وقوله تعالى: وَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ الآية. المعنى أنه لما دخل إخوة يوسف عليه ورأى أخاه شكر ذلك لهم- على ما روي- وضم إليه أخاه وآواه إلى نفسه: ومن هذه الكلمة المأوى. وكان بنيامين
Allah Teâlâ'nın: { وَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ } “Yûsuf'un yanına girdikleri zaman...” ayetinin anlamı şöyledir: Yûsuf'un kardeşleri onun huzuruna girip de o, [öz] kardeşini görünce -rivayet edildiğine göre- bundan dolayı onlara teşekkür etti; kardeşini bağrına bastı ve onu yanına aldı. el-Me'vâ (sığınak/barınak) kelimesi de bu köktendir. Bünyâmin,
شقيق يوسف فآواه. وصورة ذلك- على ما روي عن ابن إسحاق وغيره- أن يوسف ﵇ أمر صاحب ضيافته أن ينزلهم رجلين رجلين، فبقي يامين وحده، فقال يوسف: أنا أنزل هذا مع نفسي، ففعل وبات عنده وقال له: إِنِّي أَنَا أَخُوكَ واختلف المتأولون في هذا اللفظ فقال ابن إسحاق وغيره: أخبره بأنه أخوه حقيقة واستكتمه، وقال له: لا تبال بكل ما تراه من المكروه في تحيلي في أخذك منهم. وعلى هذا التأويل يحتمل أن يشير بقوله: بِما كانُوا يَعْمَلُونَ إلى ما يعمله فتيان يوسف، من أمر السقاية ونحو ذلك ويحتمل أن يشير إلى ما عمله الإخوة قديما. وقال وهب بن منبه: إنما أخبره أنه أخوه في الود مقام أخيه الذاهب، ولم يكشف إليه الأمر بل تركه تجوز عليه الحيلة كسائر إخوته. وتَبْتَئِسْ- تفتعل- من البؤس، أي لا تحزن ولا تهتم، وهكذا عبر المفسرون.
Yûsuf'un öz kardeşiydi, bu yüzden onu yanına aldı. İbn İshâk ve başkalarından rivayet edildiğine göre bunun şekli şöyledir: Yûsuf aleyhisselâm ziyafet görevlisine onları ikişer ikişer konaklatmasını emretti. Bünyâmin tek başına kaldı. Bunun üzerine Yûsuf: «Bunu da yanıma ben alıyorum» dedi ve öyle yaptı. [Bünyâmin] onun yanında geceledi. [Yûsuf] ona: { إِنِّي أَنَا أَخُوكَ } “Haberin olsun, ben senin kardeşinim” dedi. Müfessirler bu ifadenin açıklamasında ihtilaf etmişlerdir. İbn İshâk ve başkaları şöyle demiştir: Ona gerçekte kardeşi olduğunu bildirdi ve bunu gizli tutmasını istedi. Ona: «Seni onların elinden almak için kuracağım hilede göreceğin hiçbir sıkıntıya aldırma» dedi. Bu yoruma göre { بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } “onların yaptıklarına” ifadesiyle Yûsuf'un hizmetkârlarının su kabı ve benzeri hususlarda yapacakları şeylere işaret edilmiş olması muhtemel olduğu gibi, kardeşlerin geçmişte yaptıkları şeylere işaret edilmiş olması da muhtemeldir. Vehb b. Münebbih ise şöyle demiştir: [Yûsuf] ona sadece giden kardeşinin yerine sevgi ve yakınlıkta kardeşi olduğunu bildirmiş, asıl meseleyi açmamış, aksine diğer kardeşleri gibi hilenin onun üzerinde de cereyan etmesine müsaade etmiştir. { تَبْتَئِسْ } kelimesi "el-be's" kökünden ifti'âl babındadır; yani «üzülme ve kederlenme» demektir. Müfessirler de böyle açıklamışlardır.
قوله ﷿:
Azze ve Celle'nin buyruğu:
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٧٠ الى ٧٥]
[Yûsuf Suresi (12): Ayetler 70-75]
فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ جَعَلَ السِّقايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ (٧٠) قالُوا وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ ماذا تَفْقِدُونَ (٧١) قالُوا نَفْقِدُ صُواعَ الْمَلِكِ وَلِمَنْ جاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ (٧٢) قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ ما جِئْنا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ وَما كُنَّا سارِقِينَ (٧٣) قالُوا فَما جَزاؤُهُ إِنْ كُنْتُمْ كاذِبِينَ (٧٤)
{ فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ جَعَلَ السِّقايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ (٧٠) قالُوا وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ ماذا تَفْقِدُونَ (٧١) قالُوا نَفْقِدُ صُواعَ الْمَلِكِ وَلِمَنْ جاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ (٧٢) قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ ما جِئْna لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ وَما كُنَّا سارِقِينَ (٧٣) قالُوا فَما جَزاؤُهُ إِنْ كُنْتُمْ كاذِبِينَ (٧٤) } “[Yûsuf] onların yüklerini hazırlatınca su tasını öz kardeşinin yükünün içine koydurdu. Sonra bir çağırıcı: «Ey kafile! Siz muhakkak hırsızlarsınız!» diye seslendi. (70) Onlara dönerek: «Ne kaybettiniz?» dediler. (71) [Görevliler]: «Hükümdarın su tasını kaybettik; onu getirene bir deve yükü [zahire] var, ben de buna kefilim» dediler. (72) [Kardeşler]: «Allah'a yemin olsun ki, bizim bu ülkeyi fesada vermek için gelmediğimizi ve hırsız olmadığımızı siz de pekâlâ bilirsiniz» dediler. (73) [Görevliler]: «Eğer yalancı çıkarsanız onun [hırsızlığın] cezası nedir?» dediler. (74)”
قالُوا جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٧٥)
{ قالُوا جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٧٥) } “[Kardeşler] dediler ki: «Onun cezası, [tas] kimin yükünde bulunursa işte onun [köle olarak alıkonması] onun cezasıdır. Biz zalimleri böyle cezalandırırız.» (75)”
هذا من الكيد الذي يسره الله ليوسف ﵇، وذلك أنه كان في دين يعقوب أن يستعبد السارق، وكان في دين مصر أن يضرب ويضعف عليه الغرم، فعلم يوسف أن إخوته- لثقتهم ببراءة ساحتهم- سيدعون في السرقة إلى حكمهم فتحيل لذلك، واستسهل الأمر- على ما فيه من رمي أبرياء بالسرقة وإدخال الهم على يعقوب ﵇، وعليهم- لما علم في ذلك من الصلاح في الأجل، وبوحي لا محالة وإرادة من الله محنتهم بذلك، - هذا تأويل قوم، ويقويه. قوله تعالى: كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ [يوسف: ٧٦] وقيل: إنما أوحي إلى يوسف أن يجعل السقاية فقط، ثم إن حافظها فقدها، فنادى على ما ظهر إليه- ورجحه الطبري وتفتيش الأوعية يرد عليه. وقيل: إنهم لما كانوا قد باعوا يوسف استجاز أن يقال لهم هذا، وإنه عوقب على ذلك بأن قالوا: «فقد سرق أخ له من قبل» وقوله: جَعَلَ أي بأمره خدمته وفتيانه.
Bu, Allah'ın Yûsuf aleyhisselâm'a kolaylaştırdığı bir plandır. Şöyle ki: Ya'kūb'un dininde hırsız köle edinilirdi; Mısır'ın dininde (kanununda) ise [hırsız] dövülür ve çaldığı tazminat iki kat ödetilirdi. Yûsuf, kardeşlerinin suçsuzluklarına olan güvenleri sebebiyle hırsızlık konusunda kendi şeriatlarının hükmünü teklif edeceklerini bildiğinden bu yola başvurdu. Masum kimseleri hırsızlıkla suçlama ve Ya'kūb aleyhisselâm ile oğullarına keder verme durumunu barındırmasına rağmen, işin sonunda hayır olduğunu bildiği için, kesin bir vahiyle ve Allah'ın onları bu yolla sınama iradesiyle bunu uygulamayı uygun gördü. Bu, bir grubun tevilidir ve Allah Teâlâ'nın: { كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ } [Yûsuf: 76] “İşte Yûsuf için böyle bir plan kurduk” buyruğu da bunu güçlendirmektedir. Bir görüşe göre Yûsuf'a sadece su kabını koyması vahyedilmiş, ardından kabı koruyan görevli onu kaybedince gördüğü duruma göre seslenmiştir. Taberî bunu tercih etmiştir; ancak kapların aranması bu görüşü çürütmektedir. Bir görüşe göre de onlar vaktiyle Yûsuf'u satmış oldukları için kendilerine böyle denilmesi caiz görülmüş ve bunun karşılığı olarak da onların: «Daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı» demeleriyle cezalandırılmıştır. { جَعَلَ } “koydu” ifadesi, hizmetçilerine ve delikanlılarına emretmesiyle [koydurdu] demektir.
وقرأ ابن مسعود «وجعل» بزيادة واو. والسِّقايَةَ: الإناء الذي به يشرب الملك وبه كان يكيل الطعام للناس، هكذا نص جمهور المفسرين ابن عباس والحسن ومجاهد والضحاك وابن زيد.
İbn Mes'ûd ilave bir vâv ile «ve-ce'ale» (وَجَعَلَ) şeklinde okumuştur. es-Sikāye (السِّقايَةَ), hükümdarın içinden su içtiği ve insanlara onunla zahire ölçtüğü kaptır. İbn Abbâs, el-Hasan, Mücâhid, Dahhâk ve İbn Zeyd gibi cumhur müfessirlerin açıkça belirttikleri husus böyledir.
قال القاضي أبو محمد: وفي كتب من حرر أمرها أنها شكل له رأسان ويصل بينهما مقبض تمسك الأيدي فيه فيكال الطعام بالرأس الواحد ويشرب بالرأس الثاني أو بهما. فيشبه أن تكون لشرب أضياف
Kādî Ebû Muhammed der ki: Bu kabın durumunu tahkik edenlerin kitaplarında geçtiğine göre kabın iki ucu/ağzı vardı ve aralarında ellerle tutulan bir kulp bulunmaktaydı. Bir ağzıyla zahire ölçülür, diğer ağzıyla yahut her ikisiyle içilirdi. Bu kabın, hükümdarın misafirlerinin su içmesine
الملك وفي أطعمته الجميلة التي يحتاج فيها إلى عظيم الأواني. وقال سعيد بن جبير: ال صُواعَ مثل المكوك الفارسي، وكان إناء يوسف الذي يشرب فيه، وكان إلى الطول ما هو، قال: وحدثني ابن عباس أنه كان للعباس مثله يشرب به في الجاهلية.
ve büyük kaplara ihtiyaç duyulan hükümdara layık güzel yemek ziyafetlerine mahsus olması muhtemeldir. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: es-Suvâ' (صُواعَ), Fars mûkûküne (ölçü kabına) benzer; Yûsuf'un içinden su içtiği kabıydı ve uzunca bir şekli vardı. Saîd: «İbn Abbâs bana Abbâs'ın Câhiliye devrinde içinden su içtiği bunun gibi bir kabı olduğunu anlattı» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وقال ابن جبير- أيضا- «الصواع» : المكوك الفارسي الذي تلتقي طرفاه، كانت تشرب فيه الأعاجم. وروي أنها كانت من فضة- وهذا قول الجمهور- وروي أنها كانت من ذهب قال الزجاج: وقيل: كان من مسك.
Kādî Ebû Muhammed der ki: İbn Cübeyr ayrıca şöyle demiştir: «es-Suvâ'»: İki ucu birleşen, Acemlerin içinden su içtiği Fars mekkûküdür. Kabın gümüşten olduğu rivayet edilmiştir -cumhurun görüşü de budur-, altından olduğu da rivayet edilmiştir. ez-Zeccâc: «Miskten olduğu da söylenmiştir» der.
قال القاضي أبو محمد: وقد روي هذا بفتح الميم، وقيل: كان يشبه الطاس، وقيل: من نحاس- قاله ابن عباس أيضا- ولعزة الطعام في تلك الأعوام قصر كيلها على ذلك الإناء. وكان هذا الجعل بغير علم من يامين- قاله السدي، وهو الظاهر.
Kādî Ebû Muhammed der ki: Bu kelime mîm harfinin fethasıyla (mesek: fildişi/bilezik) da rivayet edilmiştir. Tasa benzediği de söylenmiştir. Bakırdan olduğu da söylenmiştir; bunu İbn Abbâs da dile getirmiştir. O kıtlık yıllarında zahire kıymetli olduğu için onun ölçümü bu kaba tahsis edilmişti. Bu koyma işlemi Bünyâmin'in haberi olmaksızın yapılmıştı; bunu es-Süddî söylemiştir ki zahir olan da budur.
فلما فصلت العير بأوفارها وخرجت من مصر- فيما روي وقالت فرقة بل قبل الخروج من مصر- أمر بهم فحبسوا. وأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ و «مخاطبة العير» تجوز، والمراد أربابها، وإنما المراد: أيتها القافلة أو الرفقة، وقال مجاهد: كانت دوابهم حميرا، ووصفهم بالسرقة من حيث سرق في الظاهر أحدهم، وهذا كما تقول:
Kafile yükleriyle birlikte ayrılıp Mısır'dan çıktığında -rivayet edilen bir görüşe göre; bir grup ise Mısır'dan çıkmadan önce demiştir- haklarında emir verildi ve durduruldular. { أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ } “bir çağırıcı seslendi”. Kervana seslenilmesi (hitap edilmesi) mecazdır; kastedilen kervan sahipleridir. Asıl kastedilen: «Ey kafile veya ey yolcu topluluğu!» demektir. Mücâhid: «Onların binekleri merkeplerdi» demiştir. Zahirde içlerinden biri çaldığı için hepsini hırsızlıkla nitelemiştir. Bu tıpkı şu söz gibidir:
بنو فلان قتلوا فلانا، وإنما قتله أحدهم.
«Falandaoğulları filanı öldürdü» dersin, halbuki onu sadece içlerinden biri öldürmüştür.
فلما سمع إخوة يوسف هذه المقالة أقبلوا عليهم وساءهم أن يرموا بهذه المنقبة، وقالوا: ماذا تَفْقِدُونَ ليقع التفتيش فتظهر براءتهم، ولم يلوذوا بالإنكار من أول، بل سألوا إكمال الدعوى عسى أن يكون فيها ما تبطل به، فلا يحتاج إلى خصام.
Yûsuf'un kardeşleri bu sözü işitince onlara yöneldiler ve böyle bir hasletle suçlanmak kendilerine ağır geldi. Arama yapılsın da suçsuzlukları ortaya çıksın diye { ماذا تَفْقِدُونَ } “Ne kaybediyorsunuz?” dediler. İlk başta inkâra sığınmadılar; bilakis davanın detayını sordular ki içinde davayı hükümsüz kılacak bir husus bulunur da tartışmaya gerek kalmaz diye umdular.
وقرأ أبو عبد الرحمن: «تفقدون» بضم التاء، وضعفها أبو حاتم.
Ebû Abdirrahmân te harfinin zammesiyle «tüfkıdûn» (تُفْقِدُونَ) şeklinde okumuştur; Ebû Hâtim ise bu kıraati zayıf bulmuştur.
قالُوا نَفْقِدُ صُواعَ الْمَلِكِ: وهو المكيال وهو السقاية رسمه أولا بإحدى جهتيه وآخرا بالثانية.
{ قالُوا نَفْقِدُ صُواعَ الْمَلِكِ } “Dediler ki: Hükümdarın su tasını arıyoruz.” Bu ölçek aynı zamanda su kabıdır (es-Sikāye). Önce bir yönüyle, sonra da ikinci yönüyle nitelendirilmiştir.
وقرأ جمهور الناس «صواع» بضم الصاد وبألف، وقرأ أبو حيوة: «صواع» بكسر الصاد وبألف، وقرأ أبو هريرة ومجاهد «صاع الملك» بفتح الصاد دون واو، وقرأ عبد الله بن عوف: «صوع» بضم الصاد، وقرأ أبو رجاء «صوع» وهذه لغة في المكيال- قاله أبو الفتح وغيره- وتؤنث هذه الأسماء وتذكر. وقال أبو عبيد:
Cumhur sâd'ın zammesi ve elif ile «suvâ'» (صُواعَ) şeklinde okumuştur. Ebû Hayve sâd'ın kesresi ve elif ile «sıvâ'» (صِوَاعَ) şeklinde; Ebû Hureyre ve Mücâhid sâd'ın fethası ve vâvsız olarak «sâ'a'l-melik» (صَاعَ الْمَلِكِ) şeklinde; Abdullah b. Avf sâd'ın zammesiyle «su'a» (صُعَ) şeklinde; Ebû Recâ «sav'a» (صَوْعَ) şeklinde okumuştur. Bu, ölçü kabı için kullanılan bir lehçedir -bunu Ebu'l-Feth ve başkaları söylemiştir-. Bu isimler hem müzekker hem müennes kullanılır. Ebû Ubeyd şöyle demiştir:
يؤنث الصاع من حيث سمي سقاية، ويذكر من حيث هو صاع. وقرأ يحيى بن يعمر: «صوغ» بالغين منقوطة- وهذا على أنه الشيء المصوغ للملك على ما روي أنه كان من ذهب أو من فضة، فهو مصدر سمي به، ورويت هذه القراءة عن أبي رجاء. قال أبو حاتم: وقرأ سعيد بن جبير والحسن «صواغ» بضم الصاد وألف وغين معجمة.
Sâ', sikāye (su kabı) olarak isimlendirildiğinde müennes, sâ' (ölçek) olduğu cihetle müzekker kılınır. Yahyâ b. Ya'mer noktalı gayn ile «savğ» (صَوْغَ) şeklinde okumuştur; bu kıraat, altın veya gümüşten olduğu rivayetine göre hükümdar için dökülmüş/işlenmiş bir kap olduğu manasındadır; bu durumda dökülen nesnenin adı olan bir masdardır. Bu kıraat Ebû Recâ'dan da rivayet edilmiştir. Ebû Hâtim der ki: Saîd b. Cübeyr ve el-Hasan sâd'ın zammesi, elif ve noktalı gayn ile «suvâğ» (صُوَاغَ) şeklinde okumuşlardır.
وقوله: وَلِمَنْ جاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ، أي لمن دل على سارقه وفضحه وجبر الصواع- وهذا جعل- وقوله: وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ حمالة، وذلك أنه لما كان الطعام لا يوجد إلا عند الملك فهم من المؤذن أنه إنما جعل عن غيره، فلخوفه ألا يوثق بهذه الجعالة- إذ هي عن الغير- تحمل هو بذلك. قال مجاهد:
Ayetin { وَلِمَنْ جاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ } “Onu getirene bir deve yükü [zahire] vardır” kısmı, yani hırsızını gösterip ortaya çıkaran ve su kabını geri getiren kimse içindir ki bu bir ca'ledir (ödüldür). { وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ } “ve ben buna kefilim” ifadesi ise kefalettir. Şöyle ki: Zahire yalnızca hükümdarın katında bulunduğu için münadî (çağırıcı) bu ödülü başkası (hükümdar) adına vaat ettiğini bildirdiğinden, bu ödül başkası adına olduğu için güvenilmez korkusuyla bizzat kendisi kefil olmuştur. Mücâhid şöyle demiştir:
ال زَعِيمٌ هو المؤذن الذي قال: أَيَّتُهَا الْعِيرُ و «الزعيم» : الضامن- في كلام العرب- ويسمى الرئيس زعيما، لأنه يتضمن حوائج الناس.
ez-Za'îm (زَعِيمٌ), { أَيَّتُهَا الْعِيرُ } “Ey kafile!” diyen münadîdir. ez-Za'îm (الزعيم) Arap kelamında «kefil/garantör» demektir. Lidere de insanların ihtiyaçlarını üzerine aldığı için zaîm denir.
وقوله: قالُوا: تَاللَّهِ الآية، روي: أن إخوة يوسف كانوا ردوا البضاعة الموجودة في الرحال وتحرجوا من أخذ الطعام بلا ثمن فلذلك قالوا: لَقَدْ عَلِمْتُمْ أي لقد علمتم منا التحري وروي أنهم كانوا قد اشتهروا في مصر بصلاح وتعفف، وكانوا يجعلون الأكمة في أفواه إبلهم لئلا تنال زرع الناس، فلذلك قالوا: لقد علمتم ما جئنا لفساد وما نحن أهل سرقة.
{ قالُوا تَاللَّهِ } “[Kardeşler] dediler ki: Allah'a yemin olsun...” ayetine gelince; rivayet edildiğine göre Yûsuf'un kardeşleri yüklerinde çıkan sermayeyi iade etmişler ve bedelsiz zahire almaktan sakınmışlardı. Bu yüzden: { لَقَدْ عَلِمْتُمْ } “pekâlâ bilirsiniz”, yani bizim titizliğimizi ve dürüstlüğümüzü biliyorsunuz dediler. Mısır'da dürüstlük ve iffetleriyle tanındıkları, insanların ekinlerine değmesin diye develerinin ağızlarına torba/namluk taktıkları da rivayet edilmiştir. Bu sebeple: «Bilirsiniz ki biz fesat çıkarmak için gelmedik ve biz hırsız kimseler değiliz» dediler.
والتاء في تَاللَّهِ بدل من واو- كما أبدلت في تراث وفي التورية وفي التخمة- ولا تدخل التاء في القسم إلا في المكتوبة من بين أسماء الله تعالى، لا في غير ذلك- لا تقول: تالرحمن ولا تالرحيم-.
{ تَاللَّهِ } lafzındaki tâ harfi, -türâs, tevrât ve tuhame kelimelerinde olduğu gibi- vâv harfinden bedeldir. Tâ harfi yemin için Allah Teâlâ'nın isimleri arasından sadece lafza-i celâle (Allah lafzına) dahil olur, başkasına girmez; «ter-Rahmân» veya «ter-Rahîm» denilmez.
وقوله تعالى: قالُوا: فَما جَزاؤُهُ الآية، قال فتيان يوسف: فما جزاء السارق إِنْ كُنْتُمْ كاذِبِينَ في قولكم: وَما كُنَّا سارِقِينَ؟ فقال إخوة يوسف: جزاء السارق والحكم الذي تتضمنه هذه الألفاظ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ ف جَزاؤُهُ الأول مبتدأ ومَنْ والجملة خبر قوله: جَزاؤُهُ الأول، والضمير في قالُوا جَزاؤُهُ للسارق. ويصح أن تكون مَنْ خبرا عائد على مَنْ ويكون قوله: فَهُوَ جَزاؤُهُ زياد بيان وتأكيد. وليس هذا الموضع- عندي- من مواضع إبراز الضمير على ما ذهب إليه بعض المفسرين، ويحتمل أن يكون التقدير: جزاؤه استرقاق من وجد في رحله، ثم يؤكد بقوله فَهُوَ جَزاؤُهُ وقولهم هذا قول من لم يسترب بنفسه، لأنهم التزموا إرغام من وجد في رحله، وهذا أكثر من موجب شرعهم إذ حق شرعهم أن لا يؤخذ إلا من صحت سرقته، وأمر بنيامين في السقاية كان محتملا. لكنهم التزموا أن من وجد في رحله فهو مأخوذ على أنه سارق. وقولهم كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ، أي هذه سنتنا وديننا في أهل السرقة: أن يتملك السارق كما تملك هو الشيء المسروق.
Allah Teâlâ'nın: { قالُوا فَما جَزاؤُهُ } “[Görevliler] dediler ki: Onun cezası nedir?...” ayetinde Yûsuf'un adamları: «Eğer { وَما كُنَّا سارِقِينَ } “Biz hırsız değildik” sözünüzde { إِنْ كُنْتُمْ كاذِبِينَ } “yalancı çıkarsanız” hırsızın cezası nedir?» dediler. Yûsuf'un kardeşleri de: Hırsızın cezası ve bu lafızların içerdiği hüküm { مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ } “[tas] kimin yükünde bulunursa işte onun [cezası] kendisidir (o şahıs köle yapılır)” dediler. Birinci { جَزاؤُهُ } mübtedadır; { مَنْ } ve devamındaki cümle ise birinci { جَزاؤُهُ } kelimesinin haberidir. { قالُوا جَزاؤُهُ } ifadesindeki zamir hırsıza racidir. { مَنْ } kelimesinin { مَنْ }'e dönen bir haber olması ve { فَهُوَ جَزاؤُهُ } ifadesinin de ilave bir açıklama ve pekiştirme olması caizdir. Bana göre bu makam, bazı müfessirlerin iddia ettiği gibi zamirin açık isim yerine konulduğu makamlardan değildir. Takdirin: «Onun cezası yükünde eşya bulunan kimsenin köleleştirilmesidir» şeklinde olması ve ardından { فَهُوَ جَزاؤُهُ } ile tekit edilmesi de muhtemeldir. Onların bu sözü, kendisinden şüphe etmeyen bir kimsenin sözüdür; zira yükünde eşya bulunan kimsenin alıkonulmasını kesin olarak taahhüt etmişlerdir. Bu ise kendi şeriatlarının gereğinden daha fazlasıdır; çünkü şeriatlarının hakkı, hırsızlığı kesinleşen kimsenin alınmasıydı. Bünyâmin'in su kabı konusundaki durumu ise ihtimalliydi. Fakat onlar, yükünde bulunan kişinin hırsız sayılarak alınacağını bizzat iltizam ettiler. { كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ } “Biz zalimleri böyle cezalandırırız” sözleri ise: Hırsızlık ehline karşı sünnetimiz ve dinimiz böyledir; hırsız çalınan mala nasıl el koyduysa, bizzat kendisi de köle edinilerek mülk edinilir, demektir.
قال القاضي أبو محمد: وحكى بعض الناس: أن هذا الحكم كان في أول الإسلام ثم نسخ بالقطع، وهذا ضعيف، ما كان قط فيما علمت، وحكى الزهراوي عن السدي: أن حكمهم إنما كان أن يستخدم السارق على قدر سرقته وهذا يضعفه رجوع الصواع فكان ينبغي ألا يؤخذ بنيامين إذ لم يبق فيما يخدم.
Kādî Ebû Muhammed der ki: Bazı kimseler bu hükmün İslâm'ın ilk döneminde olduğunu, sonra el kesme ile neshedildiğini nakletmişlerdir; fakat bu zayıftır, bildiğim kadarıyla böyle bir şey asla olmamıştır. ez-Zehrâvî es-Süddî'den şunu nakletmiştir: Onların hükmü, hırsızın çaldığı miktar kadar çalıştırılıp hizmet ettirilmesiydi. Ancak su kabının geri gelmesi bu görüşü zayıflatır; zira karşılığında hizmet edilecek bir zarar kalmadığı için Bünyâmin'in alıkonulmaması gerekirdi.
قوله ﷿:
Azze ve Celle'nin buyruğu:
[سورة يوسف (١٢) : آية ٧٦]
[Yûsuf Suresi (12): Ayet 76]
فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعاءِ أَخِيهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَها مِنْ وِعاءِ أَخِيهِ كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ ما كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ (٧٦)
{ فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعاءِ أَخِيهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَها مِنْ وِعاءِ أَخِيهِ كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ ما كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ (٧٦) } “Bunun üzerine [Yûsuf], kardeşinin kabından önce onların kaplarını [aramaya] başladı. Sonra onu kardeşinin kabından çıkardı. İşte biz Yûsuf için böyle bir plan kurduk. Yoksa -Allah dilemedikçe- hükümdarın dinine (yasalarına) göre kardeşini alıkoyamazdı. Biz dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz. Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bir bilen vardır. (76)”
بدؤه- أيضا- من أوعيتهم تمكين للحيلة وإبعاد لظهور أنها حيلة.
Aramaya onların kaplarından başlaması da planın sağlamlaşması ve bir hile olduğunun anlaşılmaması içindir.
وقرأ جمهور الناس «وعاء» بكسر الواو، وقرأ الحسن «وعاء» بضمها، وقرأ ابن جبير «أعاء» بهمزة بدل الواو، وذلك شائع في الواو المكسورة، وهو أكثر في المضمومة، وقد جاء من المفتوحة: أحد في وحد.
Cumhur «vi'â'» (وِعاءِ) kelimesini vâv'ın kesresiyle, el-Hasan zammesiyle «vü'â'» şeklinde okumuştur. İbn Cübeyr ise vâv yerine hemze ile «i'â'» (إِعَاءِ) şeklinde okumuştur. Bu, kesreli vâv'da yaygındır, zammeli olanda ise daha çoktur; fethalı vâv'da da «vahad» yerine «ahad» şeklinde gelmiştir.
وأضاف الله تعالى إلى ضميره لما أخرج القدر الذي أباح به ليوسف أخذ أخيه مخرج ما هو في اعتياد الناس كيد، وقال السدي والضحاك: كِدْنا معناه: صنعنا.
Allah Teâlâ, Yûsuf'un kardeşini alıkoymasını mubah kılan kaderi insanların alışılageldik planı (keyd) tarzında ortaya çıkardığı için bu fiili kendi zamirine nispet etmiştir. es-Süddî ve Dahhâk: { كِدْنا } ifadesinin anlamı «yaptık/düzenledik» demektir, demişlerdir.
ودِينِ الْمَلِكِ فسره ابن عباس بسلطانه، وفسره قتادة بالقضاء والحكم.
{ دِينِ الْمَلِكِ } ifadesini İbn Abbâs «onun otoritesi/kanunu», Katâde ise «kaza ve hükmü» diye tefsir etmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا متقارب، والاستثناء في هذه الآية حكاية حال، التقدير: إلا ان شاء الله ما وقع من هذه الحيلة ويحتمل أن يقدر أن تسنن لما قرر النفي.
Kādî Ebû Muhammed der ki: Bu açıklamalar birbirine yakındır. Bu ayetteki istisna bir durum hikâyesidir; takdiri: «Ancak Allah'ın bu hileden meydana gelen şeyi dilemesi müstesnadır» şeklindedir. Nefiy takarrür ettikten sonra bir sünnet/yol kılınmasının takdir edilmesi de muhtemeldir.
وقرأ الجمهور «نرفع» على ضمير المعظم و «نشاء» كذلك، وقرأ الحسن وعيسى ويعقوب بالياء، أي الله تعالى: «وقرأ أبو عمرو ونافع وأهل المدينة «درجات من» بإضافة الدرجات إلى مَنْ، وقرأ عاصم وابن محيصن «درجات من» بتنوين» الدرجات، وقرأ الجمهور، «وفوق كل ذي علم» . وقرأ ابن مسعود «وفوق كل ذي عالم» والمعنى أن البشر في العلم درجات، فكل عالم فلا بد من أعلم منه، فإما من البشر وإما الله ﷿. وأما على قراءة ابن مسعود فقيل: ذِي زائدة، وقيل: «عالم» مصدر كالباطل.
Cumhur { نَرْفَعُ } ve { نَشاءُ } kelimelerini ta'zîm zamiriyle (mütekellim maalgayr) okumuştur. el-Hasan, Îsâ ve Ya'kūb ise yâ ile [yerfeu / yeşâu], yani Allah Teâlâ fail kılınarak okumuşlardır. Ebû Amr, Nâfi' ve Medine ehli derecât kelimesini men'e izafe ederek { دَرَجاتِ مَنْ نَشاءُ } şeklinde; Âsım ve İbn Muhaysın ise tenvin ile { دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ } şeklinde okumuşlardır. Cumhur { وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ } şeklinde okumuştur. İbn Mes'ûd ise { وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عَالِمٍ } şeklinde okumuştur. Mana şudur: İnsanlar ilimde dereceler üzeredir; her âlimin üstünde mutlaka ondan daha âlim biri vardır; bu ya insanlardandır ya da Allah Azze ve Celle'dir. İbn Mes'ûd'un kıraatine göre ise { ذِي } lafzının zâid olduğu söylenmiş, «âlim» kelimesinin bâtıl gibi masdar olduğu da söylenmiştir.
وروي أن المفتش كان إذا فرغ من رحل رجل فلم يجد فيه شيئا استغفر الله ﷿ تائبا من فعله ذلك، وظاهر كلام قتادة وغيره، أن المستغفر كان يوسف لأنه كان يفتشهم يعلم أين الصواع، حتى فرغ منهم وانتهى إلى رحل بنيامين فقال: ما أظن هذا الفتى رضي بهذا، ولا أخذ شيئا، فقال له إخوته، والله لا تبرح حتى تفتشه فهو أطيب لنفسك ونفوسنا، ففتش فأخرج السقاية- وهذا التفتيش من يوسف يقتضي أن المؤذن إنما سرقه برأيه، فإنما يقال جميع ذلك كان بأمر الله تعالى، ويقوي ذلك قوله: كِدْنا، وكيف لا يكون برأي يوسف وهو مضطر في محاولته إلى أن يلزمهم حكم السرقة له أخذ أخيه.
Rivayet edildiğine göre arama yapan görevli bir adamın yükünü bitirip de içinde bir şey bulamayınca bu fiilinden tövbe ederek Allah Azze ve Celle'ye istiğfar ederdi. Katâde ve başkalarının sözlerinin zahirine göre istiğfar eden bizzat Yûsuf'tu; çünkü su kabının nerede olduğunu bildiği halde onları arıyordu. Nihayet onların yüklerini bitirip Bünyâmin'in yüküne gelince: «Bu gencin buna razı olduğunu ve bir şey aldığını sanmıyorum» dedi. Kardeşleri ona: «Vallahi onu da arayıncaya kadar buradan ayrılmayacaksın; bu senin gönlün için de bizim gönlümüz için de daha rahattır» dediler. Bunun üzerine aradı ve su kabını çıkardı. Yûsuf'un bu araması, münadînin bu hırsızlık ilanını kendi re'yi ile yaptığını iktiza eder; fakat bütün bunların Allah Teâlâ'nın emriyle olduğu söylenir. { كِدْنا } “plan kurduk” buyruğu da bunu pekiştirmektedir. Zira Yûsuf kardeşini alıkoyabilmek için onları hırsızlık hükmüyle bağlamak zorunda kaldığı bir girişimde bulunurken bu nasıl onun re'yinden hariç olabilir?
والضمير في قوله: اسْتَخْرَجَها عائد على السِّقايَةَ [يوسف: ٧٠] ، ويحتمل أن يعود على السرقة.
{ اسْتَخْرَجَها } “onu çıkardı” ifadesindeki zamir { السِّقايَةَ } [Yûsuf: 70] “su tasına” racidir; hırsızlanan eşyaya (es-serika) raci olması da muhtemeldir.
وروي أن إخوة يوسف لما رأوا ذلك قالوا: يا بنيامين بن راحيل قبحك الله ولدت أمك أخوين لصّين، كيف سرقت هذه السقاية؟ فرفع يديه إلى السماء وقال: والله ما فعلت، فقالوا له: فمن وضعها في رحلك قال: الذي وضع البضاعة في رحالكم.
Rivayet edildiğine göre Yûsuf'un kardeşleri bunu görünce: «Ey Râhil'in oğlu Bünyâmin! Allah cezanı versin; annen iki hırsız kardeş doğurdu! Bu su kabını nasıl çaldın?» dediler. O da ellerini semaya kaldırıp: «Vallahi ben yapmadım» dedi. Onlar: «Peki bunu senin yüküne kim koydu?» dediler. O da: «Sermayeyi sizin yüklerinize koyan kimse o koydu» dedi.
وما ذكرناه من المعنى في قوله: وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ هو قول الحسن وقتادة، وقد روي عن ابن عباس، وروي أيضا عنه ﵁: أنه حدث يوما بحديث عجيب فتعجب منه رجل ممن حضر، وقال: الحمد لله وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ، وقال ابن عباس: بئس ما قلت، إنما العليم لله وهو فوق كل ذي علم.
{ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ } “Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bir bilen vardır” buyruğu hakkında zikrettiğimiz mana el-Hasan ve Katâde'nin görüşüdür; İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. Ayrıca İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o bir gün acayip bir hadis rivayet etti. Orada bulunanlardan bir adam buna şaşırıp: «Elhamdülillâh, { وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ } “Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bir bilen vardır”» dedi. İbn Abbâs: «Ne kötü söyledin! Asıl Alîm olan yalnızca Allah'tır ve O her ilim sahibinin üstündedir» dedi.
قال القاضي أبو محمد: فبين هذا وبين قول الحسن فرق.
Kādî Ebû Muhammed der ki: Bu açıklama ile el-Hasan'ın sözü arasında fark vardır.
قوله ﷿:
Azze ve Celle'nin buyruğu:
[سورة يوسف (١٢) : آية ٧٧]
[Yûsuf Suresi (12): Ayet 77]
قالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّها يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِها لَهُمْ قالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَصِفُونَ (٧٧)
{ قالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّها يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِها لَهُمْ قالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَصِفُونَ (٧٧) } “[Kardeşleri] dediler ki: «Eğer o çaldıysa, daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı.» Yûsuf bunu içinde sakladı ve onlara belli etmedi. [İçinden]: «Siz daha kötü bir konumdasınız; Allah anlattığınız şeyi en iyi bilendir» dedi. (77)”
الضمير في قالُوا لإخوة يوسف، والأخ الذي أشاروا إليه هو يوسف، ونكروه تحقيرا للأمر، إذ
{ قالُوا } “dediler” fiilindeki zamir Yûsuf'un kardeşlerine aittir. İşaret ettikleri kardeş ise Yûsuf'tur. Hadiseyi basite indirgemek ve küçümsemek için onu belirsiz (nekre) olarak andılar; zira
كان مما لا علم للحاضرين به، ثم ألصقوه ببنيامين، إذ كان شقيقه، ويحتمل قولهم: إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ تأويلين.
oradakilerin bundan haberi yoktu. Sonra [Yûsuf'un] öz kardeşi olduğu için bu suçu Bünyâmin'e de iliştirdiler. Onların { إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ } “Eğer o çaldıysa, daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı” sözü iki tevile muhtemeldir.
أحدهما: أنهم حققوا السرقة في جانب بنيامين ويوسف ﵉، بحسب ظاهر الحكم، فكأنهم قالوا: إن كان قد سرق فغير بدع من ابني راحيل، لأن أخاه يوسف كان قد سرق. فهذا من الإخوة إنحاء على ابني راحيل: يوسف وبنيامين.
Birincisi: Zahirî hükme göre hem Bünyâmin hem de Yûsuf aleyhimesselâm hakkında hırsızlığı kesin kabul etmişlerdir; sanki şöyle demişlerdir: «Eğer o çalmışsa bu Râhil'in iki oğlundan beklenmeyecek bir şey değildir; çünkü kardeşi Yûsuf da daha önce çalmıştı.» Bu, kardeşlerin Râhil'in iki oğlu olan Yûsuf ve Bünyâmin'e yüklenmeleridir.
والوجه الآخر الذي يحتمله لفظهم يتضمن أن السرقة في جانب يوسف وبنيامين- مظنونة- كأنهم قالوا: إن كان هذا الذي رمي به بنيامين حقا في نفسه فالذي رمي به يوسف قبل حق إذا، وكأن قصة يوسف والظن به قوي عندهم بما ظهر في جهة وبنيامين.
Lafızlarının ihtiva ettiği diğer yön ise Yûsuf ve Bünyâmin hakkındaki hırsızlığın bir zandan ibaret olduğunu içerir. Sanki şöyle demişlerdir: «Eğer Bünyâmin'e isnat edilen bu suç gerçekse, daha önce Yûsuf'a isnat edilen şey de o halde gerçektir.» Sanki Yûsuf hakkındaki kıssa ve zan, Bünyâmin tarafında ortaya çıkan bu durumla onların yanında kuvvet kazanmıştır.
وقال بعض المفسرين: التقدير: فقد قيل عن يوسف إنه سرق، ونحو هذا من الأقوال التي لا ينطبق معناها على لفظ الآية.
Bazı müfessirler şöyle demiştir: Takdir, «Daha önce Yûsuf hakkında da çaldığı söylenmişti» şeklindedir ve manası ayetin lafzına uymayan benzeri sözler de söylenmiştir.
وهذه الأقوال منهم ﵈ إنما كانت بحسب الظاهر وموجب الحكم في النازلتين، فلم يقعوا في غيبة ليوسف، وإنما قصدوا الإخبار بأمر جرى ليزول بعض المعرة عنهم، ويختص بها هذان الشقيقان.
Onların [kardeşlerin] aleyhimüsselâm bu sözleri, her iki hadisede de zahire ve hükmün gereğine göreydi; dolayısıyla Yûsuf'un gıybetine girmemişlerdi. Sadece üzerlerindeki ayıbın bir kısmının kalkması ve bu durumun iki öz kardeşe mahsus kalması için cereyan eden bir hadiseyi haber vermeyi kastetmişlerdi.
وأما ما روي في سرقة يوسف فثلاثة وجوه: الجمهور منها على أن عمته كانت ربته، فلما شب أراد يعقوب أخذه منها، فولعت به وأشفقت من فراقه، فأخذت منطقة إسحاق- وكانت متوارثة عندهم- فنطقته بها من تحت ثيابه، ثم صاحت وقالت: إني قد فقدت المنطقة ويوسف قد خرج بها، ففتشت فوجدت عنده، فاسترقّته- حسبما كان في شرعه- وبقي عندها حتى ماتت فصار عند أبيه.
Yûsuf'un hırsızlığı hakkında rivayet edilen hususa gelince bu üç yöndür: Cumhurun kabul ettiği görüşe göre halası onu büyütmüştü. Yûsuf büyüyünce Ya'kūb onu halasından almak istedi. Kadın ona son derece düşkündü ve ayrılığına dayanamıyordu. Bu yüzden İshâk'ın -kendilerine miras kalan- kemerini alıp Yûsuf'un elbiselerinin altından beline bağladı; sonra feryat edip: «Kemeri kaybettim, Yûsuf onu alıp gitmiş» dedi. Arama yapılınca kemer onun üzerinde bulundu; böylece şeriatlarının gereği olarak onu köle edindi. Halası vefat edene kadar onun yanında kaldı, sonra babasının yanına geçti.
وقال ابن إدريس عن أبيه: إنما أكل بنو يعقوب طعاما فأخذ يوسف عرقا فخبأه فرموه لذلك بالسرقة، وقال سعيد بن جبير وقتادة: إنما أمرته أمه أن يسرق صنما لأبيها، فسرقه وكسره، وكان ذلك- منها ومنه- تغييرا للمنكر، فرموه لذلك بالسرقة، وفي كتاب الزجاج: أنه كان صنم ذهب.
İbn İdrîs babasından nakleder ki: Ya'kūboğulları bir yemek yemişlerdi; Yûsuf bir parça etli kemik alıp sakladı, bundan dolayı onu hırsızlıkla suçladılar. Saîd b. Cübeyr ve Katâde ise şöyle demiştir: Annesi ona babasının bir putunu çalmasını emretti; o da putu çalıp kırdı. Bu hareket annesi ve kendisi açısından münkeri değiştirmek (kötülüğü yok etmek) idi; fakat bundan ötürü onu hırsızlıkla suçladılar. ez-Zeccâc'ın kitabında bunun altından bir put olduğu belirtilmiştir.
والضمير في قوله: فَأَسَرَّها عائد يراد به الحزة التي حدثت في نفس يعقوب من قولهم، والكلام يتضمنها، وهذا كما تضمن الكلام الضمير الذي في قول حاتم:
{ فَأَسَرَّها } ifadesindeki zamir, onların bu sözünden dolayı Ya'kūb'un içinde oluşan acıya/üzüntüye racidir; nitekim kelam bunu içermektedir. Bu, tıpkı Hâtim'in şu sözündeki zamirin kelam tarafından içerilmesine benzer:
لعمرك ما يغني الثراء عن الفتى ... إذا حشرجت يوما وضاق بها الصدر
Ömrüne yemin olsun ki, günün birinde can boğaza gelip de göğüs daraldığında zenginlik gence hiçbir fayda vermez.
وهذا كقوله تعالى: ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ ما فُتِنُوا ثُمَّ جاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ [النحل: ١١٠] فهي مراد بها الحالة المتحصلة من هذه الأفعال.
Bu durum, Yüce Allah'ın şu kavli gibidir: { ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ ما فُتِنُوا ثُمَّ جاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } [en-Nahl: 110]. Buradaki zamir ile bu fiillerden hasıl olan durum kastedilmiştir.
وقال قوم: أسر المجازاة، وقال قوم: أسر الحجة، وما قدمناه أليق. وقرأ ابن أبي عبلة: «فأسره يوسف» بضمير تذكير.
Bir topluluk: «Cezalandırmayı gizledi», bir topluluk da: «Hücceti gizledi» demiştir; fakat bizim önceden sunduğumuz görüş daha uygundur. İbn Ebî Able ise müzekker zamirle «فأسره يوسف» şeklinde okumuştur.
وقوله: أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً الآية، الظاهر منه أنه قالها إفصاحا فكأنه أسر لهم كراهية مقالتهم ثم تجهمهم بقوله: أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً أي لسوء أفعالكم، والله يعلم إن كان ما وصفتموه حقا، وفي اللفظ إشارة إلى تكذيبهم، ومما يقوي هذا عندي أنهم تركوا الشفاعة بأنفسهم وعدلوا إلى الشفاعة بالشيخ صلى
{ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً } ayetine gelince, zahir olan şudur ki Yûsuf bunu açıktan söylemiştir. Sanki onların sözünden hoşlanmadığını içine atmış, sonra da: { أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً } «Kötü amelleriniz sebebiyle konumca daha kötüsünüz; anlattığınız şeyin doğru olup olmadığını Allah bilir» diyerek onlara sert davranmıştır. Bu lafızda onları yalanlamaya da bir işaret vardır. Benim nezdimde bunu kuvvetlendiren husus, onların bizzat kendilerini aracı koymayı bırakıp yaşlı zât ile (aleyhisselâm)
الله عليه وسلم. وقالت فرقة- وهو ظاهر كلام ابن عباس- لم يقل يوسف هذا الكلام إلا في نفسه- وإنما هو تفسير للذي أسر في نفسه، أي هذه المقالة هي التي أسر، فكأن المراد في نفسه: أنتم ...
şefaate yönelmeleridir. Bir grup ise -ki İbn Abbâs'ın sözünün zahiri de budur- Yûsuf'un bu sözü sadece içinden söylediğini, bu ifadenin onun içinde gizlediği şeyin tefsiri olduğunu, yani gizlediği sözün bu olduğunu söylemiştir; sanki içinden kastedilen şey: «Siz...» [şeklindedir].
وذكر الطبري هنا قصصا اختصاره: أنه لما استخرجت السقاية من رحل بنيامين قال إخوته: يا بني راحيل ألا يزال البلاء ينالنا من جهتكم؟ فقال بنيامين: بل بنو راحيل ينالهم البلاء منكم: ذهبتم بأخي فأهلكتموه، ووضع هذا الصواع في رحلي الذي وضع الدراهم في رحالكم. فقالوا: لا تذكر الدراهم لئلا نؤخذ بها. ثم دخلوا على يوسف فأخذ الصواع فنقره فطن، فقال: إنه يخبر أنكم ذهبتم بأخ لكم فبعتموه، فسجد بنيامين وقال: أيها العزيز سل صواعك هذا يخبرك بالحق.
et-Taberî burada özetle şöyle kıssalar zikretmiştir: Su kabı Bünyâmin'in yükünden çıkarılınca kardeşleri: «Ey Râhil'in oğulları! Bela başımıza hep sizin tarafınızdan mı gelecek?» dediler. Bünyâmin de: «Aksine bela Râhil'in oğullarına sizden gelmektedir: Kardeşimi götürüp helak ettiniz; bu su kabını benim yüküme koyan kimse, paraları da sizin yüklerinize koyan kimsedir» dedi. Onlar da: «Paralardan bahsetme ki bundan dolayı yakalanmayalım» dediler. Sonra Yûsuf'un huzuruna girdiler; Yûsuf su kabını alıp ona vurdu, kap çınladı. Bunun üzerine: «Bu kap, sizin bir kardeşinizi götürüp sattığınızı haber veriyor» dedi. Bünyâmin secdeye kapandı ve: «Ey Aziz! Şu kabına sor, sana gerçeği haber versin» dedi.
قال القاضي أبو محمد: ونحو هذا من القصص الذي آثرنا اختصاره. وروي أن روبيل غضب ووقف شعره حتى خرج من ثيابه، فأمر يوسف بنيا له، فمسه، فسكن غضبه، فقال روبيل: لقد مسني أحد من ولد يعقوب، ثم إنهم تشاوروا في محاربة يوسف- وكانوا أهل قوة لا يدانون في ذلك- فلما أحس يوسف بذلك قام إلى روبيل فلببه وصرعه، فرأوا من قوته ما استعظموه عند ذلك وقالوا: يا أَيُّهَا الْعَزِيزُ ...
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Özetlemeyi tercih ettiğimiz kıssalar bu türdendir. Rivayet edildiğine göre Rûbîl öfkelenmiş, kılları elbiselerinden dışarı fırlayacak derecede dikleşmişti. Yûsuf bir oğluna emretti, oğlu ona dokununca öfkesi dindi. Bunun üzerine Rûbîl: «Bana muhakkak Ya'kūb'un çocuklarından biri dokundu» dedi. Sonra Yûsuf'la savaşmayı aralarında istişare ettiler -ki onlar güç ve kuvvette eşi benzeri bulunmayan kimselerdi-. Yûsuf bunu hissedince Rûbîl'in üzerine yürüdü, yakasından tutup onu yere serdi. Yûsuf'un gücünden dehşete düşecekleri bir manzara görünce o vakit: «Ey Aziz...» dediler.
[يوسف: ٨٨] قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın kavli:
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٧٨ الى ٨٠]
[Yûsuf Suresi (12), Ayetler 78-80]
قالُوا يا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَباً شَيْخاً كَبِيراً فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٧٨) قالَ مَعاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلاَّ مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ إِنَّا إِذاً لَظالِمُونَ (٧٩) فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا قالَ كَبِيرُهُمْ أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَباكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ وَمِنْ قَبْلُ ما فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ (٨٠)
{ قالُوا يا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَباً شَيْخاً كَبِيراً فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٧٨) قالَ مَعاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلاَّ مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ إِنَّا إِذاً لَظالِمُونَ (٧٩) فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا قالَ كَبِيرُهُمْ أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَباكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ وَمِنْ قَبْلُ ما فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ (٨٠) } “Dediler ki: «Ey Aziz! Gerçekten onun çok yaşlı bir babası vardır; onun yerine birimizi al. Doğrusu biz seni iyilik edenlerden görüyoruz.» [Yûsuf] dedi ki: «Eşyamızı yanında bulduğumuz kimseden başkasını almaktan Allah'a sığınırız. Aksi takdirde biz muhakkak zalimlerden oluruz.» Ondan ümitlerini kesince, gizlice fısıldaşmak üzere bir kenara çekildiler. Büyükleri dedi ki: «Babanızın sizden Allah adına kesin bir söz aldığını ve daha önce Yûsuf konusunda işlediğiniz kusuru bilmediniz mi? Babam bana izin verinceye veya Allah hakkımda hükmedinceye kadar bu yerden asla ayrılmayacağım. O, hükmedenlerin en hayırlısıdır.»”
خاطبوه باسم الْعَزِيزُ إذ كان في تلك الخطة بعزل الأول أو موته- على ما روي في ذلك- وقولهم: فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ يحتمل أن يكون مجازا وهم يعلمون أنه لا يصح أخذ حر ليسترقّ بدل من أحكمت السنة رقه، وإنما هذا كما تقول لمن تكره فعله: اقتلني ولا تفعل كذا وكذا، وأنت لا تريد أن يقتلك، ولكنك تبالغ في استنزاله، وعلى هذا يتجه قول يوسف مَعاذَ اللَّهِ لأنه تعوذ من غير جائز، ويحتمل أن يكون قولهم فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ حقيقة، وبعيد عليهم- وهم أنبياء- أن يريدوا استرقاق حر، فلم يبق إلا أن يريدوا بذلك طريق الحمالة، أي خذ أحدنا حتى ينصرف إليك صاحبك، ومقصدهم بذلك أن يصل بنيامين إلى أبيه، ويعرف يعقوب جلية الأمر، فمنع يوسف ﵇ من ذلك، إذ الحمالة في الحدود ونحوها لمعنى إحضار المضمون فقط جائزة مع التراضي غير لازمة إذا أبى الطالب، وأما الحمالة في مثل ذلك- على أن يلزم الحميل ما كان يلزم المضمون من عقوبة- فلا يجوز ذلك إجماعا. وفي الواضحة:
Bu hususta rivayet edildiğine göre, önceki azizin azledilmesi yahut vefat etmesi sebebiyle o makamda bulunduğu için ona { الْعَزِيزُ } ismiyle hitap ettiler. Onların: { فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ } sözünün mecaz olması muhtemeldir; zira şeriatın köleliğini kesinleştirdiği kimsenin yerine hür birinin köle edinilmek üzere alınmasının caiz olmadığını biliyorlardı. Bu durum, sadece hoşlanmadığın bir fiili işleyen kimseye: «Beni öldür ama şunu şunu yapma» demene benzer ki sen onun seni öldürmesini istemezsin, bilakis onu bu fikirden vazgeçirmekte mübalağa edersin. Buna göre Yûsuf'un { مَعاذَ اللَّهِ } sözü yerini bulur; çünkü o, caiz olmayan bir şeyden Allah'a sığınmıştır. Onların { فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ } sözünün hakikat olması da muhtemeldir; ancak peygamber oldukları halde onların hür bir kimseyi köleleştirmeyi istemeleri uzak bir ihtimaldir. Bu durumda geriye sadece bununla kefalet yolunu kastetmiş olmaları kalır; yani «Arkadaşın sana dönünceye kadar birimizi rehin al» demektir. Bununla maksatları Bünyâmin'in babasına ulaşması ve Ya'kūb'un meselenin iç yüzünü öğrenmesidir. Ancak Yûsuf aleyhisselâm bunu menetti; zira hadlerde ve benzeri cezalarda sadece borçluyu hazır bulundurma manasındaki kefalet, rıza ile caiz olup alacaklı kabul etmediğinde bağlayıcı değildir. Borçluya gereken cezanın kefile yüklenmesi şeklindeki bir kefalet ise icma ile caiz değildir. el-Vâdıha'da şöyle denilmektedir:
إن الحمالة بالوجه فقط في جميع الحدود جائزة إلا في النفس.
Can/kısas dışındaki bütün hadlerde sadece şahsı hazır bulundurma (kefâlet bi'l-vech) caizdir.
وقولهم: إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ، يحتمل أن يريدوا وصفه بما رأوه من إحسانه في جميع أفعاله- معهم ومع غيرهم- ويحتمل أن يريدوا: إنا نرى لك إحسانا علينا في هذه اليد إن أسديتها إلينا- وهذا تأويل ابن إسحاق.
{ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } sözleriyle, onun hem kendilerine hem de başkalarına karşı bütün fiillerinde gördükleri ihsanı ile onu vasfetmeyi kastetmiş olmaları muhtemeldir; «Eğer bize bu iyiliği yaparsan, bize karşı bir ihsanın olduğunu kabul ederiz» anlamını kastetmiş olmaları da muhtemeldir ki bu İbn İshâk'ın tevilidir.
ومَعاذَ نصب على المصدر، ولا يجوز إظهار الفعل معه، والظلم في قوله: لَظالِمُونَ على حقيقته، إذ هو وضع الشيء في غير موضعه، وذكر الطبري أنه روي أن يوسف أيأسهم بلفظه هذا، قال لهم: إذا أتيتم أباكم فاقرأوا ﵇، وقولوا له: إن ملك مصر يدعو لك ألا تموت حتى ترى ولدك يوسف، ليعلم أن في أرض مصر صديقين مثله.
{ مَعاذَ } kelimesi mastar olarak mansubdur ve onunla birlikte fiilin açığa çıkarılması caiz değildir. { لَظالِمُونَ } kavlindeki zulüm ise hakiki anlamındadır; zira zulüm bir şeyi layık olduğu yerin dışına koymaktır. et-Taberî'nin zikrettiğine göre, Yûsuf'un şu sözüyle onları büsbütün ümitsizliğe düşürdüğü rivayet edilmiştir: «Babanıza vardığınızda ona selâm söyleyin [aleyhisselâm] ve deyin ki: Mısır meliki, Mısır topraklarında da kendisi gibi sıddîkların bulunduğunu bilmesi için, oğlun Yûsuf'u görmeden vefat etmeyesin diye sana dua ediyor.»
وقوله: فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ الآية، يقال: يئس واستيأس بمعنى واحد، كما يقال: سخر واستسخر، ومنه قوله تعالى: يَسْتَسْخِرُونَ [الصافات: ١٤] وكما يقال: عجب واستعجب، ومنه قول أوس بن حجر: [الطويل]
{ فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ } ayetine gelince; "sehire" (سخر) ve "isteshere" (استسخر) kelimelerinin aynı manada kullanılması gibi -ki Yüce Allah'ın { يَسْتَسْخِرُونَ } [es-Sâffât: 14] kavli bundandır- ve "acibe" (عجب) ile "iste'cebe" (استعجب) kelimelerinin aynı manada olması gibi -ki Evs b. Hacer'in şu sözü bundandır: [Tavîl]- "yeise" (يئس) ve "istey'ese" (استيأس) kelimeleri de aynı anlamda kullanılır:
ومستعجب مما يرى من أناتنا ... ولو زبنته الحرب لم يترمرم
Gördüğü vakar ve sabrımıza şaşıp duran nice kimseler vardır ki, savaş onları bir sıkıştırsaydı yerlerinden bile kıpırdayamazlardı.
ومنه نوك واستنوك- وعلى هذا يجيء قول الشاعر في بعض التأويلات: واستنوكت وللشباب نوك.
"Nevike" (نوك) ve "istenvyeke" (استنوك) kelimeleri de bu kabildendir; bazı tevillerde şairin şu sözü bu kullanıma dayanır: «Ahmaklaştın, oysa gençlikte ahmaklık zaten vardır.»
وهذه قراءة الجمهور، وقرأ ابن كثير: «استأيسوا» و «لا تأيسوا» و «لا يأيس» و «حتى إذا استأيس الرسل» أصله استأيسوا- استفعلوا- ومن أيس- على قلب الفعل من يئس إلى أيس، وليس هذا كجذب وجبذ بل هذان أصلان والأول قلب، دل على ذلك أن المصدر من يئس وأيس واحد، وهو اليأس، ولجذب وجبذ مصدران.
Bu, cumhurun kıraatidir. İbn Kesîr ise fiilin «yeise»den «eyise»ye kalp edilmesi (harf değişimi) kuralıyla, "esteftalû" (استفعلوا) vezninde «iste'yesû» (استأيسوا), «lâ te'yesû» (لا تأيسوا), «lâ ye'yesu» (لا يأيس) ve «hattâ izeste'yese'r-rusul» (حتى إذا استأيس الرسل) şeklinde okumuştur. Bu, "cezebe" (جذب) ile "cebeze" (جبذ) gibi değildir; zira bu ikisi iki ayrı asıldır, birincisi ise kalptir. Buna delil, "yeise" ve "eyise" kelimelerinin mastarının aynı olup her ikisinin de "ye's" (اليأس) gelmesidir; "cezebe" ve "cebeze" kelimelerinin ise iki ayrı mastarı vardır.
وقوله: خَلَصُوا نَجِيًّا معناه انفردوا عن غيرهم يناجي بعضهم بعضا، والنجي لفظ يوصف به من له نجوى واحدا أو جماعة أو مؤنثا أو مذكرا، فهو مثل عدو وعدل، وجمعه أنجية، قال لبيد:
{ خَلَصُوا نَجِيًّا } kavlinin manası, başkalarından ayrılarak birbirleriyle gizlice fısıldaşmalarıdır. "en-Neciyy" (النجي) lafzı, fısıldaşan/gizli konuşan kimseyi niteleyen bir kelimedir; tekil, çoğul, müennes veya müzekker için kullanılabilir. Bu bakımdan "adüvv" (düşman) ve "adl" (âdil) kelimeleri gibidir; çoğulu "enciyetün" (أنجية) gelir. Lebîd şöyle demiştir:
وشهدت أنجية الأفاقة عاليا ... كعبي وأرداف الملوك شهود
İfâka meclislerinde mertebem yücelmişken hazır bulundum; hükümdarların nedimleri de buna şahitti.
وكَبِيرُهُمْ قال مجاهد: هو شمعون لأنه كان كبيرهم رأيا وتدبيرا وعلما- وإن كان روبيل أسنهم- وقال قتادة: هو روبيل لأنه أسنهم، وهذا أظهر ورجحه الطبري. وقال السدي: معنى الآية: وقال كبيرهم في العلم، وذكرهم أخوهم الميثاق في قوله يعقوب لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ [يوسف: ٦٦] .
{ كَبِيرُهُمْ } ifadesi hakkında Mücâhid: «Görüş, tedbir ve ilim bakımından büyükleri olan Şem'ûn'dur; her ne kadar yaşça en büyükleri Rûbîl olsa da» demiştir. Katâde ise: «Yaşça en büyükleri olduğu için Rûbîl'dir» demiştir; bu görüş daha zahirdir ve et-Taberî de bunu tercih etmiştir. es-Süddî ise ayetin manasının «İlimce büyükleri olan dedi ki» şeklinde olduğunu ifade etmiştir. Kardeşleri onlara, Ya'kūb'un: { لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ } [Yûsuf: 66] sözündeki ahdi hatırlatmıştır.
وقوله: ما فَرَّطْتُمْ يصح أن تكون ما صلة في الكلام لا موضع لها من الإعراب. ويصح أن تكون في موضع رفع بالابتداء والخبر قوله: فِي يُوسُفَ- كذا قال أبو علي- ولا يجوز أن يكون قوله:
{ ما فَرَّطْتُمْ } kavlindeki { ما } edatının kelamda sıla (zâit) olup iraptan mahalli olmaması caizdir. Mübteda olarak ref mahallinde bulunması, haberinin ise { فِي يُوسُf } kavli olması da caizdir -Ebû Alî böyle demiştir-. Şunun olması ise caiz değildir:
مِنْ قَبْلُ متعلقا ب فَرَّطْتُمْ.
{ مِنْ قَبْلُ } ifadesinin { فَرَّطْتُمْ } fiiline taalluk etmesi [caiz değildir].
قال القاضي أبو محمد: وإنما تكون- على هذا- مصدرية، التقدير: من قبل تفريطكم في يوسف واقع أو مستقر، وبهذا المقدر يتعلق قوله: مِنْ قَبْلُ. ويصح أن يكون في موضع نصب عطفا، على أن التقدير: وتعلموا تفريطكم أو وتعلموا الذي فرطتم، فيصح- على هذا الوجه- أن يكون بمعنى الذي ويصح أن تكون مصدرية.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu durumda [mâ] masdariyye olur ve takdir şöyledir: «Daha önce Yûsuf hakkındaki kusurunuz vâkidir/sabittir.» { مِنْ قَبْلُ } ifadesi de bu takdir edilen kelimeye taalluk eder. Takdirin: «Kusurunuzu bildiniz» veya «İşlediğiniz kusuru bildiniz» şeklinde olmasına binaen atıf yoluyla nasb mahallinde olması da caizdir. Bu veche göre [mâ] edatının "ellezî" manasında ismi mevsul olması da masdariyye olması da caizdir.
وقوله تعالى: فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ أراد أرض القطر والموضع الذي ناله فيه المكروه المؤدي إلى سخط أبيه، والمقصد بهذا اللفظ التحريج على نفسه والتزام التضييق، كأنه سجن نفسه في ذلك القطر ليبلي عذرا.
Yüce Allah'ın: { فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ } kavliyle, babasının gazabına yol açan bu hoşnutsuzluğun başına geldiği o beldeyi ve mekânı kastetmiştir. Bu lafızla maksadı, mazeretini ortaya koyabilmek için kendini o ülkede hapsetmişçesine nefsine baskı yapmak ve darlık yüklemektir.
وقوله: أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي لفظ عام بجميع ما يمكن أن يرده من القدر كالموت أو النصرة وبلوغ الأمل وغير ذلك، وقال أبو صالح: أو يحكم الله لي بالسيف. ونصب يَحْكُمَ بالعطف على يَأْذَنَ، ويجوز أن تكون أَوْ في هذا الموضع بمعنى إلا أن، كما تقول: لألزمنك أو تقضيني حقي، فتنصب على هذا يَحْكُمَ ب أَوْ.
{ أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي } kavli, ölüm, zafer, arzusuna ulaşmak ve benzeri kaderden gelebilecek her şeyi kapsayan genel bir lafızdır. Ebû Sâlih: «Yahut Allah lehime kılıçla hükmedinceye kadar» demiştir. { يَحْكُمَ } fiilinin nasbı, { يَأْذَنَ } fiiline atıfla olmuştur. Tıpkı: «Bana hakkımı ödeyinceye kadar senden ayrılmayacağım» demen gibi, buradaki { أَوْ } edatının «illâ en» (meğerki/olmadıkça) manasında olması da caizdir; buna göre { يَحْكُمَ } fiili { أَوْ } edatı ile nasb edilmiş olur.
وروي أنهم لما وصلوا إلى يعقوب بكى وقال: يا بني ما تذهبون عني مرة إلا نقصتم: ذهبتم فنقصتم يوسف، ثم ذهبتم فنقصتم شمعون حيث ارتهن، ثم ذهبتم فنقصتم بنيامين وروبيل.
Rivayet edildiğine göre Ya'kūb'a vardıklarında Ya'kūb ağladı ve şöyle dedi: «Ey oğullarım! Benden her ayrıldığınızda muhakkak bir eksilme ile dönüyorsunuz: Gittiniz, Yûsuf'u eksilttiniz; sonra gittiniz, rehin kaldığında Şem'ûn'u eksilttiniz; sonra gittiniz, Bünyâmin ve Rûbîl'i eksilttiniz.»
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın kavli:
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٨١ الى ٨٣]
[Yûsuf Suresi (12), Ayetler 81-83]
ارْجِعُوا إِلى أَبِيكُمْ فَقُولُوا يا أَبانا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ وَما شَهِدْنا إِلاَّ بِما عَلِمْنا وَما كُنَّا لِلْغَيْبِ حافِظِينَ (٨١) وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيها وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنا فِيها وَإِنَّا لَصادِقُونَ (٨٢) قالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِيلٌ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٨٣)
{ ارْجِعُوا إِلى أَبِيكُمْ فَقُولُوا يا أَبانا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ وَما شَهِدْنا إِلاَّ بِما عَلِمْنا وَما كُنَّا لِلْغَيْبِ حافِظِينَ (٨١) وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيها وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنا فِيها وَإِنَّا لَصادِقُونَ (٨٢) قالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِيلٌ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٨٣) } “Babanıza dönün ve deyin ki: «Ey babamız! Şüphesiz oğlun hırsızlık etti. Biz ancak bildiğimize şahitlik ettik; gaybın bekçileri de değildik. Bulunduğumuz şehre ve aralarında geldiğimiz kervana sor. Biz kesinlikle doğru söyleyenleriz.» [Ya'kūb] dedi ki: «Hayır! Nefisleriniz sizi [kötü] bir işe sürüklemiş. Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır. Umulur ki Allah onların hepsini bana getirir. Şüphesiz O, her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.»”
الأمر بالرجوع قيل: هو من قول كبيرهم، وقيل: بل هو من قول يوسف لهم، والأول أظهر.
Dönme emrinin büyüklerinin sözü olduğu söylenmiştir; Yûsuf'un onlara sözü olduğu da söylenmiştir; ancak birincisi daha zahirdir.
وقرأ الجمهور «سرق» على تحقيق السرقة على بنيامين، بحسب ظاهر الأمر. وقرأ ابن عباس وأبو رزين «سرّق» بضم السين وكسر الراء وتشديدها، وكأن هذه القراءة فيها لهم تحر، ولم يقطعوا عليه بسرقة، وإنما أرادوا جعل سارقا بما ظهر من الحال- ورويت هذه القراءة عن الكسائي- وقرأ الضحاك: «إن ابنك سارق» بالألف وتنوين القاف، ثم تحروا بعد- على القراءتين- في قولهم وَما شَهِدْنا إِلَّا بِما عَلِمْنا أي وقولنا لك: إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ إنما هي شهادة عندك بما علمناه من ظاهر ما جرى، والعلم في الغيب إلى الله، ليس في ذلك حفظنا، هذا قول ابن إسحاق، وقال ابن زيد: قولهم: ما شَهِدْنا إِلَّا بِما عَلِمْنا أرادوا به:
Cumhur, olayın zahirine göre hırsızlığı Bünyâmin hakkında kesinleştirerek «سرق» (çaldı) şeklinde okumuştur. İbn Abbâs ve Ebû Rezîn ise sîn'in zammesi, râ'nın kesresi ve şeddesiyle «سرّق» şeklinde okumuştur. Sanki bu kıraatte onlar için bir ihtiyat vardır; onun hırsızlık yaptığını kesin bir dille iddia etmemişler, sadece ortaya çıkan durum sebebiyle hırsız durumuna düşürüldüğünü kastetmişlerdir. Bu kıraat el-Kisâî'den de rivayet edilmiştir. ed-Dahhâk ise elif ile ve kaf'ın tenviniyle «إن ابنك سارق» şeklinde okumuştur. Sonra her iki kıraate göre de: { وَما شَهِدْنا إِلَّا بِما عَلِمْنا } sözleriyle ihtiyatlı davranmışlardır; yani sana yönelik: { إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ } sözümüz, cereyan eden olayın zahirinden bildiğimiz kadarıyla senin yanındaki bir şahitlikten ibarettir; gaybın bilgisi ise Allah'a aittir, bunu korumak/bilmek bizim elimizde değildir. Bu, İbn İshâk'ın görüşüdür. İbn Zeyd ise onların: { ما شَهِدْنا إِلَّا بِما عَلِمْنا } sözüyle şunu kastettiklerini söylemiştir:
وما شهدنا عند يوسف بأن السارق يسترقّ في شرعك إلا بما علمنا من ذلك، وَما كُنَّا لِلْغَيْبِ حافِظِينَ أن السرقة تخرج من رحل أحدنا، بل حسبنا أن ذلك لا يكون البتة، فشهدنا عنده حين سألنا بعلمنا.
«Biz Yûsuf'un yanında senin şeriatında hırsızın köle edinileceğine ancak bundan bildiğimiz kadarıyla şahitlik ettik. Çalınan malın birimizin yükünden çıkacağı gaybını ise koruyacak/bilecek değildik; bilakis bunun asla vuku bulmayacağını sanıyorduk. Bize sorduğunda onun yanında bilgimiz doğrultusunda şahitlik ettik.»
وقرأ الحسن «وما شهدنا عليه إلا بما علمنا» بزيادة «عليه» .
el-Hasan «aleyhi» ilavesiyle «وما شهدنا عليه إلا بما علمنا» şeklinde okumuştur.
ويحتمل قوله: وَما كُنَّا لِلْغَيْبِ حافِظِينَ أي حين واثقناك، إنما قصدنا ألا يقع منا نحن في جهته شيء يكرهه، ولم نعلم الغيب في أنه سيأتي هو بما يوجب رقه.
{ وَما كُنَّا لِلْغَيْبِ حافِظِينَ } kavlinin şu anlama gelmesi de muhtemeldir: «Sana kesin söz verdiğimiz zaman, sadece bizim tarafımızdan onun hakkında hoşlanmayacağı bir durumun sadır olmamasını kastetmiştik; onun köle edilmesini gerektirecek bir şeyi bizzat yapacağı gaybını ise bilemezdik.»
وروي أن معنى قولهم: لِلْغَيْبِ أي الليل، والغيب: الليل- بلغة حمير- فكأنهم قالوا: وما شهدنا
Onların { لِلْغَيْبِ } sözünün manasının «gece» olduğu rivayet edilmiştir; zira Himyer lügatinde gayb, gece demektir. Sanki şöyle demişlerdir: «Biz senin yanında
عندك إلا بما علمناه من ظاهر حاله، وما كنا بالليل حافظين لما يقع من سرقته هو أو التدليس عليه. ثم استشهدوا بأهل القرية التي كانوا فيها- وهي مصر، قاله ابن عباس وغيره، وهذا مجاز، والمراد أهلها، وكذلك قوله: وَالْعِيرَ، هذا قول الجمهور، وهو الصحيح، وحكى أبو المعالي في التلخيص عن بعض المتكلمين أنه قال: هذا من الحذف وليس من المجاز، قال: وإنما المجاز لفظة تستعار لغير ما هي له.
ancak onun zahirî durumundan bildiğimize şahitlik ettik; onun çalması yahut kendisine hile yapılması şeklinde geceleyin cereyan eden şeyleri koruyup bilecek değildik.» Daha sonra içinde bulundukları şehir halkını -ki İbn Abbâs ve başkalarının dediğine göre burası Mısır'dır- şahit gösterdiler. Bu mecazdır, kastedilen ise oranın halkıdır. Aynı şekilde { وَالْعِيرَ } kavli de böyledir. Bu, cumhurun görüşü olup sahih olan da budur. Ebü'l-Meâlî et-Telhîs'te bazı kelamcılardan şöyle dediğini nakletmiştir: Bu hazif türündendir, mecazdan değildir; çünkü mecaz, konulduğu anlamın dışında eğreti olarak kullanılan bir lafızdır.
قال القاضي أبو محمد: وحذف المضاف هو عين المجاز وعظمه- هذا مذهب سيبويه وغيره من أهل النظر- وليس كل حذف مجازا، ورجح أبو المعالي- في هذه الآية- أنه مجاز، وحكى أنه قول الجمهور أو نحو هذا.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Muzafın hazfi bizzat mecazın kendisi ve en büyüğüdür -Sîbeveyh ve diğer usul ehlinin benimsediği görüş budur-. Her hazif mecaz değildir; ancak Ebü'l-Meâlî bu ayette bunun mecaz olduğunu tercih etmiş ve bunun cumhurun görüşü veya buna benzer bir görüş olduğunu nakletmiştir.
وقالت فرقة: بل أحالوه على سؤال الجمادات والبهائم حقيقة، ومن حيث هو نبي فلا يبعد أن تخبره بالحقيقة.
Bir grup ise: «Aksine onlar meseleyi hakikaten cansız varlıklara ve hayvanlara sormaya havale etmişlerdir; peygamber olması hasebiyle onların kendisine gerçeği haber vermesi uzak bir ihtimal değildir» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا وإن جوز فبعيد، والأول أقوى، وهنا كلام مقدر يقتضيه الظاهر، تقديره: فلما قالوا هذه المقالة لأبيهم قال: بَلْ سَوَّلَتْ، وهذا على أن يتصل كلام كبيرهم إلى هنا، ومن يرى أن كلام كبيرهم تم في قوله: إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ، فإنه يجعل الكلام هنالك تقديره: فلما رجعوا قالوا: إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ الآية. والظاهر أن قوله: بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً. إنما هو ظن سيء بهم، كما كان في قصة يوسف قبل، فاتفق أن صدق ظنه هناك، ولم يتحقق هنا، وسَوَّلَتْ معناه: زينت وخيلت وجعلته سولا، والسول ما يتمناه الإنسان ويحرص عليه.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu caiz görülse bile uzak bir ihtimaldir; birinci görüş daha kuvvetlidir. Burada lafzın zahirinin gerektirdiği takdirî bir kelam vardır; takdiri şöyledir: «Bu sözü babalarına söylediklerinde babaları: { بَلْ سَوَّلَتْ } dedi.» Bu durum, büyüklerinin sözünün buraya kadar bitişik kabul edilmesine göredir. Büyüklerinin sözünün { إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ } kavlinde bittiğini kabul eden kimse ise oradaki kelamı: «Döndüklerinde: { إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ } dediler» şeklinde takdir eder. Zahir olan şudur ki Ya'kūb'un: { بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً } kavli, daha önce Yûsuf kıssasında olduğu gibi onlar hakkındaki kötü bir zandan ibarettir. Tesadüfen orada zannı doğru çıkmış, burada ise gerçekleşmemiştir. { سَوَّلَتْ } kelimesinin manası: Süsledi, hayal ettirdi ve onu bir arzu kıldı demektir. "Sevl" (السول), insanın temenni ettiği ve elde etmeye hırs gösterdiği şeydir.
وقوله: فَصَبْرٌ جَمِيلٌ إما ابتداء وخبره أمثل أو أولى، وحسن الابتداء بالنكرة من حيث وصفت.
{ فَصَبْرٌ جَمِيلٌ } kavli ya mübtedadır ve haberi «daha uygundur» veya «daha evladır» şeklindedir; nekrenin mübteda olması sıfat alması sebebiyle uygun olmuştur.
وإما خبر ابتداء تقديره، فأمري أو شأني، أو صبري صبر جميل وهذا أليق بالنكرة أن تكون خبرا، ومعنى وصفه بالجمال: أنه ليس فيه شكوى إلى بشر ولا ضجر بقضاء الله تعالى. ثم ترجى ﵇ من الله أن يجبرهم عليه وهم يوسف وبنيامين وروبيل الذي لم يبرح الأرض، ورجاؤه هذا من جهات:
Ya da takdiri «Benim işim/durumum yahut sabrım güzel bir sabırdır» şeklinde olan bir mübtedanın haberidir ki nekrenin haber olması daha uygundur. Sabrın güzel (cemîl) olarak vasfedilmesinin manası: Onda bir beşere şikâyet ve Yüce Allah'ın kazasına karşı bir bıkkınlık/tatsızlık bulunmamasıdır. Sonra Ya'kūb aleyhisselâm Allah'ın onları -yani Yûsuf'u, Bünyâmin'i ve o yerden ayrılmayan Rûbîl'i- kendisine bağışlayıp kavuşturmasını umdu. Onun bu umudu birkaç yöndendir:
إحداها: الرؤيا التي رأى يوسف فكان يعقوب ينتظرها.
Birincisi: Yûsuf'un gördüğü ve Ya'kūb'un tahakkukunu beklediği rüyadır.
والثانية: حسن ظنه بالله تعالى في كل حال.
İkincisi: Her halükârda Yüce Allah hakkında beslediği hüsnüzandır.
والثالثة: ما أخبروه به عن ملك مصر أنه يدعو له برؤية ابنه فوقع له- من هنا- تحسس ورجاء.
Üçüncüsü: Mısır melikinin kendisine oğlunu görmesi için dua ettiğini haber vermeleridir ki bundan ötürü içinde bir his ve umut doğmuştur.
والوصف «بالعلم والإحكام» لائق بما يرجوه من لقاء بنيه، وفيها تسليم لحكمة الله تعالى في جميع ما جرى عليه.
Allah'ın «el-Alîm ve el-Hakîm» (ilim ve hikmet sahibi) olarak nitelenmesi, oğullarıyla kavuşma umuduna uygundur ve bunda başına gelen her şeyde Yüce Allah'ın hikmetine bir teslimiyet vardır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın kavli:
[سورة يوسف (١٢) : الآيات ٨٤ الى ٨٦]
[Yûsuf Suresi (12), Ayetler 84-86]
وَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يا أَسَفى عَلى يُوسُفَ وَابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ (٨٤) قالُوا تَاللَّهِ تَفْتَؤُا تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهالِكِينَ (٨٥) قالَ إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ (٨٦)
{ وَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يا أَسَفى عَلى يُوسُفَ وَابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ (٨٤) قالُوا تَاللَّهِ تَفْتَؤُا تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهالِكِينَ (٨٥) قالَ إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ (٨٦) } “Onlardan yüz çevirdi ve: «Vah Yûsuf'a vah!» dedi; üzüntüden gözlerine ak düştü, artık o kederini içine gömmüş bir haldeydi. Dediler ki: «Allah'a yemin ederiz ki, eriyip bitinceye yahut helak olanlardan oluncaya kadar Yûsuf'u anmaktan vazgeçmeyeceksin.» Dedi ki: «Ben kederimi ve hüznümü ancak Allah'a arz ederim. Allah katından sizin bilmediğiniz şeyleri de bilirim.»”