ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ (٥٢) وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاَّ ما رَحِمَ رَبِّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥٣)
{ ذلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَأَنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي كَيْدَ الْخائِنِينَ (٥٢) وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاَّ ما رَحِمَ رَبِّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥٣) } “«(Yûsuf dedi ki:) Bu, [efendimin] gıyabında ona gerçekten hıyanet etmediğimi ve Allah'ın hainlerin tuzağını başarıya ulaştırmayacağını bilmesi içindir. Ben nefsimi temize çıkarmıyorum. Çünkü nefis, Rabbimin merhamet ettiği hariç, var gücüyle kötülüğü emreder. Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.»”
قالت جماعة من أهل التأويل: هذه المقالة هي من يوسف ﵇، وذلك: لِيَعْلَمَ العزيز سيدي أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ في أهله وهو غائب، وليعلم أيضا أن الله تعالى لا يَهْدِي كيد خائن ولا يرشد سعيه.
Tefsir ehlinden bir topluluk şöyle demiştir: Bu söz Yûsuf aleyhisselâm'a aittir. Şöyle ki: Efendim Azîz, o yokken ailesi hususunda kendisine hıyanet etmediğimi ve yine Allah Teâlâ'nın hiçbir hainin tuzağını başarıya erdirmeyeceğini, gayretini doğru hedefe yöneltmeyeceğini bilsin [diye bunu yaptım].
قال القاضي أبو محمد: والهدى للكيد مستعار، بمعنى لا يكلمه ولا يمضيه على طريق إصابة، ورب كيد مهدي إذا كان من تقي في مصلحة.
Kādî Ebû Muhammed der ki: Tuzak (keyd) için hidayet kelimesi istiare yoluyla kullanılmıştır; yani onu tamamlamaz ve isabetli bir sonuca ulaştırmaz demektir. Nice tuzak vardır ki, şayet takva sahibi bir kimseden bir maslahat için sadır olmuşsa doğru yola iletilmiştir.
واختلفت هذه الجماعة فقال ابن جريج: هذه المقالة من يوسف هي متصلة بقوله للرسول: إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ [يوسف: ٥٠] ، وفي الكلام تقديم وتأخير، فالإشارة بقوله: ذلِكَ- على هذا التأويل- هي إلى بقائه في السجن والتماسه البراءة أي هذا ليعلم سيدي أني لم أخنه.
Bu topluluk kendi içinde ihtilaf etmiştir. İbn Cüreyc şöyle demiştir: Yûsuf'un bu sözü, elçiye söylediği: { إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Rabbim onların tuzağını hakkıyla bilendir” [Yûsuf 50] sözüne bağlıdır ve kelamda takdim-tehir (yer değiştirme) vardır. Bu yoruma göre: { ذلِكَ } “Bu...” ifadesiyle yapılan işaret, onun zindanda kalışına ve beraat talep edişinedir; yani 'Bu, efendimin ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir' demektir.
وقال بعضهم: إنما قال يوسف هذه المقالة حين قالت امرأة العزيز كلامها، إلى قولها: وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ [يوسف: ٥١] فالإشارة- على هذا- إلى إقرارها، وصنع الله تعالى فيه، وهذا يضعف، لأنه
Bazıları ise şöyle demiştir: Yûsuf bu sözü, Azîz'in hanımının: { وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ } “Doğrusu o, kesinlikle sâdıklardandır” [Yûsuf 51] sözüne kadar olan konuşmasını yaptığı sırada söylemiştir. Buna göre işaret, kadının itirafına ve Allah Teâlâ'nın bu husustaki lütfunadır. Ancak bu görüş zayıftır; çünkü bu durum,
يقتضي حضوره مع النسوة عند الملك، وبعد هذا يقول الملك: ائْتُونِي بِهِ [يوسف: ٥٤] .
onun kadınlarla beraber Melik'in huzurunda hazır bulunmasını gerektirir; halbuki bundan sonra Melik: { ائْتُونِي بِهِ } “Onu bana getirin” [Yûsuf 54] buyurmaktadır.
وقالت فرقة من أهل التأويل: هذه الآية من قول امرأة العزيز، وكلامها متصل، أي قولي هذا وإقراري ليعلم يوسف أني لم أخنه في غيبته بأن أكذب عليه أو أرميه بذنب هو بريء منه والتقدير- على هذا التأويل توبتي وإقراري ليعلم أني لم أخنه وأن الله لا يهدي ...
Tefsir ehlinden bir grup da şöyle demiştir: Bu ayet Azîz'in hanımının sözüdür ve onun kelamının devamıdır. Yani: 'Bu sözüm ve itirafım, Yûsuf'un gıyabında ona yalan isnat etmek veya masum olduğu bir günahı ona yüklemek suretiyle kendisine hıyanet etmediğimi bilmesi içindir.' Bu yoruma göre cümlenin takdiri: 'Tövbem ve itirafım, ona hıyanet etmediğimi ve Allah'ın ... hidayete erdirmeyeceğini bilmesi içindir' şeklindedir.
وعلى أن الكلام من يوسف يجيء التقدير: وليعلم أن الله لا يهدي كيد الخائنين.
Sözün Yûsuf'a ait olması durumunda ise cümlenin takdiri: 'Ve [o], Allah'ın hainlerin tuzağını başarıya ulaştırmayacağını bilsin' şeklinde olur.
وقوله تعالى: وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي الآية، هذه أيضا مختلف فيها هل هي من كلام يوسف أم من كلام المرأة، حسب التي قبلها:
Allah Teâlâ'nın: { وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي } “Ben nefsimi temize çıkarmıyorum...” ayet-i kerimesi de bir önceki ayette olduğu gibi Yûsuf'un sözü mü yoksa kadının sözü mü olduğu konusunda ihtilaflıdır:
فمن قال من كلام يوسف روى في ذلك: عن أنس بن مالك أن رسول الله ﷺ قال:
Bunun Yûsuf'un sözü olduğunu söyleyenler, bu hususta Enes b. Mâlik'ten Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir:
لما قال يوسف: أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ قال له جبريل: ولا حين هممت وحللت سراويلك، وقال نحوه ابن عباس وابن جبير وعكرمة والضحاك. وروي أن المرأة قالت له ذلك، قاله السدي، وروي أن يوسف تذكر من تلقائه ما كان هم به فقال: وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ، قاله ابن عباس أيضا.
Yûsuf: { أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ } “Ona gıyabında hıyanet etmediğimi...” deyince Cibrîl ona: 'Meylettiğin ve şalvarını çözdüğün zaman da mı?' demiştir. İbn Abbâs, İbn Cübeyr, İkrime ve Dahhâk'tan da bunun benzeri nakledilmiştir. Kadının ona böyle söylediği de rivayet edilmiştir; bunu Süddî demiştir. Yûsuf'un meyletmiş olduğu şeyi kendiliğinden hatırlayıp: { وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ } “Ben nefsimi temize çıkarmıyorum. Çünkü nefis, var gücüyle kötülüğü emreder” dediği de rivayet edilmiştir; bunu da yine İbn Abbâs söylemiştir.
ومن قال: إن المرأة قالت وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي فوجه كلامها الاعتذار عن وقوعها فيما يقع فيه البشر من الشهوات، كأنها قالت: وما هذا ببدع ولا ذلك نكير على البشر فأبرىء أنا منه نفسي، والنفوس أمارات بالسوء مائلة إليه.
{ وَما أُبَرِّئُ نَفْسِي } “Ben nefsimi temize çıkarmıyorum” sözünü kadının söylediğini kabul edenlere göre ise sözünün gerekçesi, insanların düşebileceği şehevî arzulardan dolayı mazeret beyan etmektir. Sanki şöyle demiştir: 'Bu görülmemiş bir şey değildir, insan için yadırganacak bir durum da değildir ki ben bundan dolayı nefsimi temize çıkarayım; zira nefisler kötülüğü çokça emreder ve ona meyleder.'
وأمارة بناء مبالغة، وما في قوله: إِلَّا ما رَحِمَ مصدرية، هذا قول الجمهور فيها، وهو على هذا. استثناء منقطع، أي إلا رحمة ربي. ويجوز أن تكون بمعنى «من» ، هذا على أن تكون النفس يراد بها النفوس إذ النفس تجري صفة لمن يعقل كالعين والسمع، كذا قال أبو علي، فتقدير الآية: إلا النفوس التي يرحمها الله.
*Emmâre* (أَمَّارَةٌ) mübalağa kalıbıdır. { إِلَّا ما رَحِمَ } “merhamet ettiği hariç” ifadesindeki *mâ* (ما) ise masdariyyedir; cumhurun bu konudaki görüşü böyledir. Buna göre istisna-i münkati'dir; yani 'Rabbimin rahmeti müstesna' demektir. *Men* (مَنْ) anlamında olması da caizdir. Bu durum nefis ile nefislerin (insanların) kastedilmiş olmasına göredir; zira nefis, ayn (göz) ve sem' (işitme) gibi akıl sahibi varlıkların sıfatı yerine geçer. Ebû Ali böyle demiştir; buna göre ayetin takdiri: 'Allah'ın merhamet ettiği nefisler hariç' demektir.
قال القاضي أبو محمد: وإذن النفس اسم جنس، فصح أن تقع ما مكان «من» إذ هي كذلك في صفات من يعقل وفي أجناسه، وهو نص في كلام المبرد، وهو- عندي- معنى كلام سيبويه، وهو مذهب أبي علي- ذكره في البغداديات.
Kādî Ebû Muhammed der ki: Bu durumda nefis cins ismidir; dolayısıyla akıl sahiplerinin sıfatlarında ve cinslerinde olduğu gibi *mâ* (ما) edatının *men* (مَنْ) yerine geçmesi sahihtir. Bu husus el-Müberred'in ifadelerinde açıkça yer almaktadır; bana göre Sîbeveyh'in sözünün anlamı da budur ve Ebû Ali'nin el-Bağdâdiyyât'ta zikrettiği mezhebi de bu doğrultudadır.
ويجوز أن تكون ما ظرفية، المعنى: أن النفس لأمارة بالسوء إلا مدة رحمة الله العبد وذهابه عن اشتهاء المعاصي.
*Mâ* (ما) edatının zarfiyye olması da caizdir; anlam: 'Allah'ın kuluna merhamet ettiği ve onun günah arzusunu giderdiği süre müstesna, nefis kötülüğü çokça emreder' şeklindedir.
ثم ترجى في آخر الآية بقوله: إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ.
Sonra ayetin sonunda: { إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğuyla ümit aşılanmıştır.
قوله ﷿:
Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٥٤ الى ٥٧]
[Yûsuf Suresi (12), 54-57. Âyetler]
وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي فَلَمَّا كَلَّمَهُ قالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ أَمِينٌ (٥٤) قالَ اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ (٥٥) وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦) وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٥٧)
{ وَقالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي فَلَمَّا كَلَّمَهُ قالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ أَمِينٌ (٥٤) قالَ اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ (٥٥) وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦) وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٥٧) } “Kral dedi ki: «Onu bana getirin, kendime özel [danışman] edineyim.» Onunla konuşunca: «Şüphesiz sen bugün bizim yanımızda önemli bir mevki sahibisin, güvenilirsin» dedi. (Yûsuf:) «Beni yeryüzünün (ülkenin) hazinelerine tayin et; çünkü ben hakkıyla koruyan, [bu işi] iyi bilenim» dedi. İşte böylece Yûsuf'a o yerde güç ve imkân verdik; oradan dilediği yerde konaklardı. Biz rahmetimizi dilediğimize nasip ederiz ve güzel davrananların mükâfatını zayi etmeyiz. İnananlar ve takva sahibi olanlar için ahiret mükâfatı ise elbette daha hayırlıdır.”
المعنى أن الملك لما تبينت له براءة يوسف مما نسب إليه، وتحقق في القصة أمانته، وفهم أيضا صبره وجلده، عظمت منزلته عنده وتيقن حسن خلاله فقال: ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي.
Anlam şudur: Melik, Yûsuf'un kendisine isnat edilen şeyden beraatini apaçık görüp bu hadisede onun güvenilirliğini kesin olarak anlayınca, ayrıca onun sabrını ve metanetini kavrayınca, katındaki konumu yüceldi, güzel hasletlerine kesin kanaat getirdi ve: { ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي } “Onu bana getirin, kendime özel [danışman] edineyim” dedi.
قال القاضي أبو محمد: وهذا الذي أمّ يوسف ﵇ بتثبته في السجن أن يرتقي إلى أعلى المنازل، فتأمل أن الملك قال أولا- حين تحقق علمه- ائْتُونِي بِهِ [يوسف: ٥٠] فقط، فلما فعل يوسف ما فعل، فظهرت أمانته وصبره وعلو همته وجودة نظره قال: ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي، فلما جاءه وكلمه قال: إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ أَمِينٌ فدل ذلك على أنه رأى من كلامه وحسن منطقه ما صدق به الخبر أو أربى عليه، إذ المرء مخبوء تحت لسانه ثم لما زاول الأعمال مشى القدمية حتى ولاه خطة العزيز.
Kādî Ebû Muhammed der ki: Yûsuf aleyhisselâm'ın zindanda acele etmeyip beklemesiyle hedeflediği şey en yüksek makamlara yükselmekti. Dikkat edilirse Melik, ilmini kesin olarak anladığında önce sadece: { ائْتُونِي بِهِ } “Onu bana getirin” [Yûsuf 50] demişti. Yûsuf o yaptığını yapıp da güvenilirliği, sabrı, yüksek himmeti ve isabetli görüşü ortaya çıkınca: { ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي } “Onu bana getirin, kendime özel [danışman] edineyim” dedi. Yanına gelip onunla konuştuğunda ise: { إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنا مَكِينٌ أَمِينٌ } “Şüphesiz sen bugün bizim yanımızda önemli bir mevki sahibisin, güvenilirsin” dedi. Bu da gösterir ki onun sözünde ve güzel konuşmasında haberi doğrulayan veya onun da üstüne çıkan meziyetler görmüştür; zira kişi dilinin altında gizlidir. Sonra işleri yürütmeye başlayınca adım adım ilerledi ve nihayet onu Azîz'in makamına tayin etti.
وأَمِينٌ من الأمانة، وقالت فرقة هو بمعنى آمن.
*Emîn* (أَمِينٌ), emanetten türemiştir. Bir grup ise onun 'güvende olan' (âmin) anlamında olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف، لأنه يخرج من نمط الكلام وينحط إكرام يوسف كثيرا ويروى أن الملك لما أدنى يوسف قال له: إني أشاركك في كل شيء إلا أني أحب أن لا تشركني في أهلي وأن لا يأكل معي عبدي، فقال له يوسف: أتأنف أن آكل معك؟ أنا أحق أن آنف، أنا ابن إبراهيم الخليل، وابن إسحاق الذبيح، وابن يعقوب الصديق.
Kādî Ebû Muhammed der ki: Bu zayıf bir görüştür; zira sözün üslubunun dışına çıkmakta ve Yûsuf'a yapılan ikramı fazlasıyla düşürmektedir. Rivayet edildiğine göre Melik, Yûsuf'u kendine yaklaştırınca ona: 'Ben her hususta seni kendime ortak ederim; ancak aileme ortak olmamanı ve kulumun benimle yemek yememesini isterim' demiştir. Yûsuf da ona: 'Benimle yemek yemekten çekiniyor musun? Çekinmeye asıl ben hak sahibiyim; ben Halîl olan İbrâhîm'in oğlu, kurbanlık olan İshâk'ın oğlu ve Sıddîk olan Ya'kūb'un oğluyum' demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وفي هذا الحديث بعد وضعف، وقد قال ابن ميسرة: إنما جرى هذا في أول أمره، كان يأكل مع العزيز، فلما جرت قصد المرأة قالت للعزيز: أتدع هذا يواكلك؟ فقال له: اذهب فكل مع العبيد فأنف وقال ما تقدم.
Kādî Ebû Muhammed der ki: Bu rivayette uzaklık ve zayıflık vardır. İbn Meysere şöyle demiştir: Bu olay onun ilk zamanlarında vuku bulmuştur; Azîz ile birlikte yemek yerdi. Kadınla ilgili hadise cereyan edince, kadın Azîz'e: 'Bunun seninle birlikte yemek yemesine izin mi veriyorsun?' dedi. Azîz de ona: 'Git, kölelerle birlikte ye' deyince o bunu kendine yediremeyip az önce geçen sözleri söyledi.
اما ان الظاهر من قصته وقت محاورة الملك أنه كان على عبودية، وإلا كان اللائق به أن ينتحي بنفسه عن عمل الكافر، لأن القوم كانوا أهل أوثان ومحاورة يوسف لصاحبي السجن تقضي بذلك.
Ancak Melik ile konuştuğu sıradaki durumunun zahiri kölelik statüsünde olduğunu göstermektedir. Aksi takdirde kâfirin işinden bizzat uzak durması gerekirdi; çünkü o kavim putperestti ve Yûsuf'un zindan arkadaşlarıyla olan konuşması da bunu gerektirmektedir.
وسمى الله تعالى فرعون مصر ملكا إذ هي حكاية اسم مضى حكمه وتصرم زمنه، ولو كان حيا لكان حكما له إذا قيل لكافر: ملك أو أمير، ولهذا كتب النبي ﷺ إلى هرقل فقال: «عظيم الروم» ، ولم يقل: ملكا ولا أميرا، لأن ذلك حكم، والحق أن يسلم ويسلموا. وأما كونه عظيمهم فتلك صفة لا تفارقه كيفما تقلب، ولو كتب له النبي ﵇: أمير الروم، لتمسك بتلك الحجة على نحو تمسك زياد في قوله: شهد- والله- لي أبو الحسن.
Allah Teâlâ Mısır Firavununu 'melik' (kral) olarak isimlendirmiştir; zira bu, hükmü geçmiş ve devri kapanmış bir ismin naklidir. Şayet hayatta olsaydı, bir kâfire 'melik' veya 'emir' denildiğinde bu onun için bir hüküm ifade ederdi. Nitekim Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Herakleios'a mektup yazdığında: «Rûm'un büyüğü» demiş, 'melik' veya 'emir' dememiştir; çünkü bu bir unvandır/hükümdür, hak olan ise onun ve tebaasının Müslüman olmasıdır. Onun onların büyüğü olması ise her halükarda ondan ayrılmayan bir vasıftır. Şayet Nebî aleyhisselâm ona 'Rûm'un emiri' diye yazsaydı, Ziyâd'ın: 'Vallahi Ebu'l-Hasan benim lehime şahitlik etti' sözünde tutunduğu gerekçe gibi o da bu delile tutunurdu.
وقوله تعالى: اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ الآية، فهم يوسف ﵇ من الملك أنه عزم على تصريفه والاستعانة بنظره في الملك، فألقى يده في الفصل الذي تمكنه فيه المعدلة ويترتب له الإحسان إلى من يجب ووضع الحق على أهله وعند أهله.
Allah Teâlâ'nın: { اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ } “Beni yeryüzünün (ülkenin) hazinelerine tayin et...” ayet-i kerimesine gelince; Yûsuf aleyhisselâm, Melik'in kendisini bir göreve getirmeye ve yönetimde onun görüşünden istifade etmeye kararlı olduğunu anlayınca, adaleti tesis edebileceği, layık olanlara ihsanda bulunabileceği ve hakkı ehline ve yerli yerine koyabileceği alana el attı.
قال بعض أهل التأويل: في هذه الآية ما يبيح للرجل الفاضل أن يعمل للرجل الفاجر بشرط أن يعلم أنه يفوض إليه في فصل ما لا يعارض فيه، فيصلح منه ما شاء وأما إن كان عمله بحسب اختيار الفاجر وشهواته وفجوره، فلا يجوز له ذلك.
Tefsir ehlinden bazıları şöyle demiştir: Bu ayette, faziletli bir kimsenin günahkâr/fâsık bir kimse adına çalışmasının caiz olduğuna delil vardır; ancak bu, kendisine itiraz edilmeyecek bir alanda yetki verileceğini ve dilediği gibi ıslahat yapabileceğini bilmesi şartına bağlıdır. Şayet çalışması fâsıkın keyfine, arzularına ve fücuruna göre olacaksa, bu durumda çalışması caiz olmaz.
قال القاضي أبو محمد: وطلبة يوسف للعمل إنما هي حسبة منه ﵇ لرغبته في أن يقع العدل، ونحو هذا هو دخول أبي بكر الصديق في الخلافة مع نهيه المستشير من الأنصار عن أن يتأمر على اثنين ... الحديث بكماله فجائز للفاضل أن يعمل وأن يطلب العمل إذا رأى ألا عوض منه، وجائز أيضا للمرء أن يثني على نفسه بالحق إذا جهل أمره.
Kādî Ebû Muhammed der ki: Yûsuf aleyhisselâm'ın bu görevi talep etmesi, adaletin gerçekleşmesini arzu ettiği için sırf Allah rızası (hisbe) gayesiyledir. Bunun bir benzeri, Ebû Bekir es-Sıddîk'ın -Ensâr'dan kendisine danışan kimseye iki kişi üzerine dahi emir olmaktan nehyetmiş olmasına rağmen... hadisin tamamı- hilafeti üstlenmesidir. Dolayısıyla faziletli bir kimsenin, kendi yerine geçecek birini görmediği takdirde görev yapması ve görev talep etmesi caizdir. Ayrıca durumu bilinmediğinde kişinin kendini hakka uygun olarak övmesi de caizdir.
وخَزائِنِ لفظ عام لجميع ما تختزنه المملكة من طعام ومال وغيره. وحَفِيظٌ عَلِيمٌ صفتان تعم وجوه التثقيف والحيطة لا خلل معهما لعامل. وقد خصص الناس بهاتين الصفتين أشياء، مثل قولهم:
*Hazâin* (خَزائِنِ), krallığın depoladığı yiyecek, mal ve benzeri her şeyi kapsayan genel bir lafızdır. *Hafîz* (حَفِيظٌ) ve *alîm* (عَلِيمٌ) ise yöneticilik ve ihtiyatın bütün yönlerini kuşatan iki sıfattır ki bunlara sahip bir görevlide hiçbir aksaklık meydana gelmez. İnsanlar bu iki sıfatı bazı şeylerle tahsis etmişlerdir; örneğin:
«حفيظ» بالحساب «عليم» بالألسن، وقول بعضهم: «حفيظ» لما استودعتني، «عليم» بسني الجوع، وهذا كله تخصيص لا وجه له، وإنما أراد باتصافه أن يعرف الملك بالوجه الذي به يستحق الكون على خزائن الأرض فاتصف بأنه يحفظ المجبي من كل جهة تحتاج إلى الحفظ. ويعلم التناول أجمع. وروي عن مالك بن أنس أنه قال: مصر خزانة الأرض، واحتج بهذه الآية.
'Hesabı hakkıyla koruyan (hafîz), dilleri iyi bilen (alîm)' denmesi veya bazılarının: 'Bana emanet ettiğin şeyleri koruyan (hafîz), kıtlık yıllarını iyi bilen (alîm)' demesi gibi. Bunların hepsi yersiz tahsislerdir. O, bu sıfatlarla nitelenmekle Melik'e yeryüzünün hazineleri üzerinde bulunmayı hak ettiren vasıfları tanıtmak istemiştir; böylece her taraftan toplanan mahsulü korunması gerektiği şekilde koruyacağını ve harcamaların tamamını iyi bileceğini beyan etmiştir. Mâlik b. Enes'ten: 'Mısır, yeryüzünün hazinesidir' dediği ve bu ayeti delil getirdiği rivayet edilmiştir.
وقوله خَزائِنِ الْأَرْضِ يريد أرض مصر إذ لم تكن مملكة فرعون إلا بها فقط، ويؤكد أن تسمى خزانة الأرض نصبتها في بلاد الأرض وتوسطها، فمنها ينقل الناس إلى أقطار الأرض وهي محل كل جالب.
{ خَزائِنِ الْأَرْضِ } “yeryüzünün hazineleri” ifadesiyle Mısır toprağını kastetmektedir; çünkü Firavun'un krallığı sadece oradan ibaretti. Buranın 'yeryüzünün hazinesi' olarak adlandırılmasını, yeryüzü beldeleri arasındaki konumu ve merkezîliği de teyit etmektedir; nitekim insanlar oradan yeryüzünün dört bir yanına erzak taşır ve orası her tüccarın uğrak yeridir.
وقوله تعالى: وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ الآية، الإشارة بذلك إلى ما تقدم من جميل صنع الله به كهذه الأفعال المنصوصة، درجناه في الرتب ونقلناه فمكنا له في الأرض.
Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ } “İşte böylece Yûsuf'a güç ve imkân verdik...” ayet-i kerimesindeki işaret, Allah'ın daha önce ona yaptığı bu zikredilen güzel muameleler gibisine işaret etmektedir; yani onu mertebelerde derece derece yükselttik, bir halden diğerine aktardık ve böylece ona o yerde güç ve imkân verdik.
قال القاضي أبو محمد: فروي أن العزيز مات في تلك الليالي، وقال ابن إسحاق: بل عزله الملك ثم مات أطفير، فولاه الملك مكانه وزوجه زوجته، فلما دخلت عليه عروسا قال لها: أليس هذا خيرا مما كنت أردت؟ فقالت له: أيها الصديق كنت في غاية الجمال، وكنت شابة عذراء، وكان زوجي لا يطأ، فغلبتني نفسي في حبك، فدخل يوسف بها فوجدها بكرا، وولدت له ولدين. وروي أن الملك عزل العزيز، وولاه موضعه، ثم عظم ملك يوسف وتغلب على حال الملك أجمع، قال مجاهد: وأسلم الملك آخر أمره، ودرس أمر العزيز وذهبت دنياه، ومات وافتقرت زوجته، وزمنت وشاخت، فلما كان في بعض الأيام. لقيت يوسف في طريق، والجنود حوله ووراءه، وعلى رأسه بنود عليها مكتوب هذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي، وَسُبْحانَ اللَّهِ، وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ [يوسف: ١٠٨] فصاحت به وقالت: سبحان من أعز العبيد بالطاعة، وأذل الأرباب بالمعصية، فعرفها، وقالت له: تعطف عليّ وارزقني شيئا فدعاها وكلمها، وأشفق لحالها، ودعا الله تعالى، فرد عليها جمالها وتزوجها.
Kādî Ebû Muhammed der ki: Azîz'in o günlerde öldüğü rivayet edilmiştir. İbn İshâk ise şöyle demiştir: Bilakis Melik, Itfîr'i görevden aldı, sonra öldü; Melik de Yûsuf'u onun yerine tayin etti ve hanımıyla evlendirdi. Kadın gelin olarak Yûsuf'un yanına girdiğinde Yûsuf ona: 'Bu, senin istediğin şeyden daha hayırlı değil mi?' dedi. Kadın da: 'Ey Sıddîk! Sen son derece güzeldin, ben ise genç ve bakire bir kadındım, kocam da kadınlara yaklaşamazdı; bu yüzden nefsim senin sevgine yenik düştü' dedi. Yûsuf onunla gerdeğe girdiğinde onu bakire buldu ve kadın ona iki çocuk doğurdu. Melik'in Azîz'i azledip Yûsuf'u onun yerine geçirdiği, sonra Yûsuf'un mülkünün büyüyüp Melik'in bütün işlerine hâkim olduğu da rivayet edilmiştir. Mücâhid: 'Melik ömrünün sonunda Müslüman oldu' demiştir. Azîz'in işi silinip gitti, dünyalığı yok oldu, öldü; karısı da fakir düştü, kötürümleşti ve yaşlandı. Günlerden bir gün Yûsuf bir yolda giderken onunla karşılaştı. Yûsuf'un etrafında ve arkasında askerler vardı, başında ise üzerinde: { هذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي، وَسُبْحانَ اللَّهِ، وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Bu benim yolumdur; ben ve bana tabi olanlar basiretle Allah'a davet ederiz. Allah'ı tenzih ederim ve ben müşriklerden değilim” [Yûsuf 108] yazılı sancaklar bulunuyordu. Kadın ona seslenerek: 'İtaat ile köleleri aziz kılan, isyan ile efendileri zelil kılan [Allah'ı] tenzih ederim!' dedi. Yûsuf onu tanıdı. Kadın ona: 'Bana merhamet et ve bana bir şeyler ver' dedi. Yûsuf onu çağırdı, onunla konuştu, haline acıdı ve Allah Teâlâ'ya dua etti. Allah da kadına güzelliğini geri verdi ve Yûsuf onunla evlendi.
قال القاضي أبو محمد: وروي في نحو هذا من القصص ما لا يوقف على صحته، ويطول الكلام بسوقه. وقرأ الجمهور: «حيث يشاء» على الإخبار عن يوسف وقرأ ابن كثير وحده «حيث نشاء» بالنون على ضمير المتكلم. أي حيث يشاء الله من تصرف يوسف على اختلاف تصرفه، وحكى أبو حاتم هذه
Kādî Ebû Muhammed der ki: Bu tür kıssalarda sıhhati tespit edilemeyen ve zikredilmesi sözü uzatacak nice rivayetler nakledilmiştir. Cumhur, Yûsuf'tan haber verme sığasıyla *haysü yeşâ'* (حَيْثُ يَشاءُ / dilediği yerde) şeklinde okumuştur. Yalnızca İbn Kesîr mütekellim zamiriyle nûn harfiyle *haysü neşâ'* (حَيْثُ نشاءُ / dilediğimiz yerde) şeklinde okumuştur; yani Yûsuf'un muhtelif tasarruflarından Allah'ın dilediği şekilde demektir. Ebû Hâtim bu
القراءة عن الحسن وشيبة ونافع وأبي جعفر بخلاف عن الثلاثة المدنيين وقال أبو علي: إما أن يكون تقدير هذه القراءة: حيث يشاء من المحاريب والمتعبدات وأحوال الطاعات، فهي قرب يريدها الله ويشاؤها وإما أن يكون معناها: حيث يشاء يوسف، لكن أضاف الله ﷿ المشيئة التي ليوسف إليه من حيث هو عبد من عبيده، وكانت مشيئته بقدرة الله تعالى وقوته كما قال: وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى [الأنفال: ١٧] .
kıraati el-Hasan, Şeybe, Nâfi' ve Ebû Ca'fer'den, Medineli üç imamdan gelen farklı rivayetlerle aktarmıştır. Ebû Ali şöyle demiştir: Bu kıraatin takdiri ya: 'Mihraplardan, ibadethanelerden ve taat hallerinden [Allah'ın] dilediği yerde' şeklinde olur ki bunlar Allah'ın razı olduğu ve dilediği yakınlıklardır; ya da anlamı: 'Yûsuf'un dilediği yerde' olur, ancak Yûsuf O'nun kullarından bir kul olduğu ve onun dilemesi de Allah Teâlâ'nın kudreti ve kuvvetiyle gerçekleştiği için Azîz ve Celîl olan Allah, Yûsuf'un dilemesini Kendisine izafe etmiştir; nitekim: { وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى } “Attığın zaman da sen atmadın, fakat Allah attı” [el-Enfâl 17] buyurmuştur.
قال القاضي أبو محمد: وهذا كله من أبي على نزغة اعتزالية، وتحفظ من أن أفعال العباد من فاعلين، فتأمله.
Kādî Ebû Muhammed der ki: Ebû Ali'nin bütün bu yorumları Mutezilî bir eğilimden ve kulların fiillerinin faillerinden [bağımsız] olduğu fikrinden sakınma çabasından kaynaklanmaktadır; bunu iyi düşün.
واللام في قوله: مَكَّنَّا لِيُوسُفَ يجوز أن تكون على حد التي في قوله رَدِفَ لَكُمْ [النمل: ٧٢] ولِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ [يوسف: ٤٣] . وقوله: يَتَبَوَّأُ في موضع نصب على الحال، وحَيْثُ يَشاءُ نصب على الظرف أو على المفعول به، كما قال الشماخ: حيث تكوى النواحز. وباقي الآية بين.
{ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ } ifadesindeki lâm harfinin, { رَدِفَ لَكُمْ } “Size yaklaştı” [en-Neml 72] ve { لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ } “Rüyayı tabir ediyorsunuz” [Yûsuf 43] ayetlerindeki gibi olması caizdir. { يَتَبَوَّأُ } fiili hâl olarak nasb mahallindedir. { حَيْثُ يَشاءُ } ifadesi ise zarf veya mef'ûlün bih olarak mensuptur; nitekim Şemmâh: 'Uyuz develerin dağlandığı yerde' demiştir. Ayetin geri kalanı ise açıktır.
ولما تقدم في هذه الآية الإحسان من العبد، والجري على طريق الحق لا يضيع عند الله ولا بد من حسن عاقبته في الدنيا، عقب ذلك بأن حال الآخرة أحمد وأحرى أن تجعل غرضا ومقصدا، وهذا هو الذي ينتزع من الآية بحسب المقيدين بالإيمان والتقوى من الناس وفيها مع ذلك إشارة إلى أن حاله من الآخرة خير من حاله العظيمة في الدنيا.
Bu ayette kulun ihsanının ve hak yolda yürümesinin Allah katında zayi olmayacağı ve dünyada da mutlaka güzel bir akıbetle neticeleneceği belirtildikten sonra, ahiret halinin daha çok övülmeye değer olduğuna, asıl gaye ve maksat kılınmaya daha layık bulunduğuna dikkat çekilmiştir. İnsanlardan iman ve takva ile vasıflananlar açısından ayetten çıkarılacak asıl sonuç budur. Bununla beraber ayette, onun ahiretteki halinin dünyadaki bu muazzam konumundan daha hayırlı olduğuna da bir işaret vardır.
قوله ﷿:
Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٥٨ الى ٦٠]
[Yûsuf Suresi (12), 58-60. Âyetler]
وَجاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٥٨) وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ قالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ (٥٩) فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي وَلا تَقْرَبُونِ (٦٠)
{ وَجاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٥٨) وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ قالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ (٥٩) فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي وَلا تَقْرَبُونِ (٦٠) } “Yûsuf'un kardeşleri gelip yanına girdiler. Onlar kendisini tanımazken o onları tanıdı. Onların yüklerini hazırlatınca dedi ki: «Bana baba bir kardeşinizi getirin. Görmüyor musunuz, ben ölçeği tam dolduruyorum ve ben konuk ağırlayanların en hayırlısıyım. Eğer onu bana getirmezseniz, artık benim yanımda size hiçbir ölçek [erzak] yoktur ve bana yaklaşmayın!»”
قال السدي وغيره: سبب مجيئهم أن الجماعة التي أنذر بها يوسف أصابت البلاد التي كان بها يعقوب، وروي أنه كان في الغربات من أرض فلسطين بغور الشام. وقيل: كان بالأولاج من ناحية الشعب، وكان صاحب بادية له إبل وشاء، فأصابهم الجوع، وكان أهل مصر قد استعدوا وادخروا من السنين الخصيبة، فكان الناس يمتارون من عند يوسف، وهو في رتبة العزيز المتقدم، وكان لا يعطي الوارد أكثر من حمل بعير، يسوي بين الناس، فلما ورد إخوته عرفهم يوسف ولم يعرفوه هم، لبعد العهد وتغير سنه، ولم يقع لهم- بسبب ملكه ولسانه القبطي- ظن عليه وروي في بعض القصص: أنه لما عرفهم أراد أن يخبروه بجميع أمرهم، فباحثهم بأن قال لهم- بترجمان- أظنكم جواسيس، فاحتاجوا- حينئذ- إلى التعريف بأنفسهم فقالوا: نحن أبناء رجل صديق، وكنا اثني عشر، ذهب واحد منا في البرية، وبقي أصغرنا عند أبينا، وجئنا نحن للميرة، وسقنا بعير الباقي منا، وكانوا عشرة، ولهم أحد عشر بعيرا فقال لهم يوسف:
Süddî ve başkaları şöyle demiştir: Onların geliş sebebi, Yûsuf'un uyardığı kıtlığın Ya'kūb'un bulunduğu beldeye de isabet etmesidir. Ya'kūb'un Şam'ın Gūr bölgesinde, Filistin topraklarındaki Gurbât'ta bulunduğu rivayet edilmiştir. Şi'b tarafındaki Evlâc mevkiinde bulunduğu da söylenmiştir. O, develeri ve koyunları olan bir sahra (badiye) ehliydi. Onlara açlık isabet etti. Mısır halkı ise bolluk yıllarından hazırlık yapmış ve erzak depolamıştı. İnsanlar önceki Azîz'in makamında bulunan Yûsuf'un yanından zahire satın alıyorlardı. O, insanlar arasında eşitlik gözetmek için gelen herkese bir deve yükünden fazlasını vermiyordu. Kardeşleri gelince Yûsuf onları tanıdı; fakat aradan uzun zaman geçmesi ve yaşının değişmiş olması sebebiyle onlar Yûsuf'u tanıyamadılar; hükümdarlığı ve Kıptî diliyle konuşması sebebiyle de onun Yûsuf olabileceği akıllarına gelmedi. Bazı kıssalarda şöyle rivayet edilmiştir: Yûsuf onları tanıyınca bütün durumlarını kendisine anlatmalarını istedi; bir tercüman vasıtasıyla: 'Sizin casus olduğunuzu sanıyorum' diyerek onları sorguladı. Bunun üzerine kendilerini tanıtma ihtiyacı hissedip şöyle dediler: 'Biz sıddîk bir adamın oğullarıyız. On iki kardeştik; birimiz çölde kayboldu, en küçüğümüz ise babamızın yanında kaldı. Biz de zahire almak için geldik ve geride kalan kardeşimizin de devesini getirdik.' On kişiydiler ve on bir develeri vardı. Yûsuf onlara:
ولم تخلف أخوكم؟ قالوا: لمحبة أبينا فيه، قال: فأتوني بهذا الأخ حتى أعلم حقيقة قولكم وأرى لم أحبه
'Kardeşiniz niçin geri kaldı?' dedi. Onlar: 'Babamızın ona olan sevgisinden dolayı' dediler. Yûsuf: 'Eğer doğru söylüyorsanız, sözünüzün doğruluğunu bileyim ve babanızın onu sizden
أبوكم أكثر منكم إن كنتم صادقين؟ وروي في القصص أنهم وردوا مصر، واستأذنوا على العزيز وانتسبوا في الاستئذان، فعرفهم، وأمر بإنزالهم، وأدخلهم في ثاني يوم على هيئة عظيمة لملكه وأهبة شنيعة وروي أنه كان متلثما أبدا سترا لجماله، وأنه كان يأخذ الصواع فينقره، ويفهم من طنينه صدق ما يحدث به أو كذبه فسئلوا عن أخبارهم، فكلما صدقوا قال لهم يوسف: صدقتم، فلما قالوا: وكان لنا أخ أكله الذئب، طن يوسف الصاع وقال: كذبتم، ثم تغير لهم، وقال: أراكم جواسيس، وكلفهم سوق الأخ الباقي ليظهر صدقهم في ذلك، في قصص طويل جاءت الإشارة إليه في القرآن وجيزة.
niçin daha çok sevdiğini göreyim diye o kardeşi bana getirin' dedi. Kıssalarda şöyle rivayet edilmiştir: Onlar Mısır'a gelip Azîz'in huzuruna çıkmak için izin istediler ve izin isterken neseplerini zikrettiler. Yûsuf onları tanıdı ve ağırlanmalarını emretti. İkinci gün krallığına yakışır muazzam bir heybet ve korkutucu bir ihtişam içinde onları huzuruna kabul etti. Güzelliğini örtmek için daima peçeli olduğu rivayet edilmiştir. Ayrıca su tasını alıp tıkırdattığı, onun çınlamasından kendisine anlatılanların doğru mu yalan mı olduğunu anladığı rivayet edilmiştir. Onlara durumları soruldu; her doğru söylediklerinde Yûsuf onlara: 'Doğru söylediniz' dedi. 'Bir kardeşimiz vardı, onu kurt yedi' dediklerinde Yûsuf tası çınlattı ve: 'Yalan söylediniz' dedi. Sonra onlara karşı tavrını değiştirip: 'Sizi casus olarak görüyorum' dedi ve bu husustaki doğruluklarının ortaya çıkması için geride kalan kardeşi getirmelerini şart koştu. Bu, Kur'an'da veciz bir şekilde işaret edilen uzun bir kıssadır.
و «الجهاز» ما يحتاج إليه المسافر من زاد ومتاع وكل ما يحمل، وكذلك جهاز العروس وجهاز الميت.
*Cihâz* (الجهاز), yolcunun ihtiyaç duyduğu azık, eşya ve taşınan her şeydir; nitekim gelinin çeyizi ve cenazenin teçhizi için de bu kelime kullanılır.
وقول يوسف ﵇: أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ الآية، يرغبهم في نفسهم آخرا، ويؤنسهم ويستميلهم. والْمُنْزِلِينَ يعني المضيفين في قطره ووقته، و «الجهاز» - المشار إليه- الطعام الذي كان حمله لهم، ثم توعدهم إن لم يجيئوا بالأخ بأنه لا كيل لهم عنده في المستأنف، وأمرهم ألا يقربوا له بلدا ولا طاعة، ولا تَقْرَبُونِ نهي لفظا ومعنى، ويجوز أن يكون لفظه الخبر ومعناه النهي، وتحذف إحدى النونين كما قرىء فَبِمَ تُبَشِّرُونَ [الحجر: ٥٤]- بكسر النون- وهذا خبر لا غير. وخلط النحاس في هذا الموضع وقال مالك ﵀: هذه الآية وما يليها تقتضي أن كيل الطعام على البائع، وكذلك هي الرواية في التولية والشركة: أنها بمنزلة البيع، والرواية في القرض: أن الكيل على المستقرض.
Yûsuf aleyhisselâm'ın: { أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ } “Görmüyor musunuz, ben ölçeği tam dolduruyorum...” buyruğu, daha sonra tekrar gelmeleri için onları teşvik etmekte, gönüllerini hoş tutmakta ve kendilerine ısındırmaktadır. { الْمُنْزِلِينَ } “konuk ağırlayanlar” ifadesi, kendi memleketinde ve zamanında misafirperverlik gösterenler demektir. İşaret edilen *cihâz* ise onlara yüklettiği yiyecektir. Ardından eğer o kardeşi getirmezlerse gelecekte katında kendileri için hiçbir ölçek erzak olmayacağı tehdidinde bulundu ve kendi memleketine ve idaresine yaklaşmamalarını emretti. { وَلا تَقْرَبُونِ } ifadesi hem lafız hem anlam bakımından nehiydir (yasaklamadır). Lafzının haber, anlamının nehiy olması da caizdir; nitekim nûn harfinin kesresiyle okunan: { فَبِمَ تُبَشِّرُونَ } “Beni ne ile müjdeliyorsunuz?” [el-Hicr 54] ayetinde olduğu gibi iki nûndan biri hazfedilmiştir; bu ise sırf haberdir. en-Nehhâs bu meselede kavramları birbirine karıştırmıştır. Mâlik rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: Bu ayet ve devamı, yiyeceğin ölçülme masrafının satıcıya ait olduğunu iktiza eder. Tevliye (kâr koymadan satma) ve şirketteki (ortaklıktaki) rivayet de böyledir; zira bunlar satış hükmündedir. Karzdaki (ödünçteki) rivayette ise ölçme masrafı borç alana (müstakrize) aittir.
وروي أنه حبس منهم شمعون رهينة حتى يجيئوه ببنيامين، - قاله السدي- وروي: أنه لم يحبس منهم أحدا. وروي عن النبي ﷺ أنه قال: «كان يوسف يلقي حصاة في إناء فضة مخوص بالذهب فيطن فيقول لهم: إن هذا الإناء يخبرني أن لكم أبا شيخا» .
Bünyâmîn'i getirinceye kadar onlardan Şem'ûn'u rehin olarak hapsettiği rivayet edilmiştir; bunu Süddî söylemiştir. Onlardan hiçbirini hapsetmediği de rivayet edilmiştir. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Yûsuf, altın işlemeli gümüş bir kaba bir çakıl taşı atar, kap çınlar ve onlara: 'Şüphesiz bu kap bana sizin yaşlı bir babanız olduğunu haber veriyor' derdi.»
قال القاضي أبو محمد: كأنها حيلة وإيهام لهم، وروي: أن ذلك الإناء به كان يكيل الطعام إظهارا لعزته بحسب غلائه في تلك المدة، وروي: أن يوسف استوفى في تلك السنين أموال الناس، ثم أملاكهم، فمن هناك ليس لأحد في أرض مصر ومزارعها ملك. وظاهر كل ما فعله يوسف معهم أنه بوحي وأمر وإلا فكان بر يعقوب يقتضي أن يبادر إليه ويستدعيه، لكن الله تعالى أعلمه بما يصنع ليكمل أجر يعقوب ومحنته وتتفسر الرؤيا الأولى.
Kādî Ebû Muhammed der ki: Bu, sanki onlar için bir taktik ve yanıltma idi. O dönemdeki kıtlık ve pahalılık sebebiyle azizliğini/kıymetini göstermek maksadıyla yiyeceği o kap ile ölçtüğü de rivayet edilmiştir. Yine rivayet edildiğine göre Yûsuf o yıllarda önce insanların mallarını, sonra mülklerini [tahıl karşılığı] tamamen teslim almış, bu sebeple Mısır topraklarında ve arazilerinde hiç kimsenin mülkü kalmamıştır. Yûsuf'un onlara karşı yaptığı bütün bu muamelelerin vahiy ve emirle olduğu açıktır; aksi takdirde Ya'kūb'a olan evlatlık vazifesi derhal ona haber gönderip onu davet etmesini gerektirirdi. Fakat Allah Teâlâ, Ya'kūb'un ecri ve imtihanı tamamlansın ve ilk görülen rüya tevil edilsin diye Yûsuf'a ne yapacağını bildirmiştir.
قوله ﷿:
Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٦١ الى ٦٣]
[Yûsuf Suresi (12), 61-63. Ayetler]
قالُوا سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ وَإِنَّا لَفاعِلُونَ (٦١) وَقالَ لِفِتْيانِهِ اجْعَلُوا بِضاعَتَهُمْ فِي رِحالِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَها إِذَا انْقَلَبُوا إِلى أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٦٢) فَلَمَّا رَجَعُوا إِلى أَبِيهِمْ قالُوا يا أَبانا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنا أَخانا نَكْتَلْ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ (٦٣)
{ قالُوا سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ وَإِنَّا لَفاعِلُونَ (٦١) وَقالَ لِفِتْيانِهِ اجْعَلُوا بِضاعَتَهُمْ فِي رِحالِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَها إِذَا انْقَلَبُوا إِلى أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٦٢) فَلَمَّا رَجَعُوا إِلى أَبِيهِمْ قالُوا يا أَبانا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنا أَخانا نَكْتَلْ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ (٦٣) } “[Kardeşleri:] «Onu bizimle göndermesi için babasını ikna etmeye çalışacağız ve bunu kesinlikle yapacağız» dediler. [Yûsuf] adamlarına: «Onların [erzak karşılığı getirdikleri] sermayelerini yüklerinin içine koyun; belki ailelerine döndüklerinde bunu fark ederler de tekrar gelirler» dedi. Babalarına döndüklerinde: «Ey babamız! [O kardeşimizi götürmezsek] bize ölçek yasaklandı; kardeşimizi bizimle gönder de erzak alalım. Şüphesiz biz onu kesinlikle koruruz» dediler.”
تقدم معنى «المراودة» أي سنفائل أباه في أن يتركه يأتي معنا إليك، ثم شددوا هذه المقالة بأن
«Mürâvede» kelimesinin anlamı daha önce geçmişti; yani bizimle sana gelmesine izin vermesi konusunda babasını ikna etmeye çalışacağız [demektir]. Sonra bu sözü,
التزموها له في قولهم: وَإِنَّا لَفاعِلُونَ، وأراد يوسف ﵇ المبالغة في استمالتهم بأن رد مال كل واحد منهم في رحله بين طعامه، وأمر بذلك فتيانه.
{ وَإِنَّا لَفاعِلُونَ } “Ve bunu kesinlikle yapacağız” sözleriyle kendilerine bir taahhüt kılarak pekiştirdiler. Yûsuf aleyhisselâm, her birinin malını yükünün içine, yiyeceklerinin arasına koydurarak onların gönlünü fazlasıyla kazanmak istedi ve adamlarına bunu emretti.
وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وابن عامر: «لفتيته» وقرأ حمزة والكسائي: «لفتيانه» ، واختلف عن عاصم، ففتيان للكثرة- على مراعاة المأمورين- وفتية للقلة- على مراعاة المتناولين وهم الخدمة- ويكون هذا الوصف للحر والعبد. وفي مصحف ابن مسعود: «وقال لفتيانه» وهو يكايلهم.
İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr ve İbn Âmir: «لفتيته» şeklinde okumuştur. Hamza ve el-Kisâî: «لفتيانه» şeklinde okumuştur; Âsım'dan ise farklı rivayetler gelmiştir. *Fityân*, emredilenlerin çokluğu gözetilerek çoğul kalıbıdır; *fitye* ise azlık kalıbıdır ve doğrudan bu işi yapan hizmetkârlar gözetilmiştir. Bu niteleme hem hür hem de köle için kullanılır. İbn Mes'ûd'un mushafında: «وقال لفتيانه وهو يكايلهم» (Onlara ölçekle erzak verirken uşaklarına dedi ki) şeklindedir.
وقوله لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَها يريد: لعلهم يعرفون لها يدا، أو تكرمة يرون حقها، فيرغبون فينا، فلعلهم يرجعون حينئذ وأما ميز البضاعة فلا يقال فيه: لعل، وقيل: قصد يوسف برد البضاعة أن يتحرجوا من أخذ الطعام بلا ثمن فيرجعوا لدفع الثمن، وهذا ضعيف من وجوه، وسرورهم بالبضاعة وقولهم: هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا [يوسف: ٦٥] يكشف أن يوسف لم يقصد هذا وإنما قصد أن يستميلهم ويصلهم، فيرغبهم في نفسه كالذي كان وخص البضاعة بعينها- دون أن يعطيهم غيرها من الأموال- لأنها أوقع في نفوسهم، إذ يعرفون حلها، وماله هو إنما كان عندهم مالا مجهول الحال، غايته أن يستجاز على نحو استجازتهم قبول الميرة ويظهر أن ما فعل يوسف من صلتهم، وجبرهم في تلك الشدة كان واجبا عليه، إذ هو ملك عدل وهم أهل إيمان ونبوة وقيل: علم عدم البضاعة والدراهم عند أبيه، فرد البضاعة إليهم لئلا يمنعهم العدم من الانصراف إليه وقيل: جعلها توطئة لجعل السقاية في رحل أخيه بعد ذلك، ليبين أنه لم يسرق لمن يتأمل القصة.
{ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَها } “Belki onu fark ederler” buyruğuyla; belki bunda bir iyilik veya hakkını teslim edecekleri bir ikram görürler de bize rağbet ederler ve böylece belki geri dönerler, demeyi murat etmiştir. Sermayenin bizzat kendisini tanıyıp ayırt etmesi durumunda ise [tereddüt bildiren] «lealle» (belki) lafzı kullanılmaz. Bir görüşe göre: Yûsuf'un sermayeyi geri koydurmaktaki maksadı, karşılıksız yiyecek almaktan çekinmeleri ve bedelini ödemek için geri dönmelerini sağlamaktır. Bu görüş çeşitli açılardan zayıftır. Onların sermayeyi bulduklarındaki sevinçleri ve: { هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا } “İşte sermayemiz, bize geri verilmiş” [Yûsuf 65] sözleri, Yûsuf'un bunu amaçlamadığını; bilakis onların gönlünü kazanmayı, onlara ihsanda bulunmayı ve nitekim gerçekleştiği üzere onları kendisine ısındırmayı amaçladığını ortaya koymaktadır. Onlara başka mallar vermeyip özellikle kendi sermayelerini geri koydurdu; çünkü bu onların nefsinde daha etkiliydi, zira bunun helal olduğunu biliyorlardı; Yûsuf'un kendi malı ise onlar nezdinde durumu meçhul bir maldı, en fazla erzak kabulü için verdikleri ruhsat gibi bir ruhsatla kabul edilebilirdi. Görünen o ki, Yûsuf'un onlara ihsanda bulunması ve bu darlık zamanında ihtiyaçlarını gidermesi onun üzerine vacip idi; zira o adil bir hükümdardı, onlar ise iman ve nübüvvet ehli idiler. Bir görüşe göre: Babasının yanında başka sermaye ve dirhem kalmadığını bildiği için, bu yokluk onları tekrar kendisine gelmekten alıkoymasın diye sermayelerini kendilerine geri koydurdu. Bir diğer görüşe göre ise: Kıssayı derinlemesine düşünen kimselere onun hırsızlık yapmadığını açıklığa kavuşturmak amacıyla, daha sonra su kabını kardeşinin yüküne koymaya bir zemin hazırlamıştır.
قال القاضي أبو محمد: والظاهر من القصة أنه إنما أراد الاستئلاف وصلة الرحم.
Kādî Ebû Muhammed der ki: Kıssadan anlaşılan zahir mana, onun yalnızca gönülleri ısındırmayı ve sıla-i rahmi murat ettiğidir.
وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وعاصم وابن عامر: «نكتل» بالنون على مراعاة مُنِعَ مِنَّا ويقويه:
İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr, Âsım ve İbn Âmir: { مُنِعَ مِنَّا } “Bize yasaklandı” ifadesini gözeterek nûn ile «نكتل» şeklinde okumuşlardır. Bunu şu ayet de güçlendirir:
وَنَمِيرُ أَهْلَنا وَنَزْدادُ [يوسف: ٦٥] وقرأ حمزة والكسائي: «يكتل» بالياء، أي يكتل يامين كما اكتلنا نحن.
{ وَنَمِيرُ أَهْلَنا وَنَزْدادُ } “Ailemize erzak getiririz ve artırırız” [Yûsuf 65]. Hamza ve el-Kisâî ise yâ ile «يكتل» şeklinde okumuşlardır; yani bizim erzak aldığımız gibi [Bünyâ]mîn de erzak alsın demektir.
وأصل نَكْتَلْ، وزنه نفتعل. وقولهم مُنِعَ مِنَّا ظاهره أنهم أشاروا إلى قوله: فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي [يوسف: ٦٠] فهو خوف في المستأنف وقيل: أشاروا إلى بعير بنيامين- الذي لم يمتر- والأول أرجح. ثم تضمنوا له حفظه وحيطته.
{ نَكْتَلْ } kelimesinin asıl vezni *nefte'il*dir. Onların: { مُنِعَ مِنَّا } “Bize yasaklandı” sözünün zahiri, Yûsuf'un: { فَلا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي } “Artık yanımda size hiçbir ölçek [erzak] yoktur” [Yûsuf 60] sözüne işaret ettikleridir; dolayısıyla bu, geleceğe dair bir korkudur. Bir görüşe göre ise erzak yüklenemeyen Bünyâmîn'in devesine işaret etmişlerdir; ancak birinci görüş daha tercihe şayandır. Sonra da onun korunmasını ve gözetilmesini babalarına karşı taahhüt ettiler.
قوله ﷿:
Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٦٤ الى ٦٥]
[Yûsuf Suresi (12), 64-65. Ayetler]
قالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلاَّ كَما أَمِنْتُكُمْ عَلى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٦٤) وَلَمَّا فَتَحُوا مَتاعَهُمْ وَجَدُوا بِضاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ قالُوا يا أَبانا ما نَبْغِي هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا وَنَمِيرُ أَهْلَنا وَنَحْفَظُ أَخانا وَنَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ ذلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ (٦٥)
{ قالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلاَّ كَما أَمِنْتُكُمْ عَلى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٦٤) وَلَمَّا فَتَحُوا مَتاعَهُمْ وَجَدُوا بِضاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ قالُوا يا أَبانا ما نَبْغِي هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا وَنَمِيرُ أَهْلَنا وَنَحْفَظُ أَخانا وَنَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ ذلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ (٦٥) } “[Ya'kūb] dedi ki: «Daha önce kardeşi hakkında size güvendiğim gibi, onun hakkında da size güvenir miyim hiç? [Bununla beraber] Allah en hayırlı koruyucudur ve O, merhametlilerin en merhametlisidir.» Eşyalarını açtıklarında sermayelerinin kendilerine geri verildiğini gördüler. Dediler ki: «Ey babamız! Daha ne isteriz? İşte sermayemiz bize geri verilmiş. Ailemize yine erzak getiririz, kardeşimizi koruruz ve bir deve yükü daha fazla [erzak] alırız. Zaten bu [aldığımız], az bir ölçektir.»”
قوله هَلْ توقيف وتقرير، وتألم يعقوب ﵇ من فرقة بنيامين، ولم يصرح بمنعهم من حمله لما رأى في ذلك من المصلحة، لكنه أعلمهم بقلة طمأنينته إليهم. وأنه يخاف عليه من كيدهم، ولكن
{ هَلْ } sözü kınama ve ikrar ettirme amaçlıdır. Ya'kūb aleyhisselâm Bünyâmîn'den ayrılacak olmaktan ötürü acı duydu; ancak bunda bir maslahat gördüğü için onu götürmelerini açıkça yasaklamadı, fakat onlara karşı güveninin az olduğunu bildirdi. Onların hilesinden onun adına endişe ettiğini hissettirdi; ancak
ظاهر أمرهم أنهم كانوا نبئوا وانتقلت حالهم، فلم يخف كمثل ما خاف على يوسف من قبل، لكن أعلم بأن في نفسه شيئا، ثم استسلم لله تعالى، بخلاف عبارته في قصة يوسف.
onların durumunun zahiri, peygamberlik verilmiş ve hallerinin değişmiş olması yönündeydi. Bu sebeple daha önce Yûsuf için korktuğu gibi korkmadı, fakat içinde bir şüphe bulunduğunu bildirdi; ardından da Yûsuf kıssasındaki ifadesinin aksine Allah Teâlâ'ya teslim oldu.
وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وابن عامر وعاصم- في رواية أبي بكر- «خير حفظا» وقرأ حمزة والكسائي وحفص- عن عاصم- «خير حافظا» ونصب ذلك- في القراءتين- على التمييز. وقال الزجاج:
İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr, İbn Âmir ve -Ebû Bekr rivayetinde- Âsım: «خير حفظا» şeklinde okumuştur. Hamza, el-Kisâî ve -Âsım'dan rivayetle- Hafs: «خير حافظا» şeklinde okumuştur. Her iki kıraatte de bu kelime temyiz olarak mansubdur. ez-Zeccâc:
يجوز أن ينصب «حافظا» على الحال، وضعف ذلك أبو علي الفارسي، لأنها حال لا بد للكلام والمعنى منها، وذلك بخلاف شرط الحال، وإنما المعنى أن حافظ الله خير حافظكم. ومن قرأ «حفظا» فهو مع قولهم: وَنَحْفَظُ أَخانا. ومن قرأ «حافظا» فهو مع قولهم وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ [يوسف: ٦٣] فاستسلم يعقوب ﵇ لله وتوكل عليه. قال أبو عمرو الداني: قرأ ابن مسعود: «فالله خير حافظ وهو خير الحافظين» .
«حافظا» kelimesinin hal olarak mansub olmasının da caiz olduğunu söylemiştir. Ebû Alî el-Fârisî ise bunu zayıf görmüştür; zira bu, sözün ve anlamın vazgeçemeyeceği bir ögedir, bu ise hal olma şartına aykırıdır; anlam sadece Allah'ın korumasının sizin korumanızdan daha hayırlı olduğudur. «حفظا» şeklinde okuyan kimse, bunu onların: { وَنَحْفَظُ أَخانا } “Kardeşimizi koruruz” sözüyle irtibatlandırır. «حافظا» şeklinde okuyan ise onların: { وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ } “Şüphesiz biz onu kesinlikle koruruz” [Yûsuf 63] sözüyle irtibatlandırır. Böylece Ya'kūb aleyhisselâm Allah'a teslim oldu ve O'na tevekkül etti. Ebû Amr ed-Dânî der ki: İbn Mes'ûd: «فالله خير حافظ وهو خير الحافظين» şeklinde okumuştur.
قال القاضي أبو محمد: وفي هذا بعد.
Kādî Ebû Muhammed der ki: Bu [okuyuşta] bir uzaklık vardır.
وقوله: فَتَحُوا مَتاعَهُمْ سمى المشدود المربوط بحملته متاعا، فلذلك حسن الفتح فيه، قرأ جمهور الناس: «ردت» بضم الراء، على اللغة الفاشية عن العرب، وتليها لغة من يشم، وتليها لغة من يكسر. وقرأ علقمة ويحيى بن وثاب «ردت» بكسر الراء على لغة من يكسر- وهي في بني ضبة-، قال أبو الفتح: وأما المعتل- نحو قيل وبيع- فالفاشي فيه الكسر، ثم الإشمام، ثم الضم، فيقولون: قول وبوع، وأنشد ثعلب: [الرجز] ... وقول لا أهل له ولا مال قال الزجاج: من قرأ: «ردت» بكسر الراء- جعلها منقولة من الدال- كما فعل في قيل وبيع- لتدل على أن أصل الدال الكسرة.
{ فَتَحُوا مَتاعَهُمْ } buyruğunda, yüküyle birlikte bağlanıp sarılmış olan şeye metâ dendiği için «açmak» (feth) fiilinin kullanılması uygundur. İnsanların cumhuru, Araplar arasında yaygın olan lügate göre râ harfinin dammesiyle «ردت» şeklinde okumuştur. Bunu işmâm yapanların lügati, ardından da kesre ile okuyanların lügati takip eder. Alkame ve Yahyâ b. Vessâb, Benî Dabbe kabilesinde bulunan kesreli lügate göre râ harfinin kesresiyle «ردت» şeklinde okumuştur. Ebû'l-Feth der ki: Mûtel fiillerde ise -kîle ve bî'a gibi- yaygın olan kesredir, sonra işmâm, sonra dammedir; nitekim *kūle* ve *bû'a* derler. Sa'leb şu recez beytini okumuştur: [Recez] «... Ve ne ailesi ne de malı olan kimse hakkında söylendi». ez-Zeccâc der ki: Râ harfinin kesresiyle «ردت» okuyan kimse, dâl harfinin asıl harekesinin kesre olduğuna delalet etsin diye -tıpkı *kîle* ve *bî'a* fiillerinde yapıldığı gibi- kesreyi dâl harfinden nakletmiştir.
وقوله ما نَبْغِي يحتمل أن تكون ما استفهاما، قاله قتادة. ونَبْغِي من البغية، أي ما نطلب بعد هذه التكرمة؟ هذا مالنا رد إلينا مع ميرتنا. قال الزجّاج: ويحتمل أن تكون ما نافية، أي ما بقي لنا ما نطلب، ويحتمل أيضا أن تكون نافية، ونَبْغِي من البغي، أي ما تعدينا فكذبنا على هذا الملك ولا في وصف إجماله وإكرامه هذه البضاعة مردودة.
{ ما نَبْغِي } sözündeki *mâ* edatının istifham (soru) olması muhtemeldir; bunu Katâde söylemiştir. *Nebğî* ise *buğye* (arama, isteme) kökünden gelir; yani «Bu ikramdan sonra daha ne isteriz? İşte erzakımızla birlikte malımız da bize geri verilmiş» [demektir]. ez-Zeccâc der ki: *Mâ* edatının nâfiye (olumsuzluk) olması da muhtemeldir; yani «İsteyeceğimiz bir şey kalmadı» demektir. Yine nâfiye olması ve *nebğî* kelimesinin *bağy* (haddi aşma, yalan söyleme) kökünden gelmesi de muhtemeldir; yani «Biz haddi aşıp da bu hükümdara iftira etmedik, onun ihsanını ve ikramını vasfederken de yalan söylemedik; işte sermayemiz geri verilmiştir» [demektir].
وقرأ أبو حيوة «ما تبغي» - بالتاء، على مخاطبة يعقوب، وهي بمعنى: ما تريد وما تطلب؟ قال المهدوي: وروتها عائشة عن النبي ﷺ، وقرأت فرقة: «ونمير» بفتح النون- من مار يمير:
Ebû Hayve, Ya'kūb'a hitap ederek tâ harfiyle «ما تبغي» şeklinde okumuştur; bunun anlamı: «Ne istiyorsun, daha ne arıyorsun?» demektir. el-Mehdevî der ki: Âişe bunu Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir. Bir topluluk ise nûn harfinin fethasıyla «ونمير» şeklinde okumuştur; bu, erzak ve hayır getirmek manasında *mâre yemîru* fiilindendir.
إذا جلب الخير، ومن ذلك قول الشاعر: [الوافر]
Şairin şu sözü bu kabildendir: [Vâfir]
بعثتك مائرا فمكثت حولا ... متى يأتي غياثك من تغيث
«Seni erzak getiresin diye gönderdim, sen ise bir yıl kaldın ... Yardım ettiğin kimselere senin yardımın ne zaman ulaşacak?»
وقرأت عائشة ﵂: «ونمير» بضم النون- وهي من قراءة أبي عبد الرحمن السلمي- وعلى هذا يقال: مار وأمار بمعنى ... ؟
Âişe radıyallâhu anhâ ise nûn harfinin dammesiyle «ونمير» şeklinde okumuştur; bu okuyuş Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'nin kıraatindendir. Buna göre aynı anlamda *mâre* ve *emâre* denilir.
وقولهم: وَنَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ يريدون بعير أخيهم إذ كان يوسف إنما حمل لهم عشرة أبعرة ولم
{ وَنَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ } “Ve bir deve yükü daha fazla alırız” sözleriyle kardeşlerinin devesini kastetmişlerdir; çünkü Yûsuf onlara sadece on deve yükü erzak vermiş,
يحمل الحادي عشر لغيب صاحبه: وقال مجاهد: كَيْلَ بَعِيرٍ أراد كيل حمار. قال: وبعض العرب يقول للحمار بعير.
sahibi hazır bulunmadığı için on birinci deveye yük yüklememişti. Mücâhid: «كَيْلَ بَعِيرٍ» ifadesiyle eşek yükünü kastettiğini söylemiş ve: Bazı Araplar eşeğe de *ba'îr* (deve) der, demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا شاذ.
Kādî Ebû Muhammed der ki: Bu şâz bir görüştür.
وقولهم: ذلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ تقرير بغير ألف، أي أذلك كيل يسير في مثل هذا العام فيهمل أمره؟
{ ذلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ } “Zaten bu [aldığımız], az bir ölçektir” sözleri, başında soru hemzesi bulunmayan bir takrirdir (sorudur); yani «Böyle bir [kıtlık] yılında bu az bir ölçek midir ki meselesi ihmal edilsin?» demektir.
وقيل: معناه: يَسِيرٌ على يوسف أن يعطيه. وقال الحسن البصري: وقد كان يوسف وعدهم أن يزيدهم حمل بعير بغير ثمن وقال السدي: معنى ذلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ أي سريع لا نحبس فيه ولا نمطل.
Bir görüşe göre bunun anlamı: Yûsuf'un onu vermesi kolaydır (yesîrdir), demektir. Hasan-ı Basrî der ki: Yûsuf onlara bedelsiz olarak bir deve yükü artırmayı vadetmişti. es-Süddî ise { ذلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ } ifadesinin anlamının: «Göz açıp kapayıncaya kadar hızlıca [yapılacak bir iştir], orada alıkonulmayız ve oyalanmayız» demek olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: فكأنهم أنسوه على هذا بقرب الأوبة.
Kādî Ebû Muhammed der ki: Bu yoruma göre, sanki dönüşlerinin yakın olacağını söyleyerek babalarının gönlünü rahatlatmışlardır.
قوله ﷿:
Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٦٦ الى ٦٧]
[Yûsuf Suresi (12), 66-67. Ayetler]
قالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلاَّ أَنْ يُحاطَ بِكُمْ فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قالَ اللَّهُ عَلى ما نَقُولُ وَكِيلٌ (٦٦) وَقالَ يا بَنِيَّ لا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ (٦٧)
{ قالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلاَّ أَنْ يُحاطَ بِكُمْ فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قالَ اللَّهُ عَلى ما نَقُولُ وَكِيلٌ (٦٦) وَقالَ يا بَنِيَّ لا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ (٦٧) } “[Ya'kūb:] «Kuşatılıp çaresiz bırakılmanız müstesna, onu bana mutlaka geri getireceğinize dair Allah adına sağlam bir söz verinceye kadar onu sizinle asla göndermeyeceğim» dedi. Onlar sağlam sözlerini verince: «Allah söylediklerimize vekildir» dedi. Ve dedi ki: «Ey oğullarım! [Şehre] tek bir kapıdan girmeyin, ayrı ayrı kapılardan girin. Bununla beraber Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi sizden savamam. Hüküm ancak Allah'ındır. Yalnızca O'na tevekkül ettim; tevekkül edenler de yalnız O'na tevekkül etsinler.»”
أراد يعقوب ﵇ أن يتوثق منهم. و «الموثق» - مفعل- من الوثاقة. فلما عاهدوه أشهد الله بينه وبينهم بقوله: اللَّهُ عَلى ما نَقُولُ وَكِيلٌ و «الوكيل» القيم الحافظ الضامن.
Ya'kūb aleyhisselâm onlardan kesin bir teminat almak istedi. *Mevsik* kelimesi *mef'il* vezninde olup *vesâkat* (güvenilirlik, sağlamlık) kökündendir. Ona söz verdiklerinde: { اللَّهُ عَلى ما نَقُولُ وَكِيلٌ } “Allah söylediklerimize vekildir” diyerek kendisi ile onlar arasında Allah'ı şahit tuttu. *Vekîl*, gözetici, koruyucu ve kefil demektir.
وقرأ ابن كثير «تؤتوني» بياء في الوصل والوقف، وروي عن نافع أنه وصل بياء ووقف دونها. والباقون تركوا الياء في الوجهين.
İbn Kesîr vasıl (geçiş) ve vakıf (durma) halinde yâ ile «تؤتوني» şeklinde okumuştur. Nâfi'den ise vasılda yâ ile, vakıfta yâ'sız okuduğu rivayet edilmiştir. Diğer kıraat imamları ise her iki durumda da yâ harfini terk etmişlerdir.
وقوله: لا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ قيل: خشي عليهم العين لكونهم أحد عشر لرجل واحد، وكانوا أهل جمال وبسطة. قال ابن عباس والضحاك وقتادة وغيره: والعين حق، وقد قال رسول الله ﷺ: «إن العين لتدخل الرجل القبر والجمل القدر» ، وفي تعوذه ﵇: «أعوذ بكلمات الله التامة من كل شيطان وهامة وكل عين لامة» . وقيل: خشي أن يستراب بهم لقول يوسف قبل: أنتم جواسيس ويضعف هذا ظهورهم قبل بمصر. وقيل: طمع بافتراقهم أن يستمعوا أو يتطلعوا خبر يوسف- وهذا ضعيف يرده: وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فإن ذلك لا يتركب على هذا المقصد.
{ لا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ } “Tek bir kapıdan girmeyin” buyruğu hakkında; bir adama ait on bir kişi olmaları, ayrıca yakışıklı ve heybetli kimseler bulunmaları sebebiyle onlara nazar değmesinden endişe ettiği söylenmiştir. İbn Abbâs, ed-Dahhâk, Katâde ve başkaları: «Nazar haktır; nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Nazar, adamı mezara, deveyi kazana sokar' buyurmuştur» demişlerdir. Aleyhisselâm'ın sığınma duasında da: «Bütün şeytanlardan, zararlı haşerelerden ve kem gözlerden Allah'ın tastamam kelimelerine sığınırım» ifadesi yer almaktadır. Bir görüşe göre: Yûsuf'un daha önce 'Sizler casuslarsınız' demesinden dolayı şüphe çekmelerinden endişe etmiştir; ancak daha önce Mısır'da ortaya çıkmış olmaları bu ihtimali zayıflatmaktadır. Bir diğer görüşe göre ise: Dağılmaları sayesinde Yûsuf'un haberini işitip araştıracaklarını ummuştur; ancak bu zayıf bir görüştür ve: { وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “Bununla beraber Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi sizden savamam” ayeti bunu reddetmektedir; çünkü bu söz söz konusu maksat üzerine bina edilemez.
وقوله: إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ لفظ عام لجميع وجوه الغلبة والقسر والمعنى تعمكم الغلبة من جميع الجهات حتى لا تكون لكم حيلة ولا وجه تخلص. وقال مجاهد: المعنى: إلا أن تهلكوا جميعا. وقال قتادة: إلا ألا تطيقوا ذلك.
{ إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ } “Kuşatılıp çaresiz bırakılmanız müstesna” ifadesi, üstün gelinme ve zor altında kalmanın her türlüsünü kapsayan genel bir ifadedir. Anlamı şudur: Hiçbir çareniz ve kurtuluş yolunuz kalmayacak şekilde her yönden yenilgi ve kuşatma altına alınmanız durumu müstesnadır. Mücâhid: Bunun anlamı 'hepinizin helak olması müstesna' demektir, demiştir. Katâde ise: 'Buna güç yetiremeyecek duruma düşmeniz müstesna' demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا يرجحه لفظ الآية. وانظر أن يعقوب ﵇ قد توثق في هذه القصة، وأشهد الله تعالى، ووصى بنيه، وأخبر بعد ذلك بتوكله، فهذا توكل مع تسبب، وهو توكل جميع المؤمنين إلا من شط في رفض السعي وقنع بماء وبقل البرية ونحوه، فتلك غاية التوكل وعليها بعض الأنبياء
Kādî Ebû Muhammed der ki: Ayetin lafzı da bunu desteklemektedir. Dikkat edilirse Ya'kūb aleyhisselâm bu kıssada kesin söz almış, Allah Teâlâ'yı şahit tutmuş, oğullarına tavsiyede bulunmuş ve bundan sonra da tevekkül ettiğini bildirmiştir. İşte bu, sebeplere sarılmakla birlikte yapılan bir tevekküldür; çalışıp çabalamayı büsbütün terk edip çölün suyu ve otuyla yetinen kimseler müstesna, bütün müminlerin tevekkülü böyledir. O ise tevekkülün en uç noktasıdır ve bazı peygamberler
عليهم السلام، والشارعون منهم مثبتون سنن التسبب الجائز، وما تجاوز ذلك من الإلقاء باليد مختلف في جوازه، وقد فضله بعض المجيزين له، ولا أقول بذلك، وباقي الآية بين.
aleyhimüsselâm bu hal üzere bulunmuşlardır. Şeriat getiren peygamberler ise caiz olan sebeplere sarılma sünnetini tesis etmişlerdir. Bunun ötesine geçerek kendini bizzat tehlikeye atmak/tedbiri tamamen bırakmak ise caiz olup olmadığı hususunda ihtilaflıdır; buna cevaz verenlerin bazıları bunu faziletli saymışlarsa da ben bu görüşte değilim. Ayetin geri kalan kısmı açıktır.
قوله ﷿:
Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٦٨ الى ٦٩]
[Yûsuf Suresi (12), 68-69. Ayetler]
وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ ما كانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِلاَّ حاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضاها وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِما عَلَّمْناهُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٦٨) وَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوى إِلَيْهِ أَخاهُ قالَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (٦٩)
{ وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ ما كانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِلاَّ حاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضاها وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِما عَلَّمْناهُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٦٨) وَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوى إِلَيْهِ أَخاهُ قالَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (٦٩) } “Babalarının kendilerine emrettiği şekilde [farklı kapılardan] girdiklerinde, bu durum Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi onlardan savamazdı; sadece Ya'kūb'un içindeki bir dileği yerine getirmesinden ibaretti. Şüphesiz o, kendisine öğrettiğimiz için bir ilim sahibiydi; fakat insanların çoğu bilmezler. Yûsuf'un huzuruna girdiklerinde o, öz kardeşini yanına alıp: «Bilesin ki ben senin kardeşinim; onların yaptıklarına artık üzülme!» dedi.”
روي أنه لما ودعوا أباهم قال لهم: بلغوا ملك مصر سلامي وقولوا له: إن أبانا يصلي عليك ويدعو لك ويشكر صنيعك معنا. وفي كتاب أبي منصور المهراني: أنه خاطبه بكتاب قرىء على يوسف فبكى.
Rivayet edildiğine göre babalarıyla vedalaştıklarında onlara şöyle dedi: Mısır melikine selamımı iletin ve ona: «Babamız sana dua ve senada bulunuyor, bize yaptığın iyilikten ötürü sana şükranlarını sunuyor» deyin. Ebû Mansûr el-Mehrânî'nin kitabında: [Ya'kūb'un] ona bir mektupla hitap ettiği, mektubun Yûsuf'a okunduğu ve Yûsuf'un ağladığı yer almaktadır.
وقوله: ما كانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا حاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضاها بمثابة قولهم: لم يكن في ذلك دفع قدر الله بل كان أربا ليعقوب قضاه. وطيبا لنفسه تمسك به وأمر بحبسه. فجواب لَمَّا في معنى قوله: ما كانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ وإِلَّا حاجَةً استثناء ليس من الأول.
{ ما كانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا حاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضاها } “Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi onlardan savamazdı; sadece Ya'kūb'un içindeki bir dileği yerine getirmesinden ibaretti” buyruğu; bu tedbirde Allah'ın kaderini savuşturacak bir durum yoktu, sadece Ya'kūb'un yerine getirdiği bir istek ve içinde tutup yapılmasını emrettiği bir gönül tesellisiydi, demektir. { لَمَّا } edatının cevabı, { ما كانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } ifadesinin anlamındadır. { إِلَّا حاجَةً } istisnası ise munkatı bir istisnadır (önceki cümlenin cinsinden değildir).
وال حاجَةً هي أن يكون طيب النفس بدخولهم من أبواب متفرقة خوف العين. قال مجاهد: «الحاجة» :
«Hâcet» (ihtiyaç/dilek), nazar değmesinden korktuğu için farklı kapılardan girmeleriyle gönlünün mutmain olmasıdır. Mücâhid: «Hâcet»,
خيفة العين، وقاله ابن إسحاق، وفي عبارتهما تجوز: ونظير هذا الفعل أن رسول الله ﷺ سد كوة في قبر بحجر وقال: «إن هذا لا يغني شيئا ولكنه تطيب لنفس الحي» .
nazar korkusudur, demiştir. İbn İshâk da böyle demiştir; her ikisinin ifadesinde de mecaz vardır. Bu fiilin bir benzeri, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir kabirdeki deliği taşla kapatıp: «Şüphesiz bu hiçbir şeyi savmaz, fakat hayatta olanın gönlünü teselli eder» buyurmasıdır.
قال القاضي أبو محمد: وقوله- عندي- ما كانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ معناه: ما رد عنهم قدرا، لأنه لو قضي أن تصيبهم عين لأصابتهم مفترقين أو مجتمعين، وإنما طمع يعقوب أن تصادف وصيته قدر السلامة فوصى وقضى بذلك حاجته في نفسه في أن يتنعم برجائه، أن تصادف القدر في سلامتهم.
Kādî Ebû Muhammed der ki: Bana göre { ما كانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } buyruğunun anlamı: «Onlardan hiçbir kaderi geri çevirmezdi» demektir; çünkü onlara bir nazar değmesi takdir edilmiş olsaydı, ister ayrı ayrı ister topluca girsinler onlara mutlaka değerdi. Ya'kūb sadece tavsiyesinin selamet kaderine denk gelmesini umdu; bu sebeple tavsiyede bulundu ve onların selamette olmalarının kadere denk gelmesi ümidiyle ferahlamak suretiyle içindeki bu arzusunu tatmin etti.
ثم أثنى الله ﷿ على يعقوب بأنه لقن ما علمه الله من هذا المعنى، واندرج غير ذلك في العموم وقال إن أكثر الناس ليس كذلك، وقيل: معناه: إنه لعامل بما علمناه- قاله قتادة- وقال سفيان: من لا يعمل لا يكون عالما.
Sonra Allah Teâlâ, bu mana hususunda kendisine öğrettiği ilmi kavradığı için Ya'kūb'u övdü; bunun dışındaki durumlar da bu genelliğe dahil oldu ve insanların çoğunun böyle olmadığını bildirdi. Bir görüşe göre anlamı: Kendisine öğrettiğimiz şeyle hakkıyla amel ederdi, demektir; bunu Katâde söylemiştir. Süfyân ise: «Amel etmeyen kimse âlim sayılmaz» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا لا يعطيه اللفظ، اما انه صحيح في نفسه يرجحه المعنى، ومات تقتضيه منزلة يعقوب ﵇.
Kādî Ebû Muhammed der ki: Bu manayı bizzat lafız vermemektedir; ancak kendi içinde sahihtir, mana ve Ya'kūb aleyhisselâm'ın makamının gerektirdiği husus da bunu desteklemektedir.
قال أبو حاتم: قرأ الأعمش لَذُو عِلْمٍ لِما عَلَّمْناهُ. ويحتمل أن يكون جواب لَمَّا في هذه الآية محذوفا مقدرا، ثم يخبر عن دخولهم أنه ما كانَ يُغْنِي ... الآية.
Ebû Hâtim der ki: el-A'meş { لَذُو عِلْمٍ لِما عَلَّمْناهُ } şeklinde okumuştur. Bu ayette { لَمَّا } edatının cevabının hazfedilip takdir edilmesi, sonra da onların girmelerinin { ما كانَ يُغْنِي ... } “hiçbir şeyi onlardan savamayacağı” şeklinde haber verilmesi de muhtemeldir.