Binûn

Bakara Suresi — 13. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقوله تعالى: فَهِيَ كَالْحِجارَةِ الآية، الكاف في موضع رفع خبر ل «هي» ، تقديره: فهي مثل الحجارة أَوْ أَشَدُّ مرتفع بالعطف على الكاف، أَوْ على خبر ابتداء بتقدير تكرار هي، وقَسْوَةً نصب على التمييز، والعرف في أَوْ أنها للشك، وذلك لا يصح في هذه الآية، واختلف في معنى أَوْ هنا، فقالت طائفة: هي بمعنى الواو، كما قال تعالى: آثِماً أَوْ كَفُوراً [الإنسان: ٢٤] أي وكفورا، وكما قال الشاعر [جرير] : [البسيط]

Allah Teâlâ'nın: { فَهِيَ كَالْحِجارَةِ } “artık onlar taş gibidir” ayetinde yer alan “kâf” harfi, “hiye” (هِيَ) zamirinin merfû haberidir; takdiri: “Fehiye mislü'l-hicârah” (artık onlar taş gibidir) şeklindedir. { أَوْ أَشَدُّ } ifadesi ise “kâf” harfine atfedilerek merfû kılınmıştır yahut “hiye” zamirinin tekrarlandığı takdir edilerek yeni bir cümlenin haberi olarak merfûdur. { قَسْوَةً } kelimesi temyiz olarak mansubdur. Dil kurallarında “ev” (أَوْ) edatının asıl anlamı şüphe içindir; fakat bu ayette bu [anlam] geçerli olamaz. Buradaki “ev” edatının anlamı hususunda ihtilaf edilmiştir: Bir grup, Allah Teâlâ'nın: { آثِماً أَوْ كَفُوراً } “günahkâra yahut nanköre” [İnsân: 24] yani “ve nanköre” buyruğunda olduğu gibi ve şair Cerîr'in şu beytinde olduğu gibi “vav” (وَ) anlamında olduğunu söylemiştir: [Basît]

نال الخلافة أو كانت له قدرا ... كما أتى ربّه موسى على قدر

Hilafeti elde etti veya/ve o kendisi için bir kaderdi... Tıpkı Mûsâ'nın Rabbine bir kader üzere gelmesi gibi.

أي وكانت له. وقالت طائفة هي بمعنى بل، كقوله تعالى: إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ [الصافات: ١٤٧] المعنى بل يزيدون، وقالت طائفة: معناها التخيير، أي: شبهوها بالحجارة تصيبوا، أو بأشد من الحجارة تصيبوا، وقالت فرقة: هي على بابها في الشك. ومعناه: عندكم أيها المخاطبون وفي نظركم، أن لو شاهدتم قسوتها لشككتم أهي كالحجارة أو أشد من الحجارة. وقالت فرقة: هي على جهة الإبهام على المخاطب، ومنه قول أبي الأسود الدؤلي:

Yani: “Ve o kendisi için [bir kaderdi]” demektir. Bir grup ise, Allah Teâlâ'nın: { إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ } “yüz bin veya daha fazla kişiye” [Sâffât: 147] ayetinde olduğu gibi “bel” (بَلْ / bilakis) anlamında olduğunu söylemiştir; yani “bilakis daha da fazladırlar” demektir. Bir grup, bunun tahyîr (seçim hakkı) anlamında olduğunu söylemiştir; yani: “Onları taşa benzetirseniz isabet edersiniz, taştan daha katı bir şeye benzetirseniz yine isabet edersiniz.” Bir fırka ise [buradaki 'ev' edatının] asıl kuralı üzere şüphe bildirdiğini söylemiştir. Bunun manası şudur: Ey muhataplar, sizin açınızdan ve sizin nazarınızda, şayet onların katılığına şahit olsaydınız, taş gibi mi yoksa taştan daha mı katı olduğu hususunda şüpheye düşerdiniz. Bir diğer fırka da muhatabı müphemlik içinde bırakma (ibhâm) kastı taşıdığını söylemiştir; Ebu'l-Esved ed-Düelî'nin şu sözü de bu kabildendir:

أحب محمّدا حبا شديدا ... وعباسا وحمزة أو عليّا

Muhammed'i çok şiddetli bir sevgiyle severim... Abbâs'ı, Hamza'yı veya Ali'yi de.

ولم يشك أبو الأسود، وإنما قصد الإبهام على السامع، وقد عورض أبو الأسود في هذا، فاحتجّ بقول الله تعالى: وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ [سبأ: ٢٤] ، وهذه الآية مفارقة لبيت أبي الأسود، ولا يتم معنى الآية إلا ب «أو» ، وقالت فرقة: إنما أراد الله تعالى أن فيهم من قلبه كالحجر، وفيهم من قلبه أشد من الحجر، فالمعنى فهي فرقتان كالحجارة أو أشد، ومثل هذا قولك: أطعمتك الحلو أو الحامض، تريد أنه لم يخرج ما أطعمته عن هذين، وقالت فرقة: إنما أراد ﷿ أنها كانت كالحجارة

Ebu'l-Esved burada şüphe etmemiş, sadece dinleyene müphemlik bırakmayı kastetmiştir. Bu hususta Ebu'l-Esved'e itiraz edilmiş ve o da Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Gerçekten ya biz yahut siz doğru yol üzerindeyiz veya apaçık bir sapıklık içindeyiz” [Sebe: 24] buyruğunu delil getirmiştir. Oysa bu ayet Ebu'l-Esved'in beytinden farklıdır ve ayetin anlamı ancak “ev” edatıyla tamam olur. Bir fırka ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ onların içinde kalbi taş gibi olanların da taştan daha katı olanların da bulunduğunu kastetmiştir; yani mana şudur: “Onlar, [kalpleri] taş gibi olanlar ve daha katı olanlar şeklinde iki fırkadır.” Bu durum tıpkı senin, yedirdiğin şeyin bu ikisinin dışına çıkmadığını kast ederek: “Sana tatlı veya ekşi yedirdim” demene benzer. Bir fırka da şöyle demiştir: Aziz ve Celil olan [Allah], onların kalplerinin taş gibi olduğunu kastetmiştir;

يترجى لها الرجوع والإنابة، كما تتفجر الأنهار ويخرج الماء من الحجارة، ثم زادت قلوبهم بعد ذلك قسوة بأن صارت في حد من لا ترجى إنابته، فصارت أشد من الحجارة، فلم تخل أن كانت كالحجارة طورا أو أشد طورا، وقرأ أبو حيوة: «قساوة» ، والمعنى واحد.

Tıpkı taşlardan nehirlerin fışkırması ve suların çıkması gibi, onların [da] hakka dönmesi ve yönelmesi ümit ediliyordu; sonra kalpleri bundan sonra daha da katılaşarak yönelmesi ümit edilmeyen kimselerin derecesine vardı ve taştan daha katı oldu. Dolayısıyla kalpleri bir dönem taş gibi, bir dönem de [ondan] daha katı olmaktan hali kalmamıştır. Ebû Hayve bu kelimeyi “kasâveh” (قساوة) şeklinde okumuştur; mana birdir.

وقوله تعالى: وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ الآية، معذرة للحجارة وتفضيل لها على قلوبهم في معنى قلة القسوة، وقال قتادة: عذر الله تعالى الحجارة ولم يعذر شقيّ بني آدم، وقرأ قتادة: «وإن» مخففة من الثقيلة، وكذلك في الثانية والثالثة، وفرق بينها وبين النافية لام التأكيد، في لَما، وما في موضع نصب اسم ل إِنَّ، ودخلت اللام على اسم إِنَّ لمّا حال بينهما المجرور، ولو اتصل الاسم ب إِنَّ لم يصح دخول اللام لثقل اجتماع تأكيدين، وقرأ مالك بن دينار: «ينفجر» بالنون وياء من تحت قبلها وكسر الجيم، ووحد الضمير في مِنْهُ حملا على لفظ «ما» ، وقرأ أبي بن كعب والضحاك «منها الأنهار» ، حملا على الحجارة، والْأَنْهارُ جمع نهر وهو ما كثر ماؤه جريا من الأخاديد، وقرأ طلحة بن مصرف: «لمّا» بتشديد الميم في الموضعين، وهي قراءة غير متجهة، ويَشَّقَّقُ أصله يتشقق أدغمت التاء في الشين، وهذه عبارة عن العيون التي لم تعظم حتى تكون أنهارا، أو عن الحجارة التي تشقق وإن لم يجر ماء منسفح، وقرأ ابن مصرف ينشقق بالنون، وقيل في هبوط الحجارة تفيؤ ظلالها، وقيل المراد: الجبل الذي جعله الله دكا، وقيل: إن الله تعالى يخلق في بعض الأحجار خشية وحياة يهبطها من علو تواضعا، ونظير هذه الحياة حياة الحجر المسلم على النبي ﷺ، وحياة الجذع الذي أنّ لفقد النبي ﷺ، وقيل لفظة الهبوط مجاز لما كانت الحجارة يعتبر بخلقها ويخشع بعض مناظرها، أضيف تواضع الناظر إليها، كما قالت العرب: ناقة تاجرة أي: تبعث من يراها على شرائها، وقال مجاهد: ما تردى حجر من رأس جبل ولا تفجر نهر من حجر ولا خرج ماء منه إلا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ، نزل بذلك القرآن، وقال مثله ابن جريج، وحكى الطبري عن فرقة أن الخشية للحجارة مستعارة كما استعيرت الإرادة للجدار في قوله تعالى يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ [الكهف: ٧٧] ، وكما قال زيد الخيل: [الطويل]

Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ } “Çünkü taşlardan öylesi vardır ki...” ayeti, taşlar için bir mazeret beyanı ve katılıklarının azlığı bakımından onların kalplerine üstün tutulmasıdır. Katâde şöyle demiştir: “Allah Teâlâ taşları mazur görmüş, fakat âdemoğlunun bedbahtını mazur görmemiştir.” Katâde bu kelimeyi, ikincisinde ve üçüncüsünde de olduğu gibi, şeddeli “inne”den hafifletilmiş olarak “ve in” (وَإِنْ) şeklinde okumuştur. Bunun ile olumsuzluk edatı (nâfiye) olan “in” arasındaki fark, { لَما } ifadesindeki tekid lamı ile ayrılmıştır. Buradaki “mâ” (ما), “inne”nin mansub ismi konumundadır. “İnne” ile ismi arasına car-mecrur girdiği için tekid lamı “inne”nin isminin başına gelmiştir; şayet isim doğrudan “inne”ye bitişseydi, iki tekidin bir araya gelmesinin ağırlığından ötürü lamın girmesi caiz olmazdı. Mâlik b. Dînâr, öncesinde alttan iki noktalı “yâ” ve “cîm” harfinin kesresiyle “yenfeziru” (ينفجر) şeklinde okumuştur. { مِنْهُ } ifadesindeki zamir, “mâ” (ما) lafzına hamledilerek tekil getirilmiştir. Übey b. Ka'b ve Dahhâk ise taşlara hamlederek “minhe'l-enhâr” (منها الأنهار) şeklinde okumuşlardır. { الْأَنْهارُ } kelimesi “nehr”in çoğuludur; o da yarıklardan bolca akıp giden sudur. Talha b. Musarrif her iki yerde de mim harfini şeddeli olarak “lemmâ” (لمّا) şeklinde okumuştur ki bu tutarlı olmayan bir kıraattir. { يَشَّقَّقُ } kelimesinin aslı “yeteşakkaku” (يتشقق) olup “tâ” harfi “şîn” harfine idgam edilmiştir. Bu, nehir olacak kadar büyümeyen pınarları veya akıp giden bir su çıkmasa bile yarılan taşları ifade eder. İbn Musarrif “nûn” ile “yenşakkaku” (ينشقق) şeklinde okumuştur. Taşların yuvarlanıp düşmesi (hubût) hususunda, gölgelerinin dönmesi olduğu söylenmiştir. Maksadın Allah'ın yerle bir ettiği dağ olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın bazı taşlarda bir korku ve hayat yarattığı, bu sayede onların tevazu göstererek yükseklerden aşağı yuvarlandığı da söylenmiştir. Bu hayatın benzeri, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e selam veren taşın hayatı ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ayrılığı sebebiyle inleyen hurma kütüğünün hayatıdır. Yuvarlanıp düşme (hubût) lafzının mecaz olduğu da söylenmiştir; zira taşların yaratılışından ibret alındığı ve bazı manzaraları karşısında huşu duyulduğu için, ona bakan kimsenin tevazusu taşlara nispet edilmiştir; nitekim Arapların: “Tâcir deve” deyip onu gören kimseyi kendisini satın almaya sevk ettiğini kastetmeleri gibi. Mücâhid şöyle demiştir: “Hiçbir taş dağın başından yuvarlanmaz, hiçbir taştan nehir fışkırmaz ve ondan hiçbir su çıkmaz ki bu mutlaka { مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ } Allah korkusundan olmasın; Kur'an bu şekilde inmiştir.” İbn Cüreyc de benzerini söylemiştir. Taberî bir fırkadan, Allah Teâlâ'nın: { يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ } “yıkılmak üzere olan [bir duvar]” [Kehf: 77] buyruğunda irade kelimesinin duvar için istiare yoluyla kullanıldığı gibi, taşlar için de korkunun (haşyet) istiare yoluyla kullanıldığını ve Zeydü'l-Hayl'in şu beytinde olduğu gibi olduğunu nakletmiştir: [Tavîl]

بجمع تضل البلق في حجراته ... ترى الأكم فيه سجدا للحوافر

Öyle bir toplulukla ki etrafında alaca atlar şaşırıp kalır... Orada tepelerin toynaklara secde ettiğini görürsün.

وكما قال جرير: والجبال الخشع، أي من رأى الحجر هابطا تخيل فيه الخشية.

Ve Cerîr'in: “Ve huşu duyan dağlar” demesi gibi; yani taşı aşağı yuvarlanırken gören kimse onda huşu ve korku hayal eder.

قال القاضي أبو محمد ﵀: وهذا قول ضعيف: لأن براعة معنى الآية تختل به، بل القوي أن الله تعالى يخلق للحجارة قدرا ما من الإدراك تقع به الخشية والحركة، وبِغافِلٍ في موضع نصب خبر مَا، لأنها الحجازية، يقوي ذلك دخول الباء في الخبر، وإن كانت الباء قد تجيء شاذة مع التميمية، وقرأ ابن كثير «يعملون» بالياء، والمخاطبة على هذا لمحمد ﷺ.

Kadı Ebû Muhammed rahimehullâh der ki: Bu zayıf bir görüştür; zira ayetin anlamındaki üstün incelik ve belağat bununla bozulur. Doğru ve kuvvetli olan şudur ki, Allah Teâlâ taşlar için kendisiyle korku ve hareketin meydana geldiği bir miktar idrak yaratır. { بِغافِلٍ } kelimesi Hicaz lehçesindeki “mâ” (مَا) edatının mansub haberi konumundadır; habere “bâ” harf-i cerinin dahil olması da bunu güçlendirir; gerçi “bâ” harfi Temîm lehçesinde de şâz olarak gelebilmektedir. İbn Kesîr “ya'melûn” (يعملون) kelimesini “yâ” ile okumuştur; buna göre hitap Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'edir.

وقوله تعالى: أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ الآية، الخطاب للمؤمنين من أصحاب محمد ﷺ، وذلك أن الأنصار كان لهم حرص على إسلام اليهود للحلف والجوار الذي كان بينهم، ومعنى هذا الخطاب: التقرير على أمر فيه بعد، إذ قد سلفت لأسلاف هؤلاء اليهود أفاعيل سوء، وهؤلاء على ذلك السنن، والفريق اسم جمع لا واحد له من لفظه كالحزب، وقال مجاهد والسدي: عني بالفريق هنا الأحبار

Allah Teâlâ'nın: { أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ } “Şimdi siz onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz?...” ayetinde hitap, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından olan müminleredir. Çünkü Ensâr'ın, aralarındaki antlaşma ve komşuluk sebebiyle Yahudilerin Müslüman olmasına karşı büyük bir arzusu vardı. Bu hitabın manası, gerçekleşmesi uzak bir meseleyi ortaya koyup vurgulamaktır; zira bu Yahudilerin atalarından da kötü fiiller sâdır olmuştu ve bunlar da aynı yol üzeredir. “Ferîk” (فريق), “hizb” kelimesi gibi kendi lafzından tekili olmayan bir topluluk ismidir (ism-i cem). Mücâhid ve es-Süddî şöyle demiştir: “Buradaki gruptan (ferîk) maksat hahamlardır (ahbâr);

الذين حرفوا التوراة في صفة محمد ﷺ، وقيل المراد كل من حرف في التوراة شيئا حكما أو غيره كفعلهم في آية الرجم ونحوها، وقال ابن إسحاق والربيع: عني السبعون الذين سمعوا مع موسى ﷺ ثم بدلوا بعد ذلك.

Onlar, Tevrat'ta Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfına dair olan kısımları tahrif etmişlerdir.” Maksadın, recim ayeti ve benzerlerinde yaptıkları gibi, Tevrat'ta hüküm veya başka bir şeyi tahrif eden herkes olduğu da söylenmiştir. İbn İshâk ve er-Rebî' ise şöyle demiştir: “Mûsâ sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte [kelâmı] işiten, sonra da onu değiştiren yetmiş kişi kastedilmiştir.”

قال القاضي أبو محمد ﵀: وفي هذا القول ضعف، ومن قال إن السبعين سمعوا ما سمع موسى فقد أخطأ وأذهب فضيلة موسى ﵇ واختصاصه بالتكليم، وقرأ الأعمش: «كلم الله» ، وتحريف الشيء إحالته من حال إلى حال، وذهب ابن عباس ﵁ إلى أن تحريفهم وتبديلهم إنما هو بالتأويل ولفظ التوراة باق، وذهب جماعة من العلماء إلى أنهم بدلوا ألفاظا من تلقائهم وأن ذلك ممكن في التوراة لأنهم استحفظوها، وغير ممكن في القرآن لأن الله تعالى ضمن حفظه.

Kadı Ebû Muhammed rahimehullâh der ki: Bu görüşte bir zayıflık vardır; yetmiş kişinin Mûsâ'nın işittiği şeyi işittiğini söyleyen kimse hata etmiş ve Mûsâ aleyhisselâm'ın faziletini ve [Allah ile] vasıtasız konuşma (teklîm) hususiyetini ortadan kaldırmış olur. A'meş “kellama'llâhu” (كلم الله) şeklinde okumuştur. Bir şeyin tahrif edilmesi, onun bir halden başka bir hale dönüştürülmesidir. İbn Abbâs radıyallâhu anh, onların tahrif ve tebdillerinin yalnızca yorum (tevil) yoluyla olduğu ve Tevrat'ın lafzının baki kaldığı görüşüne varmıştır. Bir grup âlim ise onların kendiliklerinden lafızları değiştirdikleri ve bunun Tevrat için mümkün olduğu —çünkü onun korunması kendilerine bırakılmıştı—, fakat Kur'an için mümkün olmadığı —çünkü Allah Teâlâ onun korunmasını bizzat garanti etmiştir— görüşüne varmıştır.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu buyruğu:

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٧٦ الى ٧٨]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 76-78]

وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلا بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ قالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٧٦) أَوَلا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ (٧٧) وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلاَّ أَمانِيَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَظُنُّونَ (٧٨)

«İman edenlerle karşılaştıklarında “İman ettik” derler. Birbirleriyle baş başa kaldıklarında ise: “Rabbinizin huzurunda aleyhinize delil olarak kullansınlar diye mi Allah'ın size açıkladığı şeyi onlara anlatıyorsunuz? Hiç aklınızı kullanmıyor musunuz?” derler. (76) Onlar bilmezler mi ki, Allah onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir? (77) Onlardan bir kısmı da ümmîlerdir; Kitab'ı bilmezler, ancak birtakım kuruntular bilirler ve onlar sadece zanda bulunurlar. (78)»

المعنى: وهم أيضا إذا لقوا يفعلون هذا، فكيف يطمع في إيمانهم؟ ويحتمل أن يكون هذا الكلام مستأنفا مقطوعا من معنى الطمع، فيه كشف سرائرهم.

Mana şudur: Onlar aynı zamanda [müminlerle] karşılaştıklarında böyle yapmaktadırlar; öyleyse onların iman etmeleri nasıl umulabilir? Bu ifadenin, umma (tame') manasından bağımsız yeni bir başlangıç cümlesi (müste'nefe) olması ve içlerinde gizledikleri sırları ifşa etmesi de muhtemeldir.

وورد في التفسير أن النبي ﷺ قال: «لا يدخلن علينا قصبة المدينة إلا مؤمن» ، فقال كعب بن الأشرف ووهب بن يهوذا وأشباههما: اذهبوا وتحسسوا أخبار من آمن بمحمد وقولوا لهم آمنا واكفروا إذا رجعتم، فنزلت هذه الآية فيهم، وقال ابن عباس: نزلت في منافقين من اليهود، وروي عنه أيضا أنها نزلت في قوم من اليهود قالوا لبعض المؤمنين نحن نؤمن أنه نبي ولكن ليس إلينا، وإنما هو إليكم خاصة، فلما خلوا قال بعضهم: لم تقرون بنبوته وقد كنا قبل نستفتح به؟ فهذا هو الذي فتح الله عليهم من علمه، وأصل خَلا «خلو» تحركت الواو وانفتح ما قبلها فانقلبت ألفا، وقال أبو العالية وقتادة: إن بعض اليهود تكلم بما في التوراة من صفة محمد ﷺ، فقال لهم كفرة الأحبار: أتحدثون بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ أي عرفكم من صفة محمد ﷺ فيحتجون عليكم إذ تقرون به ولا تؤمنون به؟، وقال السدي: إن بعض اليهود حكى لبعض المسلمين ما عذب به أسلافهم، فقال بعض الأحبار: أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ من العذاب، فيحتجون عليكم ويقولون نحن أكرم على الله حين لم يفعل بنا مثل هذا؟، وفتح على هذا التأويل بمعنى حكم، وقال مجاهد: إن رسول الله ﷺ قال لبني قريظة: يا إخوة الخنازير والقردة، فقال الأحبار لأتباعهم: ما عرف هذا إلا من عندكم، أتحدثونهم؟ وقال ابن زيد: كانوا إذا سئلوا عن شيء، قالوا في التوراة كذا وكذا، فكرهت الأحبار ذلك، ونهوا في الخلوة عنه، ففيه نزلت الآية.

Tefsirde rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Medine merkezine yanımıza mümin olandan başkası kesinlikle girmesin” buyurmuş; bunun üzerine Ka'b b. el-Eşref, Vehb b. Yehûzâ ve benzerleri: “Gidin, Muhammed'e iman edenlerin haberlerini araştırıp öğrenin, onlara 'İman ettik' deyin, geri döndüğünüzde ise inkâr edin” demişler ve bu ayet onlar hakkında inmiştir. İbn Abbâs: “Yahudilerden olan münafıklar hakkında inmiştir” demiştir. Yine ondan rivayet edildiğine göre bu ayet, bazı müminlere: “Biz onun peygamber olduğuna inanıyoruz, ancak o bize değil sadece size gönderilmiştir” diyen bir grup Yahudi hakkında inmiştir; baş başa kaldıklarında ise birbirlerine: “Daha önce onunla [düşmanlarımıza karşı] zafer dilerken şimdi ne diye onun peygamberliğini ikrar ediyorsunuz?” demişlerdir. İşte Allah'ın kendi ilmiyle onlara açıkladığı (fethettiği) şey budur. { خَلا } kelimesinin aslı “haleve”dir (خلو); vav harfi harekeli olup öncesi meftuh olduğu için elife dönüşmüştür. Ebu'l-Âliye ve Katâde şöyle demiştir: “Bazı Yahudiler Tevrat'ta Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfına dair geçenleri konuştular; bunun üzerine kâfir hahamlar onlara: 'Allah'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in sıfatından size bildirdiği şeyleri ({ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ }) onlara anlatıyor musunuz ki, onu ikrar edip de iman etmediğiniz için bunu aleyhinize delil getirsinler?' dediler.” es-Süddî ise şöyle demiştir: “Bazı Yahudiler geçmişlerinin ne şekilde azap gördüğünü bazı Müslümanlara anlattılar; bunun üzerine bazı hahamlar: 'Rabbinizin huzurunda aleyhinize delil getirsinler ve «Biz Allah katında daha değerliyiz ki bize böyle bir şey yapmadı» desinler diye mi Allah'ın size verdiği azabı ({ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ }) onlara anlatıyorsunuz?' dediler.” Bu yoruma göre “fetha” (فَتَحَ), hükmetti manasındadır. Mücâhid şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Benî Kurayza'ya: “Ey domuzların ve maymunların kardeşleri!” deyince hahamlar tâbilerine: “Bunu ancak sizden öğrenmiştir, onlara anlatıyor musunuz?” dediler. İbn Zeyd ise şöyle demiştir: Kendilerine bir şey sorulduğunda Tevrat'ta şöyle şöyle geçiyor derlerdi; hahamlar bundan hoşlanmayıp baş başa kaldıklarında bunu yasakladılar ve ayet bu hususta indi.

والفتح في اللغة ينقسم أقساما تجمعها بالمعنى التوسعة وإزالة الإبهام، وإلى هذا يرجع الحكم

Lügatte fetih (الْفَتْح), anlam bakımından genişletme ve kapalılığı giderme ortak paydasında toplanan kısımlara ayrılır; hüküm vermek [anlamı] da buna dayanır

وغيره، والفتاح هو القاضي بلغة اليمن، و «يحاجوكم» من الحجة، وأصله من حج إذا قصد، لأن المتحاجّين كل واحد منهما يقصد غلبة الآخر، وعِنْدَ رَبِّكُمْ معناه في الآخرة، وقيل عند بمعنى في ربكم، أي فيكونون أحق به، وقيل: المعنى عند ذكر ربكم.

ve diğerleri de öyledir. “Fettâh” (الْفَتَّاح), Yemen lügatinde hâkim (kadı) demektir. { لِيُحَاجُّوكُمْ } kelimesi “hüccet”ten gelir; aslı ise yönelmek anlamındaki “hacce”dendir (حجّ); zira karşılıklı delil getirenlerin her biri diğerine üstün gelmeyi kasteder/hedefler. { عِنْدَ رَبِّكُمْ } ifadesinin manası “ahirette” demektir. Buradaki “ınde”nin “fî rabbiküm” (فِي رَبِّكُمْ) yani “böylece O'na daha layık olurlar” manasında olduğu da söylenmiştir. Mananın “Rabbiniz anıldığı zaman” olduğu da söylenmiştir.

وقوله تعالى: أَفَلا تَعْقِلُونَ قيل: هو من قول الأحبار للأتباع، وقيل: هو خطاب من الله للمؤمنين، أي أفلا تعقلون أن بني إسرائيل لا يؤمنون وهم بهذه الأحوال. والعقل علوم ضرورية وقرأ الجمهور «أولا يعلمون» بالياء من أسفل، وقرأ ابن محيصن «أو لا تعلمون» بالتاء خطابا للمؤمنين، والذي أسروه كفرهم، والذي أعلنوه قولهم آمنا، هذا في سائر اليهود، والذي أسره الأحبار صفة محمد ﷺ والمعرفة به، والذي أعلنوه الجحد به، ولفظ الآية يعم الجميع.

Allah Teâlâ'nın: { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hiç aklınızı kullanmıyor musunuz?” buyruğunun, hahamların tâbilerine söylediği sözlerden olduğu söylenmiştir; Allah'tan müminlere bir hitap olduğu da söylenmiştir; yani “İsrâiloğulları bu halleri üzerindeyken onların iman etmeyeceğini akletmiyor musunuz?” demektir. Akıl ise zaruri ilimlerdir. Cumhur { أَوَلا يَعْلَمُونَ } ifadesini “yâ” ile okumuştur; İbn Muhaysın ise müminlere hitap olarak “evvelâ ta'lemûne” (أو لا تعلمون) şeklinde “tâ” ile okumuştur. Gizledikleri şey küfürleri, açığa vurdukları ise “İman ettik” sözleridir; bu diğer bütün Yahudiler hakkındadır. Hahamların gizlediği şey ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfı ve onu tanımak, açığa vurdukları ise onu inkâr etmektir. Ayetin lafzı hepsini kapsamaktadır.

وأُمِّيُّونَ هنا عبارة عن جهلة بالتوراة، قال أبو العالية ومجاهد وغيرهما: المعنى ومن هؤلاء اليهود المذكورين، فالآية منبهة على عامتهم وأتباعهم، أي إنهم ممن لا يطمع في إيمانهم لما غمرهم من الضلال، وقيل: المراد هنا بالأميين قوم ذهب كتابهم لذنوب ركبوها فبقوا أميين، وقال عكرمة والضحاك:

Buradaki { أُمِّيُّونَ } ifadesi, Tevrat'ı bilmeyen cahilleri ifade eder. Ebu'l-Âliye, Mücâhid ve başkaları şöyle demiştir: Mana, “bu zikredilen Yahudilerin içinden” demektir; ayet onların avam tabakasına ve tâbilerine dikkat çekmektedir; yani üzerlerini kaplayan sapıklık sebebiyle onların iman etmesi umulamayacak kimseler olduğunu bildirir. Burada ümmîlerden maksadın, işledikleri günahlar sebebiyle kitapları ellerinden giden ve böylece ümmî kalan bir kavim olduğu da söylenmiştir. İkrime ve Dahhâk ise şöyle demiştir:

هم في الآية نصارى العرب، وقيل عن علي بن أبي طالب ﵁ إنه قال: هم المجوس. والضمير في مِنْهُمْ على هذه الأقوال هو للكفار أجمعين، قال القاضي أبو محمد ﵀: وقول أبي العالية ومجاهد أوجه هذه الأقوال، وقرأ أبو حيوة وابن أبي عبلة «أميون» بتخفيف الميم، والأمي في اللغة الذي لا يكتب ولا يقرأ في كتاب، نسب إلى الأم: إما لأنه بحال أمه من عدم الكتاب لا بحال أبيه، إذ النساء ليس من شغلهن الكتاب، قاله الطبري، وإما لأنه بحال ولدته أمه فيها لم ينتقل عنها، وقيل نسب إلى الأمة وهي القامة والخلقة، كأنه ليس له من الآدميين إلا ذلك، وقيل نسب إلى الأمة على سذاجتها قبل أن تعرف المعارف، فإنها لا تقرأ ولا تكتب، ولذلك قال النبي ﷺ في العرب: «إنا أمة أميّة لا نحسب ولا نكتب» ، الحديث: والألف واللام في الْكِتابَ للعهد، ويعني به التوراة في قول أبي العالية ومجاهد. والأماني جمع أمنية، وقرأ أبو جعفر وشيبة ونافع في بعض ما روي عنه «أماني» بتخفيف الياء، وأصل أمنية أمنوية على وزن أفعولة، ويجمع هذا الوزن على أفاعل، وعلى هذا يجب تخفيف الياء، ويجمع على أفاعيل فعلى هذا يجيء أمانيي أدغمت الياء في الياء فجاء «أماني» .

Ayette geçenler Arap Hristiyanlarıdır. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan da onların Mecûsîler olduğunu söylediği rivayet edilmiştir. Bu görüşlere göre { مِنْهُمْ } ifadesindeki zamir bütün kâfirlere aittir. Kadı Ebû Muhammed rahimehullâh der ki: Ebu'l-Âliye ve Mücâhid'in görüşü bu görüşlerin en tutarlısıdır. Ebû Hayve ve İbn Ebî Able “ümmiyyûn” kelimesini “mîm” harfinin şeddesiz haliyle “ümiyyûn” (أُمِيُّون) şeklinde okumuşlardır. Lügatte ümmî (الأُمِّيّ), yazı yazmayan ve kitaptan okumayan kimsedir. Anneye (el-ümm) nispet edilmiştir: Taberî'nin belirttiği üzere ya babasının haline değil de yazı bilmemesi bakımından annesinin haline nispetle böyledir —çünkü kadınların işi yazı değildir—; yahut annesinin kendisini doğurduğu hal üzere kalıp ondan öteye geçmediği içindir. Boy ve yaratılış anlamına gelen “ümme”ye (الأُمَّة) nispet edildiği de söylenmiştir; sanki insanoğlundan onda sadece bu kalıp vardır. İlimleri öğrenmeden önceki fıtrî ve sade haliyle “ümmet”e nispet edildiği de söylenmiştir; zira o ümmet okumaz ve yazmaz. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Araplar hakkında: “Biz ümmî bir ümmetiz; hesap yapmaz ve yazı yazmayız” buyurmuştur. { الْكِتابَ } kelimesindeki elif-lam ahd içindir; Ebu'l-Âliye ve Mücâhid'in kavline göre bununla Tevrat kastedilmektedir. “El-Emânî” (الأَمَانِيّ), “ümniyye”nin çoğuludur. Ebû Ca'fer, Şeybe ve kendisinden nakledilen bazı rivayetlerde Nâfi', “yâ” harfinin hafifletilmesiyle “emâniye” (أماني) şeklinde okumuşlardır. “Ümniyye” kelimesinin aslı “uf'ûle” (أُفْعُولَة) vezninde “ümnûviyye”dir (أُمْنُويَة); bu vezin “efâil” (أَفَاعِل) şeklinde çoğul yapılır, buna göre “yâ”nın şeddesiz okunması gerekir; “efâîl” (أَفَاعِيل) şeklinde de çoğul yapılır, buna göre de “emâniyy” (أمانيي) gelir, “yâ” harfi “yâ”ya idgam edilir ve “emâniyy” (أَمَانِيّ) olur.

واختلف في معنى أَمانِيَّ، فقالت طائفة: هي هنا من تمني الرجل إذا ترجى، فمعناه أن منهم من لا يكتب ولا يقرأ وإنما يقول بظنه شيئا سمعه، فيتمنى أنه من الكتاب، وقال آخرون: هي من تمنى إذا تلا، ومنه قوله تعالى إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ [الحج: ٥٢] ومنه قول الشاعر [كعب بن مالك] :

{ أَمانِيَّ } kelimesinin manasında ihtilaf edilmiştir: Bir grup, buradaki kelimenin adamın bir şeyi umması/arzu etmesi anlamındaki “temennî”den (تَمَنِّي) geldiğini söylemiştir; buna göre mana, onların içinde yazmayan ve okumayan, sadece işittiği bir şeyi zannıyla söyleyip onun Kitap'tan olmasını temenni eden kimseler bulunduğudur. Diğerleri ise bunun okumak/tilavet etmek anlamındaki “temennâ”dan (تَمَنَّى) geldiğini söylemiştir; Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ } “ancak o bir şey okuduğu zaman şeytan onun okumasına [bir şüphe] atardı” [Hac: 52] buyruğu ve şair Ka'b b. Mâlik'in şu beyti de bu kabildendir:

[الطويل]

[Tavîl]

تمنى كتاب الله أول ليله ... وآخره لاقى حمام المقادر

Gecesinin başında Allah'ın kitabını okudu (temennâ)... Sonunda ise takdir edilen eceliyle karşılaştı.

فمعنى الآية أنهم لا يعلمون الكتاب إلا سماع شيء يتلى لا علم لهم بصحته، وقال الطبري: هي من تمنى الرجل إذا حدث بحديث مختلق كذب، وذكر أهل اللغة أن العرب تقول تمنى الرجل إذا كذب واختلق الحديث، ومنه قول عثمان ﵁: «ما تمنيت ولا تغنيت منذ أسلمت» .

Buna göre ayetin manası, onların Kitap'tan, sıhhatine dair hiçbir bilgileri olmaksızın sadece okunan bir şeyi işitmek dışında bir şey bilmedikleridir. Taberî ise bunun adamın uydurma ve yalan bir söz söylemesi anlamındaki “temennî”den geldiğini söylemiştir. Dil âlimleri, Arapların bir kimse yalan söyleyip söz uydurduğunda “temennâ'r-racül” (تمنى الرجل) dediklerini zikretmişlerdir. Osman radıyallâhu anh'ın: “Müslüman olduğumdan beri ne yalan söyledim/söz uydurdum ne de şarkı söyledim” sözü de bu kabildendir.

فمعنى الآية أن منهم أميين لا يعلمون الكتاب إلا أنهم يسمعون من الأحبار أشياء مختلقة يظنونها من الكتاب، وإن نافية بمعنى ما، والظن هنا على بابه في الميل إلى أحد الجائزين.

Ayetin manası şudur: Onlardan öyle ümmîler vardır ki, Kitab'ı bilmezler; ancak hahamlardan uydurma şeyler işitirler ve bunların Kitap'tan olduğunu zannederler. { وَإِنْ } edatı, “mâ” (مَا) anlamında nefiy (olumsuzluk) edatıdır. Buradaki “zan” ise mümkün olan iki ihtimalden birine meyletme şeklindeki asıl kuralı üzeredir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu buyruğu:

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٧٩ الى ٨٢]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 79-82]

فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ (٧٩) وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلاَّ أَيَّاماً مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ (٨٠) بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٨١) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٨٢)

«Elleriyle Kitab'ı yazıp sonra az bir bedel karşılığında satmak için “Bu Allah katındandır” diyenlerin vay haline! Elleriyle yazdıklarından ötürü vay haline onların! Kazanmakta olduklarından ötürü de vay haline onların! (79) Dediler ki: “Sayılı birkaç gün dışında ateş bize asla dokunmayacaktır.” De ki: “Allah katından bir söz mü aldınız —ki Allah asla sözünden dönmez— yoksa Allah hakkında bilmediğiniz bir şeyi mi söylüyorsunuz?” (80) Hayır, kim bir kötülük kazanır da günahı kendisini çepeçevre kuşatırsa, işte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalıcıdırlar. (81) İman edip salih ameller işleyenler ise cennetliklerdir; onlar orada ebedî kalıcıdırlar. (82)»

الذين في هذه الآية يراد بهم الأحبار والرؤساء، قال الخليل: الويل شدة الشر، وقال الأصمعي:

Bu ayette geçen { الَّذِينَ } ifadesiyle hahamlar ve ileri gelenler kastedilmektedir. Halîl şöyle demiştir: “Veyl (الْوَيْل), şerrin şiddetidir.” Asmaî ise şöyle demiştir:

الويل القبوح وهو مصدر لا فعل له، ويجمع على ويلات، والأحسن فيه إذا انفصل الرفع، لأنه يقتضي الوقوع، ويصح النصب على معنى الدعاء أي ألزمه الله ويلا، وويل وويح وويس وويب تتقارب في المعنى، وقد فرق بينها قوم، وروى سفيان وعطاء بن يسار أن الويل في هذه الآية: واد يجري بفناء جهنم من صديد أهل النار، وروى أبو سعيد الخدري عن النبي ﷺ أنه واد في جهنم بين جبلين يهوي فيه الهاوي أربعين خريفا، وقال أبو عياض: إنه صهريج في جهنم، وروى عثمان بن عفان ﵁ عن النبي ﷺ أنه جبل من جبال النار. وحكى الزهراوي عن آخرين أنه باب من أبواب جهنم، والذين يَكْتُبُونَ: هم الأحبار الذين بدلوا التوراة.

“Veyl, çirkinlik/kötülüktür; fiili olmayan bir masdardır ve çoğulu 'veylât' şeklinde gelir.” [Cümle başında] müstakil olarak geldiğinde merfû olması daha uygundur; çünkü [azabın] gerçekleşmesini iktiza eder. Dua anlamıyla mansub olması da caizdir; yani “Allah ona helak versin” demektir. Veyl (ويل), veyh (ويح), veys (ويس) ve veyb (ويب) anlam bakımından birbirine yakındır; bir topluluk ise bunlar arasını ayırmıştır. Süfyân ve Atâ b. Yesâr bu ayetteki veylin, cehennemin avlusunda cehennem ehlinin irinlerinden akan bir vadi olduğunu rivayet etmişlerdir. Ebû Saîd el-Hudrî Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den onun cehennemde iki dağ arasında bir vadi olduğunu ve oraya düşen kimsenin kırk yıl boyunca dibe yuvarlanacağını rivayet etmiştir. Ebû İyâd onun cehennemde bir havuz/sarnıç olduğunu söylemiştir. Osman b. Affân radıyallâhu anh Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den onun cehennem dağlarından bir dağ olduğunu rivayet etmiştir. ez-Zehrâvî başkalarından onun cehennem kapılarından bir kapı olduğunu nakletmiştir. { يَكْتُبُونَ } [yazanlar] ise Tevrat'ı değiştiren hahamlardır.

وقوله تعالى: بِأَيْدِيهِمْ بيان لجرمهم وإثبات لمجاهرتهم الله، وفرق بين من كتب وبين من أمر، إذ المتولي للفعل أشد مواقعة ممن لم يتوله، وإن كان رأيا له، وقال ابن السراج: هو كناية عن أنه من تلقائهم دون أن ينزل عليهم، وإن لم تكن حقيقة في كتب أيديهم، والذي بدلوا هو صفة النبي ﷺ ليستديموا رياستهم ومكاسبهم، وقال ابن إسحاق: كانت صفته في التوراة أسمر ربعة، فردوه آدم طويلا، وذكر السدي أنهم كانوا يكتبون كتبا يبدلون فيها صفة النبي ﷺ ويبيعونها من الأعراب ويبثونها في أتباعهم ويقولون هي من عند الله، وتناسق هذه الآية على التي قبلها يعطي أن هذا الكتب والتبديل إنما هو للأتباع الأميين الذين لا يعلمون إلا ما قرىء لهم.

Allah Teâlâ'nın: { بِأَيْدِيهِمْ } “elleriyle” buyruğu, onların cürümlerinin beyanı ve Allah'a karşı açıkça cüretkarlıklarının ispatıdır. Bizzat yazan ile [yazılmasını] emreden arasında fark vardır; zira bir fiili bizzat üstlenen kimse, kendi görüşü olsa bile onu bizzat üstlenmeyenden daha şiddetli bir cürüm işlemiş olur. İbnu's-Serrâc şöyle demiştir: “Bu, elleriyle fiilen yazmamış olsalar bile, kendilerine indirilmeden bizzat kendi taraflarından uydurulduğuna dair bir kinayedir.” Değiştirdikleri şey ise riyasetlerini ve kazançlarını devam ettirmek amacıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfıdır. İbn İshâk şöyle demiştir: “Onun Tevrat'taki vasfı esmer ve orta boylu idi; onlar ise bunu koyu buğday tenli ve uzun boylu diye değiştirdiler.” es-Süddî, onların Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını değiştirdikleri kitaplar yazıp bunları bedevilere sattıklarını, tâbileri arasında yaydıklarını ve “Bu Allah katındandır” dediklerini zikretmiştir. Bu ayetin bir önceki ayetle olan uyumu ve insicamı, bu yazma ve değiştirme işinin ancak kendilerine okunan şeyden başkasını bilmeyen ümmî tâbiler için yapıldığını göstermektedir.

والثمن قيل عرض الدنيا، وقيل الرشا والمآكل التي كانت لهم، ووصفه بالقلة إما لفنائه وإما لكونه حراما، وكرر الويل لتكرار الحالات التي استحقوه بها، ويَكْسِبُونَ معناه من المعاصي والخطايا، وقيل من المال الذي تضمنه ذكر الثمن.

Bedel (semen) hakkında dünya metaı olduğu söylenmiştir; elde ettikleri rüşvetler ve menfaatler olduğu da söylenmiştir. Bunun azlıkla (kıllet) nitelenmesi ya fâni oluşundan ya da haram olmasındandır. Veyl lafzı, onu hak etmelerine sebep olan durumların tekerrür etmesi sebebiyle tekrarlanmıştır. { يَكْسِبُونَ } ifadesinin anlamı günahlar ve hatalardan [kazandıklarıdır]; bedel zikrinin içerdiği maldan [kazandıkları] olduğu da söylenmiştir.

وقوله تعالى: وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ الآية، روى ابن زيد وغيره أن سببها أن النبي ﷺ قال لليهود: من أهل النار؟ فقالوا: نحن ثم تخلفوننا أنتم، فقال لهم: كذبتم لقد علمتم أنا لا

Allah Teâlâ'nın: { وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ } “Dediler ki: Ateş bize asla dokunmayacaktır...” ayetinin iniş sebebi hakkında İbn Zeyd ve başkaları şunu rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Yahudilere: “Cehennem ehli kimdir?” diye sormuş; onlar da: “Biziz, sonra da yerimize siz geçeceksiniz” demişlerdir. Bunun üzerine onlara: “Yalan söylediniz! Şüphesiz siz bizim sizin yerinize

نخلفكم، فنزلت هذه الآية، ويقال إن السبب أن اليهود قالت: إن الله تعالى أقسم أن يدخلهم النار أربعين يوما عدد عبادتهم العجل، قاله ابن عباس وقتادة، وقالت طائفة: قالت اليهود إن في التوراة أن طول جهنم مسيرة أربعين سنة وأنهم يقطعون في كل يوم سنة حتى يكملوها وتذهب جهنم، وقال ابن عباس أيضا ومجاهد وابن جريج: إنهم قالوا إن مدة الدنيا سبعة آلاف سنة وإن الله تعالى يعذبهم بكل ألف سنة يوما.

geçmeyeceğimizi gayet iyi bildiniz” buyurmuş ve bu ayet inmiştir. Sebebin şu olduğu da söylenir: İbn Abbâs ve Katâde'nin belirttiğine göre Yahudiler, Allah Teâlâ'nın kendilerini buzağıya taptıkları günlerin sayısı kadar, yani kırk gün cehenneme sokmaya yemin ettiğini söylemişlerdir. Bir grup ise şöyle demiştir: Yahudiler Tevrat'ta cehennemin uzunluğunun kırk yıllık mesafe olduğunu, her bir günde bir yıllık mesafeyi kat edip bunu tamamlayacaklarını ve cehennemin yok olup gideceğini söylemişlerdir. Yine İbn Abbâs, Mücâhid ve İbn Cüreyc onların şöyle dediklerini nakletmiştir: “Dünyanın müddeti yedi bin yıldır ve Allah Teâlâ kendilerine her bin yıl için bir gün azap edecektir.”

وأَتَّخَذْتُمْ أصله «ايتخذتم» ، وزنه افتعلتم من الأخذ، سهلت الهمزة الثانية لامتناع جمع همزتين فجاء «ايتخذتم» فاضطربت الياء في التصريف فجاءت ألفا في ياتخذوا وواوا في «موتخذ» فبدلت بحرف جلد ثابت وهو التاء وأدغمت، فلما دخلت في هذه الآية ألف التقرير استغني عن ألف الوصل، ومذهب أبي علي أن أَتَّخَذْتُمْ من «تخذ» لا من «أخذ» وقد تقدم ذكر ذلك.

{ أَتَّخَذْتُمْ } kelimesinin aslı “ehtehaztüm”dür (ايتخذتم); vezni “ahz” (الأخذ) kökünden “iftealttüm”dür (افتعلتم). İki hemzenin yan yana gelmesinin imkânsızlığından ötürü ikinci hemze teshil edilmiş ve “iytehaztüm” (ايتخذتم) olmuştur; çekimde “yâ” harfi istikrarsızlaşıp “yetehizû”da elife, “mûtehaz”da ise vava dönüşmüş; bunun üzerine sabit ve güçlü bir harf olan “tâ” harfine dönüştürülüp idgam edilmiştir. Bu ayette ise takrir (sorgulama) hemzesi dahil olunca vasıl hemzesine ihtiyaç kalmamıştır. Ebû Ali'nin mezhebine göre { أَتَّخَذْتُمْ }, “ahz” kökünden değil “tehize” (تخذ) kökündendir; bunun zikri daha önce geçmişti.

وقال أهل التفسير: العهد من الله تعالى في هذه الآية الميثاق والوعد، وقال ابن عباس وغيره: معناه هل قلتم لا إله إلا الله وآمنتم وأطعتم فتدلون بذلك وتعلمون أنكم خارجون من النار؟، فعلى هذا التأويل الأول يجيء المعنى: هل عاهدكم الله على هذا الذي تدعون؟ وعلى التأويل الثاني يجيء: هل أسلفتم عند الله أعمالا توجب ما تدعون؟، وقوله فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ اعتراض أثناء الكلام.

Tefsir ehli şöyle demiştir: Bu ayette Allah Teâlâ'dan olan ahid, misak ve vaaddir. İbn Abbâs ve başkaları şöyle demiştir: “Bunun manası: Siz 'Lâ ilâhe illallâh' deyip iman ve itaat ettiniz de buna güvenerek cehennemden çıkacağınızı mı biliyorsunuz?” Bu ilk yoruma göre mana: “Allah iddia ettiğiniz bu hususta size söz mü verdi?” şeklinde olur. İkinci yoruma göre ise: “İddia ettiğiniz şeyi gerektirecek amelleri önceden Allah katına takdim mi ettiniz?” şeklinde olur. { فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ } “—ki Allah asla sözünden dönmez—” buyruğu ise söz arasında bir ara cümledir (i'tirâz).

وبَلى رد بعد النفي بمنزلة نعم بعد الإيجاب، وقال الكوفيون: أصلها بل التي هل للإضراب عن الأول وزيدت عليها الياء ليحسن الوقف عليها وضمنت الياء معنى الإيجاب والإنعام بما يأتي بعدها، وقال سيبويه: هي حرف مثل بل وغيره، وهي في هذه الآية رد لقول بني إسرائيل لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ فرد الله عليهم وبين الخلود في النار والجنة بحسب الكفر والإيمان، ومَنْ شرط في موضع رفع بالابتداء، و «أولئك» ابتداء ثان، وأَصْحابُ خبره، والجملة خبر الأول، والفاء موطئة أن تكون الجملة جواب الشرط.

{ بَلى } olumsuzluktan sonra gelen bir red/cevap olup olumluluktan sonra gelen “evet” (ne'am) mesabesindedir. Kûfeliler şöyle demiştir: Aslı, önceki sözden vazgeçmeyi (idrâb) bildiren “bel”dir (بل); üzerinde duruş (vakıf) güzel olsun diye sonuna “yâ” harfi eklenmiş ve bu “yâ”ya kendisinden sonra gelen şeyi doğrulama ve onaylama anlamı yüklenmiştir. Sîbeveyh ise: “O, 'bel' ve diğerleri gibi müstakil bir harftir” demiştir. Bu ayette ise İsrâiloğulları'nın { لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ } “Ateş bize asla dokunmayacaktır” sözünü bir reddiyedir; Allah onlara cevap vermiş, küfür ve imana göre cehennemde ve cennette ebedî kalışı beyan etmiştir. { مَنْ } şart edatı olup mübteda olarak merfû konumdadır. “Ülâike” (أولئك) ikinci mübtedadır, { أَصْحابُ } onun haberidir, bu cümle ise birinci mübtedanın haberidir; “fâ” harfi ise cümlenin şartın cevabı olmasını sağlayan bağlaçtır.

وقالت طائفة: السيئة الشرك كقوله تعالى وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ [النمل: ٩٠] ، والخطيئات كبائر الذنوب، وقال قوم: «خطيئته» بالإفراد، وقال قوم: السيئة هنا الكبائر، وأفردها وهي بمعنى الجمع لما كانت تدل على الجنس، كقوله تعالى وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها [إبراهيم: ٣٤] ، والخطيئة الكفر، ولفظة الإحاطة تقوي هذا القول وهي مأخوذة من الحائط المحدق بالشيء، وقال الربيع بن خيثم والأعمش والسدي وغيرهم: معنى الآية مات بذنوب لم يتب منها، وقال الربيع أيضا: المعنى مات على كفره، وقال الحسن بن أبي الحسن والسدي: المعنى كل ما توعد الله عليه بالنار فهي الخطيئة المحيطة، والخلود في هذه الآية على الإطلاق والتأبيد في المشركين، ومستعار بمعنى الطول والدوام في العصاة وإن علم انقطاعه، كما يقال ملك خالد ويدعى للملك بالخلد.

Bir grup şöyle demiştir: Kötülük (seyyie), Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ } “Kim de kötülükle gelirse, yüzüstü cehenneme atılırlar” [Neml: 90] buyruğunda olduğu gibi şirk demektir; hatalar (hatiât) ise büyük günahlardır. Bir grup [kıraatte] tekil olarak “hatîetühû” (خطيئته) demiştir. Diğer bir grup ise şöyle demiştir: Buradaki kötülük (seyyie) büyük günahlardır; çoğul anlamında olmasına rağmen cins bildirdiği için tekil getirilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها } “Allah'ın nimetini sayacak olsanız sayamazsınız” [İbrâhîm: 34] buyruğunda olduğu gibi. “Hatîe” ise küfürdür. Kuşatma (ihâta) lafzı da bu görüşü güçlendirmektedir; nitekim bu lafız bir şeyi çepeçevre saran duvardan (hâit) alınmadır. Rebî' b. Haysem, A'meş, es-Süddî ve başkaları: “Ayetin manası, tövbe etmediği günahlar üzere öldü demektir” demişlerdir. Rebî' ayrıca: “Manası küfür üzere öldü demektir” demiştir. Hasan [el-Basrî] ve es-Süddî şöyle demiştir: “Allah'ın üzerine cehennemle tehdit ettiği her şey, çepeçevre kuşatan hatîedir.” Bu ayetteki ebedîlik (hulûd), müşrikler hakkında mutlak ve sonsuzdur; günahkârlar hakkında ise —son bulacağı bilinse bile— çok uzun sürme ve devamlılık anlamında istiare yoluyla kullanılmıştır; nitekim “ebedî mülk” denilmesi ve hükümdara ebedîlik duası edilmesi gibi.

وقوله تعالى: وَالَّذِينَ آمَنُوا الآية. يدل هذا التقسيم على أن قوله مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً الآية في الكفار لا في العصاة، ويدل على ذلك أيضا قوله: أَحاطَتْ لأن العاصي مؤمن فلم تحط به خطيئته، ويدل على ذلك أيضا أن الرد كان على كفار ادعوا أن النار لا تمسهم إلا أياما معدودة فهم المراد بالخلود، والله أعلم.

Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenler ise...” ayetindeki bu taksim, { مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً } “kim bir kötülük kazanırsa...” ayetinin günahkârlar hakkında değil kâfirler hakkında olduğuna delalet eder. { أَحاطَتْ } “kuşattı” buyruğu da buna delalet eder; zira günahkâr kimse mümindir ve günahı onu çepeçevre kuşatmamıştır. Ayrıca bu reddiyenin, cehennem ateşinin kendilerine sadece sayılı birkaç gün dokunacağını iddia eden kâfirlere yönelik olması da buna delalet eder; dolayısıyla ebedîlikten maksat onlardır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu buyruğu:

وإذ أخذنا ميثق بنى إسراءيل لا تعبدون إلّا الله وبالولدين إحسانا وذى القربى واليتامى

Hani İsrâiloğulları'ndan: “Allah'tan başkasına kulluk etmeyin, ana babaya, akrabaya, yetimlere... iyilik edin” diye kesin söz almıştık

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٨٣ الى ٨٤]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 83-84]

وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ لا تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ (٨٣) وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ لا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٨٤)

«Hani İsrâiloğulları'ndan: “Allah'tan başkasına kulluk etmeyin, ana babaya, akrabaya, yetimlere ve yoksullara iyilik edin, insanlara güzel söz söyleyin, namazı kılın, zekâtı verin” diye kesin söz almıştık. Sonra az bir kısmınız müstesna yüz çevirdiniz; siz zaten döneklik edenlersiniz. (83) Hani sizden: “Birbirinizin kanını dökmeyin, birbirinizi yurtlarınızdan çıkarmayın” diye de kesin söz almıştık; sonra siz bunu ikrar ettiniz ve şahitlik de ediyorsunuz. (84)»

المعنى: «واذكروا إذ أخذنا» ، وقال مكي ﵀: «هذا هو الميثاق الذي أخذ عليهم حين أخرجوا من صلب آدم كالذر» ، وهذا ضعيف، وإنما هو ميثاق أخذ عليهم وهم عقلاء في حياتهم على لسان موسى ﵇ وغيره من أنبيائهم ﵈، وأخذ الميثاق قول، فالمعنى قلنا لهم لا تَعْبُدُونَ، وقرأ ابن كثير وحمزة والكسائي «لا يعبدون» بالياء من أسفل، وقرأ الباقون بالتاء من فوق، حكاية ما قيل لهم، وقرأ أبي بن كعب وابن مسعود «لا تعبدوا» على النهي. قال سيبوية: لا تَعْبُدُونَ متعلق لقسم، والمعنى وإذ استخلفناكم والله لا تعبدون، وقالت طائفة: تقدير الكلام بأن لا تعبدوا إلا الله، ثم حذفت الباء ثم حذفت أن فارتفع الفعل لزوالها، ف لا تَعْبُدُونَ على هذا معمول لحرف النصب، وحكي عن قطرب أن لا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ في موضع الحال أي أخذنا ميثاقهم موحدين، وهذا إنما يتجه على قراءة ابن كثير، ونظام الآية يدفعه مع كل قراءة، وقال قوم لا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ نهي في صيغة خبر، ويدل على ذلك أن في قراءة أبي لا تعبدوا.

Mana: “[Hani kesin söz aldığımız zamanı] hatırlayın” demektir. Mekkî rahimehullâh: “Bu, Âdem'in sulbünden zerreler halinde çıkarıldıklarında onlardan alınan misaktır” demiştir; ancak bu zayıf bir görüştür. Bilakis bu, hayatta ve akıl baliğ oldukları sırada Mûsâ aleyhisselâm ve peygamberlerinden (aleyhimüsselâm) diğerlerinin diliyle onlardan alınmış bir misaktır. Misak almak bir sözdür; dolayısıyla mana: “Onlara: 'Kulluk etmeyin' dedik” şeklindedir. İbn Kesîr, Hamza ve Kisâî “lâ ya'budûne” (لا يعبدون) şeklinde alttan iki noktalı “yâ” ile okumuşlardır. Diğerleri ise kendilerine söylenen sözün aktarımı olarak üstten iki noktalı “tâ” ile okumuşlardır. Übey b. Ka'b ve İbn Mes'ûd ise nehiy (yasaklama) anlamında “lâ ta'budû” (لا تعبدوا) şeklinde okumuşlardır. Sîbeveyh şöyle demiştir: { لا تَعْبُدُونَ } ifadesi bir yemine bağlıdır; manası: “Hani sizden 'Vallahi kulluk etmeyeceksiniz' diye yemin almıştık” şeklindedir. Bir grup ise cümlenin takdirinin “bi-en lâ ta'budû illallâh” (بأن لا تعبدوا إلا الله) şeklinde olduğunu, sonra “bâ” harfinin, ardından da “en” edatının hazfedildiğini, “en” gidince de fiilin merfû olduğunu söylemiştir; buna göre { لا تَعْبُدُونَ }, nasb harfinin ma'mûlüdür. Kutrub'dan, { لا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ } ifadesinin hâl konumunda olduğu, yani “muvahhidler olarak onlardan söz aldık” manasına geldiği nakledilmiştir. Ancak bu sadece İbn Kesîr'in kıraatine göre uygun düşer; kaldı ki ayetin nazmı her kıraatte bunu reddeder. Bir topluluk ise { لا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ } ifadesinin haber sîgasında bir nehiy (yasaklama) olduğunu söylemiştir; nitekim Übey'in kıraatinde “lâ ta'budû” (لا تعبدوا) şeklinde olması da buna delalet eder.

والباء في قوله وَبِالْوالِدَيْنِ قيل هي متعلقة بالميثاق عطفا على الباء المقدرة أولا على قول من قال التقدير بأن لا تعبدوا، وقيل: تتعلق بقوله وإِحْساناً والتقدير قلنا لهم لا تعبدون إلا الله، وأحسنوا إحسانا بالوالدين ويعترض هذا القول بأن المصدر قد تقدم عليه ما هو معمول له، وقيل تتعلق الباء بأحسنوا المقدر والمعنى وأحسنوا بالوالدين إحسانا، وهذا قول حسن، وقدم اللفظ بِالْوالِدَيْنِ تهمما فهو نحو قوله تعالى إِيَّاكَ نَعْبُدُ [الفاتحة: ٥] وفي الإحسان تدخل أنواع بر الوالدين كلها، وَذِي الْقُرْبى عطف على الوالدين، والْقُرْبى بمعنى القرابة، وهو مصدر كالرجعى والعقبى، وهذا يتضمن الأمر بصلة الرحم، وَالْيَتامى: جمع يتيم كنديم وندامى، واليتم في بني آدم فقد الأب، وفي البهائم فقد الأم، وقال ﵇: «لا يتم بعد بلوغ» ، وحكى الماوردي أن اليتيم في بني آدم في فقد الأم، وهذا يتضمن الرأفة باليتامى وحيطة أموالهم، وَالْمَساكِينِ: جمع مسكين وهو الذي لا شيء له، لأنه مشتق من السكون وقد قيل: إن المسكين هو الذي له بلغة من العيش، وهو على هذا مشتق من السكن، وهذا يتضمن الحض على الصدقة والمواساة وتفقد أحوال المساكين.

{ وَبِالْوالِدَيْنِ } ifadesindeki “bâ” harf-i cerinin, “bi-en lâ ta'budû” takdirini savunanların görüşüne göre başta takdir edilen “bâ”ya atfedilerek “misak” kelimesine taalluk ettiği söylenmiştir. { إِحْساناً } kelimesine taalluk ettiği de söylenmiştir; bu takdirde cümle: “Onlara: 'Yalnızca Allah'a kulluk edin ve ana babaya tam bir ihsan ile iyilikte bulunun' dedik” şeklinde olur; fakat masdara taalluk eden ma'mûlün masdardan önce gelmiş olması bu görüşe itiraz olarak yöneltilmiştir. “Bâ” harfinin takdir edilen “ahsinû” (أحسنوا) fiiline taalluk ettiği de söylenmiştir; mana: “Ve ana babaya tam bir ihsan ile iyilik edin” demektir ki bu güzel bir görüştür. { بِالْوالِدَيْنِ } lafzı önemine binaen (tehemmümen) öne alınmıştır; bu tıpkı Allah Teâlâ'nın: { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnızca Sana kulluk ederiz” [Fâtiha: 5] buyruğuna benzer. İhsan kavramının içerisine ana babaya yapılan her türlü iyilik ve itaat (birr) girer. { وَذِي الْقُرْبى } kelimesi ana babaya atfedilmiştir; “el-kurbâ” (الْقُرْبى) akrabalık anlamında olup “ruc'â” ve “ukbâ” gibi bir masdardır; bu da sıla-i rahmi emretmeyi içerir. { وَالْيَتامى } ise “nedîm-nedâmâ” gibi “yetîm” kelimesinin çoğuludur. Âdemoğlunda yetimlik babanın kaybedilmesidir; hayvanlarda ise annenin kaybedilmesidir. Peygamber aleyhisselâm: “Büluğdan sonra yetimlik yoktur” buyurmuştur. Mâverdî, âdemoğlunda yetimliğin annenin kaybedilmesi olduğunu nakletmiştir. Bu [emir], yetimlere şefkat göstermeyi ve mallarını koruyup gözetmeyi içerir. { وَالْمَساكِينِ } kelimesi ise “miskîn”in çoğuludur; o da hiçbir şeyi olmayan kimsedir, zira hareketsizlik anlamına gelen “sükûn” kökünden türemiştir. Miskinin az çok geçinecek bir şeyi olan kimse olduğu da söylenmiştir; buna göre ise “seken” (barınak/huzur) kökünden türemiştir. Bu da sadakaya, yardımlaşmaya ve yoksulların durumlarını araştırmaya teşvik etmeyi içerir.

وقوله تعالى: وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً، أمر عطف على ما تضمنه لا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وما بعده من معنى الأمر والنهي، أو على أحسنوا المقدر في قوله وَبِالْوالِدَيْنِ، وقرأ حمزة والكسائي «حسنا» بفتح الحاء والسين، قال الأخفش: هما بمعنى واحد كالبخل والبخل، قال الزجاج وغيره: بل المعنى في القراءتين وقولوا قولا حسنا بفتح السين أو قولا ذا «حسن» بضم الحاء، وقرأ قوم «حسنى» مثل فعلى، ورده سيبويه لأن أفعل وفعلى لا تجيء إلا معرفة إلا أن يزال عنها معنى التفضيل وتبقى مصدرا كالعقبى، فذلك جائز، وهو

Allah Teâlâ'nın: { وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً } “insanlara güzel söz söyleyin” buyruğu; { لا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ } ve sonrasının içerdiği emir ve nehiy manasına veya { وَبِالْوالِدَيْنِ } ifadesinde takdir edilen “ahsinû” fiiline atfedilmiş bir emirdir. Hamza ve Kisâî “hâ” ve “sîn” harflerinin fethasıyla “hasenen” (حَسَنًا) şeklinde okumuşlardır. Ahfeş: “'Buhl' ve 'bahal' gibi ikisi de aynı manadadır” demiştir. Zeccâc ve başkaları ise: “Bilakis iki kıraatteki mana şudur: 'Sîn'in fethasıyla 'hasen bir söz söyleyin' yahut 'hâ'nın dammesiyle 'güzellik (hüsn) sahibi bir söz söyleyin' demektir” demişlerdir. Bir topluluk “fu'lâ” (فُعْلَى) vezninde “hüsnâ” (حسنى) şeklinde okumuştur; ancak Sîbeveyh bunu reddetmiştir; çünkü “ef'al” ve “fu'lâ” kalıpları, kendilerinden üstünlük (tafdîl) manası giderilip “ukbâ” gibi masdar olarak kalmadıkça sadece marife olarak gelirler; [masdar kaldığında ise] bu caizdir ve

وجه القراءة بها، وقرأ عيسى بن عمر وعطاء بن أبي رباح «حسنا» بضم الحاء والسين، وقال ابن عباس:

bu kıraatin izah tarzı da budur. Îsâ b. Ömer ve Atâ b. Ebî Rabâh “hâ” ve “sîn” harflerinin dammesiyle “hüsunen” (حُسُنًا) şeklinde okumuşlardır. İbn Abbâs ise şöyle demiştir:

معنى الكلام قولوا لهم لا إله إلا الله ومروهم بها، وقال ابن جريج: قولوا لهم حسنا في الإعلام بما في كتابكم من صفة محمد ﷺ، وقال سفيان الثوري: معناه مروهم بالمعروف وانهوهم عن المنكر، وقال أبو العالية: معناه قولوا لهم الطيب من القول وحاوروهم بأحسن ما تحبون أن تحاوروا به، وهذا حض على مكارم الأخلاق، وحكى المهدوي عن قتادة أن قوله تعالى وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً:

Sözün anlamı: Onlara 'Lâ ilâhe illallâh' deyin ve bunu emredin, demektir. İbn Cüreyc şöyle demiştir: Kitabınızda Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem niteliklerine dair bulunanları bildirme konusunda onlara güzel söz söyleyin. Süfyân es-Sevrî: Bunun anlamı, onlara iyiliği emredip kötülükten sakındırın demektir, demiştir. Ebu'l-Âliye ise şöyle demiştir: Bunun manası, onlara sözün en güzelini söyleyin ve sizinle nasıl konuşulmasını istiyorsanız onlarla en güzel şekilde öyle konuşun demektir. Bu da güzel ahlaka bir teşviktir. Mehdevî, Katâde'den Allah Teâlâ'nın: { وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً } “insanlara güzel söz söyleyin” buyruğunun,

منسوخ بآية السيف.

kılıç ayetiyle neshedildiğini nakletmiştir.

قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وهذا على أن هذه الأمة خوطبت بمثل هذا اللفظ في صدر الإسلام، وأما الخبر عن بني إسرائيل وما أمروا به فلا نسخ فيه، وقد تقدم القول في إقامة الصلاة، وزكاتهم هي التي كانوا يضعونها وتنزل النار على ما تقبل ولا تنزل على ما لم يتقبل، ولم تكن كزكاة أمة محمد ﷺ، وروي عن ابن عباس ﵁ أنه قال: «الزكاة التي أمروا بها طاعة الله والإخلاص» .

Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh der ki: Bu [nesih görüşü], İslâm'ın ilk dönemlerinde bu ümmete de böylesi bir lafızla hitap edildiği kabulüne dayanır. İsrâiloğulları'ndan ve onlara emredilen şeylerden verilen habere gelince, onda nesih söz konusu olamaz. Namazın dosdoğru kılınmasıyla ilgili açıklama daha önce geçmişti. Onların zekâtı ise [bir yere] koydukları ve kabul edilene gökten ateş inip kabul edilmeyene ateşin inmediği bir zekâttı; Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetinin zekâtı gibi değildi. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anh şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Onlara emredilen zekât, Allah'a itaat ve ihlastır.”

وقوله تعالى ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ الآية خطاب لمعاصري محمد ﷺ أسند إليهم تولي أسلافهم، إذ هم كلهم بتلك السبيل، قال نحوه ابن عباس وغيره، وثُمَّ مبنية على الفتح ولم تجر مجرى رد وشد لأنها لا تتصرف، وضمت التاء الأخيرة من تَوَلَّيْتُمْ لأن تاء المفرد أخذت الفتح وتاء المؤنث أخذت الكسر فلم يبق للتثنية والجمع إلا الضم، وقَلِيلًا نصب على الاستثناء قال سيبويه: المستثنى منصوب على التشبيه بالمفعول به، قال المبرد: هو مفعول حقيقة لأن تقديره استثنيت كذا، والمراد بالقليل جميع مؤمنيهم قديما من أسلافهم وحديثا كابن سلام وغيره، والقلة على هذه هي في عدد الأشخاص، ويحتمل أن تكون القلة في الإيمان أي لم يبق حين عصوا وكفر آخرهم بمحمد ﷺ إلا إيمان قليل، إذ لا ينفعهم، والأول أقوى، وقرأ قوم «إلا قليل» برفع القليل، ورويت عن أبي عمرو، وهذا على بدل قليل من الضمير في تَوَلَّيْتُمْ، وجاز ذلك مع أن الكلام لم يتقدم فيه نفي لأن تَوَلَّيْتُمْ معناه النفي كأنه قال ثم لم تفوا بالميثاق إلا قليل، والسفك صب الدم وسرد الكلام، وقرأ طلحة بن مصرف وشعيب بن أبي حمزة «لا تسفكون» بضم الفاء، وقرأ أبو نهيك «تسفّكون» بضم التاء وكسر الفاء وتضعيفها، وإعراب لا تَسْفِكُونَ كما تقدم في لا تَعْبُدُونَ، ودِماءَكُمْ جمع دم، وهو اسم منقوص أصله دمي، وتثنيته دميان، وقيل أصله دمي بسكون الميم، وحركت في التثنية لتدل الحركة على التغيير الذي في الواحد.

Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ } “Sonra yüz çevirdiniz” ayeti, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem çağdaşı olanlara bir hitap olup, atalarının yüz çevirmesi onlara isnat edilmiştir; çünkü onların hepsi aynı yoldadır. İbn Abbâs ve başkaları da buna benzer bir açıklama yapmıştır. { ثُمَّ } kelimesi fetha üzere mebnidir; “radde” ve “şedde” gibi çekime girmez, çünkü gayr-ı mutasarrıftır. { تَوَلَّيْتُمْ } kelimesindeki son te harfi zammelenmiştir; çünkü tekilin tesi fethayı, dişilin tesi de kesrayı almış, tesniye ve cem için ise zammeden başkası kalmamıştır. { قَلِيلًا } istisna sebebiyle mansubdur. Sîbeveyh: “Müstesnâ, mef'ûlün bihe benzetildiği için mansubdur” demiştir. Müberred ise: “O hakikatte mef'ûldür, çünkü takdiri 'şunu istisna ettim' şeklindedir” demiştir. “Azı müstesna” ifadesindeki azlıktan kasıt, gerek geçmişteki atalarından gerekse İbn Selâm ve diğerleri gibi sonrakilerden onların bütün müminleridir. Bu görüşe göre azlık şahısların sayısındadır. Azlığın imanda olması da muhtemeldir; yani onlar isyan edip sonuncuları da Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem inkâr edince, kendilerine bir fayda sağlamayacak olan az bir imandan başkası kalmamıştır. Birinci görüş daha kuvvetlidir. Bir topluluk { قَلِيلًا } kelimesini merfû olarak “illâ kalîlün” şeklinde okumuştur; bu Ebû Amr'dan da rivayet edilmiştir. Bu da “kalîl” kelimesinin { تَوَلَّيْتُمْ } fiilindeki zamirden bedel olmasına dayanır. Sözün başında bir nefiy (olumsuzluk) geçmemiş olmasına rağmen bu [bedel] caiz olmuştur; çünkü { تَوَلَّيْتُمْ } lafzı nefiy anlamındadır, sanki “Sonra azınız müstesna hiçbiriniz ahde vefa göstermediniz” buyrulmuş gibidir. Sefk (سَفْك), kan dökmek ve sözü ardı ardına sıralamak demektir. Talha b. Musarrif ve Şuayb b. Ebî Hamza fâ harfinin dammesiyle “lâ tesfükûne” okumuşlardır. Ebû Nüheyk ise tennin dammesi, fânın kesrası ve şeddesiyle “tüseffikûne” okumuştur. { لا تَسْفِكُونَ } ifadesinin irabı, daha önce geçen { لا تَعْبُدُونَ } ifadesinin irabı gibidir. { دِماءَكُمْ } “dem” (kan) kelimesinin çoğuludur; aslı “demeyün” olan nâkıs bir isimdir, tesniyesi “demeyân” gelir. Aslının mîmin sükûnuyla “demyün” olduğu, müfretteki değişikliği göstermek üzere tesniyede harekelendiği de söylenmiştir.

وقوله تعالى وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ معناه ولا ينفي بعضكم بعضا بالفتنة والبغي، ولما كانت ملتهم واحدة وأمرهم واحدا وكانوا في الأمم كالشخص الواحد، جعل قتل بعضهم لبعض ونفي بعضهم بعضا قتلا لأنفسهم ونفيا لها، وكذلك حكم كل جماعة تخاطب بهذا اللف في القول، وقيل لا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ أي لا يقتل أحد فيقتل قصاصا، فكأنه سفك دم نفسه لما سبب ذلك ولا يفسد في الأرض فينفى فيكون قد أخرج نفسه من دياره، وهذا تأويل فيه تكلف، وإنما كان الأمر أن الله تعالى قد أخذ على بني إسرائيل في التوراة ميثاقا أن لا يقتل بعضهم بعضا ولا ينفيه ولا يسترقه ولا يدعه يسترق إلى غير ذلك من الطاعات.

Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ } “ve kendi kendinizi yurtlarınızdan çıkarmayacaksınız” buyruğunun manası: Fitne ve azgınlıkla birbirinizi yurtlarınızdan sürmeyeceksiniz, demektir. Onların dinleri bir, işleri bir ve milletler arasında tek bir fert gibi oldukları için, birbirlerini öldürmeleri ve birbirlerini sürmeleri, bizzat kendilerini öldürmeleri ve sürmeleri gibi kılınmıştır. Sözde bu hitap kalıbıyla muhatap olan her topluluğun hükmü de böyledir. { لا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ } ifadesinin, hiç kimse [haksız yere] adam öldürmesin ki kısasen öldürülmesin; zira buna sebep olduğu için sanki kendi kanını dökmüş olur; ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarmasın ki sürgün edilmesin, böylece kendisini yurdundan çıkarmış olur, anlamına geldiği de söylenmiştir. Ancak bu zorlama bir tefsirdir. Asıl durum şudur ki; Allah Teâlâ Tevrat'ta İsrâiloğulları'ndan birbirlerini öldürmeyeceklerine, birbirlerini yurtlarından sürmeyeceklerine, birbirlerini köleleştirmeyeceklerine, birbirlerinin köleleştirilmesine göz yummayacaklarına ve benzeri diğer taatlere dair kesin söz almıştır.

وقوله تعالى ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ أي خلفا بعد سلف أن هذا الميثاق أخذ عليكم والتزمتموه فيتجه في هذه اللفظة أن تكون من الإقرار الذي هو ضد الجحد وتتعدى بالباء، وأن تكون من الإقرار الذي هو إبقاء الأمر على حاله، أي أقررتم هذا الميثاق ملتزما.

Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ } “Sonra ikrar ettiniz” buyruğu; yani nesilden nesile bu ahdin sizden alındığını ve buna bağlandığınızı ikrar ettiniz demektir. Bu lafzın, inkârın zıddı olan ve bâ harfi-cerriyle geçişli kılınan “ikrâr”dan olması muhtemel olduğu gibi, bir işi olduğu hal üzere bırakmak manasındaki “ikrâr”dan olması da muhtemeldir; yani bu ahdi bağlayıcı olarak sabit kıldınız demektir.

وقوله وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ قيل الخطاب يراد به من سلف منهم والمعنى وأنتم شهود أي حضور أخذ الميثاق والإقرار، وقيل إن المراد من كان في مدة محمد ﷺ، والمعنى وأنتم شهداء أي بينة أن هذا الميثاق أخذ على أسلافكم فمن بعدهم.

{ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ } “ve siz de şahitlik ediyordunuz” buyruğunda hitabın onlardan geçmiş olanlara yönelik olduğu söylenmiştir; buna göre mana: Sizler ahdin alınmasına ve ikrara bizzat şahit idiniz, yani orada hazırdınız demektir. Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde yaşayanların kastedildiği de söylenmiştir; buna göre mana: Sizler bu ahdin atalarınızdan ve onlardan sonrakilerden alındığına dair açık delile sahip şahitlersiniz demektir.

قوله ﷿:

Azîz ve Celîl olan Allah'ın buyruğu:

[سورة البقرة (٢) : آية ٨٥]

[Bakara Suresi (2), Ayet 85]

ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيارِهِمْ تَظاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى تُفادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْراجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَما جَزاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ إِلاَّ خِزْيٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يُرَدُّونَ إِلى أَشَدِّ الْعَذابِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٨٥)

{ ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيارِهِمْ تَظاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى تُفادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْراجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَما جَزاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ إِلاَّ خِزْيٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يُرَدُّونَ إِلى أَشَدِّ الْعَذابِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Sonra sizler öyle kimselersiniz ki, birbirinizi öldürüyor, içinizden bir grubu yurtlarından çıkarıyor, onlara karşı günah ve düşmanlıkta yardımlaşıyorsunuz. Onlar size esir olarak gelirlerse fidyelerini verip kurtarıyorsunuz; hâlbuki onları yurtlarından çıkarmak size haram kılınmıştı. Yoksa siz Kitab'ın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz? Sizden böyle yapanın cezası dünya hayatında rezillikten başka nedir? Kıyamet gününde ise onlar azabın en şiddetlisine uğratılırlar. Allah yaptıklarınızdan habersiz değildir.” (Bakara: 85)

هؤُلاءِ دالة على أن المخاطبة للحاضرين لا تحتمل ردا إلى الأسلاف، قيل: تقدير الكلام يا هؤلاء، فحذف حرف النداء، ولا يحسن حذفه عند سيبويه مع المبهمات، لا تقول هذا أقبل، وقيل تقديره أعني هؤلاء، وقيل هؤُلاءِ بمعنى الذين، فالتقدير ثم أنتم الذين تقتلون، ف تَقْتُلُونَ صلة لهؤلاء، ونحوه قال يزيد بن مفرغ الحميري.

{ هؤُلاءِ } lafzı, hitabın hazırda bulunanlara yönelik olduğunu ve atalara döndürülme ihtimali taşımadığını gösterir. Sözün takdirinin nida harfi hazfedilerek “yâ hâulâi” (ey sizler) şeklinde olduğu söylenmiştir; ancak Sîbeveyh'e göre müphem isimlerde nida harfinin hazfedilmesi uygun görülmez; nitekim 'hâzâ akbil' denilmez. Takdirinin “a'nî hâulâi” (yani şunları kastediyorum) olduğu da söylenmiştir. { هؤُلاءِ } lafzının “ellezîne” anlamında olduğu da söylenmiştir; buna göre takdir: 'Sonra sizler öldüren kimselersiniz' şeklindedir ve { تَقْتُلُونَ } fiili { هؤُلاءِ } lafzının sılası olur. Yezîd b. Müferriğ el-Hımyerî de buna benzer şekilde demiştir:

عدس ما لعبّاد عليك إمارة ... نجوت وهذا تحملين طليق

“Yürü ey katır! Artık Abbâd'ın senin üzerinde bir hükmü kalmadı... Kurtuldun; işte sırtında taşıdığın şu [ben] de serbest kalmış biriyim.”

وقال الأستاذ الأجل أبو الحسن بن أحمد شيخنا ﵁: هؤُلاءِ رفع بالابتداء وأَنْتُمْ خبر مقدم، وتَقْتُلُونَ حال، بها تم المعنى، وهي كانت المقصود فهي غير مستغنى عنها، وإنما جاءت بعد أن تم الكلام في المسند والمسند إليه، كما تقول هذا زيد منطلقا، وأنت قد قصدت الإخبار بانطلاقه لا الإخبار بأن هذا هو زيد.

Hocamız en değerli üstat Ebü'l-Hasen b. Ahmed radıyallâhu anh şöyle demiştir: { هؤُلاءِ } mübteda olarak merfûdur, { أَنْتُمْ } öne geçmiş haberdir, { تَقْتُلُونَ } ise anlamın kendisiyle tamamlandığı hâldir. Asıl kastedilen de o olduğu için vazgeçilmez bir ögedir. Ancak müsned ve müsnedün ileyhte söz tamamlandıktan sonra gelmiştir; tıpkı senin “Hâzâ Zeydün müntelikan” (İşte Zeyd gidiyor) demen gibidir; burada senin amacın onun gidişini haber vermektir, yoksa onun Zeyd olduğunu haber vermek değildir.

وهذه الآية خطاب لقريظة والنضير وبني قينقاع، وذلك أن النضير وقريظة حالفت الأوس، وبني قينقاع حالفت الخزرج، فكانوا إذا وقعت الحرب بين بني قيلة ذهبت كل طائفة من بني إسرائيل مع أحلافها فقتل بعضهم بعضا وأخرج بعضهم بعضا من ديارهم، وكانوا مع ذلك يفدي بعضهم أسرى بعض اتباعا لحكم التوراة وهم قد خالفوها بالقتال والإخراج، وقرأ الحسن بن أبي الحسن «تقتّلون» بضم التاء الأولى وكسر الثانية وشدّها على المبالغة، والديار مباني الإقامة، وقال الخليل: محلة القوم دارهم، وقرأ حمزة وعاصم والكسائي «تظاهرون» بتخفيف الظاء وهذا على حذف التاء الثانية من تتظاهرون، وقرأ بقية السبعة «تظّاهرون» بشد الظاء على إدغام التاء في الظاء، وقرأ أبو حيوة «تظهرون» بضم التاء وكسر الهاء، وقرأ مجاهد وقتادة «تظّهرّون» بفتح التاء وشد الظاء والهاء مفتوحة دون ألف، ورويت هذه عن أبي

Bu ayet Kurayza, Nadîr ve Benî Kaynukâ'a yönelik bir hitaptır. Şöyle ki; Nadîr ve Kurayza Evs ile, Benî Kaynukâ' ise Hazrec ile ittifak kurmuştu. Benî Kayle (Evs ve Hazrec) arasında savaş çıktığında İsrâiloğulları'ndan her bir fırka kendi müttefikleriyle birlikte savaşa gider, böylece birbirlerini öldürür ve birbirlerini yurtlarından sürerlerdi. Bununla birlikte, Tevrat'ın hükmüne uyarak birbirlerinin esirlerini fidye verip kurtarırlardı; oysa bizzat savaşmak ve yurtlarından sürmekle Tevrat'ın hükmüne aykırı davranmışlardı. Hasan-ı Basrî, mübalağa ifade etmek üzere birinci tennin dammesi, ikincisinin kesrası ve şeddesiyle “tukattilûne” okumuştur. Diyâr (ديار), ikamet edilen binalardır. Halîl: “Bir kavmin mahallesi, onların diyarıdır” demiştir. Hamza, Âsım ve Kisâî, zâ harfinin hafifletilmesiyle “tezâharûne” (تَظاهَرُونَ) okumuşlardır; bu da “tetazâharûne” lafzından ikinci tennin hazfedilmesine dayanır. Geriye kalan Yedi kıraat imamı ise tennin zâ harfine idğam edilmesiyle zânın şeddesiyle “tezzâharûne” (تَظَّاهَرُونَ) okumuşlardır. Ebû Hayve, tennin dammesi ve henin kesrasıyla “tuzhirûne” okumuştur. Mücâhid ve Katâde ise tennin fethası, zânın şeddesi ve elifsiz olarak henün fethasıyla “tezzehharûne” okumuşlardır; bu kıraat Ebû

عمرو، ومعنى ذلك على كل قراءة تتعاونون، وهو مأخوذ من الظهر، كأن المتظاهرين يسند كل واحد منهما ظهره إلى صاحبه، والإثم العهد الراتبة على العبد من المعاصي، والمعنى بمكتسبات الإثم، وَالْعُدْوانِ تجاوز الحدود والظلم، وحسن لفظ الإتيان من حيث هو في مقابلة الإخراج فيظهر التضاد المقبح لفعلهم في الإخراج، وقرأ حمزة «أسرى تفدوهم» ، وقرأ نافع وعاصم والكسائي «أسارى تفادوهم» ، وقرأ أبو عمرو وابن عامر وابن كثير «أسارى تفدوهم» ، وقرأ قوم «أسرى تفادوهم» . وأُسارى جمع أسير، والأسير مأخوذ من الأسر وهو الشد، سمي بذلك لأنه يؤسر أي يشد وثاقا، ثم كثر استعماله حتى لزم وإن لم يكن ثم ربط ولا شد، وأسير فعيل بمعنى مفعول، ولا يجمع بواو ونون وإنما يكسر على أسرى وأسارى، والأقيس فيه أسرى، لأن فعيلا بمعنى مفعول الأصل فيه أن يجمع على فعلى، كقتلى وجرحى، والأصل في فعلان أن يجمع على «فعالى» بفتح الفاء و «فعالى» بضمها كسكران وكسلان وسكارى وكسالى، قال سيبويه:

Amr'dan da rivayet edilmiştir. Her kıraate göre bunun manası yardımlaşıyorsunuz demektir. Bu kelime, yardımlaşan kimselerin her birinin sanki sırtını arkadaşına dayaması gibi “zahr” (sırt) kökünden alınmıştır. İsm (إِثْم), günahlar sebebiyle kulun üzerine yerleşen sorumluluktur; mana ise günah getiren işlerde [yardımlaşıyorsunuz] demektir. { وَالْعُدْوانِ } ise haddi aşmak ve zulümdür. Gelme (ityân) lafzının seçilmesi, çıkarma (ihrâc) lafzının karşısında bulunması bakımından güzel olmuştur; böylece onların yurtlarından çıkarma eylemlerindeki çirkinliği ortaya koyan zıtlık belirginleşmektedir. Hamza “esrâ tefdûhüm” (أسرى تفدوهم) şeklinde; Nâfi', Âsım ve Kisâî “esârâ tüfâdûhüm” (أسارى تفادوهم) şeklinde; Ebû Amr, İbn Âmir ve İbn Kesîr “esârâ tefdûhüm” (أسارى تفدوهم) şeklinde okumuşlardır. Bir topluluk da “esrâ tüfâdûhüm” (أسرى تفادوهم) şeklinde okumuştur. { أُسارى } kelimesi “esîr”in çoğuludur. Esîr (bağlanan/esir), bağlamak anlamına gelen “esr” kökünden alınmıştır; sıkıca bağlandığı için bu ad verilmiştir, sonra kullanımı yaygınlaşarak ortada bir bağlama ve düğümleme olmasa bile bu isimle anılır olmuştur. Esîr (esîrun), mef'ûl anlamında faîl kalıbındadır; vâv ve nûn ile çoğul yapılmaz, bilakis “esrâ” ve “esârâ” olarak kuralsız çoğul (cemi mükesser) yapılır. Kurala en uygun olanı “esrâ”dır; çünkü mef'ûl anlamındaki faîl kalıbının asıl çoğulu “katlâ” ve “cerhâ” gibi fa'lâ (فَعْلَى) vezninde gelmesidir. Fa'lân vezninin asıl çoğulu ise “sekran-sekârâ” ve “keslân-kesâlâ” gibi fânın fethasıyla “feâlâ” yahut fânın dammesiyle “fuâlâ” vezninde gelmesidir. Sîbeveyh şöyle demiştir:

فقالوا في جمع كسلان كسلى، شبّهوه بأسرى كما قالوا أُسارى شبهوه بكسالى، ووجه الشبه أن الأسر يدخل على المرء مكرها كما يدخل الكسل، وفعالى إنما يجيء فيما كان آفة تدخل على المرء.

“Nitekim 'esrâ'ya benzettikleri için 'keslân'ın çoğulunda 'keslâ' dedikleri gibi, 'kesâlâ'ya benzettikleri için de 'üsârâ' demişlerdir. Benzerlik yönü şudur: Esaret insana isteği dışında musallat olur, tıpkı tembelliğin musallat olduğu gibi; 'fe'âlâ' kalıbı da insana ârız olan afetler için gelir.”

وتُفادُوهُمْ معناه في اللغة تطلقونهم بعد أن تأخذوا عنهم شيئا، قاله أبو علي، قال القاضي أبو محمد ﵀: وفاديت نفسي إذا أطلقتها بعد أن دفعت شيئا، فعلى هذا قد تجيء بمعنى فديت أي دفعت فيه من مال نفسي، ومنه قول العباس للنبي ﷺ: أعطني فإني فاديت نفسي، وفاديت عقيلا، وهما فعلان يتعديان إلى مفعولين الثاني منهما بحرف جر، تقول: فديت زيدا بمال وفاديته بمال، وقال قوم: هي في قراءة تفادوهم مفاعلة في أسرى بأسرى، قال أبو علي: كل واحد من الفريقين فعل، الأسر دفع الأسير، والمأسور منه دفع أيضا إما أسيرا وإما غيره، والمفعول الثاني محذوف.

{ تُفادُوهُمْ } ifadesinin dildeki anlamı: Onlardan bir şey aldıktan sonra esirleri serbest bırakmanızdır. Bunu Ebû Ali söylemiştir. Kâdı Ebû Muhammed rahmetullâhi aleyh der ki: Bir şey ödedikten sonra kendimi kurtardığımda “fâdeytü nefsî” denir; buna göre bu kelime “fedeytü” yani 'kendi malımdan onun için fidye ödedim' manasına da gelebilir. Nitekim Abbâs'ın Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem: “Bana [ganimetten] ver, çünkü ben hem kendimin hem de Akîl'in fidyesini ödedim” sözü bu kabildendir. Bu iki fiil iki mef'ûl alır; ikincisi harf-i cer ile gelir; “fedeytü Zeyden bi mâlin” (Zeyd için malla fidye verdim) ve “fâdeytühû bi mâlin” dersin. Bir topluluk şöyle demiştir: “Tüfâdûhüm” kıraatinde bu kelime esire karşılık esir değişiminde müşareket (müştereklik/mufâale) bildirir. Ebû Ali şöyle demiştir: İki taraftan her biri bir fiil işlemiştir; esir alan esiri teslim etmiş, esir alınan taraf da esire karşılık ya bir esir ya da başka bir şey vermiştir; ikinci mef'ûl ise hazfedilmiştir.

وقوله تعالى: وَهُوَ مُحَرَّمٌ قيل في هُوَ إنه ضمير الأمر، تقديره والأمر محرم عليكم، وإِخْراجُهُمْ في هذا القول بدل من هُوَ، وقيل هُوَ فاصلة، وهذا مذهب الكوفيين، وليست هنا بالتي هي عماد، ومُحَرَّمٌ على هذا ابتداء، وإِخْراجُهُمْ خبره، وقيل هو الضمير المقدر في مُحَرَّمٌ قدم وأظهر، وقيل هو ضمير الإخراج تقديره وإخراجهم محرم عليكم.

Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ مُحَرَّمٌ } buyruğundaki { هُوَ } zamirinin şe'n/kıssa zamiri olduğu söylenmiştir; takdiri 'durum şudur ki onları çıkarmak size haramdır' şeklindedir; bu görüşe göre { إِخْراجُهُمْ } kelimesi { هُوَ } zamirinden bedeldir. { هُوَ } zamirinin fasıla olduğu da söylenmiştir; bu Kûfelilerin mezhebidir ve buradaki imad (fasl) olan zamir değildir; buna göre { مُحَرَّمٌ } mübteda, { إِخْراجُهُمْ } ise onun haberidir. { مُحَرَّمٌ } lafzında gizli olan zamirin öne alınıp açıkça zikredildiği de söylenmiştir. Onun çıkarma eylemine dönen zamir olduğu da söylenmiştir; buna göre takdiri 'onların çıkarılması size haramdır' şeklindedir.

وقوله تعالى: أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ يعني التوراة، والذي آمنوا به فداء الأسارى، والذي كفروا به قتل بعضهم بعضا وإخراجهم من ديارهم، وهذا توبيخ لهم، وبيان لقبح فعلهم.

Allah Teâlâ'nın: { أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ } “Yoksa siz Kitab'ın bir kısmına inanıp...” buyruğuyla Tevrat kastedilmektedir. İnandıkları kısım esirlerin fidyeyle kurtarılması, inkâr ettikleri kısım ise birbirlerini öldürmeleri ve yurtlarından çıkarmalarıdır. Bu, onlara bir kınama ve yaptıklarının çirkinliğini açıklamadır.

وروي أن عبد الله بن سلام مرّ على رأس الجالوت بالكوفة وهو يفادي من النساء من لم تقع عليه العرب ولا يفادي من وقع عليه، فقال له ابن سلام: أما إنه مكتوب عندك في كتابك أن تفاديهن كلهن.

Rivayet edildiğine göre Abdullah b. Selâm Kûfe'de Râsü'l-Câlût'a uğradığında, onun Arapların eline düşmemiş olan kadınları fidyeyle kurtardığını, Arapların eline düşmüş olanları ise kurtarmadığını görmüş; bunun üzerine İbn Selâm ona şöyle demiştir: “Bilesin ki elindeki kitapta o kadınların hepsini fidyeyle kurtarman gerektiği yazılıdır.”

ثم توعدهم ﷿. والخزي: الفضيحة والعقوبة، يقال: خزي الرجل يخزى خزيا إذا ذل من الفضيحة، وخزي يخزى خزاية إذا ذل واستحيا. واختلف ما المراد بالخزي هاهنا فقيل: القصاص فيمن قتل، وقيل ضرب الجزية عليهم غابر الدهر، وقيل قتل قريظة، وإجلاء النضير، وقيل: الخزي الذي توعد به الأمة وهو غلبة العدو. والدنيا مأخوذة من دنا يدنو، وأصل الياء فيها واو ولكن أبدلت فرقا بين الأسماء والصفات. وأشد العذاب الخلود في جهنم، وقرأ الحسن وابن هرمز «تردون» بتاء.

Sonra Azîz ve Celîl olan [Allah] onları tehdit etmiştir. Hizy (خزي); rezillik, rüsvaylık ve cezadır. Bir adam rezillikten dolayı zillete düştüğünde “haziye'r-racülü yahzâ hizyen”; zillete düşüp utandığında ise “haziye yahzâ hazâyeten” denir. Buradaki hizyden ne kastedildiği konusunda ihtilaf edilmiştir: Öldüren kimse hakkında kısas olduğu söylenmiştir; zaman boyunca onlara cizye vurulması olduğu söylenmiştir; Kurayza'nın öldürülmesi ve Nadîr'in sürülmesi olduğu söylenmiştir; ümmetin tehdit edildiği rezillik olup bunun da düşmanın galip gelmesi olduğu söylenmiştir. Dünyâ (دُنْيا) kelimesi “denâ-yednû” (yakın olmak) kökünden alınmıştır; buradaki yâ harfinin aslı vâvdır, ancak isimlerle sıfatlar arasındaki farkı belirtmek için [yâya] dönüştürülmüştür. En şiddetli azap ise cehennemde ebedî kalmaktır. Hasan ve İbn Hürmüz tâ harfiyle “türaddûne” (تُرَدُّونَ) okumuşlardır.

وقوله تعالى: وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ الآية، قرأ نافع وابن كثير «يعملون» بياء على ذكر الغائب فالخطاب بالآية لأمة محمد ﷺ، والآية واعظة لهم بالمعنى إذ الله تعالى بالمرصاد لكل كافر وعاص، وقرأ الباقون بتاء على الخطاب المحتمل أن يكون في سرد الآية وهو الأظهر، ويحتمل أن يكون لأمة محمد ﷺ، فقد روي أن عمر بن الخطاب ﵁ قال: إن بني إسرائيل قد مضوا وأنتم الذين تعنون بهذا يا أمة محمد، يريد: وبما يجري مجراه.

Allah Teâlâ'nın: { وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ } “Allah yaptıklarınızdan habersiz değildir” ayetinde, Nâfi' ve İbn Kesîr üçüncü şahsa (gāibe) işaretle yâ harfiyle “ya'melûne” (يَعْمَلُونَ) okumuşlardır; buna göre ayetteki hitap Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetinedir ve ayet mana itibarıyla onlara bir öğüttür; zira Allah Teâlâ her kâfirin ve asinin gözetleyicisidir. Diğer kıraat imamları ise muhataba yönelik olarak tâ harfiyle okumuşlardır; bu hitabın ayetin akışına göre [İsrâiloğulları'na] ait olması muhtemeldir ki en zahir olanı budur; Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetine yönelik olması da muhtemeldir. Nitekim Ömer b. el-Hattâb'ın radıyallâhu anh şöyle dediği rivayet edilmiştir: “İsrâiloğulları gelip geçmiştir; ey Muhammed ümmeti, bununla kastedilen sizlersiniz!” Bununla, benzer durumları ve aynı yoldan gidenleri kastetmektedir.

قوله ﷿:

Azîz ve Celîl olan Allah'ın buyruğu:

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٨٦ الى ٨٨]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 86-88]

أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٨٦) وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَقَفَّيْنا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقاً كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقاً تَقْتُلُونَ (٨٧) وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلاً ما يُؤْمِنُونَ (٨٨)

{ أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٨٦) وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَقَفَّيْنا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقاً كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقاً تَقْتُلُونَ (٨٧) وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلاً ما يُؤْمِنُونَ (٨٨) } “İşte onlar, ahirete karşılık dünya hayatını satın alan kimselerdir; bu yüzden onlardan azap hafifletilmez ve onlara yardım da edilmez. Andolsun Mûsâ'ya Kitab'ı verdik ve ondan sonra peş peşe elçiler gönderdik. Meryem oğlu Îsâ'ya da apaçık deliller verdik ve onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik. Size ne zaman bir elçi nefislerinizin hoşlanmadığı bir şey getirdiyse büyüklük taslamadınız mı? Kimini yalanladınız, kimini de öldürüyorsunuz! Dediler ki: 'Kalplerimiz perdelidir.' Bilakis inkârları sebebiyle Allah onlara lanet etmiştir; bu yüzden pek az inanırlar.” (Bakara: 86-88)

جعل الله ترك الآخرة وأخذ الدنيا مع قدرتهم على التمسك بالآخرة بمنزلة من أخذها ثم باعها بالدنيا.

Allah Teâlâ, onların ahirete tutunmaya güçleri yettiği halde ahireti terk edip dünyayı almalarını; ahireti alıp sonra onu dünyayla satan kimsenin durumuna benzetmiştir.

وهذه النزعة صرفها مالك ﵀ في فقه البيوع، إذ لا يجوز الشراء على أن يختار المشتري في كل ما تختلف صفة آحاده، ولا يجوز فيه التفاضل كالحجل المذبوحة وغيرها، ولا يخفف عنهم العذاب في الآخرة، ولا ينصرون لا في الدنيا ولا في الآخرة، والْكِتابَ التوراة، ونصبه على المفعول الثاني ل آتَيْنا، وَقَفَّيْنا مأخوذ من القفا، تقول قفيت فلانا بفلان إذا جئت به من قبل قفاه، ومنه قفا يقفو إذا اتبع. وهذه الآية مثل قوله تعالى: ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا [المؤمنون: ١٤٤] ، وكل رسول جاء بعد موسى ﵇ فإنما جاء بإثبات التوراة والأمر بلزومها إلى عيسى ﵇، وقرأ الحسن ويحيى بن يعمر «بالرسل» ساكنة السين، ووافقهما أبو عمرو إذا انضاف ذلك إلى ضمير نحو رسلنا ورسلهم، والْبَيِّناتِ الحجج التي أعطاها الله عيسى، وقيل هي آياته من إحياء وإبراء وخلق طير، وقيل هي الإنجيل، والآية تعم جميع ذلك، وأَيَّدْناهُ معناه قويناه، والأيد القوة، وقرأ ابن محيصن والأعرج وحميد «آيدناه» . وقرأ ابن كثير ومجاهد «روح القدس» بسكون الدال. وقرأ الجمهور بضم القاف والدال، وفيه لغة فتحهما، وقرأ أبو حيوة «بروح القدس» بواو، وقال ابن عباس ﵁:

İmam Mâlik rahmetullâhi aleyh bu yaklaşımı alım-satım fıkhında uygulamıştır; zira her bir ferdinin niteliği farklılık gösteren ve kesilmiş keklikler gibi aralarında fazlalık caiz olmayan mallarda, alıcının seçmesi şartıyla yapılan satın alma işlemi caiz değildir. Ahirette onlardan azap hafifletilmez; ne dünyada ne de ahirette kendilerine yardım edilir. { الْكِتابَ } Tevrat'tır; iraptaki nasbı ise { آتَيْنا } fiilinin ikinci mef'ûlü olmasındandır. { وَقَفَّيْنا } kelimesi ense/arka anlamına gelen “kafâ” (قفا) kökünden alınmıştır; bir kimseyi diğerinin peşinden getirdiğinde “kaffeytü fülânen bi-fülânin” dersin. Birinin izinden gitmek manasındaki “kafâ-yakfû” da buradandır. Bu ayet Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا } “Sonra peş peşe elçilerimizi gönderdik” [Mü'minûn: 44] buyruğu gibidir. Mûsâ'dan aleyhisselâm sonra gelen her peygamber, Îsâ'ya aleyhisselâm kadar ancak Tevrat'ı doğrulamak ve ona sarılmayı emretmek üzere gelmiştir. Hasan ve Yahyâ b. Ya'mer sîn harfinin sükûnuyla “bi'r-rusli” okumuşlardır; Ebû Amr da “rusulunâ” ve “rusulühüm” gibi bir zamire muzaf olduğunda bu okuyuşta onlara muvafakat etmiştir. { الْبَيِّناتِ } Allah'ın Îsâ'ya verdiği delillerdir; ölüleri diriltme, kör ve alacalıyı iyileştirme ve kuş yaratma gibi mucizeleri olduğu söylenmiştir; İncil olduğu da söylenmiştir; ayet ise bütün bunları kapsamaktadır. { وَأَيَّدْناهُ } onu güçlendirdik demektir; eyd (أَيْد) güç manasındadır. İbn Muhaysın, el-A'rec ve Humeyd “âyyednâhü” (آيَدْنَاهُ) okumuşlardır. İbn Kesîr ve Mücâhid dâl harfinin sükûnuyla “Rûhi'l-Kuds” okumuşlardır. Cumhur ise kāf ve dâl harflerinin dammesiyle okumuştur; her ikisinin fethasıyla okunması da bir lügattir. Ebû Hayve vâv harfiyle “bi-Rûhi'l-Kudus” okumuştur. İbn Abbâs radıyallâhu anh şöyle demiştir:

«روح القدس هو الاسم الذي به كان يحيي الموتى» ، وقال ابن زيد: «هو الإنجيل كما سمى الله تعالى القرآن روحا» ، وقال السدي والضحاك والربيع وقتادة: «روح القدس جبريل ﷺ» ، وهذا أصح الأقوال. وقد قال النبي ﷺ لحسان بن ثابت: «اهج قريشا وروح القدس معك» ، ومرة قال له «وجبريل معك» ، وقال الربيع ومجاهد: الْقُدُسِ اسم من أسماء الله تعالى كالقدوس، والإضافة على هذا إضافة الملك إلى المالك، وتوجهت لما كان جبريل ﵇ من عباد الله تعالى، وقيل الْقُدُسِ الطهارة، وقيل الْقُدُسِ البركة.

“Rûhu'l-Kudüs, kendisiyle ölüleri dirilttiği [İsm-i Âzam] isimdir.” İbn Zeyd: “Allah Teâlâ'nın Kur'an'ı 'ruh' olarak isimlendirdiği gibi, o da İncil'dir” demiştir. Süddî, Dahhâk, Rebî' ve Katâde: “Rûhu'l-Kudüs, Cebrail'dir aleyhisselâm” demişlerdir ki en sahih görüş de budur. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hassân b. Sâbit'e: “Kureyş'i hicvet, Rûhu'l-Kudüs seninle beraberdir” buyurmuş; bir keresinde de ona “Cebrail seninle beraberdir” demiştir. Rebî' ve Mücâhid: “Kudüs, Kuddûs gibi Allah Teâlâ'nın isimlerinden bir isimdir” demişlerdir; buna göre tamlama mülkün mâlike izafeti kabilindendir ve Cebrail aleyhisselâm Allah Teâlâ'nın kullarından biri olduğu için bu şekilde yönelmiştir. Kudüs'ün temizlik (taharet) olduğu söylendiği gibi bereket olduğu da söylenmiştir.

وكلما ظرف، والعامل فيه اسْتَكْبَرْتُمْ، وظاهر الكلام الاستفهام، ومعناه التوبيخ والتقرير، ويتضمن أيضا الخبر عنهم، والمراد بهذه الآية بنو إسرائيل.

{ كُلَّما } zarftır, onda amel eden ise { اسْتَكْبَرْتُمْ } fiilidir. Sözün zahiri istifhamdır; anlamı ise kınama ve itiraf ettirmedir (takrir); aynı zamanda onlardan haber vermeyi de içerir. Bu ayette kastedilenler İsrâiloğulları'dır.

ويروى أن بني إسرائيل كانوا يقتلون في اليوم ثلاثمائة نبي ثم تقوم سوقهم آخر النهار، وروي سبعين نبيا ثم تقوم سوق بقلهم آخر النهار، وفي تَهْوى ضمير من صلة ما لطول اللفظ، والهوى أكثر ما يستعمل فيما ليس بحق، وهذه الآية من ذلك، لأنهم إنما كانوا يهوون الشهوات، وقد يستعمل في الحق، ومنه قول عمر ﵁ في قصة أسرى بدر: «فهوى رسول الله ﷺ ما قال أبو بكر ولم يهو ما قلت» ، واسْتَكْبَرْتُمْ من الكبر، وَفَرِيقاً مفعول مقدم.

Rivayet edildiğine göre İsrâiloğulları bir günde üç yüz peygamberi öldürür, günün sonunda da çarşı pazarlarını kurarlardı. Yetmiş peygamberi öldürüp günün sonunda sebze pazarlarını kurdukları da rivayet edilmiştir. Sözün uzunluğundan dolayı { تَهْوى } fiilinde mâ'nın sılasından bir zamir [hazfedilmiştir]. Hevâ (هوى) çoğunlukla hak olmayan şeylerde kullanılır; bu ayetteki kullanım da böyledir, zira onlar nefislerinin arzularına uyuyorlardı. Hak hakkında da kullanıldığı olur; nitekim Bedir esirleri kıssasında Ömer'in radıyallâhu anh: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bekir'in dediğine meyletti (hevâ), benim dediğime meyletmedi” sözü bu kabildendir. { اسْتَكْبَرْتُمْ } kibr kökünden gelir. { فَرِيقاً } ise öne geçmiş mef'ûldür.

وقرأ جمهور القراء «غلف» بإسكان اللام على أنه جمع أغلف مثل «حمر» و «صفر» ، والمعنى قلوبنا عليها غلف وغشاوات فهي لا تفقه، قاله ابن عباس، وقال قتادة: «المعنى عليها طابع» ، وقالت طائفة:

Kıraat imamlarının cumhuru, “ahmer-humr” ve “asfer-sufr” gibi “ağlef” kelimesinin çoğulu olarak lâm harfinin sükûnuyla { غُلْفٌ } şeklinde okumuştur. Anlamı: 'Kalplerimizin üzerinde kılıflar ve örtüler vardır, bu yüzden [söylenenleri] kavrayamaz' demektir; bunu İbn Abbâs söylemiştir. Katâde ise: “Manası, üzerinde mühür vardır demektir” demiştir. Bir topluluk da şöyle demiştir:

غلف بسكون اللام جمع غلاف، أصله غلّف بتثقيل اللام فخفف.

Lâmın sükûnuyla “gulf”, “gılâf” (kılıf) kelimesinin çoğuludur; aslı lâmın şeddelenmesiyle “gullef” iken hafifletilmiştir.

قال القاضي أبو محمد ﵀: وهذا قلما يستعمل إلا في الشعر. وقرأ الأعمش والأعرج وابن محيصن «غلّف» بتثقيل اللام جمع غلاف، ورويت عن أبي عمرو، فالمعنى هي أوعية للعلم والمعارف بزعمهم، فهي لا تحتاج إلى علم محمد ﷺ، وقيل: المعنى فكيف يعزب عنها علم محمد ﷺ؟، فرد الله تعالى عليهم بقوله: بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ، وبَلْ في هذه الآية نقض للأول، وإضراب عنه، ثم بين تعالى أن السبب في نفورهم عن الإيمان إنما هو أنهم لعنوا بما تقدم من كفرهم واجترامهم، وهذا هو الجزاء على الذنب فالذنب أعظم منه، واللعن الإبعاد والطرد، وقليلا نعت لمصدر محذوف تقديره فإيمانا قليلا ما يؤمنون، والضمير في يُؤْمِنُونَ لحاضري محمد ﷺ، ويتجه قلة هذا الإيمان: إما لأن من آمن بمحمد منهم قليل فيقل لقلة الرجال، قال هذا المعنى قتادة، وإما لأن وقت إيمانهم عند ما كانوا يستفتحون به قبل مبعثه قليل، إذ قد كفروا بعد ذلك، وإما لأنهم لم يبق لهم بعد كفرهم غير التوحيد على غير وجهه، إذ هم مجسمون فقد قللوه بجحدهم الرسل وتكذيبهم التوراة، فإنما يقل من حيث لا ينفعهم كذلك، وعلى هذا التأويل يجيء التقدير فإيمانا قليلا، وعلى الذي قبله فوقتا قليلا، وعلى الذي قبله فعددا من الرجال قليلا، وما في قوله: فَقَلِيلًا ما يُؤْمِنُونَ زائدة مؤكدة، و «قليلا» نصب ب يُؤْمِنُونَ.

Kâdı Ebû Muhammed rahmetullâhi aleyh der ki: Bu [hafifletme] şiir dışında pek kullanılmaz. A'meş, el-A'rec ve İbn Muhaysın “gılâf”ın çoğulu olarak lâmın şeddesiyle “gullef” şeklinde okumuşlardır; bu Ebû Amr'dan da rivayet edilmiştir. Buna göre mana: Kendi iddialarına göre kalpleri ilim ve marifetlerin kaplarıdır; dolayısıyla Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ilmine ihtiyacı yoktur, demektir. Şöyle de denilmiştir: Mana; öyleyse Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ilmi onlardan nasıl gizli kalabilir? şeklindedir. Allah Teâlâ: { بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ } “Bilakis inkârları sebebiyle Allah onlara lanet etmiştir” buyruğuyla onlara cevap vermiştir. Bu ayetteki { بَلْ } kelimesi önceki sözü iptal etmekte ve ondan vazgeçmektedir (idrâb). Sonra Allah Teâlâ, onların imandan uzaklaşmalarının asıl sebebinin, geçmişteki inkârları ve cürümleri sebebiyle lanetlenmiş olmaları olduğunu açıklamıştır; bu da günahın cezasıdır, zira günah bundan daha büyüktür. Lanet; uzaklaştırmak ve kovmaktır. { فَقَلِيلاً } kelimesi hazfedilmiş bir masdarın sıfatıdır; takdiri 'fe-îmânen kalîlen mâ yü'minûne' (pek az bir imanla inanırlar) şeklindedir. { يُؤْمِنُونَ } fiilindeki zamir, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem dönemindeki muhataplara aittir. Bu imanın azlığı şu şekillerde açıklanabilir: Ya içlerinden Muhammed'e inanan kimseler az olduğu için kişi sayısının azlığından dolayı azdır; Katâde bu manayı belirtmiştir; ya da onun peygamber olarak gönderilmesinden önce onunla zafer diledikleri sıradaki imanlarının vakti azdır, çünkü bundan sonra inkâr etmişlerdir; ya da inkârlarından sonra ellerinde hakiki olmayan tevhidden başkası kalmamıştır, çünkü onlar mücessimedir (Allah'ı cisim gibi düşünenler); peygamberleri inkâr edip Tevrat'ı yalanlamakla imanlarını azaltmışlardır, dolayısıyla kendilerine fayda vermeyecek şekilde azalmıştır. Bu tefsire göre takdir 'fe-îmânen kalîlen' (az bir imanla) şeklinde olur; bir öncekine göre 'fe-vakten kalîlen' (az bir vakit), ondan öncekine göre ise 'fe-adeden mine'r-ricâli kalîlen' (insanlardan az bir sayı) şeklinde olur. { فَقَلِيلًا ما يُؤْمِنُونَ } buyruğundaki { ما } zaittir, pekiştirme (tekit) içindir; { قَلِيلًا } ise { يُؤْمِنُونَ } fiiliyle mansub kılınmıştır.

قوله ﷿:

Azîz ve Celîl olan Allah'ın buyruğu:

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٨٩ الى ٩١]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 89-91]

وَلَمَّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرِينَ (٨٩) بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْياً أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ (٩٠) وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَيَكْفُرُونَ بِما وَراءَهُ وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِياءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٩١)

{ وَلَمَّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرِينَ (٨٩) بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْياً أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ (٩٠) وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَيَكْفُرُونَ بِما وَراءَهُ وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِياءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٩١) } “Kendilerine Allah katından yanlarındakini doğrulayan bir Kitap gelince -ki daha önce inkâr edenlere karşı fetih ve zafer diliyorlardı- işte o bildikleri şey kendilerine gelince onu inkâr ettiler. Artık Allah'ın laneti kâfirlerin üzerinedir! Allah'ın kullarından dilediğine lütfundan indirmesini kıskanarak Allah'ın indirdiğini inkâr etmekle kendilerini ne kötü şeye sattılar! Bu yüzden gazap üstüne gazaba uğradılar. Kâfirler için alçaltıcı bir azap vardır. Onlara: 'Allah'ın indirdiğine iman edin' denildiğinde: 'Biz bize indirilene inanırız' derler ve ondan başkasını inkâr ederler. Hâlbuki o, yanlarındakini doğrulayan haktır. De ki: 'Eğer inanıyor idiyseniz daha önce Allah'ın peygamberlerini niçin öldürüyordunuz?'” (Bakara: 89-91)

الكتاب القرآن، ومُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ يعني التوراة، وروي أن في مصحف أبي بن كعب «مصدقا» بالنصب.

{ كِتابٌ } Kur'an'dır. { مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ } yani Tevrat'ı doğrulayan demektir. Übey b. Ka'b'ın mushafında nasb ile “musaddikan” (مُصَدِّقًا) şeklinde olduğu rivayet edilmiştir.

ويَسْتَفْتِحُونَ معناه أن بني إسرائيل كانوا قبل مبعث النبي ﷺ قد علموا خروجه بما عندهم من صفته وذكر وقته، وظنوا أنه منهم، فكانوا إذا حاربوا الأوس والخزرج فغلبتهم العرب قالوا لهم:

{ يَسْتَفْتِحُونَ } ifadesinin anlamı şudur: İsrâiloğulları Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmesinden önce, yanlarında bulunan sıfatları ve zamanının zikri sebebiyle onun çıkacağını biliyorlardı ve onun kendilerinden olacağını sanıyorlardı. Evs ve Hazrec ile savaşıp Araplar onlara üstün geldiğinde onlara şöyle diyorlardı:

لو قد خرج النبي الذي قد أظل وقته لقاتلناكم معه واستنصرنا عليكم به ويَسْتَفْتِحُونَ معناه يستنصرون، وفي الحديث: «كان رسول الله ﷺ يستفتح بصعاليك المهاجرين» ، وروي أن قريظة والنضير وجميع يهود الحجاز في ذلك الوقت كانوا يستفتحون على سائر العرب، وبسبب خروج النبي المنتظر كانت نقلتهم إلى الحجاز وسكناهم به، فإنهم كانوا علموا صقع المبعث، وما عرفوا أنه محمد ﵇ وشرعه، ويظهر من هذه الآيات العناد منهم، وأن كفرهم كان مع معرفة ومعاندة، «ولعنة الله» : معناه إبعاده لهم وخزيهم لذلك.

“Vakti yaklaşmış olan o peygamber bir çıksın, onunla birlikte sizinle savaşacak ve onun sayesinde size karşı zafer kazanacağız!” { يَسْتَفْتِحُونَ } zafer ve yardım diliyorlar demektir. Hadiste: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Muhacirlerin yoksullarıyla fetih ve yardım dilerdi” buyrulmuştur. O dönemde Kurayza, Nadîr ve bütün Hicaz Yahudilerinin diğer Araplara karşı zafer diledikleri rivayet edilmiştir. Beklenen peygamberin çıkışı sebebiyle Hicaz'a göç etmiş ve oraya yerleşmişlerdi; zira peygamberin çıkacağı bölgeyi biliyorlardı. Bildikleri şey ise onun Muhammed aleyhisselâm ve getirdiği şeriat olduğudur. Bu ayetlerden onların inadı ve inkârlarının bilerek ve inatla gerçekleştiği anlaşılmaktadır. “Allah'ın laneti” ifadesinin manası; onları [rahmetinden] uzaklaştırması ve bundan dolayı onları rezil rüsvay etmesidir.

واختلفت النحاة في جواب لَمَّا ولَمَّا الثانية في هذه الآية. فقال أبو العباس المبرد: جوابهما في قوله: كَفَرُوا، وأعيدت لما الثانية لطول الكلام، ويفيد ذلك تقريرا للذنب، وتأكيدا له، وقال الزجاج:

Nahivciler bu ayetteki birinci { لَمَّا } ile ikinci { فَلَمَّا } edatlarının cevabı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Ebü'l-Abbâs el-Müberred şöyle demiştir: Her ikisinin cevabı { كَفَرُوا } buyruğundadır; ikinci 'lemmâ' sözün uzaması sebebiyle tekrar edilmiştir; bu da günahı perçinleme ve tekit etme faydası sağlar. Zeccâc ise şöyle demiştir:

لَمَّا الأولى لا جواب لها للاستغناء عن ذلك بدلالة الظاهر من الكلام عليه؟

Sözün zahirinin buna delalet etmesi sebebiyle ihtiyaç kalmadığından, birinci 'lemmâ'nın cevabı yoktur.

قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: فكأنه محذوف، وقال الفراء: جواب لَمَّا الأولى في الفاء وما بعدها، وجواب لما الثانية كَفَرُوا.

Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh der ki: Sanki o hazfedilmiştir. Ferrâ ise: Birinci 'lemmâ'nın cevabı fâ harfinde ve sonrasındadır; ikinci 'lemmâ'nın cevabı ise { كَفَرُوا } fiilidir, demiştir.

«وبيس» أصله «بئس» سهلت الهمزة ونقلت إلى الباء حركتها، ويقال في «بئس» «بيس» اتباعا للكسرة، وهي مستوفية للذم كما نعم مستوفية للمدح، واختلف النحويون في بِئْسَمَا في هذا الموضع، فمذهب سيبوية أن «ما» فاعلة ببئس، ودخلت عليها بيس كما تدخل على أسماء الأجناس والنكرات لما أشبهتها «ما» في الإبهام، فالتقدير على هذا القول: بيس الذي اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا، كقولك:

“Bîse” kelimesinin aslı “bi'se”dir; hemze kolaylaştırılarak (teshîl) harekesi bâ harfine nakledilmiştir. Kesraya uyum sağlamak için “bi'se” yerine “bîse” de denir. “Ni'me” fiili övgüyü tam karşıladığı gibi bu fiil de yergiyi tam karşılar. Nahivciler bu yerdeki { بِئْسَمَا } hakkında ihtilaf etmişlerdir. Sîbeveyh'in mezhebine göre { ما } kelimesi “bi'se”nin failidir; kapalılık (ibham) yönünden cins isimlere ve nekrelere benzediği için cins isimlerin ve nekrelerin başına geldiği gibi “bîse”nin başına gelmiştir. Bu görüşe göre takdir: 'İnkâr etmeleri, karşılığında kendilerini sattıkları şeyin ne kötüsüdür' şeklindedir; tıpkı:

بيس الرجل زيد، و «ما» في هذا القول موصولة، وقال الأخفش: «ما» في موضع نصب على التمييز كقولك «بيس رجلا زيد» ، فالتقدير «بيس شيئا أن يكفروا» ، واشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ في هذا القول صفة «ما» ، وقال الفراء «بئسما بجملته شيء واحد ركب كحبذا» ، وفي هذا القول اعتراض لأنه فعل يبقى بلا فاعل، و «ما» إنما تكف أبدا حروفا، وقال الكسائي: «ما» ، واشْتَرَوْا بمنزلة اسم واحد قائم بنفسه، فالتقدير بيس اشتراؤهم أنفسهم أن يكفروا، وهذا أيضا معترض لأن «بيس» لا تدخل على اسم معين متعرف بالإضافة إلى الضمير، وقال الكسائي أيضا: إن «ما» في موضع نصب على التفسير وثم «ما» أخرى مضمرة، فالتقدير بيس شيئا ما اشتروا به أنفسهم، وأَنْ يَكْفُرُوا في هذا القول بدل من «ما» المضمرة، ويصح في بعض الأقوال المتقدمة أن يكون أَنْ يَكْفُرُوا في موضع خفض بدلا من الضمير في بِهِ، وأما في القولين الأولين ف أَنْ يَكْفُرُوا ابتداء وخبره فيما قبله، واشْتَرَوْا بمعنى باعوا، يقال: شرى واشترى بمعنى باع، وبمعنى ابتاع، وبِما أَنْزَلَ اللَّهُ يعني به القرآن، ويحتمل أن يراد به التوراة لأنهم إذ كفروا بعيسى ومحمد ﵉ فقد كفروا بالتوراة، ويحتمل أن يراد به الجميع من توراة وإنجيل وقرآن، لأن الكفر بالبعض يلزم الكفر بالكل، وبَغْياً مفعول من أجله، وقيل نصب على المصدر، وأَنْ يُنَزِّلَ نصب على المفعول من أجله أو في موضع خفض بتقدير بأن ينزل.

“Bîse'r-racülü Zeydün” (Zeyd ne kötü adamdır) demen gibidir. Bu görüşe göre { ما } ism-i mevsûldür. Ahfeş: “'Bîse racülen Zeydün' demen gibi 'mâ' temyiz makamında mansubdur; takdiri 'İnkâr etmeleri ne kötü bir şeydir' şeklindedir” demiştir; bu görüşe göre { اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ } cümlesi { ما } kelimesinin sıfatıdır. Ferrâ: “'Bi'semâ' bütünüyle 'habbezâ' gibi terkip edilmiş tek bir şeydir” demiştir; ancak bu görüşe itiraz edilmiştir, çünkü bu takdirde failsiz kalan bir fiil olur, oysa 'mâ' daima harfleri amelden alıkoyar. Kisâî: “'Mâ' ile 'işterav' kendi başına kaim tek bir isim mesabesindedir; takdiri 'Kendilerini satmaları ne kötü oldu ki inkâr ettiler' şeklindedir” demiştir; buna da itiraz edilmiştir, çünkü “bîse” zamire muzaf olarak marifeleşmiş muayyen bir ismin başına gelmez. Kisâî ayrıca şöyle demiştir: “'Mâ' tefsir makamında mansubdur ve orada gizli bir başka 'mâ' daha vardır; takdiri 'Kendilerini karşılığında sattıkları şey ne kötü bir şeydir' şeklindedir.” Bu görüşte { أَنْ يَكْفُرُوا } ifadesi gizli olan 'mâ'dan bedeldir. Geçen bazı görüşlere göre { أَنْ يَكْفُرُوا } ifadesinin { بِهِ } lafzındaki zamirden bedel olarak cer makamında olması da sahihtir. İlk iki görüşe göre ise { أَنْ يَكْفُرُوا } mübtedadır, haberi ise öncesindedir. { اشْتَرَوْا } kelimesi sattılar manasındadır; nitekim 'şerâ' ve 'işterâ' hem sattı hem de satın aldı anlamında kullanılır. { بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } buyruğuyla Kur'an kastedilmektedir; Tevrat'ın kastedilmiş olması da muhtemeldir, çünkü onlar Îsâ ve Muhammed'i aleyhimesselâm inkâr ettiklerinde Tevrat'ı da inkâr etmiş olurlar; Tevrat, İncil ve Kur'an'ın hepsinin kastedilmiş olması da muhtemeldir, zira bir kısmını inkâr etmek hepsini inkâr etmeyi gerektirir. { بَغْياً } mef'ûlün lieclihdir; masdar olarak mansub olduğu da söylenmiştir. { أَنْ يُنَزِّلَ } mef'ûlün lieclih olarak mansubdur veya 'bi-en yünezzile' takdiriyle cer makamındadır.

وقرأ أبو عمرو وابن كثير «أن ينزل» بالتخفيف في النون والزاي، ومِنْ فَضْلِهِ يعني من النبوة والرسالة. ومَنْ يَشاءُ يعني به محمدا ﷺ لأنهم حسدوه لما لم يكن منهم وكان من العرب.

Ebû Amr ve İbn Kesîr nûn ve zâ harflerinin şeddesiz oluşuyla “en yünzile” okumuşlardır. { مِنْ فَضْلِهِ } lütfundan, yani peygamberlik ve risaletten demektir. { مَنْ يَشاءُ } buyruğuyla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem kastedilmektedir; zira o kendilerinden olmayıp Araplardan olunca onu kıskandılar.

ويدخل في المعنى عيسى ﵇ لأنهم قد كفروا به بغيا، والله قد تفضل عليه، و «باؤوا» معناه: مضوا متحملين لما يذكر أنهم باؤوا به، وبِغَضَبٍ معناه من الله تعالى لكفرهم بمحمد ﷺ على غضب متقدم من الله تعالى عليهم، قيل لعبادتهم العجل، وقيل لقولهم عزير ابن الله، وقيل لكفرهم بعيسى ﵇.

Bu manaya Îsâ aleyhisselâm da girer; çünkü Allah ona lütufta bulunmuşken onlar kıskançlık yüzünden onu da inkâr etmişlerdi. “Bâû” (بَاءُوا) ifadesinin manası: Döndükleri zikredilen şeyi yüklenerek çekip gittiler demektir. { بِغَضَبٍ } ifadesi, Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem inkâr etmelerinden ötürü Allah Teâlâ'dan bir gazapla demektir; bu da Allah Teâlâ'nın daha önce onların üzerine olan gazabının üstünedir; bu önceki gazabın buzağıya tapmaları sebebiyle olduğu söylenmiştir; 'Üzeyir Allah'ın oğludur' demeleri sebebiyle olduğu söylenmiştir; Îsâ'yı aleyhisselâm inkâr etmeleri sebebiyle olduğu da söylenmiştir.

قال القاضي أبو محمد ﵀: فالمعنى على غضب قد باء به أسلافهم حظ هؤلاء منه وافر بسبب رضاهم بتلك الأفعال وتصويبهم لها.

Kâdı Ebû Muhammed rahmetullâhi aleyh der ki: Mana; bu fiillerden razı olmaları ve onları doğru bulmaları sebebiyle, atalarının uğradığı gazaptan bunların payına da bolca düşmüş olması üzerine bir gazap [daha eklenmiştir] şeklindedir.

وقال قوم: المراد بقوله بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ التأكيد وتشديد الحال عليهم لا أنه أراد غضبين معللين بقصتين، ومُهِينٌ مأخوذ من الهوان وهو ما اقتضى الخلود في النار لأن من لا يخلد من عصاة المسلمين إنما عذابه كعذاب الذي يقام عليه الحد لا هوان فيه بل هو تطهير له.

Bir topluluk şöyle demiştir: { بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ } buyruğundan maksat iki ayrı kıssaya dayanan iki gazap kastı değil, durumlarını pekiştirmek ve ağırlaştırmaktır. { مُهِينٌ } zillet ve aşağılanma anlamına gelen “hevân” kökünden alınmıştır; bu da ateşte ebedî kalmayı gerektiren şeydir; zira Müslümanların âsilerinden ebedî kalmayacak olanların azabı, üzerine had cezası uygulanan kimsenin azabı gibidir; onda bir zillet ve aşağılanma yoktur, bilakis o onun için bir arınmadır.

وقوله تعالى: وَإِذا قِيلَ لَهُمْ يعني: اليهود أنهم إذا قيل لهم: آمنوا بالقرآن الذي أنزل الله على محمد ﷺ قالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا يعنون التوراة وما وراءه. قال قتادة: أي ما بعده، وقال الفراء: أي ما سواه ويعني به القرآن، وإذا تكلم رجل أو فعل فعلا فأجاد يقال له ما وراء ما أتيت به شيء، أي ليس يأتي بعده. ووصف الله تعالى القرآن بأنه الحق، ومُصَدِّقاً حال مؤكدة عند سيبويه، وهي غير منتقلة، وقد تقدم معناها في الكلام ولم يبق لها هي إلا معنى التأكيد، وأنشد سيبويه على الحال المؤكدة. [البسيط] :

Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ } “Onlara denildiğinde...” buyruğuyla Yahudiler kastedilmektedir; yani onlara: “Allah'ın Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem indirdiği Kur'an'a iman edin” denildiğinde; { قالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا } “Biz bize indirilene inanırız derler” ki bununla Tevrat'ı kastederler ve onun dışındakileri inkâr ederler. Katâde: “Ondan sonrakini” demiştir; Ferrâ: “Ondan başkasını” demiştir ve bununla Kur'an kastedilmektedir. Bir adam güzel bir söz söylediğinde veya güzel bir iş yaptığında ona: 'Senin getirdiğinin ötesinde bir şey yoktur' denir, yani ondan sonra bir şey gelmez. Allah Teâlâ Kur'an'ı hak olarak nitelemiştir. { مُصَدِّقاً } kelimesi Sîbeveyh'e göre tekit bildiren hâldir ve sabit (müntekil olmayan) bir hâldir; manası sözde daha önce geçmiş olup kendisine sadece tekit anlamı kalmıştır. Sîbeveyh tekit bildiren hâl için şu beyti okumuştur [Basît]:

أنا ابن دارة معروفا بها حسبي ... وهل لدارة يا للنّاس من عار

“Ben Dâre'nin oğluyum; soyum onunla bilinir... Ey insanlar! Dâre için bir ayıp var mıdır hiç?”