَائِي) şeklindedir. "Zanentü" (ظننت) babında iki mef'ûlün [birlikte] hazfi caizdir, ancak sadece birisiyle yetinmek sahih olmaz.
[سورة القصص (٢٨) : آية ٦٣]
[Kasas Suresi (28), Âyet 63]
قالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا تَبَرَّأْنا إِلَيْكَ ما كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ (٦٣)
{قالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا تَبَرَّأْنا إِلَيْكَ ما كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ (٦٣)} “Aleyhlerine söz (hüküm) hak olanlar derler ki: 'Rabbimiz! İşte azdırdığımız kimseler şunlardır. Biz kendimiz nasıl azmışsak onları da öyle azdırdık. Sana sığınıp (onlardan) uzaklaştık. Zaten onlar bize tapmıyorlardı.'”
الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ الشياطين أو أئمة الكفر ورءوسه. ومعنى حق عليهم القول:
{الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ} şeytanlar yahut küfrün önderleri ve elebaşılarıdır. Aleyhlerine sözün hak olmasının manası:
وجب عليهم مقتضاه وثبت، وهو قوله لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ وهؤُلاءِ مبتدأ، والَّذِينَ أَغْوَيْنا صفته، والراجع إلى الموصول محذوف، وأَغْوَيْناهُمْ الخبر.
onun gereğinin üzerlerine vacip ve sabit olmasıdır; o da: {لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ} “Andolsun ki cehennemi cinlerden ve insanlardan tamamen dolduracağım” sözüdür. {هؤُلاءِ} mübtedadır, {الَّذِينَ أَغْوَيْنا} onun sıfatıdır, ism-i mevsûle dönen [ait zamiri] hazfedilmiştir, {أَغْوَيْناهُمْ} ise haberdir.
والكاف صفة مصدر محذوف، تقديره: أغويناهم، فغووا غيا مثل ما غوينا، يعنون: أنا لم نغو إلا باختيارنا، لا أن فوقنا مغوين أغرونا بقسر منهم وإلجاء. أو دعونا إلى الغىّ وسوّلوه لنا، فهؤلاء كذلك غووا باختيارهم، لأن إغواءنا لهم لم يكن إلا وسوسة وتسويلا لا قسرا وإلجاء، فلا فرق إذا بين غينا وغيهم. وإن كان تسويلنا داعيا لهم إلى الكفر، فقد كان في مقابلته دعاء الله لهم إلى الإيمان بما وضع فيهم من أدلة العقل، وما بعث إليهم من الرسل وأنزل عليهم من الكتب المشحونة بالوعد والوعيد والمواعظ والزواجر، وناهيك بذلك صارفا عن الكفر وداعيا إلى الإيمان. وهذا معنى ما حكاه الله عن الشيطان إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ والله تعالى قدّم هذا المعنى أوّل شيء، حيث قال لإبليس إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ. تَبَرَّأْنا إِلَيْكَ منهم ومما اختاروه من الكفر بأنفسهم، هوى منهم للباطل ومقتا للحق، لا بقوّة منا على استكراههم ولا سلطان ما كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ إنما كانوا يعبدون أهواءهم ويطيعون شهواتهم. وإخلاء الجملتين من العاطف، لكونهما مقرّرتين لمعنى الجملة الأولى.
Kâf harfi hazfedilmiş bir masdarın sıfatıdır; takdiri şöyledir: "Onları azdırdık da onlar tıpkı bizim azdığımız gibi bir azgınlıkla azdılar." Şunu kastediyorlar: Biz ancak kendi ihtiyarımızla azdık; yoksa bizim üstümüzde bizi zorlama ve mecbur bırakma yoluyla kışkırtan azdırıcılar bulunmuyordu. Yahut bizi azgınlığa çağırmadılar ve onu bize süslü göstermediler. Dolayısıyla bunlar da kendi ihtiyarlarıyla azdılar; çünkü bizim onları azdırmamız, bir zorlama ve mecbur bırakma değil, ancak bir vesvese ve süslü göstermeden ibaretti. O halde bizim azgınlığımız ile onların azgınlığı arasında bir fark yoktur. Bizim süslü göstermemiz onları küfre çağıran bir etken idiyse de, bunun karşısında Allah'ın onlara yerleştirdiği akıl delilleriyle, kendilerine gönderdiği peygamberlerle ve vaat, tehdit, vaaz ve sakındırmalarla dolu olarak indirdiği kitaplarla onları imana daveti bulunmaktaydı. Küfürden çevirici ve imana davet edici olarak bu sana fazlasıyla yeter! İşte bu, Allah'ın şeytandan naklettiği şu sözün manasıdır: {إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ} “Şüphesiz ki Allah size hak olanı vaat etti. Ben de size vaat ettim ama size yalancı çıktım. Zaten benim sizin üzerinizde, sizi çağırmamdan ve sizin de bana icabet etmenizden başka bir hâkimiyetim yoktu. O halde beni kınamayın, kendinizi kınayın.” Allah Teâlâ İblis'e şöyle dediğinde bu manayı en başta öne almıştır: {إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ} “Şüphesiz ki azgınlardan sana uyanlar müstesna, kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur.” {تَبَرَّأْنا إِلَيْكَ} onlardan ve bâtıla olan meyilleri ve hakkı kerih görmeleri sebebiyle kendi istekleriyle seçtikleri küfürden Sana sığındık; yoksa onları zorlayacak bir gücümüz ve bir hâkimiyetimiz olmasından ötürü değil. {ما كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ} onlar ancak kendi hevalarına tapıyor ve kendi şehvetlerine itaat ediyorlardı. Bu iki cümlenin atıf harfinden soyutlanması, birinci cümlenin anlamını pekiştirmelerinden ötürüdür.
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٦٤ الى ٦٦]
[Kasas Suresi (28), Âyetler 64-66]
وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَرَأَوُا الْعَذابَ لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ (٦٤) وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ ماذا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ (٦٥) فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْباءُ يَوْمَئِذٍ فَهُمْ لا يَتَساءَلُونَ (٦٦)
{وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَرَأَوُا الْعَذابَ لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ (٦٤) وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ ماذا أَجَبْتُمُ الْمُرْسَلِينَ (٦٥) فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْباءُ يَوْمَئِذٍ فَهُمْ لا يَتَساءَلُونَ (٦٦)} “Ve: 'Ortaklarınızı çağırın!' denilir; onlar da çağırırlar fakat kendilerine cevap veremezler. Azabı görürler. Ne olurdu hidayete ermiş olsalardı! O gün (Allah) onlara seslenerek: 'Peygamberlere ne cevap verdiniz?' diyecektir. O gün haberler onlara karşı büsbütün kapanmıştır (hiçbir delil bulamazlar), artık birbirlerine de soramazlar.”
لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ لوجه من وجوه الحيل يدفعون به العذاب. أو لو أنهم كانوا مهتدين
{لَوْ أَنَّهُمْ كانُوا يَهْتَدُونَ} Azabı defedecekleri hile yollarından birine [ulaşabilselerdi]. Veya: Şayet onlar hidayete ermiş
مؤمنين، لما رأوه. أو تمنوا لو كانوا مهتدين. أو تحيروا عند رؤيته وسدروا فلا يهتدون طريقا. حكى أوّلا ما يوبخهم به من اتخاذهم له شركاء، ثم ما يقوله الشياطين أو أئمتهم عند توبيخهم لأنهم إذا وبخوا بعبادة الآلهة، اعتذروا بأن الشياطين هم الذين استغووهم وزينوا لهم عبادتها، ثم ما يشبه الشماتة بهم من استغاثتهم آلهتهم وخذلانهم لهم وعجزهم عن نصرتهم، ثم ما يبكتون به من الاحتجاج عليهم بإرسال الرسل وإزاحة العلل فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْباءُ فصارت الأنباء كالعمى عليهم جميعا لا تهتدى إليهم فَهُمْ لا يَتَساءَلُونَ لا يسأل بعضهم بعضا كما يتساءل الناس في المشكلات، لأنهم يتساوون جميعا في عمى الأنباء عليهم والعجز عن الجواب. وقرئ:
müminler olsalardı onu görmezlerdi. Veya: Hidayete ermiş olmayı temenni ettiler. Yahut da azabı gördüklerinde şaşırıp kaldılar, gözleri karardı da hiçbir yol bulamadılar. [Allah] önce kendilerini, O'na ortaklar koşmalarından ötürü nasıl azarladığını; sonra da bu azarlama sırasında şeytanların yahut önderlerinin ne diyeceklerini nakletti; zira onlar ilahlara tapmaktan ötürü azarlandıklarında, şeytanların kendilerini saptırdığını ve ilahlara tapmayı kendilerine süslü gösterdiğini ileri sürerek mazeret beyan etmişlerdi. Daha sonra ilahlarından yardım istemeleri, onların da kendilerini yüzüstü bırakıp yardım etmekten aciz kalmaları şeklindeki hallerini -kendilerine bir nevi şematet (düşmanın haline sevinme) kabilinden- nakletti; ardından peygamberler göndermek ve mazeretleri ortadan kaldırmak suretiyle aleyhlerine getirilen delillerle nasıl susturulduklarını bildirdi. {فَعَمِيَتْ عَلَيْهِمُ الْأَنْباءُ} Artık bütün haberler onlar için sanki bir körlük haline gelmiş, onlara bir yol bulamaz olmuştur. {فَهُمْ لا يَتَساءَلُونَ} İnsanların çetin meselelerde birbirlerine sorduğu gibi birbirlerine de bir şey soramazlar; çünkü hepsi de haberlerin kendilerine kapalı olması ve cevap vermekten aciz kalma hususunda eşittirler. Şöyle de okunmuştur:
فعميت، والمراد بالنبإ: الخبر عما أجاب به المرسل إليه رسوله، وإذا كانت الأنبياء لهول ذلك اليوم يتتعتعون في الجواب عن مثل هذا السؤال، ويفوّضون الأمر إلى علم الله، وذلك قوله تعالى يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ ماذا أُجِبْتُمْ؟ قالُوا لا عِلْمَ لَنا إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ فما ظنك بالضلال من أممهم.
{فعميت} Şeklinde meçhul olarak da okunmuştur. En-Nebe' (النبأ) ile kastedilen: Kendisine peygamber gönderilen kimsenin elçisine ne cevap verdiğine dair haberdir. O günün dehşetinden ötürü peygamberler dahi böyle bir soruya cevap verirken kekeleyip işi Allah'ın ilmine havale ederlerken -ki bu, Allah Teâlâ'nın: {يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ ماذا أُجِبْتُمْ؟ قالُوا لا عِلْمَ لَنا إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ} “Allah elçileri topladığı gün: 'Size ne cevap verildi?' der. Onlar da: 'Bizim bir bilgimiz yoktur; şüphesiz gaybları hakkıyla bilen yalnız Sensin' derler” kavlidir- artık ümmetlerinin sapkınları hakkında ne düşünürsün!
[سورة القصص (٢٨) : آية ٦٧]
[Kasas Suresi (28), Âyet 67]
فَأَمَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَعَسى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ (٦٧)
{فَأَمَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَعَسى أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحِينَ (٦٧)} “Fakat kim tövbe eder, inanır ve salih amel işlerse, kurtuluşa erenlerden olması umulur.”
فَأَمَّا مَنْ تابَ من المشركين من الشرك، وجمع بين الإيمان والعمل الصالح فَعَسى أَنْ يفلح عند الله، و «عسى» من الكرام تحقيق. ويجوز أن يراد: ترجى التائب وطمعه، كأنه قال:
{فَأَمَّا مَنْ تابَ} Müşriklerden kim şirkten tövbe eder ve iman ile salih ameli bir arada bulundurursa, {فَعَسى} Allah katında kurtuluşa ermesi umulur; cömert ve kerem sahibi zatlardan gelen 'asâ (umulur ki), kesinlik ifade eder. Tövbe edenin umudu ve arzusu kastedilmiş olması da caizdir; sanki şöyle demiştir:
فليطمع أن يفلح.
Kurtuluşa ermeyi umut etsin.
[سورة القصص (٢٨) : آية ٦٨]
[Kasas Suresi (28), Âyet 68]
وَرَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَيَخْتارُ ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحانَ اللَّهِ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٨)
{وَرَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَيَخْتارُ ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحانَ اللَّهِ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٨)} “Rabbin dilediğini yaratır ve seçer. Onların ise seçme hakkı yoktur. Allah, onların ortak koştuklarından münezzehtir ve yücedir.”
الخيرة من التخير، كالطيرة من التطير: تستعمل بمعنى المصدر هو التخير، وبمعنى المتخير كقولهم: محمد خيرة الله من خلقه ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ بيان لقوله وَيَخْتارُ لأنّ معناه: ويختار ما يشاء، ولهذا لم يدخل العاطف. والمعنى: أنّ الخيرة لله تعالى في أفعاله، وهو أعلم بوجوه الحكمة فيها، ليس لأحد من خلقه أن يختار عليه. قيل: السبب فيه قول الوليد بن المغيرة:
El-Hiyera (الخيرة), et-tehayyür (seçmek) kökünden gelir; tıpkı et-tayre'nin et-tatayyür'den gelmesi gibi. Mastar anlamında yani seçmek manasında kullanıldığı gibi, seçilen manasında da kullanılır; nitekim: 'Muhammed, Allah'ın yaratılmışlar arasından seçtiğidir (hıyeretullâhi min halkıhî)' denir. {ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ} ifadesi, {وَيَخْتارُ} kavlinin açıklamasıdır; zira anlamı: 'Dilediğini seçer' demektir, bundan dolayı atıf harfi girmemiştir. Anlam şudur: Fiillerinde seçme hakkı Allah Teâlâ'ya aittir ve O, bu fiillerdeki hikmet yönlerini en iyi bilendir; yaratılmışlarından hiç kimsenin O'na karşı bir seçim yapma yetkisi yoktur. Denildi ki: Bunun sebebi Velid b. Muğîre'nin şu sözüdür:
لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ يعنى: لا يبعث الله الرسل باختيار المرسل إليهم. وقيل: معناه ويختار الذي لهم فيه الخيرة، أى: يختار للعباد ما هو خير لهم وأصلح، وهو أعلم بمصالحهم من أنفسهم، من قولهم في الأمرين: ليس فيهما خيرة لمختار. فإن قلت: فأين الراجع من الصلة إلى الموصول إذا جعلت ما موصولة؟ قلت: أصل الكلام: ما كان لهم فيه
{لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ} “Şu Kur'an iki şehirden büyük bir adama indirilmeli değil miydi?” sözüdür. Yani: Allah elçileri, kendilerine elçi gönderilenlerin tercihiyle göndermez. Bir görüşe göre ise anlamı şudur: "Onlar için en hayırlı olanı seçer." Yani kulları için neyin daha hayırlı ve en uygun olduğunu seçer; zira O, kulların menfaatlerini kendilerinden daha iyi bilir. Bu kullanım, iki durum hakkında söylenen: "İkisinde de seçen kimse için bir tercih/hayır yoktur" ifadesinden alınmadır. Şayet: "Eğer [ayetteki] {ما} edatını mevsul yaparsan, sıladan mevsûle dönen râbıt zamir nerededir?" dersen, derim ki: Sözün aslı: 'ما كان لهم فيه' [onlar için kendisinde hayır bulunan şey] şeklindedir.
الخيرة، فحذف «فيه» كما حذف «منه» في قوله إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ لأنه مفهوم سُبْحانَ اللَّهِ أى الله بريء من إشراكهم وما يحملهم عليه من الجرأة على الله واختيارهم عليه ما لا يختار.
anlaşıldığı için {إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ} “Şüphesiz bunlar azmedilmeye değer işlerdendir” kavlindeki 'minhu' (منه) hazfedildiği gibi 'fîhi' (فيه) de hazfedilmiştir. {سُبْحانَ اللَّهِ} Yani Allah onların ortak koşmalarından, bu şirkin kendilerini sevk ettiği Allah'a karşı cüretkarlıktan ve O'nun seçmediği şeyleri O'nun aleyhine seçmelerinden münezzehtir.
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٦٩ الى ٧٠]
[Kasas Suresi (28), Âyetler 69-70]
وَرَبُّكَ يَعْلَمُ ما تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَما يُعْلِنُونَ (٦٩) وَهُوَ اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولى وَالْآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٧٠)
{وَرَبُّكَ يَعْلَمُ ما تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَما يُعْلِنُونَ (٦٩) وَهُوَ اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولى وَالْآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٧٠)} “Rabbin, onların sinelerinin gizlediğini de açığa vurduğunu da bilir. O, Allah'tır; O'ndan başka ilah yoktur. Öncesinde de (dünyada) sonrasında da (ahirette) hamd O'na aittir. Hüküm de O'nundur ve ancak O'na döndürüleceksiniz.”
ما تُكِنُّ صُدُورُهُمْ من عداوة رسول الله وحسده وَما يُعْلِنُونَ من مطاعنهم فيه.
{ما تُكِنُّ صُدُورُهُمْ} Resûlullah'a karşı [içlerinde besledikleri] düşmanlık ve hasetten; {وَما يُعْلِنُونَ} onun hakkında açıkladıkları kınamalarından.
وقولهم: هلا اختير عليه غيره في النبوّة وَهُوَ اللَّهُ وهو المستأثر بالإلهية المختص بها، ولا إِلهَ إِلَّا هُوَ تقرير لذلك، كقولك: الكعبة القبلة، لا قبلة إلا هي. فإن قلت: الحمد في الدنيا ظاهر فما الحمد في الآخرة؟ قلت: هو قولهم الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ، الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ والتحميد هناك على وجه اللذة لا الكلفة. وفي الحديث: يلهمون التسبيح والتقديس وَلَهُ الْحُكْمُ القضاء بين عباده.
Ve onların: 'Peygamberlikte O'nun yerine başkası seçilmeli değil miydi?' şeklindeki sözlerinden. {وَهُوَ اللَّهُ} O, ilahlığı yalnızca Kendisinde toplayan ve ona has olandır. {لا إِلهَ إِلَّا هُوَ} ifadesi ise bunu pekiştirmektedir; tıpkı senin: 'Kâbe kıbledir, ondan başka kıble yoktur' demen gibi. Şayet: 'Dünyadaki hamd açıktır, peki ahiretteki hamd nedir?' dersen, derim ki: Onların: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ} “Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun”, {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ} “Bize vaadini doğru çıkaran Allah'a hamdolsun” ve {وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ} “Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun denildi” sözleridir. Oradaki hamd bir külfet değil, bir lezzet vesilesiyledir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: 'Onlara tesbih ve takdis ilham edilir.' {وَلَهُ الْحُكْمُ} Kullarının arasında hüküm vermek [O'na aittir].
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٧١ الى ٧٣]
[Kasas Suresi (28), Âyetler 71-73]
قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِياءٍ أَفَلا تَسْمَعُونَ (٧١) قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهارَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلا تُبْصِرُونَ (٧٢) وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٧٣)
{قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِياءٍ أَفَلا تَسْمَعُونَ (٧١) قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهارَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَفَلا تُبْصِرُونَ (٧٢) وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٧٣)} “De ki: 'Gördünüz mü, eğer Allah üzerinize geceyi kıyamet gününe kadar sürekli kılsa, Allah'tan başka size bir aydınlık getirecek ilah kimdir? Hâlâ işitmez misiniz?' De ki: 'Gördünüz mü, eğer Allah üzerinize gündüzü kıyamet gününe kadar sürekli kılsa, Allah'tan başka içinde dinleneceğiniz bir geceyi size getirecek ilah kimdir? Hâlâ görmez misiniz?' Dinlenesiniz ve O'nun lütfundan arayasınız diye ve şükredesiniz diye geceyi ve gündüzü sizin için yaratması O'nun rahmetindendir.”
أَرَأَيْتُمْ وقرئ أريتم: بحذف الهمزة، وليس بحذف قياسي. ومعناه: أخبرونى من يقدر على هذا؟ والسرمد: الدائم المتصل، من السرد وهو المتابعة. ومنه قولهم في الأشهر الحرم: ثلاثة سرد، وواحد فرد، والميم مزيدة. ووزنه فعمل. ونظيره. دلامص، من الدلاص . فإن قلت:
{أَرَأَيْتُمْ} Hemzenin hazfiyle 'ereytüm' şeklinde de okunmuştur, ancak bu kıyasa dayalı bir hazif değildir. Manası şudur: Bana haber verin, buna kimin gücü yeter? Sermed (سَرْمَد): Kesintisiz devam eden demektir; birbirini takip etmek anlamına gelen 'serd' kökünden türemiştir. Haram aylar hakkında söyledikleri: 'Üçü peş peşe (serd), biri tektir (ferd)' sözü de bundandır; buradaki mim harfi ziyadedir. Vezni fa'mel (فَعْمَل) kalıbındadır. Benzeri ise dılâs'tan türeyen dülâmıs kelimesidir. Eğer dersen ki:
هلا قيل: بنهار تتصرفون فيه، كما قيل: بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ؟ قلت ذكر الضياء وهو ضوء
Eğer «{بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ} “içinde dinleneceğiniz bir gece” buyrulduğu gibi, [burada da] “içinde [maişetiniz için] hareket edip faaliyette bulunacağınız bir gündüz” denilseydi ya?» dersen, [cevaben] derim ki: Ziyâ zikredildi; o ise [güneş] ışığıdır.
الشمس: لأن المنافع التي تتعلق به متكاثرة، ليس التصرف في المعاش وحده، والظلام ليس بتلك المنزلة، ومن ثمة قرن بالضياء أَفَلا تَسْمَعُونَ لأنّ السمع يدرك ما لا يدركه البصر من ذكر منافعه ووصف فوائده، وقرن بالليل أَفَلا تُبْصِرُونَ لأنّ غيرك يبصر من منفعة الظلام ما تبصره. وأنت من السكون ونحوه وَمِنْ رَحْمَتِهِ زاوج بين الليل والنهار لأغراض ثلاثة:
zikredildi; zira onunla bağlantılı menfaatler pek çoktur, sadece maişet için hareket etmekten ibaret değildir. Karanlık ise bu mertebede değildir. Bu sebeple ziyanın peşinden {أَفَلا تَسْمَعُونَ} “hâlâ işitmez misiniz?” getirilmiştir; zira işitme duyusu, onun menfaatlerinin zikredilmesinden ve faydalarının vasfedilmesinden basiretin idrak edemediği şeyleri idrak eder. Gece ile birlikte ise {أَفَلا تُبْصِرُونَ} “hâlâ görmez misiniz?” getirilmiştir; zira başkası da karanlığın sükûnet ve benzeri menfaatinden senin gördüğünü görür. {وَمِنْ رَحْمَتِهِ} Gece ile gündüzü üç amaç için bir araya getirmiştir:
لتسكنوا في أحدهما وهو الليل، ولتبتغوا من فضل الله في الآخر وهو النهار ولإرادة شكركم.
İkisinden birinde yani gecede dinlenmeniz için, diğerinde yani gündüzde Allah'ın lütfundan aramanız için ve şükretmenizi murat ettiği için.
[سورة القصص (٢٨) : آية ٧٤]
[Kasas Suresi (28), Âyet 74]
وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٧٤)
{وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٧٤)} “O gün (Allah) onlara seslenerek: 'Nerede o iddia edip durduğunuz ortaklarım?' diyecektir.”
وقد سلكت بهذه الآية طريقة اللف في تكرير التوبيخ باتخاذ الشركاء: إيذان بأن لا شيء أجلب لغضب الله من الإشراك به، كما لا شيء أدخل في مرضاته من توحيده. اللهم فكما أدخلتنا في أهل توحيدك، فأدخلنا في الناجين من وعيدك.
Bu ayetle, ortaklar edinme konusundaki azarlamanın tekrarlanmasında leff (toplama) yöntemi izlenmiştir; bu da Allah'a şirk koşmaktan daha fazla O'nun gazabını çeken hiçbir şey olmadığı gibi, O'nun tevhidinden daha fazla rızasını kazandıran hiçbir şey olmadığını bildirmek içindir. Allahım! Bizi tevhid ehlinden kıldığın gibi, tehdidinden kurtulanların arasına da dahil eyle!
[سورة القصص (٢٨) : آية ٧٥]
[Kasas Suresi (28), Âyet 75]
وَنَزَعْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً فَقُلْنا هاتُوا بُرْهانَكُمْ فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ (٧٥)
{وَنَزَعْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً فَقُلْنا هاتُوا بُرْهانَكُمْ فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ (٧٥)} “Her ümmetten bir şahit çıkarıp: 'Delilinizi getirin!' dedik. O zaman hakkın Allah'a ait olduğunu bildiler ve uydurageldikleri şeyler kendilerinden kaybolup gitti.”
وَنَزَعْنا وأخرجنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً وهو نبيهم: لأن أنبياء الأمم شهداء عليهم، يشهدون بما كانوا عليه فَقُلْنا للأمة هاتُوا بُرْهانَكُمْ فيما كنتم عليه من الشرك ومخالفة الرسول فَعَلِمُوا حينئذ أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ ولرسوله، لا لهم ولشياطينهم وَضَلَّ عَنْهُمْ وغاب عنهم غيبة الشيء الضائع ما كانُوا يَفْتَرُونَ من الكذب والباطل.
{وَنَزَعْنا} Ve çekip çıkardık {مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيداً} her ümmetten bir şahit; o da peygamberleridir; zira ümmetlerin peygamberleri, onların üzerinde bulundukları duruma şahitlik eden şahitleridir. {فَقُلْنا} O ümmete dedik: {هاتُوا بُرْهانَكُمْ} Şirk ve peygambere muhalefet hususunda üzerinde bulunduğunuz duruma dair delilinizi getirin! {فَعَلِمُوا} O vakit bildiler ki {أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ} hak Allah'a ve O'nun elçisine aittir; kendilerine ve şeytanlarına değil. {وَضَلَّ عَنْهُمْ} Kaybolan bir şeyin yitip gitmesi gibi onlardan gayb oldu {ما كانُوا يَفْتَرُونَ} uydurageldikleri yalan ve batıl şeyler.
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٧٦ الى ٧٧]
[Kasas Suresi (28), Âyetler 76-77]
إِنَّ قارُونَ كانَ مِنْ قَوْمِ مُوسى فَبَغى عَلَيْهِمْ وَآتَيْناهُ مِنَ الْكُنُوزِ ما إِنَّ مَفاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ إِذْ قالَ لَهُ قَوْمُهُ لا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ (٧٦) وَابْتَغِ فِيما آتاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيا وَأَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلا تَبْغِ الْفَسادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ (٧٧)
{إِنَّ قارُونَ كانَ مِنْ قَوْمِ مُوسى فَبَغى عَلَيْهِمْ وَآتَيْناهُ مِنَ الْكُنُوزِ ما إِنَّ مَفاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ إِذْ قالَ لَهُ قَوْمُهُ لا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ (٧٦) وَابْتَغِ فِيما آتاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيا وَأَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلا تَبْغِ الْفَسادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ (٧٧)} “Şüphesiz Karun, Musa'nın kavmindendi; onlara karşı azgınlık etti. Biz ona öyle hazineler vermiştik ki, anahtarları güçlü kuvvetli bir topluluğa bile ağır geliyordu. Hani kavmi ona şöyle demişti: 'Böbürlenme! Şüphesiz Allah böbürlenip şımaranları sevmez. Allah'ın sana verdiğinden ahiret yurdunu ara; dünyadan da nasibini unutma! Allah'ın sana iyilik ettiği gibi sen de iyilik et ve yeryüzünde bozgunculuk isteme! Şüphesiz Allah bozguncuları sevmez.'”
قارُونَ اسم أعجمى مثل هرون، ولم ينصرف للعجمة والتعريف، ولو كان فاعولا من قرن لانصرف. وقيل: معنى كونه من قومه أنه آمن به. وقيل، كان إسرائيليا ابن عم موسى:
Kârûn (قارُونَ), Hârûn gibi yabancı kökenli (acemî) bir isimdir; gayr-ı munsarıf olması ucme (yabancı kökenlilik) ve marifelik sebebiyledir. Şayet karn (قرن) kelimesinden fâûl (فاعول) vezninde olsaydı munsarıf olurdu. Onun kavminden olmasının anlamının ona iman etmesi olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre o, İsrailoğullarından olup Mûsâ'nın amcasının oğluydu:
هو قارون بن يصهر بن قاهث بن لاوى بن يعقوب. وموسى بن عمران بن قاهث. وقيل: كان موسى ابن أخيه، وكان يسمى المنور لحسن صورته، وكان أقرأ بنى إسرائيل للتوراة، ولكنه
O, Kârûn b. Yishar b. Kâhis b. Lâvî b. Ya'kūb'dur. Mûsâ ise b. İmrân b. Kâhis'tir. Bir görüşe göre Mûsâ onun erkek kardeşinin oğluydu. Yüzünün güzelliğinden ötürü 'Münevver' diye isimlendirilirdi ve İsrailoğulları içinde Tevrat'ı en iyi okuyandı. Fakat o,
نافق كما نافق السامري وقال: إذا كانت النبوّة لموسى ﵇، والمذبح والقربان إلى هرون فما لي؟ وروى: أنه لما جاوز بهم موسى البحر وصارت الرسالة والحبورة لهارون يقرّب القربان ويكون رأسا فيهم- وكان القربان إلى موسى فجعله موسى إلى أخيه- وجد قارون في نفسه وحسدهما، فقال لموسى: الأمر لكما ولست على شيء، إلى متى أصبر؟ قال موسى: هذا صنع الله قال: والله لا أصدق حتى تأتى بآية، فأمر رؤساء بنى إسرائيل أن يجيء كل واحد بعصاه، فحزمها وألقاها في القبة التي كان الوحى ينزل عليه فيها، وكانوا يحرسون عصيهم بالليل، فأصبحوا وإذا بعصا هرون تهتز ولها ورق أخضر، وكانت من شجر اللوز، فقال قارون: ما هو بأعجب مما تصنع من السحر فَبَغى عَلَيْهِمْ من البغي وهو الظلم. قيل: ملكه فرعون على بنى إسرائيل فظلمهم. وقيل: من البغي وهو الكبر والبذخ: تبذخ عليهم بكثرة ماله وولده. قيل: زاد عليهم في الثياب شبرا. المفاتح: جمع مفتح بالكسر: وهو ما يفتح به. وقيل هي الخزائن، وقياس واحدها: مفتح- بالفتح. ويقال: ناء به الحمل، إذا أثقله حتى أماله. والعصبة: الجماعة الكثيرة والعصابة: مثلها. واعصوصبوا: اجتمعوا. وقيل: كانت تحمل مفاتيح خزائنه ستون بغلا، لكل خزانة مفتاح، ولا يزيد المفتاح على أصبع. وكانت من جلود. قال أبو رزين: يكفى الكوفة مفتاح، وقد بولغ في ذكر ذلك بلفظ: الكنوز، والمفاتح، والنوء، والعصبة، وأولى القوة. وقرأ بديل بن ميسرة: لينوء بالياء. ووجهه أن يفسر المفاتح بالخزائن، ويعطيها حكم ما أضيفت إليه للملابسة والاتصال، كقولك ذهبت أهل اليمامة. ومحل إذ منصوب بتنوء لا تَفْرَحْ كقوله وَلا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ وقول القائل:
Sâmirî'nin münafıklık yaptığı gibi münafıklık etti ve şöyle dedi: 'Peygamberlik Mûsâ'ya -aleyhisselâm-, mezbah ve kurban işi de Hârûn'a ait olunca bana ne kalıyor?' Rivayet edildiğine göre Mûsâ onları denizden geçirdiğinde, elçilik ve dinî riyaset Hârûn'a geçip kurbanı o takdim eder ve aralarında reis olunca -ki kurban işi Mûsâ'ya aitti, Mûsâ onu kardeşine devretmişti- Kârûn içten içe kırıldı ve ikisini kıskandı. Mûsâ'ya: 'Emir ikiniz arasında paylaşıldı, bana hiçbir şey kalmadı; nereye kadar sabredeceğim?' dedi. Mûsâ: 'Bu Allah'ın işidir' deyince, o: 'Vallahi bir mucize getirmedikçe inanmam' dedi. Bunun üzerine Mûsâ, İsrailoğullarının ileri gelenlerine her birinin kendi asasını getirmesini emretti; onları bağlayıp vahyin kendisine indiği çadıra bıraktı. Onlar da gece boyunca asalarını korudular. Sabah olunca bir de baktılar ki Hârûn'un asası yeşermiş yapraklarıyla titriyor; bu asa badem ağacındandı. Bunun üzerine Kârûn: 'Bu, senin yaptığın sihirden daha şaşırtıcı değildir' dedi. {فَبَغى عَلَيْهِمْ} Bağy'den gelir ki o da zulümdür. Denildi ki: Firavun onu İsrailoğullarına yönetici tayin etti, o da onlara zulmetti. Bir görüşe göre ise kibir ve böbürlenme anlamındaki bağy'den gelir: Malının ve çocuklarının çokluğuyla onlara karşı böbürlendi. Denildi ki: Elbisesini onlarınkinden bir karış daha uzun yapardı. Mefâtih (المفاتح): Kesre ile meftaḥ (مفتح) kelimesinin çoğuludur; kendisiyle kapı açılan alet (anahtar) demektir. Bunların hazineler olduğu da söylenmiştir; bu takdirde tekilinin kurala göre fetha ile meftaḥ (مَفْتَح) gelmesi gerekir. Yük bir kimseye ağır gelip onu eğdiğinde 'nâe bihi'l-haml' (ناء به الحمل) denir. Usbe (العصبة): Kalabalık topluluktur. Isâbe (العصابة) de bunun gibidir. İ'savsebu (اعصوصبوا) ise toplandılar demektir. Denildi ki: Hazinelerinin anahtarlarını altmış katır taşırdı; her hazine için bir anahtar vardı ve anahtar bir parmaktan büyük değildi; bunlar deridendi. Ebû Rezîn: 'Kûfe'ye bir anahtar yeter' demiştir. Künüz, mefâtih, ne'v, usbe ve ulü'l-kuvve kelimeleriyle bu durum mübalağalı bir şekilde zikredilmiştir. Büdeyl b. Meysere yâ ile {لينوء} şeklinde okumuştur. Bunun izahı şudur: Mefâtih kelimesi hazineler olarak tefsir edilir ve aralarındaki temas ve irtibattan ötürü tamlanan kelimeye, tamlayanın hükmü verilir; nitekim 'zehebet ehlu'l-Yemâme' (ذهب أهل اليمامة) denmesi böyledir. 'İz' (إذ) zarfının mefulün fih konumu tenû'u fiiliyle nasb edilmiştir. {لا تَفْرَحْ} O'nun: {وَلا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ} “Size verdiğiyle sevinip şımarmayın” kavli ve şairin şu sözü gibidir:
ولست بمفراح إذا الدّهر سرّنى
«Zaman beni sevindirdiğinde aşırı şımarıp sevinen biri değilim.»
وذلك أنه لا يفرح بالدنيا إلا من رضى بها واطمأن. وأمّا من قلبه إلى الآخرة ويعلم أنه مفارق ما فيه عن قريب، لم تحدّثه نفسه بالفرح. وما أحسن ما قال القائل:
Bunun sebebi şudur: Dünyaya ancak ondan razı olan ve ona güvenen kimse sevinip şımarır. Kalbi ahirete dönük olan ve içinde bulunduğu durumdan pek yakında ayrılacağını bilen kimseye gelince, nefsi ona şımarıp sevinmeyi telkin etmez. Şair ne güzel söylemiştir:
أشد الغمّ عندي في سرور … تيقّن عنه صاحبه انتقالا
«Benim nezdimde kederin en şiddetlisi, sahibinin kendisinden ayrılacağına kesin olarak inandığı sevinçtedir.»
وَابْتَغِ فِيما آتاكَ اللَّهُ من الغنى والثروة الدَّارَ الْآخِرَةَ بأن تفعل فيه أفعال الخير من أصناف الواجب والمندوب إليه، وتجعله زادك إلى الآخرة وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ وهو أن تأخذ منه ما يكفيك ويصلحك وَأَحْسِنْ إلى عباد الله كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ أو أحسن بشكرك وطاعتك لله كما أحسن إليك. والفساد في الأرض: ما كان عليه من الظلم والبغي. وقيل إن القائل موسى ﵇. وقرئ: واتبع.
{وَابْتَغِ فِيما آتاكَ اللَّهُ} Zenginlik ve servetten Allah'ın sana verdikleriyle {الدَّارَ الْآخِرَةَ} ahiret yurdunu ara; öyle ki onunla farz ve mendup olan çeşitli hayır fiillerini işle ve onu ahirete bir azık kıl. {وَلا تَنْسَ نَصِيبَكَ} Sana yetecek ve seni ıslah edecek olanı ondan almandır. {وَأَحْسِنْ} Allah'ın kullarına iyilik et, {كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ} Allah'ın sana ihsanda bulunduğu gibi; yahut sana ihsan ettiği gibi sen de Allah'a şükrünle ve itaatinle ihsanda bulun. Yeryüzündeki bozgunculuk: İçinde bulunduğu zulüm ve haddi aşmadır. Bunu söyleyenin Mûsâ -aleyhisselâm- olduğu söylenmiştir. {واتبع} şeklinde de okunmuştur.
[سورة القصص (٢٨) : آية ٧٨]
[Kasas Suresi (28), Âyet 78]
قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ عِنْدِي أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعاً وَلا يُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ (٧٨)
{قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ عِنْدِي أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعاً وَلا يُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ (٧٨)} “O: 'Bu bana bendeki bir bilgi sayesinde verildi' dedi. O bilmez miydi ki Allah, kendisinden önceki nesillerden ondan daha güçlü ve topladığı (mal ve adam) daha çok olan nice kimseleri helak etmiştir? Suçlulardan günahları sorulmaz.”
عَلى عِلْمٍ أى على استحقاق واستيجاب لما فىّ من العلم الذي فضلت به الناس، وذلك أنه كان أعلم بنى إسرائيل بالتوراة. وقيل: هو علم الكيمياء. عن سعيد بن المسيب: كان موسى ﵇ يعلم علم الكيمياء، فأفاد يوشع بن نون ثلثه، وكالب بن يوفنا ثلثه، وقارون ثلثه، فخدعهما قارون حتى أضاف علمهما إلى علمه فكان يأخذ الرصاص والنحاس فيجعلهما ذهبا.
{عَلى عِلْمٍ} Yani insanlara üstün kılındığım bendeki ilim sebebiyle bunu hak etmem ve hak kazanmam üzerine [bana verildi]; zira o, İsrailoğulları içinde Tevrat'ı en iyi bilendi. Bunun simya ilmi olduğu da söylenmiştir. Saîd b. el-Müseyyeb'den nakledildiğine göre: Mûsâ -aleyhisselâm- simya ilmini biliyordu; bunun üçte birini Yûşa' b. Nûn'a, üçte birini Kâlib b. Yûfennâ'ya, üçte birini de Kârûn'a öğretti. Kârûn ikisini kandırıp onların ilmini kendi ilmine kattı; böylece kurşun ve bakırı alıp altına dönüştürüyordu.
وقيل: علم الله موسى علم الكيمياء، فعله موسى أخته، فعلمته أخته قارون. وقيل: هو بصره بأنواع التجارة والدهقنة وسائر المكاسب. وقيل عِنْدِي معناه: في ظنى، كما تقول الأمر عندي كذا، كأنه قال: إنما أوتيته على علم، كقوله تعالى ثُمَّ إِذا خَوَّلْناهُ نِعْمَةً مِنَّا قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ ثم زاد عِنْدِي أى هو في ظنى ورأيى هكذا. يجوز أن يكون إثباتا لعلمه بأنّ الله قد أهلك من القرون قبله من هو أقوى منه وأغنى، لأنه قد قرأه في التوراة، وأخبر به موسى، وسمعه من حفاظ التواريخ والأيام كأنه قيل أَوَلَمْ يَعْلَمْ في جملة ما عنده من العلم هذا، حتى لا يغتر بكثرة ماله وقوّته. ويجوز أن يكون نفيا لعلمه بذلك، لأنه لما قال: أوتيته على علم عندي، فتنفج بالعلم وتعظم به. قيل: أعنده مثل ذلك العلم الذي ادعاه ورأى نفسه به مستوجبة لكل نعمة، ولم يعلم هذا العلم النافع حتى يقي به نفسه مصارع الهالكين وَأَكْثَرُ جَمْعاً للمال، أو أكثر جماعة وعددا. فإن قلت: ما وجه اتصال قوله وَلا يُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ بما قبله؟ قلت: لما ذكر قارون من أهلك من قبله من القرون الذين كانوا أقوى منه وأغنى، قال على سبيل التهديد له: والله مطلع على ذنوب المجرمين، لا يحتاج إلى سؤالهم عنها واستعلامهم. وهو قادر على أن يعاقبهم عليها، كقوله تعالى وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ، وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ وما أشبه ذلك.
Şöyle de denilmiştir: Allah, Mûsâ'ya simya ilmini öğretti; Mûsâ da onu kız kardeşine öğretti, kız kardeşi de Kârûn'a öğretti. Bunun; ticaret çeşitlerini, ziraatı ve diğer kazanç yollarını iyi bilmesi olduğu da söylenmiştir. {عِنْدِي} [ifadesinin] anlamının "bana göre / zannımca" olduğu da söylenmiştir; nitekim senin "bu mesele benim nezdimde böyledir (bana göre böyledir)" demen gibi. Sanki o; Yüce Allah'ın {ثُمَّ إِذا خَوَّلْناهُ نِعْمَةً مِنَّا قالَ إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ} “Sonra tarafımızdan ona bir nimet bahşettiğimizde: 'Bu bana ancak bir bilgi sayesinde verildi' der” kavlinde olduğu gibi "Bu bana ancak bir bilgi sayesinde verildi" demiş, sonra {عِنْدِي} kelimesini ekleyerek "yani bana göre ve benim görüşümce bu böyledir" demek istemiştir. [Âyetteki ifadenin] Allah'ın kendisinden önceki nesillerden ondan daha güçlü ve daha zengin olanları helak ettiğini bildiğinin bir ispatı olması câizdir; çünkü o bunu Tevrat'ta okumuş, Mûsâ ona haber vermiş ve bunu tarih ve geçmiş günlerin hâdiselerini ezberinde tutanlardan işitmişti. Sanki malının ve gücünün çokluğuna aldanmasın diye: [Kendisinde bulunan bunca] ilim cümlesinden olarak bunu {أَوَلَمْ يَعْلَمْ} “bilmez miydi?” denilmiştir. Bunun, onun bu husustaki bilgisini nefiy (inkâr) olması da câizdir; çünkü o: "Bu bana bendeki bir bilgi sayesinde verildi" deyince ilimle böbürlenmiş ve onunla büyüklük taslamıştır. Bunun üzerine: İddia ettiği ve kendisini onun sebebiyle her nimeti hak etmiş gördüğü o ilmin bir benzeri onda var da, kendisini helak olanların düştüğü yerlerden koruyacak şu faydalı ilmi bilmedi mi? denilmiştir. {وَأَكْثَرُ جَمْعاً} Mal toplama bakımından daha çok, yahut topluluk ve sayı bakımından daha kalabalık [demektir]. Eğer: {وَلا يُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ} “Günahkârlardan günahları sorulmaz” kavlinin öncesiyle irtibat yönü nedir? dersen, derim ki: Kârûn'a, kendisinden önceki nesillerden ondan daha güçlü ve daha zengin olan kimselerin helak edildiği hatırlatılınca, onu tehdit kabilinden şöyle buyrulmuştur: Allah günahkârların günahlarına hakkıyla vakıftır; onlara bunu sormaya ve bilgi almaya ihtiyacı yoktur. O, kendilerini bu günahlar sebebiyle cezalandırmaya kādirdir; nitekim Yüce Allah'ın {وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ} “Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır”, {وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ} “Allah yaptıklarınızı hakkıyla bilendir” âyetleri ve benzerleri de bu kabildendir.
[سورة القصص (٢٨) : آية ٧٩]
[Kasas Suresi (28), Âyet 79]
فَخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ قالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا يا لَيْتَ لَنا مِثْلَ ما أُوتِيَ قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ (٧٩)
{فَخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ قالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا يا لَيْتَ لَنا مِثْلَ ما أُوتِيَ قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ (٧٩)} “Bunun üzerine kavminin karşısına zineti içinde çıktı. Dünya hayatını arzulayanlar: 'Keşke Karun'a verilenin bir benzeri bizim de olsaydı! Gerçekten o çok büyük bir nasip sahibidir' dediler.”
فِي زِينَتِهِ قال الحسن: في الحمرة والصفرة. وقيل: خرج على بغلة شهباء عليها الأرجوان وعليها سرج من ذهب، ومعه أربعة آلاف على زيه. وقيل: عليهم وعلى خيولهم الديباج الأحمر، وعن يمينه ثلاثمائة غلام، وعن يساره ثلاثمائة جارية، بيض عليهنّ الحلي والديباج. وقيل في تسعين ألفا عليهم المعصفرات، وهو أوّل يوم رئي فيه المعصفر: كان المتمنون قوما مسلمين وإنما تمنوه على سبيل الرغبة في اليسار والاستغناء كما هو عادة البشر. وعن قتادة: تمنوه ليتقربوا به إلى الله وينفقوه في سبل الخير. وقيل: كانوا قوما كفارا. الغابط: هو الذي يتمنى مثل نعمة صاحبه من غير أن تزول عنه. والحاسد: هو الذي يتمنى أن تكون نعمة صاحبه له دونه فمن الغبطة قوله تعالى يا لَيْتَ لَنا مِثْلَ ما أُوتِيَ قارُونُ ومن الحسد قوله وَلا تَتَمَنَّوْا ما فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ وقيل لرسول الله ﷺ: هل يضر الغبط؟ فقال :
{فِي زِينَتِهِ} Hasan dedi ki: Kırmızı ve sarı [elbiseler] içinde. Denildi ki: Üzerinde erguvan kumaşı ve altın bir eyer bulunan alaca bir katır üzerinde çıktı; yanında da onun kılığında dört bin kişi vardı. Bir görüşe göre: Kendilerinin ve atlarının üzerinde kırmızı ipek vardı, sağında üç yüz beyaz tenli köle, solunda ise üzerlerinde takılar ve ipek elbiseler bulunan üç yüz beyaz tenli cariye vardı. Denildi ki: Üzerlerinde safranla boyanmış elbiseler bulunan doksan bin kişi içindeydi; bu, safranla boyanmış elbisenin görüldüğü ilk gündü. Bunu temenni edenler Müslüman bir topluluktu; bunu sadece insanın tabiatı gereği olan zenginlik ve bolluğa duyulan rağbet kabilinden temenni etmişlerdi. Katâde'den nakledildiğine göre: Allah'a yakınlaşmak ve onu hayır yollarında harcamak için temenni ettiler. Bir görüşe göre ise onlar kâfir bir topluluktu. Gıbta eden (el-gâbıt): Sahibinden yok olmaksızın arkadaşının nimetinin bir benzerini arzulayan kimsedir. Haset eden (el-hâsid) ise: Arkadaşının nimetinin ondan gidip sadece kendisinin olmasını arzulayan kimsedir. Gıbta türünden olan, Allah Teâlâ'nın: {يا لَيْتَ لَنا مِثْلَ ما أُوتِيَ قارُونُ} kavlidir. Haset türünden olan ise: {وَلا تَتَمَنَّوْا ما فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ} “Allah'ın kiminizi kiminize üstün kıldığı şeyleri temenni etmeyin” kavlidir. Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Gıbta zarar verir mi?' diye sorulunca şöyle buyurdu:
«لا إلا كما يضر العضاه الخبط » والحظ: الجدّ، وهو البخت والدولة: وصفوه بأنه رجل مجدود مبخوت، يقال: فلان ذو حظ، وحظيظ، ومحظوظ، وما الدنيا إلا أحاظ وجدود.
«Yapraklarını dökmek için ağaca vurmanın (habṭ) o ağaca verdiği zarardan başkasını vermez.» Haz (الْحَظّ): Baht, talih ve ikbal demektir. Onu talihli ve şanslı bir adam olarak nitelemişlerdir. 'Falan kimse nasip sahibidir (zû hazzın), talihlidir (hazîz) ve şanslıdır (mahzûz)' denir. Dünya ancak nasipler ve talihlerden ibarettir.
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٨٠ الى ٨١]
[Kasas Suresi (28), Âyetler 80-81]
وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَيْلَكُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً وَلا يُلَقَّاها إِلاَّ الصَّابِرُونَ (٨٠) فَخَسَفْنا بِهِ وَبِدارِهِ الْأَرْضَ فَما كانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَما كانَ مِنَ المُنْتَصِرِينَ (٨١)
{وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَيْلَكُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً وَلا يُلَقَّاها إِلاَّ الصَّابِرُونَ (٨٠) فَخَسَفْنا بِهِ وَبِدارِهِ الْأَرْضَ فَما كانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَما كانَ مِنَ المُنْتَصِرِينَ (٨١)} “Kendilerine ilim verilmiş olanlar ise: 'Yazıklar olsun size! İnanıp salih amel işleyen kimse için Allah'ın sevabı daha hayırlıdır. Buna da ancak sabredenler kavuşturulur' dediler. Nihayet Biz onu da sarayını da yerin dibine geçirdik. Artık Allah'a karşı ona yardım edecek bir topluluğu olmadığı gibi, kendisini savunanlardan da olmadı.”
ويلك: أصله الدعاء بالهلاك، ثم استعمل في الزجر والردع والبعث على ترك ما لا يرتضى، كما استعمل: لا أبا لك. وأصله الدعاء على الرجل بالإقراف في الحث على الفعل. والراجع
Veyleküm (وَيْلَكُمْ): Aslı helâk ile beddua etmektir. Daha sonra ise caydırma, menetme ve razı olunmayan bir şeyi terk etmeye sevk etme anlamında kullanılmıştır; nitekim aslı bir adama ikrâf (babasının soyunun bozuk olması) ile beddua etmek olan «لا أبا لك» (Baban olmayasıca!) ifadesinin bir işe teşvik etmede kullanılması gibidir. [Âyetin devamındaki zamirin] mercii...
في وَلا يُلَقَّاها للكلمة التي تكلم بها العلماء، أو للثواب، لأنه في معنى المثوبة أو الجنة، أو للسيرة والطريقة، وهي الإيمان والعمل الصالح الصَّابِرُونَ على الطاعات وعن الشهوات وعلى ما قسم الله من القليل عن الكثير. كان قارون يؤذى نبى الله موسى ﵇ كل وقت، وهو يداريه للقرابة التي بينهما، حتى نزلت الزكاة فصالحه عن كل ألف دينار على دينار، وعن كل ألف درهم على درهم، فحسبه فاستكثره فشحت به نفسه، فجمع بنى إسرائيل وقال: إنّ موسى أرادكم على كل شيء، وهو يريد أن يأخذ أموالكم، فقالوا: أنت كبيرنا وسيدنا، فمر بما شئت، قال:
{وَلا يُلَقَّاها} kavlinde, âlimlerin söylediği kelimeye, yahut sevap kelimesine döner; çünkü o mükâfat veya cennet anlamındadır; yahut da gidişata ve yola döner ki o da iman ve salih ameldir. {الصَّابِرُونَ} İbadetlere, şehvetlerden uzak durmaya ve Allah'ın çoktan değil de azdan taksim ettiği şeylere sabredenlerdir. Kârûn her vakit Allah'ın peygamberi Mûsâ'yı -aleyhisselâm- incitirdi; Mûsâ ise aralarındaki akrabalıktan ötürü onu idare ederdi. Nihayet zekât emri inince, her bin dinara karşılık bir dinar ve her bin dirheme karşılık bir dirhem üzerinden onunla anlaştı. Kârûn bunu hesaplayınca çok buldu ve nefsi buna cimrilik etti. İsrailoğullarını toplayıp şöyle dedi: 'Mûsâ sizden her şeyi istedi, şimdi de mallarınızı almak istiyor.' Onlar: 'Sen bizim büyüğümüz ve efendimizsin, dilediğini emret' dediler. O da:
نبرطل فلانة البغىّ حتى ترميه بنفسها فيرفضه بنو إسرائيل، فجعل لها ألف دينار. وقيل: طستا من ذهب. وقيل: طستا من ذهب مملوءة ذهبا. وقيل: حكمها فلما كان يوم عيد قام موسى فقال:
'Falan ahlaksız kadına rüşvet verelim de Mûsâ'ya iftira atsın, böylece İsrailoğulları onu terk etsin' dedi ve kadına bin dinar vadetti. Denildi ki: Altından bir leğen vadetti. Denildi ki: İçi altın dolu altından bir leğen vadetti. Bir görüşe göre de ücretini belirlemeyi kadına bıraktı. Bayram günü olunca Mûsâ kalktı ve şöyle dedi: