قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٣٧ الى ٣٨]
[Yûsuf Suresi (12), 37-38. Âyetler]
قالَ لا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلاَّ نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُما ذلِكُما مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ (٣٧) وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ ما كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ ذلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا وَعَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ (٣٨)
{ قالَ لا يَأْتِيكُما طَعامٌ تُرْزَقانِهِ إِلاَّ نَبَّأْتُكُما بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُما ذلِكُما مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ (٣٧) وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبائِي إِبْراهِيمَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ ما كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ ذلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنا وَعَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ (٣٨) } “[Yûsuf] dedi ki: 'Size rızık olarak verilecek bir yemek gelmeden önce mutlaka onun yorumunu size haber veririm. Bu, Rabbimin bana öğrettiği şeylerdendir. Şüphesiz ben, Allah'a inanmayan ve ahireti de kesinlikle inkâr eden bir topluluğun dinini terk ettim. Atalarım İbrahim, İshak ve Ya'kûb'un dinine uydum. Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamız bizim için söz konusu olamaz. Bu, bize ve bütün insanlara Allah'ın bir lütfudur; fakat insanların çoğu şükretmezler.'”
روي عن السدي وابن إسحاق: أن يوسف ﵇ لما علم شدة تعبير منامه رأى الخبز وأنها تؤذن بقتله، ذهب إلى غير ذلك من الحديث، عسى ألا يطالباه بالتعبير، فقال لهما- معلما بعظيم علمه للتعبير-: إنه لا يجيئكما طعام في نومكما، تريان أنكما رزقتماه إلا أعلمتكما بتأويل ذلك الطعام، أي بما يؤول إليه أمره في اليقظة، قبل أن يظهر ذلك التأويل الذي أعلمكما به. فروي أنهما قالا: ومن أين لك ما تدعيه من العلم وأنت لست بكاهن ولا منجم؟ فقال لهما: ذلِكُما مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي ثم نهض ينحي لهما على الكفر ويحسن لهما الإيمان بالله: فروي أنه قصد في ذلك وجهين: أحدهما: تنسيتهما أمر تعبير ما سألا عنه- إذ في ذلك النذارة بقتل أحدهما- والآخر: الطماعية في إيمانهما. ليأخذ المقتول بحظه من الإيمان وتسلم له آخرته. وقال ابن جريج: أراد يوسف ﵇: لا يَأْتِيكُما طَعامٌ في اليقظة تُرْزَقانِهِ إِلَّا نَبَّأْتُكُما منه بعلم وبما يؤول إليه أمركما قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُما ذلك المآل.
Süddî ve İbn İshâk'tan rivayet edildiğine göre; Yûsuf aleyhisselâm ekmek rüyasını görenin tabirinin ağırlığını ve bunun onun öldürüleceğine işaret ettiğini anlayınca, tabiri kendisinden istemesinler diye başka bir konudan söz açtı ve tabir konusundaki ilminin büyüklüğünü onlara bildirerek şöyle dedi: 'Uykunuzda size rızık olarak verildiğini gördüğünüz hiçbir yemek gelmez ki, o yemek henüz size gelmeden önce onun ne anlama geldiğini, yani uyanık hayatta sonucunun ne olacağını size haber vermiş olmayayım.' Rivayet edildiğine göre ikisi: 'Kâhin veya müneccim olmadığın halde iddia ettiğin bu ilmi nereden edindin?' dediler. Yûsuf da onlara: { ذلِكُما مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي } 'Bu, Rabbimin bana öğrettiği ilimlerdendir' dedi. Sonra küfre karşı çıkıp onları Allah'a imana teşvik etmeye yöneldi. Rivayet edildiğine göre Yûsuf bu tutumuyla iki şeyi hedeflemiştir: Birincisi, sordukları rüyanın tabirini unutturmak —çünkü bunda birinin öldürüleceği uyarısı vardı—; ikincisi ise iman etmelerini arzu etmekti ki, böylece öldürülecek olan kimse imandan nasibini alsın ve ahireti kurtulsun. İbn Cüreyc ise şöyle demiştir: Yûsuf aleyhisselâm, 'Uyanıkken size rızık olarak bir yemek gelmez ki, o sonuç size gelmeden önce onun hakkında bir bilgiyle ve durumunuzun neye varacağıyla sizi haberdar etmiş olmayayım' demek istemiştir.
قال القاضي أبو محمد: فعلى هذا إنما أعلمهم بأنه يعلم مغيبات لا تعلق لها برؤيا. وقصد بذلك أحد الوجهين المتقدمين. وهذا على ما روي من أنه نبىء في السجن، فإخباره كإخبار عيسى ﵇، وقال ابن جريج: كانت عادة ذلك الملك إذا أراد قتل أحد ممن في سجنه بعث إليه طعاما يجعله علامة لقتله.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu yoruma göre Yûsuf, onlara rüya ile ilgisi olmayan gaybî hususları bildiğini haber vermiştir ve bununla yukarıda geçen iki gayeden birini amaçlamıştır. Bu görüş, onun zindanda peygamberlikle görevlendirildiğine dair rivayete dayanır; dolayısıyla onun haber vermesi Îsâ aleyhisselâm'ın haber vermesi gibidir. İbn Cüreyc ise şöyle demiştir: O melikin âdeti, zindanındakilerden birini öldürmek istediğinde, öldürüleceğine işaret olsun diye ona özel bir yemek göndermekti.
قال القاضي أبو محمد: وهذا كله لا يقتضيه اللفظ ولا ينهض به إسناد.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bütün bu söylenenleri lafız gerektirmediği gibi bunlara dair sahih bir isnad da bulunmamaktadır.
وقوله: تَرَكْتُ مع أنه لم يتشبث بها، جائز صحيح، وذلك أنه عن تجنبه من أول بالترك،
O [dini] hiç benimsememiş olmasına rağmen { تَرَكْتُ } “terk ettim” demesi caiz ve doğrudur; zira o dinin başlangıcından beri ondan uzak durmasını 'terk' ifadesiyle yorumlamıştır.
وساق لفظة الترك استجلابا لهما عسى أن يتوكأ الترك الحقيقي الذي هو بعد أخذ في الشيء، والقوم المتروكة ملتهم: الملك وأتباعه. وكرر قوله: هُمْ على جهة التأكيد، وحسن ذلك للفاصلة التي بينهما.
Terk lafzını, belki bir şeye girdikten sonra gerçekleşen hakiki terke yönelirler ümidiyle onları celbetmek için getirmiştir. Dinleri terk edilen kavim ise Melik ve ona uyanlardır. { هُمْ } “onlar” zamirini tekit amacıyla tekrarlamıştır ve aralarındaki fasıladan dolayı bu kullanım güzel olmuştur.
وقوله: وَاتَّبَعْتُ الآية، تماد من يوسف ﵇ في دعائهما إلى الملة الحنيفية، وزوال عن مواجهة- مجلث- لما تقتضيه رؤياه.
{ وَاتَّبَعْتُ } “Ve uydum” ayeti ve devamı; Yûsuf aleyhisselâm'ın onları hanif dinine daveti sürdürmesi ve Mecles'in gördüğü rüyanın gerektirdiği acı sonuçla doğrudan yüzleşmekten kaçınmasıdır.
وقرأ «آبائي» بالإسكان في الياء الأشهب العقيلي وأبو عمرو، وقرأ الجمهور «آبائي» بياء مفتوحة، قال أبو حاتم: هما حسنتان فاقرأ كيف شئت. وأما طرح الهمزة فلا يجوز، ولكن تخفيفها جيد فتصير ياء مكسورة بعد ياء ساكنة أو مفتوحة.
Eşheb el-Ukaylî ve Ebû Amr, «âbâî» kelimesini ye harfinin sükûnu ile okumuşlardır. Cumhur ise «âbâye» şeklinde fethalı ye ile okumuştur. Ebû Hâtim: 'Her ikisi de güzeldir, dilediğin gibi oku' demiştir. Hemzenin tamamen atılması caiz değildir; fakat teshili (hafifletilmesi) güzeldir; bu durumda sakin veya fethalı bir yeden sonra kesreli bir ye haline gelir.
وقوله: ذلِكَ إشارة إلى ملتهم وشرعهم، وكون ذلك فضلا عليهم بين، إذ خصهم الله تعالى بذلك وجعلهم أنبياء. وكونه فضلا على الناس هو إذ يدعون به إلى الدين ويساقون إلى النجاة من عذاب الله ﷿.
{ ذلِكَ } “Bu” sözü, onların dinine ve şeriatına bir işarettir. Bunun kendilerine bir lütuf olduğu açıktır; zira Allah Teâlâ onları bununla özel kılmış ve peygamberler yapmıştır. İnsanlara bir lütuf olması ise, bu vesileyle dine davet edilmeleri ve Aziz ve Celil olan Allah'ın azabından kurtuluşa sevk edilmeleridir.
وقوله مِنْ شَيْءٍ هي مِنْ الزائدة المؤكدة التي تكون مع الجحد. وقوله لا يَشْكُرُونَ يريد الشكر التام الذي فيه الإيمان.
{ مِنْ شَيْءٍ } “hiçbir şeyi” sözündeki { مِنْ }, olumsuzlukla beraber gelen tekit edici zaid min edatıdır. { لا يَشْكُرُونَ } “şükretmezler” sözüyle ise içinde imanın bulunduğu tam şükrü kastetmektedir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٣٩ الى ٤٢]
[Yûsuf Suresi (12), 39-42. Âyetler]
يا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (٣٩) ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاَّ أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ أَمَرَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٤٠) يا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُما فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْراً وَأَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ (٤١) وَقالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ (٤٢)
{ يا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (٣٩) ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاَّ أَسْماءً سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ أَمَرَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِيَّاهُ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٤٠) يا صاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُما فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْراً وَأَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيانِ (٤١) وَقالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ (٤٢) } “'Ey zindan arkadaşlarım! Ayrı ayrı rabler mi daha hayırlıdır, yoksa her şeye galip gelen bir tek Allah mı? Sizin O'ndan başka taptıklarınız, kendinizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimlerden ibarettir; Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir. Hüküm ancak Allah'ındır; O, kendisinden başkasına kulluk etmemenizi emretmiştir. Dosdoğru din işte budur, fakat insanların çoğu bilmezler. Ey zindan arkadaşlarım! Biriniz efendisine şarap sunacak; diğeri ise asılacak ve kuşlar başından yiyecektir. Hakkında fetva istediğiniz iş olup bitmiştir.' Onlardan kurtulacağını bildiği kimseye dedi ki: 'Efendinin yanında beni an.' Fakat şeytan, efendisinin yanında onu anmayı unutturdu; böylece [Yûsuf] birkaç yıl zindanda kaldı.”
وصفه لهما ب صاحِبَيِ السِّجْنِ هو: إما على أن نسبهما بصحبتهما للسجن من حيث سكناه- كما قال: أَصْحابُ الْجَنَّةِ [الأعراف: ٤٤، الحشر: ٢٠] ، وأَصْحابِ الْجَحِيمِ [البقرة: ١١٩] ونحو هذا- وإما أن يريد صحبتهما له في السجن، فأضافهما إلى السجن بذلك، كأنه قال: يا صاحبيّ في السجن، وهذا كما قيل في الكفار إن الأصنام شركاؤهم وعرضه عليهما بطول أمر الأوثان بأن وصفها «بالتفرق» ، ووصف الله تعالى ب «الوحدة» و «القهر» تلطف حسن وأخذ بيسير الحجة قبل كثيرها الذي ربما نفرت منه طباع الجاهل وعاندته، وهكذا الوجه في محاجة الجهلة أن يؤخذ بدرجة يسيرة من الاحتجاج يقبلها، فإذا قبلها لزمته عنها درجة أخرى فوقها، ثم كذلك أبدا حتى يصل إلى الحق، وإن أخذ الجاهل بجميع المذهب الذي يساق إليه دفعة أباه للحين وعانده وقد ابتلي بأرباب متفرقين من يخدم أبناء الدنيا ويؤملهم.
Onları { صاحِبَيِ السِّجْنِ } “zindan arkadaşları” diye nitelemesi; ya zindanda kalmaları hasebiyle onları zindana nispet etmesindendir —nitekim { أَصْحابُ الْجَنَّةِ } [Â'râf: 44, Haşr: 20] ve { أَصْحابِ الْجَحِيمِ } [Bakara: 119] ve benzeri ifadelerde olduğu gibi— ya da zindanda kendisine arkadaşlık etmelerini kastetmiş ve bu sebeple onları zindana izafe etmiştir; sanki 'Ey zindandaki iki arkadaşım' demiş gibidir. Bu durum, kâfirler hakkında putların onların ortakları olduğunun söylenmesi gibidir. Putların durumunun batıllığını 'parçalanmış/ayrı ayrı' olarak niteleyip, Allah Teâlâ'yı 'birlik' ve 'kahredicilik' (mutlak galibiyet) ile vasfederek sunması; cahilin tabiatının ürküp inatlaşabileceği çok ve ağır delillerden önce az ve hafif delille yaklaşan güzel bir nezaket örneğidir. Cahillerle tartışmanın doğru yöntemi de böyledir: Önce kabul edebileceği hafif düzeyde bir delillendirme ile başlanır; bunu kabul ettiğinde onun üzerinden bir üst derecedeki delil bağlanır ve böylece hakka ulaşana kadar devam edilir. Şayet cahile sevk edildiği mezhebin tamamı bir defada verilirse hemen reddeder ve inatlaşır. Dünya ehline hizmet edip onlardan medet uman kimse de parçalanmış/farklı farklı rablerle imtihan edilmiştir.
وقوله: إِلَّا أَسْماءً ذهب بعض المتكلمين إلى أنه أوقع في هذه الآية الأسماء على المسميات وعبر عنها بها إذ هي ذوات أسماء.
{ إِلَّا أَسْماءً } “ancak birtakım isimler” buyruğu hakkında bazı kelamcılar, bu ayette isimlerin müsemmalara (adlandırılan varlıklara) irca edildiği ve adları olan varlıklar olmaları hasebiyle isimlerle ifade edildiği görüşüne varmışlardır.
قال القاضي أبو محمد: والاسم الذي هو ألف وسين وميم- قد يجري في اللغة مجرى النفس والذات والعين، فإن حملت الآية على ذلك صح المعنى، وليس الاسم- على هذا- بمنزلة التسمية التي هي رجل وحجر، وإن أريد بهذه الأسماء التي في الآية أسماء الأصنام التي هي بمنزلة اللات والعزى ونحو ذلك من تسميتها آلهة، فيحتمل أن يريد: إلا ذوات أسماء، وحذف المضاف وأقام المضاف إليه مقامه ويحتمل- وهو الراجح المختار إن شاء الله- أن يريد: ما تعبدون من دونه ألوهية ولا لكم تعلق بإله إلا بحسب أن سميتم أصنامكم آلهة، فليست عبادتكم لإله إلا باسم فقط لا بالحقيقة، وأما الحقيقة فهي وسائر الحجارة والخشب سواء، فإنما تعلقت عبادتكم بحسب الاسم الذي وضعتم، فذلك هو معبودكم إذا حصل أمركم فعبر عن هذا المعنى باللفظ المسرود في الآية، ومن هذه الآية وهم من قال- في قولنا: رجل وحجر- إن الاسم هو المسمى في كل حال، وقد بانت هذه المسألة في صدر التعليق.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Elif, sin ve mim harflerinden oluşan 'isim' lafzı dilde nefis, zat ve bizzat kendisi anlamında kullanılabilir. Eğer ayet buna hamledilirse mana doğru olur. Bu durumda isim; adam ve taş şeklindeki adlandırma konumunda olmaz. Eğer ayette geçen bu isimler ile Lât, Uzzâ ve bunlara ilah denilmesi gibi putların isimleri kastediliyorsa, 'ancak isim sahipleri' manasının kastedilmiş olması, muzafın hazfedilip muzafun ileyhin onun yerine geçirilmiş olması muhtemeldir. İnşallah tercihe şayan ve muhtar olan bir diğer ihtimal ise şudur: O'ndan başka ibadet ettiğiniz gerçek bir ilahlık yoktur ve putlarınıza ilah adını vermeniz dışında sizin bir ilahla bağınız da yoktur. Dolayısıyla sizin bir ilaha ibadetiniz hakikatte değil, sadece isimdedir. Hakikate gelince; o putlar ile diğer taşlar ve ağaçlar eşittir. Sizin ibadetiniz ancak koyduğunuz isimle irtibatlanmıştır ve durumunuz ortaya konulduğunda taptığınız şey ancak o isimden ibarettir. İşte bu mana ayette sıralanan lafızla ifade edilmiştir. 'Adam' ve 'taş' sözümüzde 'isim her durumda müsemmanın kendisidir' diyenler bu ayet sebebiyle yanılgıya düşmüşlerdir; bu mesele şerhin başında açıklanmıştı.
ومفعول «سميتم» الثاني محذوف، تقديره: آلهة، هذا على أن «الأسماء» يراد بها ذوات الأصنام، وأما على المعنى المختار- من أن عبادتهم إنما هي لمعان تعطيها الأسماء وليست موجودة في الأصنام- فقوله سَمَّيْتُمُوها بمنزلة وضعتموها، فالضمير للتسميات، ووكد الضمير ليعطف عليه.
«Semmeytümûhâ» fiilinin ikinci mef'ulü hazfedilmiştir, takdiri: 'ilahlar'dır. Bu, «isimler» ile putların zatlarının kastedildiği görüşüne göredir. Tercih edilen manaya göre ise —ki onların ibadetleri putlarda bulunmayan, sadece isimlerin verdiği manalaradır— { سَمَّيْتُمُوها } “onları adlandırdınız” sözü, 'onları koydunuz/uydurdunuz' anlamındadır; bu durumda zamir adlandırmalara döner ve üzerine matuf yapılabilsin diye zamir tekit edilmiştir.
وال سُلْطانٍ الحجة، وقوله: إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ أي ليس لأصنامكم التي سميتموها آلهة من الحكم والأقدار والأرزاق شيء، أي فما بالها إذن؟ ويحتمل أن يريد الرد على حكمهم في نصبهم آلهة دون الله تعالى وليس لهم تعدي أمر الله في أن لا يعبد غيره، والْقَيِّمُ معناه: المستقيم. وأَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ لجهالتهم وغلبة الكفر.
{ سُلْطانٍ } hüccet (delil) demektir. { إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ } “Hüküm ancak Allah'ındır” sözü; ilah diye adlandırdığınız putlarınızın hükümde, takdirlerde ve rızıklarda hiçbir payı yoktur, öyleyse durumları nedir ki, demektir. Allah Teâlâ'dan başkasına ibadet edilmemesi yönündeki emrini aşma hakları olmadığı halde Allah'tan başka ilahlar edinme şeklindeki hükümlerine bir reddiye olması da muhtemeldir. { الْقَيِّمُ } kelimesinin manası: dosdoğru demektir. { أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ } “insanların çoğu bilmezler” ise cehaletlerinden ve küfrün baskın gelmesindendir.
ثم نادى يا صاحِبَيِ السِّجْنِ ثانية لتجتمع أنفسهما لسماع الجواب، فروي أنه قال لنبو: أما أنت فتعود إلى مرتبتك وسقاية ربك، وقال لمجلث: أما أنت فتصلب، وذلك كله بعد ثلاث، فروي أنهما قالا له: ما رأينا شيئا وإنما تحالمنا لنجربك وروي أنه لم يقل ذلك إلا الذي حدثه بالصلب وقيل: كانا رأيا ثم أنكرا.
Sonra cevabı dinlemek üzere dikkatlerini toplasınlar diye ikinci kez { يا صاحِبَيِ السِّجْنِ } “Ey zindan arkadaşlarım!” diye seslendi. Rivayet edildiğine göre Bennû'ya: 'Sana gelince, sen eski görevine dönecek ve efendine içki sunacaksın'; Mecles'e ise: 'Sana gelince, sen asılacaksın' dedi. Bunların hepsi üç gün sonra gerçekleşecekti. Rivayet edildiğine göre ikisi ona: 'Biz bir şey görmedik, seni denemek için rüya uydurduk' dediler. Kendisine asılacağı bildirilen kimseden başkasının bunu söylemediği de rivayet edilmiştir. Gerçekten gördükleri, sonra inkâr ettikleri de söylenmiştir.
وقرأت فرقة: «يسقي ربه» من سقى، وقرأت فرقة من أسقى، وهما لمعنى واحد لغتان وقرأ عكرمة والجحدري: «فيسقى ربه خمرا» بضم الياء وفتح القاف أي ما يرويه.
Bir grup sekā (سَقَى) fiilinden «yeskī rabbehû» şeklinde, bir grup da eskā (أَسْقَى) fiilinden okumuştur; her ikisi de aynı anlamda iki ayrı lehçedir. İkrime ve Cahderî ise yânın zammesi ve kāfın fethasıyla «fe yüskā rabbühû hamran» şeklinde okumuşlardır ki bu, onu suya kandıracak içki demektir.
وأخبرهما يوسف ﵇ عن غيب علمه من قبل الله تعالى: إن الأمر قد قضي ووافق القدر.
Yûsuf aleyhisselâm, Allah Teâlâ tarafından bildiği bir gaybı onlara haber vermiştir: İş kesinleşmiş ve kadere uygun düşmüştür.
وقوله: وَقالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ الآية. «الظن» هاهنا- بمعنى اليقين، لأن ما تقدم من قوله:
{ وَقالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ ناجٍ } “Onlardan kurtulacağını sandığı kimseye dedi ki:” ayetinde geçen «zann», burada yakin (kesin bilgi) anlamındadır; çünkü daha önce geçen,
قُضِيَ الْأَمْرُ يلزم ذلك، وهو يقين فيما لم يخرج بعد إلى الوجود: وقال قتادة: «الظن» - هنا- على بابه لأن عبارة الرؤيا ظن.
{ قُضِيَ الْأَمْرُ } “iş olup bitmiştir” sözü bunu gerektirir; bu, henüz varlık sahasına çıkmamış olan konudaki kesin bilgidir. Katâde ise: 'Zann burada kendi asıl anlamındadır; çünkü rüya tabiri bir zandır' demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وقول يوسف ﵇: قُضِيَ الْأَمْرُ دال على وحي ولا يترتب قول
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Yûsuf aleyhisselâm'ın { قُضِيَ الْأَمْرُ } “iş olup bitmiştir” sözü bir vahye delalet eder; Katâde'nin sözü ise ancak
قتادة إلا بأن يكون معنى قوله قُضِيَ الْأَمْرُ أي قضي كلامي وقلت ما عندي وتم، والله أعلم بما يكون بعد.
{ قُضِيَ الْأَمْرُ } sözünün manasının 'Sözüm bitti, yanımdakini söyledim ve tamamlandı, bundan sonra ne olacağını en iyi Allah bilir' şeklinde olması durumunda tutarlı olur.
وفي الآية تأويل آخر، وهو: أن يكون ظَنَّ مسندا إلى الذي قيل له: إنه يسقي ربه خمرا، لأنه دخلته أبهة السرور بما بشر به وصار في رتبة من يؤمل حين ظن وغلب على معتقده أنه ناج: وذلك بخلاف ما نزل بالآخر المعرف بالصلب.
Âyette başka bir yorum daha vardır; o da { ظَنَّ } fiilinin, kendisine efendisine şarap sunacağı söylenen kişiye isnat edilmesidir. Zira müjdelendiği şey sebebiyle içine bir sevinç ihtişamı girmiş ve kurtulacağını zannedip inancı bu yönde ağır bastığında ümit eden kimse derecesine yükselmiştir; bu durum ise asılacağı bildirilen diğer kişinin başına gelenin aksinedir.
ومعنى الآية: قال يوسف لساقي الملك حين علم أنه سيعود إلى حالته الأولى مع الملك:
Âyetin anlamı şudur: Yûsuf, Melik'in sâkisine onun Melik nezdindeki eski durumuna döneceğini bildiği vakit:
اذْكُرْنِي عند الملك، فيحتمل أن يريد أن يذكره بعلمه ومكانته، ويحتمل أن يذكره بمظلمته وما امتحن به بغير حق، أو يذكره بهما.
{ اذْكُرْنِي } “Beni an” Melik'in yanında demiştir. Bununla ilmini ve mevkiini hatırlatmasını kastetmiş olması muhtemel olduğu gibi, uğradığı haksızlığı ve haksız yere maruz kaldığı imtihanı hatırlatmasını veya her ikisini birden hatırlatmasını kastetmiş olması da muhtemeldir.
والضمير في أنساه قيل: هو عائد على يوسف ﵇، أي نسي في ذلك الوقت أن يشتكي إلى الله، وجنح إلى الاعتصام بمخلوق، فروي أن جبريل ﵇ جاءه فعاتبه عن الله ﷿ في ذلك، وطول سجنه عقوبة على ذلك، وقيل: أوحي إليه: يا يوسف اتخذت من دوني وكيلا لأطيلن حبسك، وقيل: إن الضمير في أنساه عائد على الساقي- قاله ابن إسحاق- أي نسي ذكر يوسف عند ربه، فأضاف الذكر إلى ربه إذ هو عنده، و «الرب» - على هذا التأويل- الملك.
{ فَأَنْساهُ } sözündeki zamirin Yûsuf aleyhisselâm'a ait olduğu söylenmiştir; yani o anda Allah'a sığınmayı unuttu ve bir yaratılana tutunmaya meyletti. Rivayet edildiğine göre Cibril aleyhisselâm gelip bu hususta Aziz ve Celil olan Allah adına onu kınamış ve bu sebeple ceza olarak zindandaki süresi uzatılmıştır. Bir rivayette de ona: 'Ey Yûsuf! Benden başka bir vekil edindin, bu yüzden zindanda kalışını uzatacağım' diye vahyedildiği söylenmiştir. İbn İshâk'ın belirttiğine göre ise { فَأَنْساهُ } sözündeki zamirin sâkiye ait olduğu söylenmiştir; yani efendisinin yanında Yûsuf'u anmayı unuttu; bu anma efendisinin yanında olacağı için zikri efendisine izafe etmiştir. Bu tefsire göre 'er-Rabb' Melik demektir.
وبِضْعَ في كلام العرب اختلف فيه، فالأكثر على أنه من الثلاثة إلى العشرة، قاله ابن عباس، وعلى هذا هو فقه مذهب مالك ﵀ في الدعاوى والأيمان وقال أبو عبيدة: «البضع» لا يبلغ العقد ولا نصف العقد، وإنما هو من الواحد إلى الأربعة، وقال الأخفش «البضع» من الواحد إلى العشرة، وقال قتادة: «البضع» من الثلاثة إلى التسعة، ويقوي هذا ما روي من أن النبي ﷺ قال لأبي بكر الصديق في قصة خطره مع قريش في غلبة الروم لفارس «أما علمت أن البضع من الثلاث إلى التسع» .
Arap kelamında { بِضْعَ } lafzı hakkında ihtilaf edilmiştir; çoğunluğa göre o üçten ona kadardır; İbn Abbâs böyle demiştir ve İmam Mâlik rahimehullâh'ın mezhebinin davalar ve yeminler konusundaki fıkhı da bu görüş üzeredir. Ebû Ubeyde: 'Bıd' tam bir onluğa veya onluğun yarısına ulaşmaz; o ancak birden dörde kadardır' demiştir. Ahfeş: 'Bıd' birden ona kadardır' derken, Katâde: 'Bıd' üçten dokuza kadardır' demiştir. Peygamber ﷺ'in, Rûmların Farslara galip gelmesi hususunda Kureyş'le girdiği iddia hadisesinde Ebû Bekir es-Sıddîk'a: «Bıd'ın üçten dokuza kadar olduğunu bilmiyor muydun?» buyurduğuna dair rivayet de bu görüşü desteklemektedir.
وقال مجاهد: من الثلاثة إلى السبعة، قال الفراء: ولا يذكر البضع إلا مع العشرات، لا يذكر مع مائة ولا مع ألف، والذي روي في هذه الآية أن يوسف ﵇ سجن خمس سنين ثم نزلت له قصة الفتيين وعوقب على قوله اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ بالبقاء في السجن سبع سنين، فكانت مدة سجنه اثنتي عشرة سنة، وقيل: عوقب ببقاء سنتين، وقال الحسن: قال رسول الله ﷺ: «لولا كلمته ما لبث في السجن طول ما لبث» ، ثم بكى الحسن وقال: نحن إذا نزل بنا أمر فزعنا إلى الناس.
Mücâhid: 'Üçten yediye kadardır' demiştir. Ferrâ ise: 'Bıd' ancak onluklarla birlikte zikredilir; yüz veya bin ile zikredilmez' demiştir. Bu ayette rivayet edildiğine göre Yûsuf aleyhisselâm beş yıl zindanda kalmış, sonra iki gencin hadisesi vuku bulmuş ve { اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ } “Efendinin yanında beni an” sözü sebebiyle yedi yıl daha zindanda bırakılmakla cezalandırılmıştır; böylece zindanda kalış süresi on iki yıl olmuştur. İki yıl kalmakla cezalandırıldığı da söylenmiştir. Hasen der ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: «Eğer o sözü olmasaydı zindanda kaldığı kadar uzun süre kalmazdı.» Sonra Hasen ağladı ve: 'Bize bir iş geldiğinde hemen insanlara sığınıyoruz' dedi.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٤٣ الى ٤٥]
[Yûsuf Suresi (12), 43-45. Âyetler]
وَقالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرى سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ يا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُءْيايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ (٤٣) قالُوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ وَما نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلامِ بِعالِمِينَ (٤٤) وَقالَ الَّذِي نَجا مِنْهُما وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ (٤٥)
{ وَقالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرى سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ يا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُءْيايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ (٤٣) قالُوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ وَما نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلامِ بِعالِمِينَ (٤٤) وَقالَ الَّذِي نَجا مِنْهُما وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ (٤٥) } “Melik dedi ki: 'Ben yedi semiz inek görüyorum, onları yedi zayıf inek yiyor; bir de yedi yeşil başak ve bir o kadar da kuru başak görüyorum. Ey ileri gelenler! Eğer rüya tabir ediyorsanız, bu rüyam hakkında bana fetva verin.' Dediler ki: 'Bunlar karmaşık rüyalardır; biz böyle rüyaların yorumunu bilenler değiliz.' O iki kişiden kurtulmuş olanı, nice zaman sonra [Yûsuf'u] hatırladı da dedi ki: 'Ben size onun yorumunu haber veririm, hemen beni gönderin.'”
المعنى: وَقالَ الْمَلِكُ الأعظم: إِنِّي أَرى يريد في منامه، وقد جاء ذلك مبينا في قوله تعالى:
Mana şudur: Büyük melik { وَقالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرى } “Melik dedi ki: Ben görüyorum”, yani rüyamda görüyorum demiştir. Bu husus Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda açıklanmıştır:
إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ [الصافات: ١٠٤] . وحكيت حال ماضية ف أَرى وهو مستقبل من حيث يستقبل النظر في الرؤيا. سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ يروى أنه قال: رأيتها خارجة من نهر، وخرجت وراءها سَبْعٌ عِجافٌ، فرأيتها أكلت تلك السمان حتى حصلت في بطونها ورأى «السنابل» أيضا كما ذكر، و «العجاف» التي بلغت غاية الهزال، ومنه قول الشاعر: [الكامل] ورجال مكة مسنتون عجاف ثم قال لجماعته وحاضريه: يا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي.
{ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ } [Sâffât: 102] “Rüyamda seni boğazladığımı görüyorum”. Geçmiş bir durum { أَرى } “görüyorum” şeklinde muzari (şimdiki/gelecek zaman) olarak hikâye edilmiştir; çünkü rüyayı düşünmeye/yorumlattırmaya yönelmektedir. { سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ } “yedi semiz inek” hakkında; Melik'in: 'Onları bir nehirden çıkarken gördüm, arkalarından da { سَبْعٌ عِجافٌ } “yedi zayıf” çıktı; o zayıfların bu semizleri yiyip karınlarına geçirdiğini gördüm' dediği rivayet edilir. Aynı şekilde zikredildiği gibi başakları da görmüştür. el-'İcâf (الْعِجَاف), aşırı derecede zayıflamış olanlar demektir. Şairin şu sözü de bundandır: [Kâmil] 'Mekke adamları kıtlığa uğramış, son derece zayıftırlar.' Sonra topluluğuna ve huzurundakilere: { يا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي } “Ey ileri gelenler! Bana fetva verin” dedi.
قرأت فرقة بتحقيق الهمزتين، وقرأت فرقة بأن لفظت بألف «أفتوني» واوا.
Bir grup iki hemzeyi de tahkik ile (açıkça) okumuş, bir grup da «eftûnî» kelimesinin hemzesini vav olarak telaffuz etmiştir.
وقوله لِلرُّءْيا دخلت اللام لمعنى التأكيد والربط، وذلك أن المفعول إذا تقدم حسن في بعض الأفعال أن تدخل عليه لام، وإذا تأخر لم يحتج الفعل إلى ذلك. و «عبارة الرؤيا» مأخوذة من عبر النهر، وهو تجاوزه من شط إلى شط، فكأن عابر الرؤيا ينتهي إلى آخر تأويلها.
{ لِلرُّءْيا } ifadesindeki lâm harfi, tekit ve rapt (bağlama) manası için dahil olmuştur; zira mef'ul öne geçtiğinde bazı fiillerde başına lâm gelmesi güzel olur, sona kaldığında ise fiil buna ihtiyaç duymaz. «İbâretü'r-rü'yâ» (rüya tabiri) ifadesi, nehrin bir kıyısından diğer kıyısına geçmek anlamına gelen 'abera'n-nehra' sözünden alınmıştır; sanki rüyayı tabir eden kimse onun tevilinin sonuna ulaşmaktadır.
وقوله: قالُوا: أَضْغاثُ أَحْلامٍ الآية، «الضغث» في كلام العرب أقل من الحزمة وأكثر من القبضة من النبات والعشب ونحوه، وربما كان ذلك من جنس واحد. وربما كان من أخلاط النبات، فمن ذلك قوله تعالى: وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً [ص: ٤٤] وروي أنه أخذ عثكالا من النخل، وروي أن رسول الله ﷺ فعل نحو هذا في حد أقامه على رجل زمن، ومن ذلك قول ابن مقبل: [الكامل]
{ قالُوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ } “Dediler ki: Karmaşık rüyalardır” ayeti hakkında; Arap kelamında «dıgs» (الضَّغْث), bitki, ot ve benzeri şeylerin demetten az, tutamdan fazla olanıdır; bazen tek bir cinsten olur, bazen de karışık otlardan meydana gelir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً } [Sâd: 44] “Eline bir demet al” ayeti bundandır. Rivayet edildiğine göre [Eyyûb] bir hurma salkımı almıştır. Resûlullah ﷺ'in de kötürüm bir adama uyguladığı had cezasında buna benzer bir şey yaptığı rivayet edilmiştir. İbn Mukbil'in şu sözü de bundandır: [Kâmil]
خود كأنّ فراشها وضعت به ... أضغاث ريحان غداة شمال
'Nazlı bir güzel ki sanki döşeğine, bir kuzey rüzgârı sabahında fesleğen demetleri serpilmiştir.'
ومن الأخلاط قول العرب في أمثالها: ضغث على إبالة فيشبه اختلاط الأحلام باختلاط الجملة من النبات، والمعنى أن هذا الذي رأيت أيها الملك اختلاط من الأحلام بسبب النوم، ولسنا من أهل العلم بذلك، أي بما هو مختلط ورديء فإنما نفوا عن أنفسهم عبر الأحلام لا عبر الرؤيا على الإطلاق، وقد قال النبي ﷺ: «الرؤيا من الله والحلم من الشيطان» . وقال للذي كان يرى رأسه يقطع ثم يرده فيرجع: «إذا لعب الشيطان بأحدكم في النوم فلا يحدث بذلك» .
Karışımlarla ilgili olarak Arapların darbımeselinde: 'Yük üzerine bir tutam ot' denilir. Böylece rüyaların birbirine karışması bitki topluluğunun karışmasına benzetilmiştir. Mana şudur: Ey Melik! Senin bu gördüğün, uykudan kaynaklanan karmaşık rüyalardır ve biz bunun, yani karmakarışık ve anlamsız olan şeylerin ilmine sahip değiliz. Onlar mutlak olarak rüya tabirini değil, sadece karmaşık düşlerin tabirini kendilerinden nefyetmişlerdir. Nitekim Peygamber ﷺ: «Rüya Allah'tandır, hulüm (düş) ise şeytandandır» buyurmuştur. Rüyasında başının kesildiğini, sonra onu alıp yerine koyduğunu gören bir adama da: «Uykuda şeytan birinizle oynadığı zaman bunu insanlara anlatmasın» buyurmuştur.
قال القاضي أبو محمد: فالأحلام وحدثان النفس ملغاة، والرؤيا هي التي تعبر ويلتمس علمها.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Dolayısıyla karmaşık düşler ve nefsin kuruntuları hükümsüzdür; tabir edilen ve ilmi aranan şey ise sâdık rüyadır.
والباء في قولهم بِعالِمِينَ للتأكيد، وفي قولهم: بِتَأْوِيلِ للتعدية وهي متعلقة بقولهم بِعالِمِينَ.
{ بِعالِمِينَ } “bilenler” sözlerindeki bâ harfi tekit içindir; { بِتَأْوِيلِ } “yorumunu” sözlerindeki ise ta'diye (geçişlilik) içindir ve { بِعالِمِينَ } sözüne müteallıktır.
والْأَحْلامِ جمع حلم، يقال: حلم الرجل- بفتح اللام- يحلم: إذا خيل إليه في منامه، والأحلام مما أثبتته الشريعة، وقال رسول الله ﷺ: «الرؤيا من الله وهي المبشرة والحلم المحزن من الشيطان، فإذا رأى أحدكم ما يكره، فليتفل على يساره ثلاث مرات وليقل: أعوذ بالله من شر ما رأيت، فإنها لا تضره» . وما كان عن حديث النفس في اليقظة فإنه لا يلتفت إليه.
{ الْأَحْلامِ } kelimesi hulm'ün çoğuludur; lâmın fethasıyla 'haleme'r-raculü yahlemü' denir ki uykusunda hayaller görmesi halidir. Düşler şeriatın varlığını bildirdiği hususlardandır. Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: «Rüya Allah'tandır ve o müjdelidir; üzen düş ise şeytandandır. Biriniz hoşlanmadığı bir şey görürse sol tarafına üç defa tükürsün ve: 'Gördüğüm şeyin şerrinden Allah'a sığınırım' desin; o takdirde kendisine zarar vermez.» Uyanıkken nefsin kuruntusundan kaynaklanan şeylere ise itibar edilmez.
ولما سمع الساقي- الذي نجا- هذه المقالة من الملك ومراجعة أصحابه، تذكر يوسف وعلمه بتأويل الأحلام والرؤى، فقال مقالته في هذه الآية.
Kurtulan sâki, Melik'in bu sözünü ve arkadaşlarının ona verdiği cevabı işitince Yûsuf'u ve onun düşleri ve rüyaları tabir etmedeki ilmini hatırladı ve bu ayetteki sözünü söyledi.
وادَّكَرَ أصله ادتكر- افتعل- من الذكر، قلبت التاء دالا وأدغم الأول في الثاني، ثم بدلت دالا غير منقوطة لقوة الدال وجلدها، وبعض العرب يقول: اذكر وقرىء «فهل من مذكر» [القمر: ١٥، ١٧، ٢٢، ٣٢، ٤٠، ٥١] بالنقط ومِنْ مُدَّكِرٍ [القمر: ١٥، ١٧، ٢٢، ٣٢، ٤٠، ٥١] على اللغتين وقرأ جمهور الناس: «بعد أمة» وهي المدة من الدهر، وقرأ ابن عباس وجماعة «بعد أمة» وهو النسيان، وقرأ مجاهد وشبل بن عزرة «بعد أمه» بسكون الميم وهو مصدر من أمه إذا نسي، وقرأ الأشهب العقيلي «بعد إمة» بكسر الهمزة، والإمة: النعمة والمعنى: بعد نعمة أنعمها الله على يوسف في تقريب إطلاقه وعزته.
{ وَادَّكَرَ } kelimesinin aslı 'zikr' kökünden ifti'âl babında 'idtekara' (ادتكر) şeklindedir; te harfi dâla çevrilip birincisi ikincisine idgam edilmiş, sonra dâlın kuvveti ve sağlamlığı sebebiyle noktasız dâla dönüştürülmüştür; bazı Araplar ise 'iztekara' (اذكر) derler. «Fe hel min müzdekir» [Kamer: 15, 17, 22, 32, 40, 51] ayeti noktalı zâl ile okunduğu gibi iki lehçeye göre { مِنْ مُدَّكِرٍ } şeklinde de okunmuştur. İnsanların cumhuru «ba'de ümmetin» şeklinde okumuştur ki bu, zamandan bir süre demektir. İbn Abbâs ve bir cemaat «ba'de emehin» okumuştur ki bu, unutmak demektir. Mücâhid ve Şibl b. Azre mimin sükûnuyla «ba'de emhin» okumuştur ki unuttu anlamındaki 'emehe' fiilinin masdarıdır. Eşheb el-Ukaylî ise hemzenin kesresiyle «ba'de immetin» okumuştur; immet ise nimet demektir; manası: Yûsuf'un serbest kalmasını ve izzetini yaklaştırmak hususunda Allah'ın ona lütfettiği bir nimetten sonra demektir.
وبقوله: ادَّكَرَ يقوي قول من يقول: إن الضمير في أَنْسانِيهُ [الكهف: ٦٣] عائد على الساقي، والأمر محتمل.
{ ادَّكَرَ } “hatırladı” buyruğu, { أَنْسانِيهُ } [Kehf: 63] ifadesindeki zamirin sâkiye ait olduğunu söyleyenin görüşünü kuvvetlendirmektedir; mesele iki ihtimale de açıktır.
وقرأ الجمهور: «أنا أنبئكم» وقرأ الحسن بن أبي الحسن: «أنا آتيكم» ، وكذلك في مصحف أبي بن كعب.
Cumhur «ene ünebbiüküm» şeklinde okumuştur. Hasen b. Ebi'l-Hasen ise «ene âtîküm» (ben size getiririm) şeklinde okumuştur; Übey b. Kâ'b'ın mushafında da böyledir.
وقوله: فَأَرْسِلُونِ استئذان في المضي، فقيل: كان السجن في غير مدينة الملك- قاله ابن عباس- وقيل: كان فيها.
{ فَأَرْسِلُونِ } “Beni gönderin” sözü, [zindana] gitmek için izin istemektir. Zindanın melikin şehrinden başka bir yerde olduğu söylenmiştir -bunu İbn Abbâs söylemiştir-; şehrin içinde olduğu da söylenmiştir.
قال القاضي أبو محمد: ويرسم الناس اليوم سجن يوسف في موضع على النيل بينه وبين الفسطاط ثمانية أميال.
Kādî Ebû Muhammed der ki: Bugün insanlar Yûsuf'un zindanını Nil kenarında, Fustat ile arasında sekiz mil mesafe bulunan bir yerde göstermektedirler.
قوله ﷿:
Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٤٦ الى ٤٩]
[Yûsuf Suresi (12), 46-49. Âyetler]
يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنا فِي سَبْعِ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ (٤٦) قالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تَأْكُلُونَ (٤٧) ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ سَبْعٌ شِدادٌ يَأْكُلْنَ ما قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تُحْصِنُونَ (٤٨) ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عامٌ فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ (٤٩)
{ يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنا فِي سَبْعِ بَقَراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يابِساتٍ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ (٤٦) قالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَباً فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تَأْكُلُونَ (٤٧) ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ سَبْعٌ شِدادٌ يَأْكُلْنَ ما قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلاَّ قَلِيلاً مِمَّا تُحْصِنُونَ (٤٨) ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عامٌ فِيهِ يُغاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ (٤٩) } “«Ey Yûsuf, ey dosdoğru kişi! Yedi semiz ineği yedi zayıf ineğin yemesi, yedi yeşil başak ve bir o kadar da kuru başak hakkında bize fetva ver (yorum yap); umulur ki insanlara dönerim de onlar da bilirler.» (Yûsuf) dedi ki: «Âdetiniz üzere yedi yıl ekin ekersiniz. Biçtiğinizi, yiyeceğiniz az bir miktar müstesna, başağında bırakın. Sonra bunun ardından, saklayacağınız az bir miktar hariç, onlar için önceden biriktirdiğinizi yiyip tüketecek yedi şiddetli (kıtlık yılı) gelecektir. Sonra bunun ardından öyle bir yıl gelecek ki onda insanlara yağmur verilecek ve onda (meyve ve tohumları) sıkacaklar.»”
المعنى: فجاء الرسول- وهو الساقي- إلى يوسف فقال له: يا يوسف أَيُّهَا الصِّدِّيقُ- وسماه صديقا من حيث كان جرب صدقه في غير شيء- وهو بناء مبالغة من صدق، وسمي أبو بكر صديقا من صدق غيره، إذ مع كل تصديق صدق، فالمصدق بالحقائق صادق أيضا، وعلى هذا سمي المؤمنون صديقين في قوله تعالى: وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ [الحديد: ١٩] .
Anlam şudur: Elçi -ki o sâkidir- Yûsuf'a gelip ona: «Ey Yûsuf, { أَيُّهَا الصِّدِّيقُ } “ey dosdoğru kişi!”» dedi. Birden fazla hususta onun doğruluğunu tecrübe ettiği için onu sıddîk diye isimlendirdi. Bu kelime, 'sıdk' (doğruluk) kökünden mübalağa veznidir. Ebû Bekir de başkasının doğruluğuna olan inancından dolayı sıddîk olarak isimlendirilmiştir; zira her tasdik edişte bir doğruluk (sıdk) vardır. Hakikatleri tasdik eden kişi aynı zamanda sâdıktır (doğrudur). Nitekim Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ } [Hadîd: 19] “Allah'a ve peygamberlerine iman edenler var ya, işte onlar sıddîklardır” buyruğunda müminler de bu sebeple sıddîkler olarak isimlendirilmiştir.
ثم قال: أَفْتِنا فِي سَبْعِ بَقَراتٍ أي فيمن رأى في المنام سبع بقرات، وحكى النقاش حديثا روى فيه: أن جبريل ﵇ دخل على يوسف في السجن وبشره بعطف الله تعالى عليه، وأخرجه من، السجن وأنه قد أحدث للملك منامة جعلها سببا لفرج يوسف. ويروى أن الملك كان يرى سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ يخرجن من نهر، وتخرج وراءها سَبْعٌ عِجافٌ، فتأكل العجاف السمان، فكان يعجب كيف
Sonra: { أَفْتِنا فِي سَبْعِ بَقَراتٍ } “Yedi inek hakkında bize fetva ver” yani rüyada yedi inek gören kimse hakkında [fetva ver] dedi. En-Nakkâş, Cibrîl aleyhisselâm'ın zindanda Yûsuf'un yanına girdiğini, Allah Teâlâ'nın ona olan lütfunu ve onu zindandan çıkaracağını, melike de bir rüya gösterip bunu Yûsuf'un kurtuluşuna bir sebep kıldığını müjdelediğini rivayet eden bir hadis aktarmıştır. Rivayet edildiğine göre Melik, bir nehirden { سَبْعَ بَقَراتٍ سِمانٍ } “yedi semiz ineğin” çıktığını, onların arkasından da { سَبْعٌ عِجافٌ } “yedi zayıf [ineğin]” çıkıp zayıfların semizleri yediğini görüyor ve nasıl olup da
غلبتها وكيف وسعت السمان في بطون العجاف، وكان يرى سَبْعَ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ وقد التفت بها سبع يابسات، حتى كانت تغطي خضرتها فعجب أيضا لذلك.
onlara üstün geldiklerine ve semizlerin zayıfların karınlarına nasıl sığdığına şaşıyordu. Yine { سَبْعَ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ } “yedi yeşil başak” ve onların yeşilliğini örtecek derecede kendilerine sarılmış yedi kuru [başak] görüyor ve buna da hayret ediyordu.
وقوله: لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ أي تأويل هذه الرؤيا، فيزول هم الملك لذلك وهم الناس. وقيل:
{ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ } “umulur ki onlar bilirler” sözünün anlamı: Yani bu rüyanın yorumunu [öğrenirler] de Melik'in ve insanların bu konudaki kederi zail olur. Şöyle de denilmiştir:
لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ مكانتك من العلم وكنه فضلك فيكون ذلك سببا لتخلصك.
{ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ } “Umulur ki onlar bilirler”, senin ilimdeki yerini ve faziletinin mahiyetini [bilirler] de bu durum senin kurtuluşuna sebep olur.
وقوله تعالى: قالَ تَزْرَعُونَ الآية، تضمن هذا الكلام من يوسف ﵇ ثلاثة أنواع من القول:
Yüce Allah'ın: { قالَ تَزْرَعُونَ } “(Yûsuf) dedi ki: «Ekersiniz...»” ayetine gelince; Yûsuf aleyhisselâm'ın bu sözü üç tür beyanı içermektedir:
أحدها: تعبير بالمعنى لا باللفظ.
Birincisi: Lafızla değil anlamla yapılan tabirdir.
والثاني: عرض رأي وأمر به، وهو قوله: فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ.
İkincisi: Bir görüş sunmak ve onu emretmektir; bu da { فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ } “onu başağında bırakın” buyruğudur.
والثالث: الإعلام بالغيب في أمر العام الثامن، قاله قتادة.
Üçüncüsü: Sekizinci yılın durumu hakkında gaybı bildirmektir; bunu Katâde söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: ويحتمل هذا ألا يكون غيبا، بل علم العبارة، أعطى انقطاع الجدب بعد سبع، ومعلوم أنه لا يقطعه إلا خصب شاف، كما أعطى أن النهر مثال للزمان. إذ هو أشبه شيء به فجاءت البقرات مثالا للسنين.
Kādî Ebû Muhammed der ki: Bunun gayb olmaması, bilakis tabir ilminin bir gereği olması da muhtemeldir; zira [tabir ilmi] kıtlığın yedi yıl sonra sona ereceğini göstermiştir. Malumdur ki onu ancak bol ve yeterli bir bereket sona erdirir; nitekim nehrin de zamana bir misal olduğunu göstermiştir, çünkü ona en çok benzeyen şeydir; böylece inekler de yıllara birer misal olmuştur.
ودَأَباً معناه: ملازمة لعادتكم في الزراعة، ومنه قول امرئ القيس: [الطويل] كدأبك من أم الحويرث قبلها.. البيت وقرأ جمهور السبعة «دأبا» بإسكان الهمزة، وقرأ عاصم وحده «دأبا» بفتح الهمزة، وأبو عمرو يسهل الهمزة عند درج القراءة، وهما مثل: نهر ونهر. والناصب لقوله: دَأَباً تَزْرَعُونَ، عند أبي العباس المبرد، إذ في قوله تَزْرَعُونَ تدأبون، وهي عنده مثل قولهم: قعد القرفصاء، واشتمل الصماء وسيبويه يرى نصب هذا كله بفعل مضمر من لفظ المصدر يدل عليه هذا الظاهر، كأنه قال: تزرعون تدأبون دأبا.
{ دَأَباً } kelimesinin anlamı: Ziraatteki âdetinize devam etmenizdir. İmruülkays'ın şu beyti de bu köktendir: [Tavîl] 'Kede'bike min Ümmi'l-Huveirisi kablehâ...' (Ondan önce Ümmü'l-Huveiris'teki âdetin gibi...). Yedi kıraat imamının cumhuru hemzenin sükûnuyla «de'ben» (دأبا) okumuş, sadece Âsım hemzenin fethasıyla «deeben» (دَأَباً) okumuştur; Ebû Amr ise ulamalı okuyuşta hemzeyi teshîl eder. Bunlar 'nehr' ve 'neher' gibidir. Ebu'l-Abbâs el-Müberred'e göre { دَأَباً } kelimesini nasb eden lafız { تَزْرَعُونَ } fiilidir; zira { تَزْرَعُونَ } sözünde 'ted'ebûne' (devam edersiniz) anlamı vardır ve bu, ona göre 'kaade'l-kurfusâe' ve 'iştemele's-sammâe' sözleri gibidir. Sîbeveyh ise bütün bunların, zahirdeki lafzın delalet ettiği masdarın lafzından takdir edilen gizli bir fiille mensub olduğunu kabul eder; sanki: 'Tezraûne ted'ebûne de'ben' demiştir.
وقوله فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ هي إشارة برأي نبيل نافع بحسب طعام مصر وحنطتها التي لا تبقى عامين بوجه إلا بحيلة إبقائها في السنبل، فإن الحبة إذا بقيت في خبائها انحفظت والمعنى: اتركوا الزرع في السنبل إلا ما لا غنى عنه للأكل، فيجتمع الطعام هكذا ويتركب، ويؤكل الأقدم فالأقدم فإذا جاءت السنون الجدبة تقوت الناس الأقدم فالأقدم من ذلك المدخر، وادخروا أيضا الشيء الذي يصاب في أعوام الجدب على قلته، وحملت الأعوام بعضها على بعض حتى يتخلص الناس، وإلى هذه السنين أشار النبي ﵇ في دعائه على قريش: «اللهم أعني عليهم بسبع كسبع يوسف» ، فابتدأ ذلك بهم ونزلت سنة حصت كل شيء حتى دعا لهم النبي ﵇ فارتفع ذلك عنهم ولم يتماد سبع سنين، وروي أن يوسف ﵇ لما خرج ووصف هذا الترتيب للملك وأعجبه أمره، قال له الملك: قد أسندت إليك تولي هذا الأمر في الأطعمة هذه السنين المقبلة، فكان هذا أول ما ولي يوسف.
{ فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ } “Biçtiğinizi bırakın” buyruğu; başağında bırakma çaresi dışında hiçbir surette iki yıl dayanmayan Mısır'ın erzakı ve buğdayına göre isabetli ve faydalı bir görüşe işarettir. Zira tane kılıfında kaldığı müddetçe korunur. Anlam şudur: Yemek için kaçınılmaz olan miktar hariç ekini başağında bırakın; böylece erzak toplanıp birikir ve en eskiden başlanarak yenir. Kıtlık yılları geldiğinde insanlar depolanan bu erzakın en eskisinden beslenirler ve kıtlık yıllarında elde edilen az miktardaki ürünü de depolarlar; böylece insanlar kurtuluncaya kadar yıllar birbirini telafi eder. Peygamber aleyhisselâm, Kureyş aleyhindeki duasında bu yıllara işaret ederek: «Allah'ım, Yûsuf'un yedi [kıtlık yılı] gibi yedi yılla onlara karşı bana yardım et!» buyurmuştur. Bu durum onların başına gelmeye başlamış ve her şeyi kökünden kazıyan bir kıtlık yılı inmiştir; nihayet Peygamber aleyhisselâm onlar için dua edince bu durum üzerlerinden kalkmış ve yedi yıla uzamamıştır. Rivayet edildiğine göre Yûsuf aleyhisselâm [zindandan] çıkıp Melik'e bu düzeni anlattığında ve bu durum Melik'in hoşuna gittiğinde Melik ona: «Gelecek bu yıllarda erzak konusundaki bu işin idaresini sana devrettim» demiş ve bu, Yûsuf'un üstlendiği ilk vazife olmuştur.
وأسند الأكل في قوله: يَأْكُلْنَ إلى السنين اتساعا من حيث يؤكل فيها كما قال تعالى: وَالنَّهارَ مُبْصِراً [النمل: ٨٦، يونس: ٦٧، غافر: ٦١] وكما قال: نهارك بطال وليلك قائم وهذا كثير في كلام
{ يَأْكُلْنَ } “yerler” buyruğunda yeme eylemi, içinde yendiği için mecaz yoluyla (ittisaan) yıllara isnat edilmiştir; nitekim Yüce Allah: { وَالنَّهارَ مُبْصِراً } [Neml: 86; Yûnus: 67; Gâfir: 61] “gündüzü de aydınlatıcı (görücü) [yaptık]” buyurmuştur. Yine: 'Gündüzün boştur, gecen ise kıyamdadır' denilmesi gibidir ve bu, kelamda çokça bulunur
العرب. ويحتمل أن يسمى فعل الجدب وإيباس البلالات أكلا، وفي الحديث: «فأصابتهم سنة حصت كل شيء» وقال الأعرابي في السنة جمشت النجم، والتحبت اللحم، وأحجنت العظم.
Arapların [kelamında çokça bulunur]. Kıtlığın ve yaşlıkları kurutmanın fiilinin 'yeme' olarak isimlendirilmesi de muhtemeldir. Hadiste: «Onlara her şeyi kökünden kazıyan bir kıtlık yılı isabet etti» buyrulmuştur. Bir bedevî kıtlık yılı hakkında şöyle demiştir: 'Bitkileri kazıdı, etleri tüketti ve kemikleri eğriltti.'
وتُحْصِنُونَ معناه تحرزون وتخزنون، قاله ابن عباس، وهو مأخوذ من الحصن وهو الحرز والملجأ، ومنه تحصن النساء لأنه بمعنى التحرز.
{ تُحْصِنُونَ } kelimesinin anlamı: Korursunuz ve depolarsınız demektir; bunu İbn Abbâs söylemiştir. Bu kelime, korunak ve sığınak anlamına gelen 'hısn'dan (حصن) alınmıştır. Kadınların iffetini koruması da (tahassun) korunma manasında olduğu için bu köktendir.
وقوله: يُغاثُ جائز أن يكون من الغيث، وهو قول ابن عباس ومجاهد وجمهور المفسرين، أي يمطرون، وجائز أن يكون من أغاثهم الله، أذا فرج عنهم، ومنه الغوث وهو الفرج.
{ يُغاثُ } buyruğunun, yağmur anlamına gelen 'ğays'tan (غيث) türemiş olması caizdir; İbn Abbâs, Mücâhid ve müfessirlerin cumhurunun görüşü budur, yani yağmura kavuşturulurlar. Allah'ın onlara yardım etmesi (ferahlık vermesi) anlamına gelen 'eğâsehümullah'tan olması da caizdir; yardım ve ferahlık anlamına gelen 'ğavs' (غوث) kelimesi de bundandır.
وقرأ نافع وابن كثير وأبو عمرو وعاصم «يعصرون» بفتح الياء وكسر الصاد، وقرأ حمزة والكسائي ذلك بالتاء على المخاطبة، وقال جمهور المفسرين: هي من عصر النباتات كالزيتون والعنب والقصب والسمسم والفجل وجميع ما يعصر، ومصر بلد عصر لأشياء كثيرة وروي أنهم لم يعصروا شيئا مدة الجدب، والحلب منه لأنه عصر للضروع. وقال أبو عبيدة وغيره: ذلك مأخوذ من العصرة والعصر وهو الملجأ ومنه قول أبي زبيد في عثمان ﵁: [الخفيف]
Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr ve Âsım, yânın fethası ve sâdın kesresiyle «ya'sırûn» (يعصرون) okumuşlardır. Hamza ve Kisâî ise bunu muhatap kipi olarak tâ ile («ta'sırûn») okumuşlardır. Müfessirlerin cumhuru şöyle demiştir: Bu, zeytin, üzüm, kamış, susam, turp ve sıkılan her türlü bitkinin sıkılması anlamındaki 'asr'dan (عصر) gelir; Mısır birçok şeyin sıkıldığı bir beldedir. Kıtlık süresince hiçbir şey sıkamadıkları rivayet edilmiştir. Sağım da memeleri sıkmak olduğu için bu köktendir. Ebû Ubeyde ve başkaları ise bunun; sığınak anlamına gelen 'el-asra' (العصرة) ve 'el-asr' (العصر) kelimesinden alındığını söylemişlerdir. Ebû Zübeyd'in Osman radıyallâhu anh hakkındaki şu sözü bundandır: [Hafîf]
صاديا يستغيث غير مغاث ... ولقد كان عصرة المنجود
'Susuzluktan kıvranıp yardım diliyor, imdadına yetişilmiyordu / Oysa o, darda kalanın sığınağıydı.'
ومنه قول عدي بن زيد: [الرمل]
Adiy b. Zeyd'in şu beyti de bundandır: [Remel]
لو بغير الماء حلقي شرق ... كنت كالغصّان بالماء اعتصاري
'Şayet boğazıma takılan sudan başka bir şey olsaydı / Boğazı tıkanan kimsenin suyla ferahlaması gibi sığınak arardım.'
ومنه قول ابن مقبل: [البسيط]
İbn Mukbil'in şu beyti de bundandır: [Basît]
وصاحبي وهوه مستوهل زعل ... يحول بين حمار الوحش والعصر
'Korkan ve ürken arkadaşım / Yaban eşeği ile sığınağının arasına giriyor.'
ومنه قول لبيد: [الطويل]
Lebîd'in şu beyti de bundandır: [Tavîl]
فبات وأسرى القوم آخر ليلهم ... وما كان وقافا بغير معصر
'Geceledi, kavim ise gecelerinin sonunda yola çıktı / O ise sığınaksız durup bekleyen biri değildi.'
أي بغير ملتجأ، فالآية على معنى ينجون بالعصرة.
Yani 'sığınaksız' demektir; dolayısıyla ayet, 'sığınak sayesinde kurtulurlar' manasındadır.
وقرأ الأعرج وعيسى وجعفر بن محمد «يعصرون» بضم الياء وفتح الصاد، وهذا مأخوذ من العصرة، أي يؤتون بعصرة ويحتمل أن يكون من عصرات السحاب ماءها عليهم، قال ابن المستنير: معناها يمطرون، وحكى النقاش أنه قرىء «يعصرون» وجعلها من عصر البلل ونحوه. ورد الطبري على من جعل اللفظة من العصرة ردا كثيرا بغير حجة.
A'rec, Îsâ ve Ca'fer b. Muhammed, yânın dammesi ve sâdın fethasıyla «yu'sarûn» (يعصرون) okumuşlardır; bu da 'el-asra'dan alınmıştır, yani kendilerine bir sığınak verilir. Bulutların sularını onların üzerine sıkmasından (boşaltmasından) olması da muhtemeldir. İbnu'l-Müstênîr: «Bunun manası yağmura kavuşturulurlar demektir» demiştir. En-Nakkâş «yu'sarûn» şeklinde okunduğunu nakletmiş ve bunu ıslaklığın sıkılması ve benzerinden saymıştır. Taberî ise kelimeyi 'el-asra'dan sayan kimselere delilsiz pek çok itirazda bulunmuştur.
قوله ﷿:
Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة يوسف (١٢) : آية ٥٠]
[Yûsuf Suresi (12), 50. Âyet]
وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فَلَمَّا جاءَهُ الرَّسُولُ قالَ ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ فَسْئَلْهُ ما بالُ النِّسْوَةِ اللاَّتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ (٥٠)
{ وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فَلَمَّا جاءَهُ الرَّسُولُ قالَ ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ فَسْئَلْهُ ما بالُ النِّسْوَةِ اللاَّتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ (٥٠) } “Melik dedi ki: «Onu bana getirin!» Elçi ona geldiğinde (Yûsuf) dedi ki: «Efendine dön de ellerini kesen o kadınların zoru neydi, ona sor! Şüphesiz Rabbim onların tuzaklarını hakkıyla bilendir.»”
في تضاعيف هذه الآية محذوفات يعطيها ظاهر الكلام ويدل عليها، والمعنى هنا: فرجع الرسول إلى
Bu ayetin aralarında, kelamın zahirinin ortaya koyduğu ve delalet ettiği hazfedilmiş kısımlar vardır. Buradaki mana şudur: Elçi dönüp
الملأ والملك فقص عليهم مقالة يوسف، فرأى الملك وحاضروه نبل التعبير وحسن الرأي وتضمن الغيب في أمر العام الثامن، مع ما وصفه به الرسول من الصدق في المنامة المتقدمة، فعظم يوسف في نفس الملك، وقال ائْتُونِي بِهِ، فلما وصل الرسول في إخراجه إليه، وقال: إن الملك قد أمر بأن تخرج، قال له:
ileri gelenlere ve Melik'e [vardı] ve Yûsuf'un sözünü onlara anlattı. Melik ve meclisindekiler; elçinin daha önceki rüyada onun doğruluğu hakkında anlattığı vasıflarla birlikte, tabirin üstünlüğünü, görüşün güzelliğini ve sekizinci yılın durumuna dair gaybı içermesini görünce Yûsuf Melik'in gözünde büyüdü ve: «{ ائْتُونِي بِهِ } “Onu bana getirin!”» dedi. Elçi onu çıkarmak üzere yanına varıp: «Melik senin çıkmanı emretti» deyince [Yûsuf] ona şöyle dedi:
ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ- أي الملك- وقل له: ما بالُ النِّسْوَةِ ومقصد يوسف ﵇ إنما كان- وقل له: يستقصي عن ذنبي وينظر في أمري، هل سجنت بحق أو بظلم. فرسم قصته بطرف منها إذا وقع النظر عليه بان الأمر كله. ونكب عن ذكر امرأة العزيز حسن عشرة ورعاية لذمام ملك العزيز له.
«{ ارْجِعْ إِلى رَبِّكَ } “Efendine -yani Melik'e- dön” ve ona: { ما بالُ النِّسْوَةِ } “O kadınların zoru neydi?” de!» Yûsuf aleyhisselâm'ın maksadı sadece şuydu: «Ona söyle; suçumu etraflıca araştırsın ve durumumu incelesin: Haklı yere mi yoksa zulümle mi hapsedildim?» Böylece o, incelendiğinde meselenin tamamı açığa çıkacak bir ucundan kıssasını çizip ortaya koydu. Güzel muaşeret gereği ve Azîz'in kendisi üzerindeki mülkiyet hukukunu gözeterek Azîz'in karısını anmaktan kaçındı.
وقرأ أبو بكر عن عاصم وأبو حيوة «النّسوة» بضم النون، وقرأ الباقون «النّسوة» بكسر النون. وهما لغتان في تكسير نساء الذي هو اسم جمع لا واحد له من لفظه. وقرأت فرقة «اللايي» بالياء، وقرأ فرقة «اللاتي» بالتاء وكلاهما جمع التي.
Âsım'dan Ebû Bekir ve Ebû Hayve, nûnun dammesiyle «en-Nüsvetü» (النُّسوة) okumuş; diğerleri ise nûnun kesresiyle «en-Nisvetü» (النِّسوة) okumuşlardır. Bunlar, kendi lafzından tekili olmayan bir isim-cemi olan 'nisâ' kelimesinin çoğulunda iki lehçedir. Bir grup yâ ile «el-Lâyî» (اللايي), bir grup da tâ ile «el-Lâtî» (اللاتي) okumuştur; her ikisi de 'elletî'nin çoğuludur.
وكان هذا الفعل من يوسف ﵇ أناة وصبرا وطلبا لبراءة الساحة، وذلك أنه فيما روي خشي أن يخرج وينال من الملك مرتبة ويسكت عن أمر ذنبه صفحا، فيراه الناس بتلك العين أبدا، ويقولون: هذا الذي راود امرأة مولاه، فأراد يوسف ﵇ أن تبين براءته وتتحقق منزلته من العفة والخير، وحينئذ يخرج للإخطاء والمنزلة وروي عن النبي ﷺ أنه قال: «يرحم الله أخي يوسف، لقد كان صابرا حليما، ولو لبثت في السجن لبثه لأجبت الداعي ولم ألتمس العذر حينئذ» ، وروي نحو هذا الحديث من طريق عبد الرحمن بن القاسم صاحب مالك في كتاب التفسير من صحيح البخاري، وليس لابن القاسم في الديوان غيره.
Yûsuf aleyhisselâm'ın bu davranışı bir temkin, sabır ve aklanma talebiydi. Çünkü rivayet edildiğine göre o; [zindandan] çıkıp Melik katında bir mertebeye ulaşmasından ve meselenin üstü örtülerek isnat edilen suç konusunda susulmasından, insanların da kendisine ebediyen bu gözle bakıp: «Efendisinin hanımından murat almak isteyen adam işte bu!» demelerinden endişe etti. Bu sebeple Yûsuf aleyhisselâm beraatinin açıklığa kavuşmasını, iffet ve hayır konusundaki makamının kesinleşmesini, işte bundan sonra ikram ve itibar görmek üzere çıkmayı istedi. Peygamber ﷺ'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Allah kardeşim Yûsuf'a rahmet etsin; o pek sabırlı ve pek halimdi. Şayet ben zindanda onun kaldığı kadar kalsaydım, davetçiye hemen icabet eder, o anda mazeret aramazdım.» Bu hadisin bir benzeri Mâlik'in talebesi Abdurrahman b. el-Kāsım yoluyla Sahîh-i Buhârî'nin Tefsir kitabında rivayet edilmiştir ve İbnü'l-Kāsım'ın o eserde bundan başka rivayeti yoktur.
وهنا اعتراض ينبغي أن ينفصل عنه، وذلك أن النبي ﷺ، إنما ذكر هذا الكلام على جهة المدح ليوسف، فما باله هو، يذهب بنفسه عن حالة قد مدح بها غيره، فالوجه في ذلك أن النبي ﷺ إنما أخذ لنفسه وجها آخر من الرأي له جهة أيضا من الجودة، أي لو كنت أنا لبادرت بالخروج ثم حاولت بيان عذري بعد ذلك وذلك أن هذه القصص والنوازل إنما هي معرضة ليقتدي الناس بها يوم القيامة، فأراد رسول الله ﷺ حمل الناس على الأحزم من الأمور، وذلك أن المتعمق في مثل هذه النازلة التارك فرصة الخروج من مثل ذلك السجن، ربما تنتج له من ذلك البقاء في سجنه، وانصرفت نفس مخرجه عنه، وإن كان يوسف ﵇ أمن من ذلك بعلمه من الله فغيره من الناس لا يأمن ذلك فالحالة التي ذهب النبي ﷺ بنفسه إليها حالة حزم ومدح، وما فعله يوسف ﵇ صبر عظيم وجلد.
Burada cevaplanması gereken bir itiraz vardır: Peygamber ﷺ bu sözü Yûsuf'u övmek maksadıyla zikretmiştir; öyleyse kendisini, başkasını övdüğü bir halden nasıl uzak tutmaktadır? Buna verilecek cevap şudur: Peygamber ﷺ kendisi için, yine isabetli ve güzel olan başka bir içtihadı benimsemiştir; yani: 'Ben olsaydım derhal çıkmaya koşar, mazeretimi ve beraatimi beyan etmeyi daha sonraya bırakırdım.' Zira bu kıssalar ve hadiseler, insanların [hayatlarında] kendilerine uymaları için sunulmuştur. Bu sebeple Resûlullah ﷺ insanları işlerin en ihtiyatlı olanına yöneltmek istemiştir. Çünkü böyle bir hadisede kılı kırk yaran ve öyle bir zindandan çıkma fırsatını terk eden kimsenin başına, zindanda kalmaya devam etmesi ve onu çıkarmak isteyen kimsenin bundan vazgeçmesi gelebilir. Yûsuf aleyhisselâm Allah'tan gelen ilmi sayesinde bundan emin idiyse de insanların diğerleri bundan emin olamaz. Dolayısıyla Peygamber ﷺ'in bizzat tercih ettiği hal bir ihtiyat ve övgü halidir; Yûsuf aleyhisselâm'ın yaptığı ise büyük bir sabır ve metanettir.
وقوله إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ يحتمل أن يريد بالرب الله ﷿، وفي الآية وعيد- على هذا- وتهديد، ويحتمل أن يريد بالرب العزيز مولاه، ففي ذلك استشهاد به وتقريع له.
{ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Rabbim onların tuzaklarını hakkıyla bilendir” buyruğunda; 'Rab' ile Azîz ve Celîl olan Allah'ı kastetmiş olması muhtemeldir; bu takdirde ayette bir vaîd (uyarı) ve tehdit vardır. 'Rab' ile efendisi Azîz'i kastetmiş olması da muhtemeldir; bu takdirde ise onu şahit tutma ve onu azarlama söz konusudur.
والضمير في «كَيْدَهُنَّ» ل النِّسْوَةِ المذكورات لا للجنس لأنها حالة توقيف على ذنب.
{ كَيْدِهِنَّ } ifadesindeki zamir, kadın cinsine değil, zikredilen o { النِّسْوَةِ } “kadınlara” aittir; zira bu durum, işlenen bir suçu itiraf ettirme halidir.
قوله ﷿:
Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة يوسف (١٢) : آية ٥١]
[Yûsuf Suresi (12), 51. Âyet]
قالَ ما خَطْبُكُنَّ إِذْ راوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ ما عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ (٥١)
{ قالَ ما خَطْبُكُنَّ إِذْ راوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حاشَ لِلَّهِ ما عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا راوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ (٥١) } “(Melik) dedi ki: «Yûsuf'un nefsinden murat almak istediğiniz zaman durumunuz neydi?» (Kadınlar) dediler ki: «Hâşâ, Allah için biz onun üzerinde hiçbir kötülük bilmedik!» Azîz'in karısı dedi ki: «Şimdi hak tecelli etti (ortaya çıktı). Ben onun nefsinden murat almak istedim. Doğrusu o, kesinlikle sâdıklardandır.»”
المعنى: فجمع الملك النسوة وامرأة العزيز معهن، وقال لهن: ما خَطْبُكُنَّ ... الآية، أي: أي شيء كانت قصتكن؟ فهو استدعاء منه أن يعلمنه القصة فجاوب النساء بجواب جيد، تظهر منه براءة أنفسهن جملة وأعطين يوسف بعض براءة، وذلك أن الملك لما قرر لهن أنهن راودنه قلن- جوابا عن ذلك- حاشَ لِلَّهِ وقد يحتمل- على بعد- أن يكون قولهن حاشَ لِلَّهِ في جهة يوسف ﵇، وقولهن: ما عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ ليس بإبراء تام، وإنما كان الإبراء التام وصف القصة على وجهها حتى يتقرر الخطأ في إحدى الجهتين، ولو قلن: ما علمن عليه إلا خيرا لكان أدخل في التبرية. وقد بوب البخاري على هذه الألفاظ على أنها تزكية، وأدخل قول أسامة بن زيد في حديث الإفك: أهلك ولا نعلم إلا خيرا.
Anlam şudur: Melik, kadınları ve onlarla beraber Azîz'in karısını topladı ve onlara: «{ ما خَطْبُكُنَّ } “Durumunuz neydi?...”» ayetini söyledi; yani: 'Sizin meseleniz neydi?' Bu, olayı kendisine bildirmelerini talep etmesiydi. Kadınlar da kendilerini toptan aklayan ve Yûsuf'a da kısmen beraat veren güzel bir cevap verdiler. Şöyle ki Melik onlara Yûsuf'tan murat almak istediklerini kesin bir dille belirtince buna cevap olarak: «{ حاشَ لِلَّهِ } “Hâşâ, Allah için!”» dediler. Uzak bir ihtimalle onların «{ حاشَ لِلَّهِ }» sözlerinin Yûsuf aleyhisselâm hakkında olması da muhtemeldir. Onların: «{ ما عَلِمْنا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ } “Biz onun üzerinde hiçbir kötülük bilmedik”» sözleri tam bir aklama değildir. Tam aklama ancak iki taraftan birinde hatanın kesinleşmesi için hadisenin olduğu gibi anlatılmasıyla olurdu; şayet: 'Biz onun hakkında hayırdan başka bir şey bilmedik' deselerdi bu aklamaya daha uygun olurdu. Buhârî bu lafızları tezkiye sayarak başlık açmış ve İfk hadisinde Üsâme b. Zeyd'in: '[O] senin ailendir ve biz [onun hakkında] hayırdan başka bir şey bilmiyoruz' sözünü de buraya dahil etmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وأما مالك ﵀ فلا يقنع بهذا في تزكية الشاهد، لأنه ليس بإثبات العدالة.
Kādî Ebû Muhammed der ki: Mâlik rahmetullâhi aleyh ise şahidin tezkiyesinde bununla yetinmez; zira bu, adaletin (güvenilirliğin) ispatı değildir.
قال بعض المفسرين فلما سمعت زوجة العزيز مقالتهن وحيدتهن عن الوقوع في الخزي حضرتها نية وتحقيق، فقالت: الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ. وحَصْحَصَ معناه: تبين بعد خفائه، كذا قال الخليل وغيره وقيل: هو مأخوذ من الحصة، أي بانت حصته من حصة الباطل. ثم أقرت على نفسها بالمراودة والتزمت الذنب وأبرأت يوسف البراءة التامة.
Bazı müfessirler şöyle demiştir: Azîz'in hanımı onların sözlerini ve rezalete düşmekten kaçınmalarını işitince, kendisinde [doğruyu söyleme] niyeti ve gerçeği açıklama arzusu hâsıl oldu ve: «{ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ } “Şimdi hak tecelli etti (ortaya çıktı)”» dedi. *Hashasa* (حَصْحَصَ) kelimesinin anlamı: Gizlendikten sonra açığa çıktı demektir; Halîl ve başkaları böyle demiştir. 'Hisse' (pay) kelimesinden alındığı, yani hakkın payının bâtılın payından ayrılıp belirdiği de söylenmiştir. Sonra nefsinden murat almak istediğini bizzat itiraf etti, suçu üstlendi ve Yûsuf'u eksiksiz bir şekilde akladı.
قوله ﷿:
Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٥٢ الى ٥٣]
[Yûsuf Suresi (12), 52-53. Âyetler]