ولِما مَعَهُمْ يريد به التوراة.
{ ولِما مَعَهُمْ } “ve yanlarındakini...” ifadesiyle Tevrat'ı kastetmektedir.
وقوله تعالى: قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ الآية رد من الله تعالى عليهم في أنهم آمنوا بما أنزل عليهم، وتكذيب منه لهم في ذلك، واحتجاج عليهم. ولا يجوز الوقف على فَلِمَ لنقصان الحرف الواحد إلا أن البزي وقف عليه بالهاء، وسائر القراء بسكون الميم. وخاطب الله من حضر محمدا ﷺ من بني إسرائيل بأنهم قتلوا الأنبياء لما كان ذلك من فعل أسلافهم. وجاء تَقْتُلُونَ بلفظ الاستقبال وهو بمعنى المضي لما ارتفع الإشكال بقوله مِنْ قَبْلُ وإذا لم يشكل فجائز سوق الماضي بمعنى المستقبل وسوق المستقبل بمعنى الماضي. قال الحطيئة [الكامل أخذ مضمر] .
Allah Teâlâ'nın: { قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ } “De ki: O hâlde niçin öldürüyordunuz...” ayeti, kendilerine indirilene iman ettikleri yönündeki iddialarına Allah Teâlâ tarafından verilmiş bir ret, bu hususta onları yalanlama ve aleyhlerine bir delildir. Bir harfin eksilmesi sebebiyle { فَلِمَ } kelimesi üzerinde durmak (vakıf) caiz değildir; ancak el-Bezzî orada he (هـ) ile durmuş, diğer kıraat imamları ise mîm harfinin sükûnu ile durmuşlardır. Allah, peygamberleri öldürmek atalarının fiili olduğu hâlde, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem huzurunda bulunan İsrâiloğullarına peygamberleri kendileri öldürmüş gibi hitap etmiştir. { تَقْتُلُونَ } kelimesi muzari (şimdiki/gelecek zaman) lafzıyla gelmiş olup { مِنْ قَبْلُ } “daha önce” buyruğuyla kapalılık ortadan kalktığı için geçmiş zaman anlamındadır. Bir kapalılık bulunmadığı takdirde geçmiş zamanı gelecek zaman anlamında, gelecek zamanı da geçmiş zaman anlamında sevk etmek caizdir. el-Hutay'e şöyle demiştir [Kâmil - ahazz muzmer]:
شهد الحطيئة يوم يلقى ربه ... أن الوليد أحق بالعذر
“Hutay'e Rabbine kavuşacağı gün şahitlik etti ki / Muhakkak Velîd özür dilenmeye daha layıktır.”
وفائدة سوق الماضي في موضع المستقبل، الإشارة إلى أنه في الثبوت كالماضي الذي قد وقع.
Geçmiş zamanın gelecek zaman yerine kullanılmasının faydası, onun gerçekleşme bakımından vuku bulmuş geçmiş bir olay gibi [kesin] olduğuna işaret etmektir.
وفائدة سوق المستقبل في معنى الماضي الإعلام بأن الأمر مستمر. ألا ترى أن حاضري محمد ﷺ لما كانوا راضين بفعل أسلافهم بقي لهم من قتل الأنبياء جزء، وإِنْ كُنْتُمْ شرط والجواب متقدم، وقالت فرقة: إِنْ نافية بمعنى ما.
Gelecek zamanın geçmiş zaman anlamında kullanılmasının faydası ise işin süreklilik arz ettiğini bildirmektir. Görmez misin ki Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde yaşayanlar atalarının fiiline razı oldukları için, peygamberleri öldürmekten onlara da bir pay kalmıştır. { وإِنْ كُنْتُمْ } “şayet iseniz” şart cümlesidir ve cevabı önceden geçmiştir. Bir grup ise: { إِنْ } edatı { ما } anlamında nefiy (olumsuzluk) edatıdır, demiştir.
قوله ﷿:
Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٩٢ الى ٩٥]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 92-95]
وَلَقَدْ جاءَكُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ (٩٢) وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا قالُوا سَمِعْنا وَعَصَيْنا وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَما يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٩٣) قُلْ إِنْ كانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٩٤) وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٩٥)
{ وَلَقَدْ جاءَكُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ (٩٢) وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا قالُوا سَمِعْنا وَعَصَيْنا وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَما يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٩٣) قُلْ إِنْ كانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٩٤) وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٩٥) } “Andolsun ki Mûsâ size apaçık delillerle gelmişti. Sonra onun ardından, kendinize zulmederek buzağıyı [ilah] edindiniz. (92) Hani sizden kesin söz almış, Tûr'u da üzerinize kaldırmıştık: 'Size verdiğimiz şeye sımsıkı sarılın ve dinleyin' [demiştik]. 'İşittik ve isyan ettik' dediler. İnkârları sebebiyle kalplerine buzağı [sevgisi] içirildi. De ki: 'Eğer inanan kimseler iseniz, imanınız size ne kötü şey emrediyor!' (93) De ki: 'Eğer Allah katında ahiret yurdu diğer insanlara değil de sırf size ait ise, doğru sözlü iseniz haydi ölümü temenni edin!' (94) Fakat ellerinin önden gönderdiği [günahlar] sebebiyle onu asla temenni etmeyeceklerdir. Allah zalimleri hakkıyla bilendir. (95)”
البينات التوراة والعصا وفرق البحر وغير ذلك من آيات موسى ﵇ وقوله تعالى: ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ تدل ثم على أنهم فعلوا ذلك بعد مهلة من النظر في الآيات، وذلك أعظم في دينهم ، وقد تقدمت قصة اتخاذهم العجل، والضمير في قوله مِنْ بَعْدِهِ عائد على موسى ﵇، أي من بعده حين غاب عنكم في المناجاة، ويحتمل أن يعود الضمير في بَعْدِهِ على المجيء. وهذه الآية رد عليهم في أن من آمن بما نزل عليه لا يتخذ العجل، وقد تقدم ذكر أخذ الميثاق ورفع الطور.
{ الْبَيِّناتِ } Tevrat, asâ, denizin yarılması ve Mûsâ'nın aleyhisselâm diğer mucizeleridir. Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ } buyruğundaki { ثُمَّ } (sonra) kelimesi, bu fiili mucizeleri bir süre inceleyip düşündükten sonra işlediklerine delalet eder ki bu da dinleri açısından daha büyük bir cürümdür. Onların buzağıyı ilah edinme kıssası daha önce geçmişti. { مِنْ بَعْدِهِ } buyruğundaki zamir Mûsâ'ya aleyhisselâm dönmektedir; yani o münâcât için aranızdan ayrılıp gittiğinde onun ardından demektir. { بَعْدِهِ } ifadesindeki zamirin gelişe (Mûsâ'nın gelişine) dönmesi de muhtemeldir. Bu ayet, kendisine kitap indirilen kimsenin buzağıyı [ilah] edinmeyeceği gerekçesiyle onlara verilmiş bir cevaptır. Misakın alınması ve Tûr'un kaldırılması daha önce zikredilmişti.
وقوله تعالى: خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ يعني التوراة والشرع، وبِقُوَّةٍ أي بعزم ونشاط وجد.
Allah Teâlâ'nın: { خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ } “Size verdiğimiz şeye sımsıkı sarılın” buyruğunda Tevrat ve şeriat kastedilmektedir; { بِقُوَّةٍ } ise azimle, şevkle ve gayretle demektir.
وَاسْمَعُوا معناه هنا: وأطيعوا، وليس معناه الأمر بإدراك القول فقط.
{ وَاسْمَعُوا } “ve dinleyin” buyruğu burada: 'İtaat edin' anlamındadır; yalnızca sözü işitme emri demek değildir.
وقالت طائفة من المفسرين: إنهم قالوا سَمِعْنا وَعَصَيْنا. ونطقوا بهذه الألفاظ مبالغة في التعنت والمعصية. وقالت طائفة: ذلك مجاز ولم ينطقوا ب سَمِعْنا وَعَصَيْنا، ولكن فعلهم اقتضاه، كما قال الشاعر [الرجز] :
Müfessirlerden bir grup şöyle demiştir: Onlar { سَمِعْنا وَعَصَيْنا } “İşittik ve isyan ettik” dediler ve inat ile isyanda aşırıya gitmek için bu lafızları bizzat telaffuz ettiler. Diğer bir grup ise şöyle demiştir: Bu mecazdır; onlar { سَمِعْنا وَعَصَيْنا } lafzını söylemediler, fakat yaptıkları fiil bunu iktiza ediyordu. Nitekim şair şöyle demiştir [Recez]:
امتلأ الحوض وقال قطني وهذا أيضا احتجاج عليهم في كذب قولهم نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا [البقرة: ٩١] ، وقوله تعالى:
“Havuz doldu ve 'Yeter bana!' dedi.” Bu durum aynı zamanda: { نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا } [Bakara: 91] “Biz bize indirilene inanırız” sözlerinin yalan olduğuna dair aleyhlerine bir delildir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:
وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ التقدير حب العجل، والمعنى جعلت قلوبهم تشربه، وهذا تشبيه ومجاز، عبارة عن تمكن أمر العجل في قلوبهم، وقال قوم: إن معنى قوله وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ شربهم الماء الذي ألقى فيه موسى برادة العجل، وذلك أنه برده بالمبرد ورماه في الماء، وقيل لبني إسرائيل:
{ وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ } “İnkârları sebebiyle kalplerine buzağı [sevgisi] içirildi” buyruğunda takdir 'buzağı sevgisi' şeklindedir. Mana: 'Kalpleri onu içer kılındı' demektir. Bu bir teşbih ve mecaz olup buzağı meselesinin kalplerinde iyice yer etmesinden kinayedir. Bir topluluk şöyle demiştir: { وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ } buyruğunun manası, Mûsâ'nın buzağının tozunu içine attığı suyu içmeleridir. Şöyle ki Mûsâ onu eğeyle eğelemiş ve suya atmıştır; İsrâiloğullarına da:
اشربوا من ذلك الماء فشرب جميعهم، فمن كان يحب العجل خرجت برادة الذهب على شفتيه.
'O sudan için' denilmiş, hepsi de içmiştir. Buzağıyı kim seviyorsa, altın tozu onun dudaklarında belirmiştir.
قال القاضي أبو محمد ﵀: وهذا قول يرده قوله تعالى: فِي قُلُوبِهِمُ، وروي أن الذين تبين فيهم حب العجل أصابهم من ذلك الماء الجبن، وقوله تعالى بِكُفْرِهِمْ يحتمل أن تكون باء السبب، ويحتمل أن تكون بمعنى مع، وقوله تعالى: قُلْ بِئْسَما الآية أمر لمحمد ﷺ أن يوبخهم بأنه بئس هذه الأشياء التي فعلتم وأمركم بها إيمانكم الذي زعمتم في قولكم نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا [البقرة: ٩١] ،
Kadı Ebû Muhammed -Allah ona rahmet etsin- şöyle dedi: Bu, Allah Teâlâ'nın { فِي قُلُوبِهِمُ } “kalplerine” buyruğunun reddettiği bir görüştür. Rivayet edildiğine göre kendilerinde buzağı sevgisi açığa çıkan kimselere o sudan dolayı korkaklık isabet etmiştir. Allah Teâlâ'nın { بِكُفْرِهِمْ } “inkârları sebebiyle” buyruğundaki bâ harfinin sebebiyet [bâ'sı] olması muhtemel olduğu gibi, 'birlikte/beraber' (ma'a) anlamında olması da muhtemeldir. Allah Teâlâ'nın { قُلْ بِئْسَما } “De ki: ... ne kötüdür!” ayeti, Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem; { نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا } “Bize indirilene inanırız” [Bakara: 91] sözünüzde iddia ettiğiniz imanınızın size emrettiği ve sizin de yaptığınız bu şeylerin ne kötü olduğunu [belirterek] onları azarlaması yönünde bir emirdir,
و «ما» في موضع رفع والتقدير: بئس الشيء قتل واتخاذ عجل وقول سَمِعْنا وَعَصَيْنا، ويجوز أن تكون «ما» في موضع نصب، وإِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ شرط. وقد يأتي الشرط والشارط يعلم أن الأمر على أحد الجهتين، كما قال الله تعالى عن عيسى ﵇: إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ [المائدة: ١١٦] ، وقد علم عيسى ﵇ أنه لم يقله، وكذلك إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ، والقائل يعلم أنهم غير مؤمنين، لكنه إقامة حجة بقياس بيّن، وقال قوم إِنْ هنا نافية بمنزلة «ما» كالتي تقدمت، وقرأ الحسن ومسلم بن جندب: «يأمركم بهو إيمانكم» برفع الهاء.
{ ما } kelimesi ref mahallindedir ve takdiri: '[Peygamberleri] öldürmek, buzağıyı [ilah] edinmek ve { سَمِعْنا وَعَصَيْنا } “işittik ve isyan ettik” demek ne kötü bir şeydir!' şeklindedir. { ما } lafzının nasb mahallinde olması da caizdir. { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “eğer inanan kimseler iseniz” şart cümlesidir. Bazen şart koşan kişi meselenin iki durumdan birinde olduğunu bildiği hâlde şart cümlesi gelebilir; nitekim Allah Teâlâ Îsâ'dan aleyhisselâm naklen: { إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ } [Mâide: 116] “Eğer onu ben söylemişsem, muhakkak sen onu bilirsin” buyurmuştur. Oysa Îsâ aleyhisselâm onu söylemediğini bilmektedir. { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } buyruğu da böyledir; sözü söyleyen onların mümin olmadıklarını bilmektedir, ancak bu açık bir kıyasla delil getirmektir. Bir grup: { إِنْ } burada daha önce geçtiği gibi { ما } konumunda bir olumsuzluk edatıdır, demiştir. el-Hasan ve Müslim b. Cündeb, he (هـ) harfinin ötresiyle “يأمركم بهو إيمانكم” şeklinde okumuşlardır.
وقوله تعالى: قُلْ إِنْ كانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ الآية أمر لمحمد ﷺ أن يوبخهم، والمعنى:
Allah Teâlâ'nın: { قُلْ إِنْ كانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ } “De ki: Eğer ahiret yurdu sizin ise...” ayeti, Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem onları azarlaması yönünde bir emirdir. Manası şudur:
إن كان لكم نعيمها وحظوتها وخيرها فذلك يقتضي حرصكم على الوصول إليها فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ، والدَّارُ اسم كانَتْ، وخالِصَةً خبرها، ويجوز أن يكون نصب خالِصَةً على الحال، وعِنْدَ اللَّهِ خبر كان، ومِنْ دُونِ النَّاسِ: يحتمل أن يراد ب النَّاسِ محمد ﷺ ومن تبعه، ويحتمل أن يراد العموم التام وهو قول اليهود فيما حفظ عنهم، وقرأ ابن أبي إسحاق بكسر الواو من «تمنوا» للالتقاء، وحكى الأهوازي عن أبي عمرو أنه قرأ «تمنوا الموت» بفتح الواو، وحكي عن غيره اختلاس الحركة في الرفع، وقراءة الجماعة بضم الواو. وهذه آية بينة أعطاها الله رسوله محمدا ﷺ لأن اليهود قالت: نحن أبناء الله وأحباؤه، وشبه ذلك من القول، فأمر الله نبيه أن يدعوهم إلى تمني الموت، وأن يعلمهم أنه من تمناه منهم مات، ففعل النبي ﷺ ذلك، فعلم اليهود صدقه، فأحجموا عن تمنيه، فرقا من الله لقبح أعمالهم ومعرفتهم بكذبهم في قولهم: نحن أبناء الله وأحباؤه، وحرصا منهم على الحياة.
Eğer onun nimeti, saadeti ve hayrı size ait ise bu durum sizin ona ulaşmaya can atmanızı gerektirir; öyleyse { فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ } “ölümü temenni edin”. { الدَّارُ } kelimesi { كانَتْ } fiilinin ismidir, { خالِصَةً } ise onun haberidir. { خالِصَةً } kelimesinin hâl olarak nasb edilmesi de caizdir; bu takdirde { عِنْدَ اللَّهِ } ifadesi kâne'nin haberidir. { مِنْ دُونِ النَّاسِ } “diğer insanlara değil de” buyruğunda { النَّاسِ } ile Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ve ona uyanların kastedilmiş olması muhtemel olduğu gibi, kendilerinden nakledilen sözlerinde olduğu üzere tam bir umumiliğin kastedilmiş olması da muhtemeldir. İbn Ebî İshâk, iki sakin harfin karşılaşmasından ötürü “تمنوا” kelimesinin vavını kesre ile okumuştur. el-Ehvâzî, Ebû Amr'dan “تمنوا الموت” ifadesini vavın fethasıyla okuduğunu nakletmiştir; başkasından da ref halinde harekenin ihtilasla okunduğu rivayet edilmiştir. Kıraat cemaatinin okuyuşu ise vavın ötresiyledir. Bu, Yahudiler: 'Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz' ve benzeri sözler söyledikleri için Allah'ın Resûlü Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem verdiği apaçık bir mucizedir/delildir. Allah Peygamberine onları ölümü temenni etmeye çağırmasını ve onlardan kim ölümü dilerse öleceğini onlara bildirmesini emretti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu yaptı; Yahudiler de onun doğruluğunu anladılar. Amellerinin çirkinliğinden ve 'Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz' sözlerindeki yalanlarını bildiklerinden dolayı Allah'tan korkarak ve hayata düşkünlükleri sebebiyle onu temenni etmekten geri durdular.
وقيل إن الله تعالى منعهم من التمني وقصرهم على الإمساك عنه، لتظهر الآية لنبيه ﷺ. والمراد بقوله «تمنوا» أريدوه بقلوبكم واسألوه، هذا قول جماعة من المفسرين، وقال ابن عباس:
Mucize Peygamberine sallallâhu aleyhi ve sellem zahir olsun diye Allah Teâlâ'nın onları temenniden alıkoyduğu ve onları bundan geri durmaya mecbur bıraktığı da söylenmiştir. “Temenni edin” buyruğundan maksat: 'Onu kalplerinizle isteyin ve talep edin' demektir; bu, müfessirlerden bir cemaatin görüşüdür. İbn Abbâs ise şöyle demiştir:
المراد فيه السؤال فقط وإن لم يكن بالقلب، وقال أيضا هو وغيره: إنما أمروا بالدعاء بالموت على أردأ الحزبين من المؤمنين أو منهم، وذكر المهدوي وغيره أن هذه الآية كانت مدة حياة النبي ﷺ وارتفعت بموته. والصحيح أن هذه النازلة من موت من تمنى الموت إنما كانت أياما كثيرة عند نزول الآية، وهي بمنزلة دعائه النصارى من أهل نجران إلى المباهلة، وقالت فرقة: إن سبب هذا الدعاء إلى تمني الموت أن النبي ﷺ أراد به هلاك الفريق المكذب أو قطع حجتهم، لا أن علته قولهم نحن أبناء الله.
Buradaki maksat, kalpten olmasa bile sadece dille istemektir. O ve başkaları ayrıca şöyle demiştir: Onlar sadece iki fırkadan (müminlerden veya kendilerinden) daha kötü olanına ölümle beddua etmekle emrolunmuşlardır. el-Mehdevî ve başkaları bu ayetin Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hayatta olduğu süre boyunca geçerli olduğunu, vefatıyla hükmünün kalktığını zikretmiştir. Doğru olan ise, ölümü temenni edenin ölmesi hadisesinin ayetin indiği sırada günlerce geçerli olduğudur; bu da onun Necran Hristiyanlarını mubahaleye davet etmesi gibidir. Bir grup ise şöyle demiştir: Ölümü temenniye bu davetin sebebi, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bununla yalanlayan fırkanın helakini veya onların delillerini kesmeyi istemiş olmasıdır; yoksa bunun illeti onların 'Biz Allah'ın oğullarıyız' demeleri değildir.
ثم أخبر تعالى عنهم بعجزهم وأنهم لا يتمنونه، وأَبَداً ظرف زمان وإذا كانت «ما» بمعنى الذي فتحتاج إلى عائد تقديره قدمته، وإذا كانت مع قدمت بمثابة المصدر غنيت عن الضمير، هذا قول سيبويه، والأخفش يرى الضمير في المصدرية، وأضاف ذنوبهم واجترامهم إلى الأيدي وأسند تقديمها إليها إذ الأكثر من كسب العبد الخير والشر إنما هو بيديه، فحمل جميع الأشياء على ذلك.
Sonra Allah Teâlâ onların acziyetini ve onu asla temenni etmeyeceklerini haber vermiştir. { أَبَداً } zaman zarfıdır. { ما } kelimesi ismi mevsul (ellezî) anlamında olduğunda, takdiri “قدمته” olan bir âid zamire ihtiyaç duyar; { قدمت } fiiliyle birlikte masdar makamında olduğunda ise zamire ihtiyaç duymaz; bu Sîbeveyh'in görüşüdür. el-Ahfeş ise masdariyyede zamirin varlığını kabul eder. Günahlarını ve cürümlerini ellere izafe etmiş ve bunların önden gönderilmesini ellere isnat etmiştir; zira kulun hayır ve şerden kazandıklarının çoğu elleriyledir; bu sebeple her şey buna hamledilmiştir.
وقوله تعالى: وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ ظاهرها الخبر ومضمنها الوعيد، لأن الله عليم بالظالمين وغيرهم، ففائدة تخصيصهم حصول الوعيد.
Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ } “Allah zalimleri hakkıyla bilendir” buyruğunun zahiri haber, muhtevası ise tehdittir; çünkü Allah zalimleri de diğerlerini de bilir; dolayısıyla onların tahsis edilmesinin faydası tehdidin gerçekleşmesidir.
قوله ﷿:
Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٩٦ الى ٩٩]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 96-99]
وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَما هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذابِ أَنْ يُعَمَّرَ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ (٩٦) قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُؤْمِنِينَ (٩٧) مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ (٩٨) وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ آياتٍ بَيِّناتٍ وَما يَكْفُرُ بِها إِلاَّ الْفاسِقُونَ (٩٩)
{ وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَما هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذابِ أَنْ يُعَمَّرَ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ (٩٦) قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُؤْمِنِينَ (٩٧) مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ (٩٨) وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ آياتٍ بَيِّناتٍ وَما يَكْفُرُ بِها إِلاَّ الْفاسِقُونَ (٩٩) } “Andolsun ki sen onları hayata karşı insanların en düşkünü, hatta müşriklerden bile daha düşkün bulursun. Onlardan her biri bin yıl yaşatılmayı arzu eder. Oysa çok yaşatılması onu azaptan uzaklaştıracak değildir. Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir. (96) De ki: 'Kim Cibrîl'e düşman ise bilsin ki onu daha öncekileri doğrulayıcı, inananlar için bir hidayet ve müjde olarak Allah'ın izniyle senin kalbine o indirmiştir.' (97) Kim Allah'a, meleklerine, peygamberlerine, Cibrîl'e ve Mîkâl'e düşman olursa bilsin ki şüphesiz Allah da inkârcıların düşmanıdır. (98) Andolsun ki sana apaçık ayetler indirdik; onları yoldan çıkmış fasıklardan başkası inkâr etmez. (99)”
«وجد» في هذا المعنى تتعدى إلى مفعولين لأنها من أفعال النفس، ولذلك صح تعديها إلى ضمير المتكلم في قول الشاعر:
“Vele-tecidennehüm” (وَلَتَجِدَنَّهُمْ) ifadesindeki “vecede” (وجد) fiili bu manada iki mef'ule geçişli olur; çünkü o kalbî/nefsî fiillerdendir. Bu sebeple şairin şu sözünde mütekellim zamirine geçişli olması sahih olmuştur:
تلفّت نحو الحيّ حتّى وجدتني ... وجعت من الإصغاء ليتا وأخدعا
“Kabileye doğru öyle bir dönüp baktım ki sonunda kendimi / Kulak kabartmaktan boynum ve şah damarım ağrımış buldum.”
وقال النبي ﷺ في الضب: «إنه لم يكن بأرض قومي فأجدني أعافه» ، وحرصهم على الحياة لمعرفتهم بذنوبهم وأن لا خير لهم عند الله تعالى.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de keler hakkında: “O benim kavmimin yurdunda bulunmazdı; bu yüzden kendimi ondan tiksinir buluyorum” buyurmuştur. Onların hayata olan düşkünlükleri, günahlarını ve Allah Teâlâ katında kendileri için hiçbir hayır bulunmadığını bilmelerindendir.
وقوله تعالى: وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا قيل المعنى وأحرص من الذين أشركوا، لأن مشركي العرب لا يعرفون إلا هذه الحياة الدنيا، ألا ترى إلى قول امرئ القيس [الطويل] :
Allah Teâlâ'nın: { وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا } buyruğu hakkında, mananın 'müşrik olanlardan bile daha düşkün' şeklinde olduğu söylenmiştir; çünkü Arap müşrikleri bu dünya hayatından başkasını tanımazlar. İmruülkays'ın şu sözüne bakmaz mısın? [Tavîl]:
تمتّع من الدنيا فإنك فان
“Dünyadan nasibini al, zira sen fanisin.”
والضمير في أَحَدُهُمْ يعود في هذا القول على اليهود، وقيل إن الكلام تم في قوله حَياةٍ، ثم استؤنف الإخبار عن طائفة من المشركين أنهم يَوَدُّ أَحَدُهُمْ وهي المجوس، لأن تشميتهم للعاطس لفظ بلغتهم معناه «عش ألف سنة» فكأن الكلام: ومن المشركين قوم يَوَدُّ أَحَدُهُمْ، وفي هذا القول تشبيه بني إسرائيل بهذه الفرقة من المشركين، وقصد «الألف» بالذكر لأنها نهاية العقد في الحساب.
Bu görüşe göre { أَحَدُهُمْ } ifadesindeki zamir Yahudilere dönmektedir. Sözün { حَياةٍ } kelimesinde tamamlandığı, ardından müşriklerden bir topluluk olarak Mecûsîlerin { يَوَدُّ أَحَدُهُمْ } “onlardan her biri arzu eder” şeklinde haber verilmesine başlandığı da söylenmiştir; çünkü onların aksırana dua etmeleri dillerinde 'bin yıl yaşa' anlamına gelen bir lafızdır. Sanki ifade: “Müşriklerden öyle bir topluluk vardır ki onlardan biri arzu eder...” şeklindedir. Bu görüşte İsrâiloğullarının müşriklerin bu fırkasına benzetilmesi söz konusudur. Sayı hesabında son basamak olduğu için özellikle 'bin' sayısı zikredilmiştir.
وقوله تعالى: وَما هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ: اختلف النحاة في هُوَ، فقيل هو ضمير الأحد المتقدم الذكر، فالتقدير وما أحدهم بمزحزحه وخبر الابتداء في المجرور، وأَنْ يُعَمَّرَ فاعل بمزحزح، وقالت فرقة هو ضمير التعمير، والتقدير وما التعمير بمزحزحه والخبر في المجرور، وأَنْ يُعَمَّرَ بدل من التعمير في هذا القول، وقالت فرقة هُوَ ضمير الأمر والشأن، وقد رد هذا القول بما حفظ عن النحاة من أن الأمر والشأن إنما يفسر بجملة سالمة من حرف جر، وقد جوز أبو علي ذلك في بعض مسائله الحلبيات، وحكى الطبري عن فرقة أنها قالت هو عماد، وقيل ما عاملة حجازية وهُوَ اسمها والخبر في بِمُزَحْزِحِهِ، والزحزحة الإبعاد والتنحية.
Allah Teâlâ'nın: { وَما هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ } “Oysa o onu uzaklaştıracak değildir” buyruğundaki { هُوَ } hakkında nahivciler ihtilaf etmiştir: { هُوَ } zamirinin daha önce geçen 'bir kişi'nin (ehad) zamiri olduğu söylenmiştir; takdiri “وما أحدهم بمزحزحه” (onlardan biri onu uzaklaştıracak değildir) olup mübtedanın haberi cer harfli kısımdadır; { أَنْ يُعَمَّرَ } ise muzahzıh'ın failidir. Bir grup ise onun yaşama/ömür sürme (ta'mîr) zamiri olduğunu söylemiştir; takdiri “وما التعمير بمزحزحه” (ömür sürmek onu uzaklaştıracak değildir) olup haber cer harfli kısımdadır ve bu görüşe göre { أَنْ يُعَمَّرَ }, ta'mîr kelimesinden bedeldir. Bir grup da { هُوَ } zamirinin zamîrü'ş-şe'n (durum zamiri) olduğunu söylemiştir. Bu görüş, nahivcilerden nakledilen zamîrü'ş-şe'nin ancak harf-i cerden arınmış bir cümle ile tefsir edileceği kuralıyla reddedilmiştir; ancak Ebû Ali bazı Halebiyyât meselelerinde buna cevaz vermiştir. Taberî bir gruptan onun fâsıla (imâd) zamiri olduğunu nakletmiştir. Mâ'nın Hicaziyye (amel eden mâ), { هُوَ }'nin onun ismi, haberinin de { بِمُزَحْزِحِهِ } içinde olduğu da söylenmiştir. Züzahze (زحزحة) ise uzaklaştırmak ve kenara çekmek demektir.
وفي قوله وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ وعيد، والجمهور على قراءة «يعملون» بالياء من أسفل، وقرأ قتادة والأعرج ويعقوب «تعملون» بالتاء من فوق، وهذا على الرجوع إلى خطاب المتوعدين من بني إسرائيل.
{ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ } “Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir” buyruğunda bir tehdit vardır. Cumhûr “يعملون” kelimesini alttan yâ (ي) ile okumuştur; Katâde, el-A'rec ve Ya'kûb ise üstten tâ (ت) ile “تعملون” şeklinde okumuşlardır. Bu da İsrâiloğullarından tehdit edilenlere hitaba dönülmesi esasına dayanır.
وقوله تعالى: قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ الآية. نزل على سبب لم يتقدم له ذكر فيما مضى من الآيات، ولكن أجمع أهل التفسير أن اليهود قالت: جبريل عدونا، واختلف في كيفية ذلك، فقيل إن يهود فدك قالوا للنبي ﷺ: نسألك عن أربعة أشياء فإن عرفتها اتبعناك، فسألوه عما حرم إسرائيل على نفسه، فقال: لحوم الإبل وألبانها، وسألوه عن الشبه في الولد، فقال: أي ماء علا كان الشبه له، وسألوه عن نومه، فقال: تنام عيني ولا ينام قلبي، وسألوه عمن يجيئه من الملائكة، فقال: جبريل، فلما ذكره قالوا ذاك عدونا، لأنه ملك الحرب والشدائد والجدب، ولو كان الذي يجيئك ميكائيل ملك الرحمة والخصب والأمطار لاتبعناك، وقيل إن عمر بن الخطاب ﵁ كان يتكرر على بيت المدارس فاستحلفهم يوما بالذي أنزل التوراة على موسى بطور سيناء أتعلمون أن محمدا نبي؟ قالوا نعم، قال: فلم تهلكون في تكذيبه، قالوا: صاحبه جبريل وهو عدونا، وذكر أنهم قالوا سبب عداوتهم له أنه حمى بختنصر حين بعثوا إليه قبل أن يملك من يقتله، فنزلت هذه الآية لقولهم.
Allah Teâlâ'nın: { قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ } “De ki: Kim Cibrîl'e düşman ise...” ayeti, geçen ayetlerde bahsi geçmeyen bir sebep üzerine inmiştir. Ancak tefsir ehli Yahudilerin: 'Cibrîl bizim düşmanımızdır' dedikleri hususunda icma etmiştir. Bunun nasıl gerçekleştiği konusunda ise ihtilaf edilmiştir: Fedek Yahudilerinin Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Sana dört şey soracağız; eğer onları bilirsen sana tabi oluruz' dedikleri rivayet edilmiştir. Ona İsrâil'in (Ya'kûb'un) kendisine neyi haram kıldığını sordular, o da: 'Deve etini ve sütünü' buyurdu. Çocuktaki benzerliği sordular, o da: 'Hangi su üstün gelirse benzerlik ona ait olur' buyurdu. Uykusunu sordular, o da: 'Gözlerim uyur fakat kalbim uyumaz' buyurdu. Kendisine meleklerden kimin geldiğini sordular, o da: 'Cibrîl' buyurdu. Onu zikredince: 'O bizim düşmanımızdır; çünkü o savaş, zorluk ve kuraklık meleğidir. Şayet sana gelen rahmet, bolluk ve yağmur meleği Mîkâîl olsaydı sana tabi olurduk' dediler. Ömer b. el-Hattâb'ın radıyallâhu anh Beytü'l-Midrâs'a sık sık uğradığı, bir gün onlara: 'Tevrat'ı Sînâ Dağı'nda Mûsâ'ya indiren hakkı için, Muhammed'in bir peygamber olduğunu biliyor musunuz?' diye yemin verdiği, onların da 'Evet' dedikleri, bunun üzerine onun: 'Öyleyse onu yalanlayarak niçin helak oluyorsunuz?' dediği, onların da: 'Onun arkadaşı Cibrîl'dir ve o bizim düşmanımızdır' dedikleri de söylenmiştir. Yahudilerin ona olan düşmanlıklarının sebebinin, Buhtunnasr henüz hükümdar olmadan önce onu öldürmek için adam gönderdiklerinde Cibrîl'in Buhtunnasr'ı koruması olduğunu söyledikleri de zikredilmiştir. İşte bu ayet onların sözü üzerine inmiştir.
وفي جبريل لغات: «جبريل» بكسر الجيم والراء من غير همز، وبها قرأ نافع، و «جبريل» بفتح الجيم وكسر الراء من غير همز، وبها قرأ ابن كثير، وروي عنه أنه قال: «رأيت النبي ﷺ في النوم وهو يقرأ جبريل وميكال فلا أزال أقرؤهما أبدا كذلك» ، وجبريل بفتح الجيم والراء وهمزة بين الراء واللام وبها قرأ عاصم، و «جبرءيل» بفتح الجيم والراء وهمزة بعد الراء وياء بين الهمزة واللام، وبها قرأ حمزة والكسائي وحكاها الكسائي عن عاصم، «وجبرائل» بألف بعد الراء ثم همزة وبها قرأ عكرمة، و «جبرائيل» بزيادة ياء بعد الهمزة، و «جبراييل» بياءين وبها قرأ الأعمش، و «جبرئل» بفتح الجيم والراء وهمزة ولام مشددة، وبها قرأ يحيى بن يعمر، و «جبرال» لغة فيه، و «جبرين» بكسر الجيم والراء وياء ونون، قال الطبري: «هي لغة بني أسد» ولم يقرأ بها، و «جبريل» اسم أعجمي عربته العرب فلها فيه هذه اللغات، فبعضها هي موجودة في أبنية العرب، وتلك أدخل في التعريب كجبريل الذي هو كقنديل، وبعضها خارجة عن أبنية العرب فذلك كمثل ما عربته العرب ولم تدخله في بناء كإبريسم وفرند وآجر ونحوه.
Cibrîl kelimesinde farklı kullanımlar (lügatler) vardır: Cîm ve râ'nın kesresiyle hemzesiz “Cibrîl” (جبريل) olup Nâfi' bu şekilde okumuştur. Cîm'in fethası ve râ'nın kesresiyle hemzesiz “Cebrîl” (جَبْرِيل) olup İbn Kesîr böyle okumuştur; ondan şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem rüyada Cebrîl ve Mîkâl şeklinde okurken gördüm; artık onları ebediyen bu şekilde okumaya devam edeceğim.” Cîm ve râ'nın fethasıyla ve râ ile lâm arasında bir hemzeyle “Cebr'il” (جَبْرَئِل) şeklinde olup Âsım bu şekilde okumuştur. Cîm ve râ'nın fethasıyla, râ'dan sonra bir hemze ve hemze ile lâm arasında bir yâ ile “Cebr'îl” (جَبْرَئِيل) şeklinde olup Hamza ile el-Kisâî bu şekilde okumuştur; el-Kisâî bunu Âsım'dan da nakletmiştir. Râ'dan sonra bir elif ve ardından hemze ile “Cebrâil” (جَبْرَائِل) olup İkrime bu şekilde okumuştur. Hemzeden sonra ilave bir yâ ile “Cebrâîl” (جَبْرَائِيل) şeklindedir. İki yâ ile “Cebrâyîl” (جَبْرَايِيل) şeklinde olup el-A'meş böyle okumuştur. Cîm ve râ'nın fethası, bir hemze ve şeddeli lâm ile “Cebr'ill” (جَبْرَئِلّ) şeklinde olup Yahyâ b. Ya'mer böyle okumuştur. “Cebrâl” (جَبْرَال) da onda bir lügattir. Cîm ve râ'nın kesresi, bir yâ ve nûn ile “Cibrîn” (جِبْرِين) şeklinde olup Taberî: “Bu Benî Esed'in lehçesidir” demiştir ve bununla kıraat edilmemiştir. “Cibrîl” lafzı Arapların arapçalaştırdığı yabancı (a'cemî) bir isimdir; bu yüzden onda bu lügatler mevcuttur. Bunların bir kısmı Arap vezinlerinde mevcuttur ve kandil (قِنْدِيل) veznindeki Cibrîl gibi arapçalaşmaya daha uygundur; bir kısmı ise Arap vezinlerinin dışındadır ki bu da Arapların arapçalaştırıp da bir kalıba sokmadığı ibrîsem (ipek), ferend (kılıç cevheri), âcur (tuğla) ve benzeri kelimeler gibidir.
وذكر ابن عباس ﵁ وغيره أن «جبر» و «ميك» و «سراف» هي كلها بالأعجمية بمعنى عبد ومملوك، وإيل اسم الله تعالى، ويقال فيه إلّ، ومنه قول أبي بكر الصديق ﵁ حين سمع سجع مسيلمة: هذا كلام لم يخرج من إلّ.
İbn Abbâs radıyallâhu anh ve başkaları; “Cebr”, “Mîk” ve “Serâf” kelimelerinin hepsinin yabancı dilde (İbranice/Süryanice) kul ve köle manasına geldiğini, “Îl” kelimesinin ise Allah Teâlâ'nın ismi olduğunu belirtmişlerdir; onun hakkında “İll” de denir. Ebû Bekir es-Sıddîk'ın radıyallâhu anh Müseylime'nin seciini işittiğinde: “Bu, bir İll'den (ilahî kaynaktan) çıkmış söz değildir” demesi bundandır.
وقوله تعالى: فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ الضمير في فَإِنَّهُ عائد على الله ﷿، والضمير في نَزَّلَهُ عائد على جبريل ﷺ، والمعنى بالقرآن وسائر الوحي، وقيل: الضمير في «إنه» عائد على جبريل وفي نَزَّلَهُ على القرآن، وخص القلب بالذكر لأنه موضع العقل والعلم وتلقي المعارف، وجاءت المخاطبة بالكاف في قَلْبِكَ اتساعا في العبارة إذ ليس ثم من يخاطبه النبي ﷺ بهذه الكاف، وإنما يجيء قوله: فإنه نزله على قلبي، لكن حسن هذا إذ يحسن في كلام العرب أن تحرز اللفظ الذي يقوله المأمور بالقول ويحسن أن تقصد المعنى الذي يقوله فتسرده مخاطبة له، كما تقول لرجل:
Allah Teâlâ'nın: { فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ } “şüphesiz onu senin kalbine o indirmiştir” buyruğundaki { فَإِنَّهُ } zamiri Cenâb-ı Hakk'a, { نَزَّلَهُ } ifadesindeki [fail] zamiri ise Cibrîl'e aleyhisselâm dönmektedir; mana ise Kur'an ve diğer vahiyler iledir. { إنه } içindeki zamirin Cibrîl'e, { نَزَّلَهُ } ifadesindeki [meful] zamirinin ise Kur'an'a döndüğü de söylenmiştir. Kalp akıl, ilim ve marifetlerin idrak mahalli olduğu için özellikle zikredilmiştir. { قَلْبِكَ } ifadesinde hitabın kâf (ك) harfiyle gelmesi üslup genişliğindendir; zira orada Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bu kâf ile hitap edeceği biri yoktur; onun sözünün: “Şüphesiz onu benim kalbime indirdi” şeklinde gelmesi gerekirdi. Ancak bu güzel bir kullanımdır; çünkü Arap kelamında söz söylemesi emredilen kişinin söyleyeceği lafzı korumak da güzeldir, söyleyeceği manayı kastederek ona hitap şeklinde aktarmak da güzeldir. Nitekim bir adama:
قل لقومك لا يهينوك، فكذلك هي الآية، ونحو من هذا قول الفرزدق [الطويل]
'Kavmine seni küçük düşürmesinler de' demen gibidir; bu ayet de böyledir. el-Ferazdak'ın şu sözü de buna benzer [Tavîl]:
ألم تر أنّي يوم جو سويقة ... بكيت فنادتني هنيدة ما ليا
“Görmedin mi, Süveyka Çukuru günü / Ağladım da Hüneyde bana 'Neyim var?' diye seslendi.”
فأحرز المعنى ونكب عن نداء هنيدة «مالك» ، وبِإِذْنِ اللَّهِ معناه: بعلمه وتمكينه إياه من هذه المنزلة، ومُصَدِّقاً حال من ضمير القرآن في نَزَّلَهُ و «ما بين يديه» : ما تقدمه من كتب الله تعالى، هُدىً إرشاد، والبشرى: أكثر استعمالها في الخير، ولا تجيء في الشر إلا مقيدة به، ومقصد هذه الآية:
[Şair] Hüneyde'nin “Neyin var?” (مالك) şeklindeki nidasından saparak manayı korumuştur. { بِإِذْنِ اللَّهِ } buyruğunun manası: O'nun ilmiyle ve onu bu mertebeye muktedir kılmasıyladır. { مُصَدِّقاً } kelimesi, { نَزَّلَهُ } fiilindeki Kur'an'a ait zamirden hâldir. { ما بَيْنَ يَدَيْهِ } ifadesi, Allah Teâlâ'nın daha önce geçen kitaplarıdır. { هُدىً } doğru yola iletme (irşad) demektir. “Büşrâ” (müjde) ise çoğunlukla hayırda kullanılır; şerde ise ancak onunla kayıtlandığı takdirde gelir. Bu ayetin maksadı:
تشريف جبريل ﷺ وذم معاديه.
Cibrîl'i aleyhisselâm şereflendirmek ve ona düşmanlık besleyenleri yermektir.
وقوله تعالى: مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ الآية وعيد وذم لمعادي جبريل ﵇، وإعلام أن عداوة البعض تقتضي عداوة الله لهم، وعداوة العبد لله هي معصيته واجتناب طاعته ومعاداة أوليائه، وعداوة الله للعبد تعذيبه وإظهار أثر العداوة عليه، وذكر جبريل وميكائيل وقد كان ذكر الملائكة عمهما تشريفا لهما، وقيل خصا لأن اليهود ذكروهما ونزلت الآية بسببهما، فذكرهما واجب لئلا تقول اليهود إنا لم نعاد الله وجميع ملائكته، وقرأ نافع «ميكائل» بهمزة دون ياء، وقرأ بها ابن كثير في بعض ما روي عنه، وقرأ ابن عامر وابن كثير أيضا وحمزة والكسائي، «ميكائيل» بياء بعد الهمزة، وقرأ أبو عمرو وعاصم «ميكال» ، ورويت عن ابن كثير منذ رآها في النوم كما ذكرنا، وقرأ ابن محيصن «ميكئل» بهمزة دون ألف، وقرأ الأعمش «ميكاييل» بياءين، وظهر الاسم في قوله: فَإِنَّ اللَّهَ لئلا يشكل عود الضمير، وجاءت العبارة بعموم الكافرين لأن عود الضمير على من يشكل سواء أفردته أو جمعته، ولو لم نبال بالاشكال وقلنا المعنى يدل السامع على المقصد للزم تعيين قوم بعداوة الله لهم، ويحتمل أن الله تعالى قد علم أن بعضهم يؤمن فلا ينبغي أن تطلق عليه عداوة الله للمآل.
Allah Teâlâ'nın: { مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ } “Kim Allah'a düşman olursa...” ayeti, Cibrîl'e aleyhisselâm düşman olanlara bir tehdit ve kınama olup bir kısmına düşmanlığın Allah'ın da onlara düşman olmasını gerektirdiğini bildirmektedir. Kulun Allah'a düşmanlığı O'na isyan etmesi, O'na itaatten kaçınması ve O'nun dostlarına düşman olmasıdır; Allah'ın kula düşmanlığı ise onu cezalandırması ve düşmanlığın eserini onun üzerinde açığa vurmasıdır. Meleklerin zikri her ikisini de kapsadığı hâlde Cibrîl ve Mîkâîl'in [ayrıca] zikredilmesi, ikisini şereflendirmek içindir. Yahudiler ikisini zikrettiği ve ayet onlar sebebiyle indiği için tahsis edildikleri de söylenmiştir; böylece Yahudilerin 'Biz Allah'a ve bütün meleklerine düşman olmadık' dememeleri için onları zikretmek vacip olmuştur. Nâfi', yâ harfi olmaksızın hemze ile “Mîkâ'il” (ميكائل) şeklinde okumuş; kendisinden gelen bazı rivayetlerde İbn Kesîr de böyle okumuştur. İbn Âmir, yine İbn Kesîr, Hamza ve el-Kisâî, hemzeden sonra bir yâ ile “Mîkâîl” (مِيكَائِيل) şeklinde okumuşlardır. Ebû Amr ve Âsım “Mîkâl” (مِيكَال) şeklinde okumuşlardır; bu kıraat zikrettiğimiz üzere rüyada gördüğünden beri İbn Kesîr'den de rivayet edilmiştir. İbn Muhaysın, elif olmaksızın hemze ile “Mîke'il” (ميكئل) şeklinde okumuştur. el-A'meş ise iki yâ ile “Mîkâyîl” (ميكاييل) şeklinde okumuştur. { فَإِنَّ اللَّهَ } buyruğunda zamirin dönüşünde bir kapalılık olmasın diye açık isim zikredilmiştir. İster tekil ister çoğul kılınsın, zamirin { مَنْ } edatına dönmesi kapalı olacağı için ifade inkârcıların umumuyla (el-kâfirîn) gelmiştir. Şayet bu kapalılığa aldırmayıp mananın dinleyene maksadı gösterdiğini söyleseydik, Allah'ın düşmanlığı ile belirli bir kavmin tayin edilmesi gerekirdi. Allah Teâlâ'nın onlardan bazılarının iman edeceğini bilmiş olması ve akıbetleri sebebiyle üzerlerine Allah'ın düşmanlığının mutlak olarak verilmemesi gerektiği de muhtemeldir.
وروي أن رجلا من اليهود لقي عمر بن الخطاب فقال له: أرأيت جبريل الذي يزعم صاحبك أنه يجيئه ذلك عدونا، فقال له عمر ﵁: مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ إلى آخر الآية، فنزلت على لسان عمر ﵁.
Rivayet edildiğine göre Yahudilerden bir adam Ömer b. el-Hattâb ile karşılaşmış ve ona: 'Arkadaşının kendisine geldiğini iddia ettiği Cibrîl'i gördün mü? O bizim düşmanımızdır' demiş; bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh ona: { مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ } ayetinin sonuna kadar okumuş ve ayet Ömer'in radıyallâhu anh lisanı üzere inmiştir.
قال القاضي أبو محمد ﵀: وهذا الخبر يضعف من جهة معناه.
Kâdı Ebû Muhammed rahmetullâhi aleyh der ki: Bu haber anlamı yönünden zayıf kalmaktadır.
وقوله تعالى: وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ آياتٍ بَيِّناتٍ، ذكر الطبري أن ابن صوريا قال للنبي ﷺ: يا محمد ما جئت بآية بينة؟ فنزلت هذه الآية. والْفاسِقُونَ هنا الخارجون عن الإيمان، فهو فسق الكفر، والتقدير: ما يَكْفُرُ بِها أحد إِلَّا الْفاسِقُونَ، لأن الإيجاب لا يأتي إلا بعد تمام جملة النفي.
Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ آياتٍ بَيِّناتٍ } “Andolsun ki sana apaçık ayetler indirdik” buyruğu hakkında Taberî, İbn Sûriyâ'nın Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ey Muhammed, apaçık bir delil/ayet getirmedin ki?' demesi üzerine bu ayetin indiğini zikretmiştir. Buradaki { الْفاسِقُونَ } imandan çıkanlardır; dolayısıyla bu, küfür fasıklığıdır. Takdiri: “ما يكفر بها أحد إلا الفاسقون” (onları fasıklardan başka hiçbir kimse inkâr etmez) şeklindedir; çünkü olumluluk (icâb/istisna) ancak olumsuzluk (nefiy) cümlesinin tamamlanmasından sonra gelir.
قوله ﷿:
Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٠٠ الى ١٠٢]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 100-102]
أَوَكُلَّما عاهَدُوا عَهْداً نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (١٠٠) وَلَمَّا جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ كِتابَ اللَّهِ وَراءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لا يَعْلَمُونَ (١٠١) وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبابِلَ هارُوتَ وَمارُوتَ وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما ما يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَتَعَلَّمُونَ ما يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَراهُ ما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ وَلَبِئْسَ ما شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (١٠٢)
{ أَوَكُلَّما عاهَدُوا عَهْداً نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (١٠٠) وَلَمَّا جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ كِتابَ اللَّهِ وَراءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لا يَعْلَمُونَ (١٠١) وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبابِلَ هارُوتَ وَمارُوتَ وَما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما ما يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَتَعَلَّمُونَ ما يَضُرُّهُمْ وَلا يَنْفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَراهُ ما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ وَلَبِئْسَ ما شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (١٠٢) } “Onlar ne zaman bir ahit yaptılarsa, içlerinden bir fırka onu bozup atmadı mı? Bilakis onların çoğu iman etmezler. (100) Ne zaman ki onlara Allah katından, yanlarındakini doğrulayan bir elçi geldiyse, kendilerine kitap verilenlerden bir fırka sanki bilmiyorlarmış gibi Allah'ın Kitabı'nı arkalarına atıverdi. (101) Ve Süleyman'ın mülkü [hükümranlığı] aleyhine şeytanların okuyup durdukları şeylere uydular. Oysa Süleyman küfretmedi, fakat şeytanlar küfretti; insanlara sihri ve Bâbil'de iki meleğe, Hârût ile Mârût'a indirilen şeyleri öğretiyorlardı. Halbuki o iki melek: 'Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz, sakın küfretme!' demedikçe hiç kimseye [bir şey] öğretmezlerdi. Onlardan koca ile karısının arasını açacak şeyleri öğreniyorlardı. Oysa onlar, Allah'ın izni olmadıkça onunla hiç kimseye zarar veremezlerdi. Kendilerine zarar veren ve fayda sağlamayan şeyleri öğreniyorlardı. Andolsun ki onlar, onu satın alan kimsenin ahirette hiçbir nasibi olmadığını çok iyi biliyorlardı. Karşılığında kendilerini sattıkları şey ne kötüdür, keşke bilselerdi! (102)”
قال سيبويه: الواو واو العطف دخلت عليها ألف الاستفهام، وقال الأخفش: هي زائدة، وقال
Sîbeveyh şöyle demiştir: [Âyetin başındaki] vav harfi, üzerine istifham (soru) elifi dahil olmuş atıf vavıdır. el-Ahfeş ise: O zâiddir demiştir; [başkası] da şöyle demiştir:
الكسائي: هي «أو» وفتحت تسهيلا، وقرأها قوم «أو» ساكنة الواو فتجيء بمعنى بل، وكما يقول القائل:
el-Kisâî ise: O, "ev" (أَوْ - yoksa/veya) edatıdır; teshîl (kolaylık) amacıyla [vav harfi] fethalanmıştır, demiştir. Bir topluluk da onu vavı sakin olarak "ev" (أَوْ) şeklinde okumuştur ki bu durumda "bel" (بَلْ - bilakis/aksine) anlamında olur; tıpkı bir kimsenin şöyle demesi gibi:
لأضربنك فيقول المجيب: أو يكفي الله.
"Seni mutlaka döveceğim!" deyip muhatabın da: "Ev yekfiyallâh" (Yoksa/Bilakis Allah yeter) diye cevap vermesi gibidir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وهذا كله متكلف، واو في هذا المثل متمكنة في التقسيم، والصحيح قول سيبويه وقرىء «عهدوا عهدا» وقرأ الحسن وأبو رجاء «عوهدوا» وعَهْداً مصدر، وقيل: مفعول بمعنى أعطوا عهدا، والنبذ: الطرح والإلقاء، ومنه النبيذ والمنبوذ، والفريق اسم جمع لا واحد له من لفظه، ويقع على اليسير والكثير من الجمع، ولذلك فسرت كثرة النابذين بقوله: بَلْ أَكْثَرُهُمْ لما احتمل الفريق أن يكون الأقل، ولا يُؤْمِنُونَ في هذا التأويل حال من الضمير في أَكْثَرُهُمْ، ويحتمل الضمير العود على الفريق، ويحتمل العود على جميع بني إسرائيل وهو أذم لهم، والعهد الذي نبذوه هو ما أخذ عليهم في التوراة من أمر محمد ﷺ، وفي مصحف ابن مسعود «نقضه فريق» .
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle demiştir: Bunların hepsi tekellüflüdür (zorlamadır); bu meseldeki vav taksim bildirmede yerleşik bir edattır. Doğru olan Sîbeveyh'in görüşüdür. Âyet [şeddesiz olarak] "ahadû ahden" şeklinde de okunmuştur. Hasan ve Ebû Recâ ise "ûhidû" şeklinde okumuşlardır. { عَهْداً } kelimesi mastardır; "onlara bir ahit verildi" anlamında meful olduğu da söylenmiştir. en-Nebz (النبذ): Fırlatıp atmak ve bırakmaktır; nebîz ve menbûz (terk edilmiş çocuk) kelimeleri de buradan gelir. el-Ferîk (الفريق) ise kendi lafzından tekili olmayan bir isim-i cemidir (topluluk ismidir); az veya çok topluluklar için kullanılır. Bu sebeple ferîk kelimesinin azınlığa delalet etme ihtimaline binaen, ahdi bozanların çokluğu { بَلْ أَكْثَرُهُمْ } buyruğu ile tefsir edilmiştir. Bu yoruma göre { لا يُؤْمِنُونَ } ifadesi, { أَكْثَرُهُمْ } lafzındaki zamirden hâldir. Zamirin ferîk kelimesine dönmesi muhtemel olduğu gibi, İsrâiloğulları'nın tamamına dönmesi de muhtemeldir ki bu onları daha fazla zemmetmektir. Bozup attıkları ahit ise Tevrat'ta Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in hususuna dair kendilerinden alınan sözdür. İbn Mes'ûd'un mushafında bu kısım "nakadahû ferîkun" (içlerinden bir fırka onu bozdu) şeklindedir.
وقوله تعالى: وَلَمَّا جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، يعني به محمد ﷺ، وما مَعَهُمْ هو التوراة، ومُصَدِّقٌ نعت ل رَسُولٌ، وقرأ ابن أبي عبلة «مصدقا» بالنصب، ولَمَّا يجب بها الشيء لوجوب غيره، وهي ظرف زمان، وجوابها نَبَذَ الذي يجيء، والْكِتابَ الذي أوتوه: التوراة، وكِتابَ اللَّهِ مفعول ب نَبَذَ، والمراد القرآن، لأن التكذيب به نبذ، وقيل المراد التوراة، لأن مخالفتها والكفر بما أخذ عليهم فيها نبذ، ووَراءَ ظُهُورِهِمْ مثل لأن ما يجعل ظهريا فقد زال النظر إليه جملة، والعرب تقول جعل هذا الأمر وراء ظهره ودبر أذنه، وقال الفرزدق:
Yüce Allah'ın: { وَلَمَّا جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } buyruğundaki elçi ile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem kastedilmektedir. { ما مَعَهُمْ } ise Tevrat'tır. { مُصَدِّقٌ } kelimesi { رَسُولٌ } için sıfattır. İbn Ebî Able ise nasb ile "musaddikan" şeklinde okumuştur. { لَمَّا } edatı, bir şeyin varlığını başka bir şeyin varlığına bağlar ve zaman zarfıdır; cevabı ise ardından gelen { نَبَذَ } fiilidir. Kendilerine verilen { الْكِتابَ } Tevrat'tır. { كِتابَ اللَّهِ } ifadesi { نَبَذَ } fiilinin mefulüdür. Bununla kastedilen Kur'an'dır; çünkü onu yalanlamak, arkaya atıp bırakmaktır. Kastedilenin Tevrat olduğu da söylenmiştir; zira ona muhalefet etmek ve onda kendilerinden alınan ahdi inkâr etmek de onu arkaya atmaktır. { وَراءَ ظُهُورِهِمْ } ifadesi bir darbımeseldir; çünkü arkaya atılan şeye artık tamamen bakılmaz ve nazar dışı kalır. Araplar: "Bu işi sırtının arkasına ve kulağının ardına attı" derler. Nitekim el-Ferezdak şöyle demiştir:
تميم بن مرّ لا تكوننّ حاجتي ... بظهر فلا يعيى عليّ جوابها
Ey Temîm b. Mürr! Benim ihtiyacım sakın arkaya atılmış olmasın... / Ta ki onun cevabı bana zor gelmesin.
وكَأَنَّهُمْ لا يَعْلَمُونَ تشبيه بمن لا يعلم، إذ فعلوا فعل الجاهل، فيجيء من اللفظ أنهم كفروا على علم.
{ كَأَنَّهُمْ لا يَعْلَمُونَ } ifadesi, cahilin yaptığını yaptıkları için bilmeyen kimseye benzetmedir; dolayısıyla bu lafızdan onların bilerek inkâr ettikleri anlamı çıkar.
وقوله تعالى: وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ الآية، يعني اليهود، قال ابن زيد والسدي: المراد من كان في عهد سليمان، وقال ابن عباس: المراد من كان في عهد النبي ﷺ، وقيل الجميع، وتَتْلُوا قال عطاء: معناه تقرأ من التلاوة، وقال ابن عباس: تَتْلُوا تتبع، كما تقول: جاء القوم يتلو بعضهم بعضا، وتتلو بمعنى تلت، فالمستقبل وضع موضع الماضي، وقال الكوفيون: المعنى ما كانت تتلو، وقرأ الحسن والضحاك: «الشياطون» بالواو.
Yüce Allah'ın: { وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ } âyetinde kastedilenler Yahudilerdir. İbn Zeyd ve es-Süddî: "Kastedilen, Süleyman zamanında yaşamış olanlardır" demiş; İbn Abbâs: "Kastedilen, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında yaşamış olanlardır" demiştir. Hepsi olduğu da söylenmiştir. { تَتْلُوا } kelimesi hakkında Atâ: "Bunun anlamı tilavetten gelerek okuyorlardı demektir" demiştir. İbn Abbâs ise: "{ تَتْلُوا } tâbi oluyorlardı, izliyorlardı demektir; nitekim 'İnsanlar birbirini izleyerek (yetlû) geldi' denir" demiştir. { تَتْلُوا } kelimesi mazi anlamında olup 'okudu/tâbi oldu' demektir; dolayısıyla muzari fiil mazi fiil yerine konmuştur. Kûfeliler: "Anlamı, okumakta oldukları şeylerdir" demişlerdir. Hasan ve Dahhâk ise vav ile "eş-Şeyâtûn" şeklinde okumuşlardır.
وقوله: عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ أي على عهد ملك سليمان، وقيل المعنى في ملك سليمان بمعنى في قصصه وصفاته وأخباره، وقال الطبري: اتَّبَعُوا بمعنى فضلوا، وعَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ أي على شرعه ونبوته وحاله، والذي تلته الشياطين: قيل إنهم كانوا يلقون إلى الكهنة الكلمة من الحق معها المائة من الباطل حتى صار ذلك علمهم، فجمعه سليمان ودفنه تحت كرسيه، فلما مات قالت الشياطين: إن ذلك كان علم سليمان، وقيل: بل كان الذي تلته الشياطين سحرا وتعليما فجمعه سليمان ﵇ كما تقدم، وقيل إن سليمان، ﵇ كان يملي على كاتبه آصف بن برخيا علمه ويختزنه، فلما مات أخرجته الجن وكتبت بين كل سطرين سطرا من سحر ثم نسبت ذلك إلى سليمان، وقيل إن آصف تواطأ مع الشياطين على أن
{ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ } buyruğu, "Süleyman'ın hükümranlığı devrinde" demektir. Bunun "Süleyman'ın mülkü hakkında", yani onun kıssaları, vasıfları ve haberleri hakkında anlamına geldiği de söylenmiştir. Taberî şöyle demiştir: "{ اتَّبَعُوا } üstün tuttular, tercih ettiler; { عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ } ise onun şeriatı, peygamberliği ve hâli üzerine demektir." Şeytanların okuyup durduğu şey hakkında şöyle denilmiştir: Şeytanlar kâhinlere bir doğru sözün yanında yüz yalan fısıldarlardı; öyle ki bu durum onların ilmi haline geldi. Süleyman bunu toplayıp tahtının altına gömdü. Vefat edince şeytanlar: "İşte bu, Süleyman'ın ilmiydi" dediler. Başka bir rivayette: Şeytanların okuduğu şey bir sihir ve öğretimdi; Süleyman aleyhisselâm daha önce geçtiği üzere bunu toplayıp gömdü, denilmiştir. Yine şöyle rivayet edilmiştir: Süleyman aleyhisselâm ilmini kâtibi Âsaf b. Berhiyâ'ya yazdırıp muhafaza ettiriyordu. Vefat edince cinler onu çıkarıp her iki satır arasına bir satır sihir yazdılar ve bunu Süleyman'a nispet ettiler. Âsaf'ın şeytanlarla anlaşıp
يكتبوا سحرا وينسبوه إلى سليمان بعد موته، وقيل إن الجن كتبت ذلك بعد موت سليمان واختلقته ونسبته إليه، وقيل إن الجن والإنس حين زال ملك سليمان عنه اتخذ بعضهم السحر والكهانة علما، فلما رجع سليمان إلى ملكه تتبع كتبهم في الآفاق ودفنها، فلما مات قال شيطان لبني إسرائيل: هل أدلكم على كنز سليمان الذي به سخرت له الجن والريح، هو هذا السحر، فاستخرجته بنو إسرائيل وانبث فيهم، ونسبوا سليمان إلى السحر وكفروا في ذلك حتى برأه الله على لسان محمد ﷺ، وروي أن رسول الله ﷺ لما ذكر سليمان في الأنبياء قال بعض اليهود: انظروا إلى محمد يذكر سليمان في الأنبياء وما كان إلا ساحرا.
sihir yazarak Süleyman'ın vefatından sonra bunu ona nispet etmeleri hususunda uzlaştıkları da söylenmiştir. Cinlerin bunu Süleyman'ın vefatından sonra yazıp uydurdukları ve ona isnat ettikleri de ileri sürülmüştür. Yine denilmiştir ki: Süleyman'ın hükümranlığı elinden gittiğinde cinlerden ve insanlardan bazıları sihri ve kâhinliği kendilerine ilim edindiler. Süleyman mülküne yeniden kavuşunca dört bir yandaki kitaplarını arattırıp gömdü. Vefat edince bir şeytan İsrâiloğulları'na: "Cinlerin ve rüzgârın kendisine boyun eğdirilmesini sağlayan Süleyman'ın hazinesini size göstereyim mi? İşte o, bu sihirdir" dedi. İsrâiloğulları bunu çıkarıp aralarında yaydılar; Süleyman'a sihir isnat ettiler ve bu hususta küfre düştüler; nihayetinde Allah, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle onu temize çıkardı. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberler arasında Süleyman'ı zikrettiğinde Yahudilerden bazıları: "Muhammed'e bakın! Süleyman'ı peygamberler arasında sayıyor; oysa o sadece bir büyücüydü" demişlerdi.
وقوله تعالى: وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ تبرئة من الله تعالى لسليمان، ولم يتقدم في الآيات أن أحدا نسبه إلى الكفر، ولكنها آية نزلت في السبت المتقدم أن اليهود نسبته إلى السحر، والسحر والعمل به كفر، ويقتل الساحر عند مالك ﵁ كفرا، ولا يستتاب كالزنديق، وقال الشافعي: يسأل عن سحره فإن كان كفرا استتيب منه فإن تاب وإلا قتل، وقال مالك: فيمن يعقد الرجال عن النساء يعاقب ولا يقتل، واختلف في ساحر أهل الذمة فقيل: يقتل، وقال مالك: لا يقتل إلا إن قتل بسحره ويضمن ما جنى، ويقتل إن جاء منه بما لم يعاهد عليه، وقرأ نافع وعاصم وابن كثير وأبو عمرو بتشديد النون من «لكنّ» ونصب الشياطين، وقرأ حمزة والكسائي وابن عامر بتخفيف النون ورفع «الشياطين» ، قال بعض الكوفيين: التشديد أحب إليّ إذا دخلت عليها الواو لأن المخففة بمنزلة بل، وبل لا تدخل عليها الواو، وقال أبو علي: ليس دخول الواو عليها معنى يوجب التشديد، وهي مثقلة ومخففة بمعنى واحد إلا أنها لا تعمل إذا خففت، وكفر الشياطين إما بتعليمهم السحر، وإما بعلمهم به، وإما بتكفيرهم سليمان به، وكل ذلك كان، والناس المعلمون أتباع الشياطين من بني إسرائيل، والسِّحْرَ مفعول ثان ب يُعَلِّمُونَ، وموضع يُعَلِّمُونَ نصب على الحال، أو رفع على خبر ثان.
Yüce Allah'ın: { وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ } buyruğu, Allah Teâlâ tarafından Süleyman'ı temize çıkarmadır. Âyetlerin öncesinde kimsenin onu açıkça küfre nispet ettiği geçmemiştir; ancak bu âyet, Yahudilerin onu büyücülüğe nispet etmeleri sebebiyle inmiştir; sihir ve onunla amel etmek ise küfürdür. Mâlik radıyallâhu anh'a göre büyücü küfrü sebebiyle öldürülür ve zındık gibi tövbeye davet edilmez. Şâfiî ise şöyle demiştir: Yaptığı sihirden sorgulanır, şayet küfür ise tövbeye davet edilir; tövbe ederse [bırakılır], aksi takdirde öldürülür. Mâlik: "Erkekleri kadınlarından bağlayan kimse cezalandırılır ama öldürülmez" demiştir. Zimmî büyücü hakkında ihtilaf edilmiştir: Öldürülür denildiği gibi; Mâlik: "Sihriyle birini öldürmedikçe öldürülmez, verdiği zararı tazmin eder; ancak ahdine aykırı bir iş yaparsa öldürülür" demiştir. Nâfi', Âsım, İbn Kesîr ve Ebû Amr, "lâkinne"deki nûn harfini şeddeli ve eş-Şeyâtîne kelimesini mansub okumuşlardır. Hamza, Kisâî ve İbn Âmir ise nûn harfini şeddesiz ve "eş-Şeyâtînü" kelimesini merfû okumuşlardır. Bazı Kûfeliler: "Başına vav geldiğinde şeddeli okunması bana daha sevimlidir; çünkü şeddesiz olanı 'bel' (bilakis) konumundadır ve 'bel' edatının başına vav gelmez" demiştir. Ebû Ali ise: "Başına vav gelmesi şeddeli olmayı gerektiren bir mana değildir; şeddeli de olsa şeddesiz de olsa aynı manadadır, şu kadar var ki şeddesiz olduğunda amel etmez" demiştir. Şeytanların küfrü ise ya insanlara sihri öğretmelerinden, ya sihri bilmelerinden ya da Süleyman'ı sihir sebebiyle tekfir etmelerindendir; bunların hepsi vuku bulmuştur. Sihir öğretilen insanlar, İsrâiloğulları'ndan şeytanlara uyanlardır. { السِّحْرَ } kelimesi { يُعَلِّمُونَ } fiilinin ikinci mefulüdür. { يُعَلِّمُونَ } fiilinin mahalli ise hâl olarak nasb veya ikinci haber olarak reftir.
وقوله تعالى: وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبابِلَ هارُوتَ وَمارُوتَ: ما عطف على السِّحْرَ فهي مفعولة، وهذا على القول بأن الله تعالى أنزل السحر على الملكين فتنة للناس ليكفر من اتبعه ويؤمن من تركه، أو على قول مجاهد وغيره: إن الله تعالى أنزل على الملكين الشيء الذي يفرق به بين المرء وزوجه دون السحر، أو على القول إنه تعالى أنزل السحر عليهما ليعلم على جهة التحذير منه والنهي عنه.
Yüce Allah'ın: { وَما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبابِلَ هارُوتَ وَمارُوتَ } buyruğundaki { ما } edatı { السِّحْرَ } lafzına matuftur ve meful konumundadır. Bu, Allah Teâlâ'nın sihri insanlara bir imtihan olsun, ona tâbi olan kâfir olsun, onu terk eden de iman etsin diye iki meleğe indirdiği görüşüne göredir. Veyahut Mücâhid ve başkalarının: "Allah Teâlâ iki meleğe sihir dışında, kişi ile eşinin arasını ayıracak şeyi indirmiştir" görüşüne göredir; yahut da Allah Teâlâ'nın sihri sakındırma ve yasaklama maksadıyla bilinsin diye o iki meleğe indirdiği görüşüne göredir.
قال القاضي أبو محمد ﵀: والتعليم على هذا القول إنما هو تعريف يسير بمبادئه، وقيل إن ما عطف على ما في قوله: ما تَتْلُوا، وقيل: ما نافية، رد على قوله: وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ، وذلك أن اليهود قالوا: إن الله أنزل جبريل وميكائل بالسحر فنفى الله ذلك، وقرأ ابن عباس والحسن والضحاك وابن أبزى «الملكين» بكسر اللام، وقال ابن أبزى: هما داود وسليمان، وعلى هذا القول أيضا ف ما نافية، وقال الحسن: هما علجان كانا ببابل ملكين، ف ما على هذا القول غير نافية، وقرأها كذلك أبو الأسود الدؤلي، وقال: هما هارُوتَ وَمارُوتَ، فهذا كقول الحسن.
Kadı Ebû Muhammed rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: Bu görüşe göre öğretmek, onun esaslarını basitçe tanıtmaktan ibarettir. Buradaki { ما } edatının { ما تَتْلُوا } ifadesindeki { ما } edatına matuf olduğu da söylenmiştir. { ما } edatının nâfiye (olumsuzluk edatı) olup { وَما كَفَرَ سُلَيْمانُ } buyruğuna bir reddiye olduğu da söylenmiştir; zira Yahudiler: "Allah, Cebrail ve Mikail'e sihir indirdi" demişler, Allah da bunu nefyetmiştir. İbn Abbâs, Hasan, Dahhâk ve İbn Ebzâ "el-Melekeyn" kelimesini lâmın kesresiyle "el-Mülikeyn" (iki hükümdar) şeklinde okumuşlardır. İbn Ebzâ: "Onlar Dâvûd ve Süleyman'dır" demiştir. Bu görüşe göre de { ما } nâfiyedir (olumsuzluktur). Hasan ise: "Onlar Bâbil'de iki gayrimüslim hükümdardı" demiştir; bu görüşe göre ise { ما } nâfiye değildir. Ebû'l-Esved ed-Düelî de bu şekilde okumuş ve: "Onlar Hârût ve Mârût'tur" demiştir ki bu Hasan'ın görüşü gibidir.
و «بابل» لا ينصرف للتأنيث والتعريف، وهي قطر من الأرض، واختلف أين هي؟ فقال قوم: هي
"Bâbil" kelimesi müenneslik ve marifelik (özel isim olma) sebebiyle gayr-i munsarıftır ve yeryüzünde bir beldedir. Nerede olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: Bir grup,
بالعراق وما والاه، وقال ابن مسعود لأهل الكوفة: أنتم بين الحيرة وبابل، وقال قتادة: هي من نصيبين إلى رأس العين، وقال قوم: هي بالمغرب.
Irak ve çevresindedir, demiştir. İbn Mes'ûd Kûfe ehline: "Siz Hîre ile Bâbil arasındasınız" demiştir. Katâde: "Nusaybin'den Re'sülayn'a kadar olan yerdir" demiştir. Bir grup da: "Mağrip'tedir" demiştir.
قال القاضي أبو محمد ﵀: وهذا ضعيف، وقال قوم: هي جبل دماوند، وهارُوتَ وَمارُوتَ بدل من الْمَلَكَيْنِ على قول من قال: هما ملكان، ومن قرأ «ملكين» بكسر اللام وجعلهما داود وسليمان أو جعل الملكين جبريل وميكائل، جعل هارُوتَ وَمارُوتَ بدلا من الشَّياطِينُ في قوله وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا، وقال هما شيطانان، ويجيء يُعَلِّمُونَ: إما على أن الاثنين جمع، وإما على تقدير أتباع لهذين الشيطانين اللذين هما الرأس، ومن قال كانا علجين قال: هارُوتَ وَمارُوتَ بدل من قوله الْمَلَكَيْنِ، وقيل هما بدل من النَّاسَ في قوله يُعَلِّمُونَ النَّاسَ، وقرأ الزهري هارُوتَ وَمارُوتَ بالرفع، ووجهه البدل من الشَّياطِينُ في قوله تَتْلُوا الشَّياطِينُ أو من الشَّياطِينُ الثاني على قراءة من خفف «لكن» ورفع، أو على خبر ابتداء مضمر تقديره هما هارُوتَ وَمارُوتَ.
Kadı Ebû Muhammed rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: Bu zayıf bir görüştür. Bir grup da: "Demâvend dağıdır" demiştir. { هارُوتَ وَمارُوتَ } lafzı, onların iki melek olduğunu söyleyenlerin görüşüne göre { الْمَلَكَيْنِ } kelimesinden bedeldir. Lâmın kesresiyle "melikeyn" (iki hükümdar) şeklinde okuyup onları Dâvûd ve Süleyman kabul edenler ya da iki meleği Cebrail ve Mikail sayanlar ise, { هارُوتَ وَمارُوتَ } lafzını { وَلكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا } buyruğundaki { الشَّياطِينُ } kelimesinden bedel kılmışlar ve "Onlar iki şeytandır" demişlerdir. Bu takdirde { يُعَلِّمُونَ } fiilinin çoğul gelmesi ya ikilinin çoğul sayılmasından ya da elebaşı olan bu iki şeytanın tâbilerinin takdir edilmesindendir. Onların iki gayrimüslim adam olduğunu söyleyen kimse ise: { هارُوتَ وَمارُوتَ } lafzı { الْمَلَكَيْنِ } (iki hükümdar) ifadesinden bedeldir, demiştir. { يُعَلِّمُونَ النَّاسَ } buyruğundaki { النَّاسَ } lafzından bedel olduğu da söylenmiştir. ez-Zührî { هارُوتَ وَمارُوتَ } lafzını ref ile okumuştur; bunun izahı { تَتْلُوا الشَّياطِينُ } buyruğundaki { الشَّياطِينُ } kelimesinden bedel olması veya "lâkin" edatını hafifleterek merfû okuyanların kıraatine göre ikinci { الشَّياطِينُ } kelimesinden bedel olmasıdır; veyahut takdiri "Hümâ Hârûtu ve Mârût" (Onlar Hârût ve Mârût'tur) olan gizli bir mübtedanın haberi olmasıdır.
وروى من قال إنهما ملكان أن الملائكة مقتت حكام بني إسرائيل وزعمت أنها لو كانت بمثابتهم من البعد عن الله لأطاعت حق الطاعة، فقال الله لهم: اختاروا ملكين يحكمان بين الناس، فاختاروا هاروت وماروت، فكانا يحكمان، فاختصمت إليهما امرأة ففتنا بها فراوداها، فأبت حتى يشربا الخمر ويقتلا، ففعلا، وسألتهما عن الاسم الذي يصعدان به إلى السماء فعلماها إياه، فتكلمت به فعرجت، فمسخت كوكبا فهي الزهرة، وكان ابن عمر يلعنها.
Onların melek olduğunu söyleyenler şöyle rivayet etmişlerdir: Melekler İsrâiloğulları'nın hâkimlerini kınamışlar ve Allah'tan bu derece uzak olmalarına rağmen onların yerinde olsalardı hakkiyle itaat edeceklerini ileri sürmüşlerdir. Bunun üzerine Allah onlara: "İnsanlar arasında hükmedecek iki melek seçin" buyurmuş, onlar da Hârût ve Mârût'u seçmişlerdir. Bu ikisi hüküm vermeye başlamış, derken yanlarına davacı bir kadın gelmiş ve ona meftun olmuşlardır. Ondan kâm almak istemişler, kadın ise şarap içip bir cana kıymadıkça buna yanaşmamıştır. Sonunda ikisi de bunu yapmışlardır. Kadın onlara semaya yükseldikleri ismi sormuş, onlar da öğretmişlerdir. Kadın bu ismi söyleyip semaya yükselmiş, nihayet bir yıldıza dönüştürülmüştür ki o Zühre yıldızıdır. İbn Ömer ona lanet ederdi.
قال القاضي أبو محمد ﵀: وهذا كله ضعيف وبعيد على ابن عمر ﵄، وروي أن الزهرة نزلت إليهما في صورة امرأة من فارس فجرى لهما ما ذكر، فأطلع الله ﷿ الملائكة على ما كان من هاروت وماروت، فتعجبوا، وبقيا في الأرض لأنهما خيّرا بين عذاب الآخرة وعذاب الدنيا فاختارا عذاب الدنيا، فهما في سرب من الأرض معلقين يصفقان بأجنحتهما، وروت طائفة أنهما يعلمان السحر في موضعهما ذلك، وأخذ عليهما أن لا يعلما أحدا حتى يقولا له: إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ.
Kadı Ebû Muhammed rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: Bunların hepsi zayıftır ve İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'ya nispet edilmesi uzaktır. Zühre yıldızının Farslı bir kadın suretinde onların yanına indiği ve bahsedilen olayların başlarına geldiği de rivayet edilmiştir. Bunun üzerine Allah azze ve celle Hârût ve Mârût'un durumunu meleklere bildirmiş, melekler de hayrete düşmüşlerdir. Bu iki melek dünya azabı ile ahiret azabı arasında muhayyer bırakılınca dünya azabını seçtikleri için yeryüzünde kalmışlardır. Onlar yer altında bir dehlizde baş aşağı asılı vaziyette kanatlarını çırpmaktadırlar. Bir grup da onların bulundukları bu yerde sihir öğrettiklerini ve kendilerine: { إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ } demedikçe hiç kimseye [sihir] öğretmemeleri şartı koşulduğunu rivayet etmiştir.
قال القاضي أبو محمد ﵀: وهذا القصص يزيد في بعض الروايات وينقص في بعض، ولا يقطع منه بشيء، فلذلك اختصرته.
Kadı Ebû Muhammed rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: Bu kıssalar bazı rivayetlerde uzamakta, bazılarında kısalmaktadır; bunlardan hiçbir şey kesin olarak doğrulanamaz; bu yüzden onu muhtasar tuttum.
ذكر ابن الأعرابي في الياقوتة أن يُعَلِّمانِ بمعنى يعلمان ويشعران كما قال كعب بن زهير [الطويل] .
İbnü'l-A'râbî el-Yâkûte adlı eserinde { يُعَلِّمانِ } kelimesinin, Ka'b b. Züheyr'in şu [tavîl bahrindeki] beytinde olduğu gibi "bildirirler, haberdar ederler" anlamına geldiğini zikretmiştir:
تعلّم رسول الله أنّك مدركي ... وأنّ وعيدا منك كالأخذ باليد
Bil ki ey Allah'ın Resûlü! Sen mutlaka bana ulaşırsın... / Ve senin bir tehdidin, elle yakalamak gibidir.
وحمل هذه الآية على أن الملكين إنما نزلا يعلمان الناس بالسحر وينهيان عنه، وقال الجمهور: بل التعليم على عرفه، و «لا تكفر» قالت فرقة: بتعلم السحر، وقالت فرقة: باستعماله، وحكى المهدوي أن قولهما: إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ استهزاء، لأنهما إنما يقولانه لمن قد تحققا ضلاله، ومِنْ في قوله مِنْ أَحَدٍ زائدة بعد النفي.
O, bu âyeti iki meleğin insanlara sihri tanıtıp onları bundan sakındırmak üzere indikleri anlamına hamletmiştir. Cumhur ise: "Aksine öğretmek bilinen örfi anlamındadır" demiştir. { لا تَكْفُرْ } hakkında bir grup: "Sihri öğrenmekle [küfre girme]", diğer bir grup ise: "Onu uygulamakla [küfre girme]" demiştir. el-Mehdevî, onların: { إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ } sözlerinin bir istihza olduğunu, zira bunu ancak sapıklığından kesin emin oldukları kimseye söylediklerini nakletmiştir. { مِنْ أَحَدٍ } ifadesindeki { مِنْ } edatı nefiyden sonra gelen zâid bir edattır.
وقوله تعالى: فَيَتَعَلَّمُونَ: قال سيبويه: التقدير فهم يتعلمون، وقيل هو معطوف على قوله يُعَلِّمُونَ النَّاسَ، ومنعه الزجاج، وقيل: هو معطوف على موضع وَما يُعَلِّمانِ لأن قوله وَما يُعَلِّمانِ وإن دخلت عليه ما النافية فمضمنه الإيجاب في التعليم، وقيل التقدير فيأتون فيتعلمون، واختاره الزجاج، والضمير في يُعَلِّمانِ هو لهاروت وماروت الملكين أو الملكين العلجين على ما تقدم، والضمير في مِنْهُما قيل:
Yüce Allah'ın: { فَيَتَعَلَّمُونَ } buyruğu hakkında Sîbeveyh: Takdiri "fe-hüm yeteallemûn" (onlar da öğrenirler) şeklindedir, demiştir. { يُعَلِّمُونَ النَّاسَ } ifadesine matuf olduğu da söylenmiş, ancak ez-Zeccâc bunu reddetmiştir. Bunun { وَما يُعَلِّمانِ } ifadesinin mahalline matuf olduğu da söylenmiştir; çünkü { وَما يُعَلِّمانِ } sözünün başına olumsuzluk edatı olan "mâ" girmiş olsa bile içeriğinde öğretme bakımından bir olumluluk (ispat) bulunmaktadır. Takdirin "fe-ye'tûne fe-yeteallemûn" (gelirler ve öğrenirler) şeklinde olduğu da söylenmiştir ki ez-Zeccâc bunu tercih etmiştir. { يُعَلِّمانِ } fiilindeki tesniye zamiri Hârût ve Mârût adlı iki meleğe veya daha önce geçtiği üzere iki gayrimüslim hükümdara aittir. { مِنْهُما } ifadesindeki tesniye zamirinin ise:
هو عائد عليهما، وقيل: على السِّحْرَ وعلى الذي أنزل على الملكين، ويُفَرِّقُونَ معناه فرقة العصمة، وقيل معناه: يؤخّذون الرجل عن المرأة حتى لا يقدر على وطئها فهي أيضا فرقة.
o ikisine ait olduğu söylenmiştir. Sihre ve iki meleğe indirilen şeye döndüğü de söylenmiştir. { يُفَرِّقُونَ } ifadesi nikâh bağını ayırmak demektir. Bunun, erkeği kadından cinsel ilişkiye güç yetiremeyecek şekilde büyüyle bağlamak anlamına geldiği de söylenmiştir ki bu da bir ayrılıktır.
وقرأ الحسن والزهري وقتادة «المرء» براء مكسورة خفيفة، وروي عن الزهري تشديد الراء، وقرأ ابن أبي إسحاق «المرء» بضم الميم وهمزة وهي لغة هذيل، وقرأ الأشهب العقيلي «المرء» بكسر الميم وهمزة، ورويت عن الحسن، وقرأ جمهور الناس «المرء» بفتح الميم وهمزة، والزوج هنا امرأة الرجل، وكل واحد منهما زوج الآخر، ويقال للمرأة زوجة قال الفرزدق. [الطويل]
Hasan, ez-Zührî ve Katâde "el-Mer'" kelimesini râ'nın hafif kesresiyle okumuşlardır. ez-Zührî'den râ'nın şeddesiyle de rivayet edilmiştir. İbn Ebî İshâk mîm'in zammesi ve hemze ile "el-Mür'" şeklinde okumuştur ki bu Hüzeyl lügatidir. el-Eşheb el-Ukaylî ise mîm'in kesresi ve hemze ile okumuştur; bu Hasan'dan da rivayet edilmiştir. İnsanların cumhuru ise mîm'in fethası ve hemze ile "el-Mer'" okumuştur. Buradaki { الزَّوْج } erkeğin karısıdır; karı-kocadan her biri diğerinin zevcidir. Kadına "zevce" de denir; nitekim el-Ferezdak şöyle demiştir [Tavîl]:
وإن الذي يسعى ليفسد زوجتي ... كساع إلى أسد الشرى يستبيلها
Benim karımı baştan çıkarmaya çalışan kimse... / Şerâ ormanının aslanlarına yaklaşarak sidik koklatmaya çalışan gibidir.
وقرأ الجمهور «بضارين به» ، وقرأ الأعمش «بضاري به من أحد» فقيل: حذفت النون تخفيفا، وقيل: حذفت للإضافة إلى أَحَدٍ وحيل بين المضاف والمضاف إليه بالمجرور، وبِإِذْنِ اللَّهِ معناه بعلمه وتمكينه، ويَضُرُّهُمْ معناه في الآخرة وَلا يَنْفَعُهُمْ فيها أيضا، وإن نفع في الدنيا بالمكاسب فالمراعى إنما هو أمر الآخرة، والضمير في عَلِمُوا عائد على بني إسرائيل حسب الضمائر المتقدمة، وقيل: على الشَّياطِينُ، وقيل على الْمَلَكَيْنِ وهما جمع، وقال اشْتَراهُ لأنهم كانوا يعطون الأجرة على أن يعلموا، والخلاق النصيب والحظ، وهو هنا بمعنى الجاه والقدر، واللام في قوله لَمَنِ المتقدمة للقسم المؤذنة بأن الكلام قسم لا شرط، وتقدم القول في «بئسما» ، وشَرَوْا معناه باعوا، وقد تقدم مثله، والضمير في يُعَلِّمُونَ عائد على بني إسرائيل باتفاق، ومن قال إن الضمير في عَلِمُوا عائد عليهم خرج هذا الثاني على المجاز، أي لما عملوا عمل من لا يعلم كانوا كأنهم لا يعلمون، ومن قال إن الضمير في عَلِمُوا عائد على الشَّياطِينُ أو على الْمَلَكَيْنِ قال: إن أولئك علموا أن لا خلاق
Cumhur { بضارين به } şeklinde okumuştur. el-A'meş ise "bi-dârrî bihî min ehad" şeklinde okumuştur. Nûn harfinin hafifletme amacıyla hazfedildiği söylendiği gibi; { أَحَدٍ } kelimesine izafet sebebiyle hazfedildiği ve mecrur zamir ile muzaf ve muzafun ileyhin arasının ayrıldığı da söylenmiştir. { بِإِذْنِ اللَّهِ } buyruğu, O'nun ilmi ve imkân tanımasıyla demektir. { يَضُرُّهُمْ } ise ahirette onlara zarar verir, { وَلا يَنْفَعُهُمْ } ahirette onlara fayda da sağlamaz demektir. Dünyada kazanç yönüyle fayda verse bile asıl gözetilen ahiret işidir. { عَلِمُوا } fiilindeki zamir, önceki zamirlere uygun olarak İsrâiloğulları'na döner. Şeytanlara döndüğü de söylenmiştir; çoğul kastedilerek iki meleğe döndüğü de söylenmiştir. Öğrenmek için ücret verdiklerinden dolayı { اشْتَراهُ } (onu satın aldı) buyrulmuştur. el-Halâk (الخلاق): Pay ve nasip demektir; burada ise itibar ve mevki manasındadır. Önceki { لَمَنِ } lafzındaki lâm harfi, sözün şart değil kasem olduğunu bildiren kasem lâmıdır. "Bi'semâ" hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. { شَرَوْا } kelimesi "sattılar" demektir ve benzeri daha önce geçmiştir. { يُعَلِّمُونَ } kelimesindeki zamir ittifakla İsrâiloğulları'na dönmektedir. { عَلِمُوا } fiilindeki zamirin onlara döndüğünü söyleyen kimse, bu ikinci kısmı mecaza hamletmiştir; yani bilmeyen kimsenin yaptığını yaptıklarında sanki bilmiyorlarmış gibi oldular. { عَلِمُوا } fiilindeki zamirin şeytanlara yahut iki meleğe döndüğünü söyleyen kimse ise şöyle demiştir: Onlar onu satın alanın hiçbir nasibi olmadığını biliyorlardı, bunlar ise bilmiyorlardı; dolayısıyla ifade hakikat anlamındadır. Mekkî ise: "{ عَلِمُوا } fiilindeki zamir Ehl-i Kitap âlimlerine, { لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } buyruğundaki zamir ise onlardan öğrenen cahillere aittir" demiştir.
لمن اشتراه وهؤلاء لم يعلموا فهو على الحقيقة، وقال مكي: الضمير في عَلِمُوا لعلماء أهل الكتاب، وفي قوله لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ للمتعلمين منهم.
onu satın alan kimsenin [ahirette nasibi olmadığını], bunlar ise bilmediklerini kastetmiştir; dolayısıyla bu ifade hakikat üzerinedir. Mekkî: "{ عَلِمُوا } fiilindeki zamir Ehl-i Kitap âlimlerine, { لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } buyruğundaki zamir ise onlardan ilim tahsil eden avama aittir" demiştir.
قوله ﷿:
Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٠٣ الى ١٠٤]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 103-104]
وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (١٠٣) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقُولُوا راعِنا وَقُولُوا انْظُرْنا وَاسْمَعُوا وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٠٤)
{ وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (١٠٣) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقُولُوا راعِنا وَقُولُوا انْظُرْنا وَاسْمَعُوا وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٠٤) } “Eğer onlar iman edip sakınsalardı, Allah katından [verilecek] bir sevap elbette daha hayırlı olurdu; keşke bilselerdi! (103) Ey iman edenler! 'Râinâ' demeyin, 'Unzurnâ' deyin ve dinleyin! Kâfirler için elem verici bir azap vardır. (104)”
وقوله تعالى: وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا: موضع «أن» رفع، المعنى لو وقع إيمانهم، ويعني الذين اشتروا السحر، وَلَوْ تقتضي جوابا، فقالت فرقة جوابها لَمَثُوبَةٌ، لأنها مصدر يقع للمضي والاستقبال، وجواب لَوْلا يكون إلا ماضيا أو بمعناه، وقال الأخفش: لا جواب ل لَوْ في هذه الآية مظهرا ولكنه مقدر، أي لو آمنوا لأثيبوا.
Yüce Allah'ın: { وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا } buyruğundaki "enne"nin mahalli reftir; anlamı "şayet onların imanı gerçekleşseydi" şeklindedir ve bununla sihri satın alanlar kastedilmektedir. { وَلَوْ } edatı bir cevap gerektirir. Bir fırka onun cevabının { لَمَثُوبَةٌ } olduğunu söylemiştir; zira o, geçmişe ve geleceğe delalet eden bir mastardır; { لَوْ } edatının cevabı ise ancak mazi veya mazi anlamında olur. el-Ahfeş ise: "Bu âyette { لَوْ } edatının zahir bir cevabı yoktur, takdiridir; yani 'şayet iman etselerdi muhakkak sevaplandırılırlardı' demektir" demiştir.
وقرأ قتادة وأبو السمال وابن بريدة «لمثوبة» بسكون الثاء وفتح الواو، وهو مصدر أيضا كمشورة ومشورة، ومثوبة رفع بالابتداء وخَيْرٌ خبره والجملة خبر ان، والمثوبة عند جمهور الناس بمعنى الثواب والأجر، وهذا هو الصحيح، وقال قوم: معناه لرجعة إلى الله من ثاب يثوب إذا رجع، واللام فيها لام القسم لأن لام الابتداء مستغنى عنها، وهذه لا غنى عنها، وقوله تعالى: لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ يحتمل نفي العلم عنهم، ويحتمل أن يراد: لو كانوا يعلمون علما ينفع.
Katâde, Ebû's-Semmâl ve İbn Büreyde "lemervbetün" kelimesini sâ harfinin sükûnu ve vavın fethasıyla "lemestübetün" şeklinde okumuşlardır; bu da meşveret ve meşvûret gibi bir mastardır. "Mesûbetün" mübteda olarak merfû, { خَيْرٌ } onun haberi, cümle ise "enne"nin haberidir. el-Mesûbe (المثوبة) insanların cumhuruna göre sevap ve mükâfat manasındadır; doğru olan da budur. Bir topluluk ise: "Döndü anlamına gelen 'sâbe yesûbü' kökünden Allah'a bir dönüş demektir" demiştir. Başındaki lâm harfi kasem lâmıdır; zira ibtida lâmına ihtiyaç kalmamıştır, buna ise ihtiyaç vardır. Yüce Allah'ın: { لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } buyruğu, onlardan ilmin nefyedilmesini muhtemel kıldığı gibi, fayda veren bir ilimle bilselerdi anlamının kastedilmiş olmasını da muhtemel kılar.
وقرأ جمهور الناس «راعنا» من المراعاة بمعنى فاعلنا أي أرعنا نرعك، وفي هذا جفاء أن يخاطب به أحد نبيه، وقد حض الله تعالى على خفض الصوت عنده وتعزيره وتوقيره، فقال من ذهب إلى هذا المعنى إن الله تعالى نهى المؤمنين عنه لهذه العلة، ولا مدخل لليهود في هذه الآية على هذا التأويل، بل هو نهي عن كل مخاطبة فيها استواء مع النبي ﷺ. وقالت طائفة: هي لغة كانت الأنصار تقولها، فقالها رفاعة بن زيد بن التابوت للنبي ﷺ ليّا بلسانه وطعنا كما كان يقول: اسمع غير مسمع، فنهى الله المؤمنين أن تقال هذه اللفظة.
İnsanların cumhuru { راعِنا } kelimesini mürâât kökünden "fâilnâ" (karşılıklı yapalım) vezninde, yani "bizi gözet ki biz de seni gözetelim" anlamında okumuştur. Bir kimsenin kendi peygamberine bu şekilde hitap etmesinde bir kabalık vardır; oysa Allah Teâlâ onun huzurunda sesin alçaltılmasını, ona yardım edilip saygı gösterilmesini teşvik etmiştir. Bu manayı benimseyenler, Allah Teâlâ'nın müminleri bu gerekçeyle bundan nehyettiğini söylemişlerdir; bu tefsire göre bu âyette Yahudilerin bir dahli yoktur; aksine bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile eşitlik ima eden her türlü hitaptan bir nehiydir. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Bu, Ensar'ın söylediği bir ifadeydi; Rifâa b. Zeyd b. et-Tâbût, "İsme' gayra müsme'" (dinlemez olasıca dinle) dediği gibi dillerini eğip bükerek ve ta'n ederek Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bunu söyledi; bunun üzerine Allah müminlerin bu lafzı söylemelerini yasakladı.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: ووقف هذه اللغة على الأنصار تقصير، بل هي لغة لجميع العرب فاعل من المراعاة. فكانت اليهود تصرفها إلى الرعونة، يظهرون أنهم يريدون المراعاة ويبطنون أنهم يريدون الرعونة التي هي الجهل، وحكى المهدوي عن قوم أن هذه الآية على هذا التأويل ناسخة لفعل قد كان مباحا وليس في هذه الآية شروط النسخ لأن الأول لم يكن شرعا متقررا. وقرأ الحسن بن أبي الحسن وابن أبي ليلى وابن محيصن وأبو حيوة «راعنا» بالتنوين، وهذه من معنى الجهل، وهذا محمول على أن اليهود كانت تقوله فنهى الله تعالى المؤمنين عن القول المباح سد ذريعة لئلا يتطرق منه اليهود إلى المحظور، إذ المؤمنون إنما كانوا يقولون «راعنا» دون تنوين، وفي مصحف ابن مسعود «راعونا» ، وهي شاذة، ووجهها أنهم كانوا يخاطبون النبي ﷺ كما تخاطب الجماعة، يظهرون بذلك إكباره وهم يريدون في الباطن فاعولا من الرعونة.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle demiştir: Bu lügati sadece Ensar'a hasretmek bir kusurdur; bilakis bu, mürâât kökünden türeyen bütün Arapların bir lügatidir. Yahudiler ise bunu رعونة (ahmaklık/cahillik) manasına çekiyorlar; dıştan mürââtı (gözetmeyi) kasteder gibi görünüp içlerinde cehalet demek olan raûneti kastediyorlardı. el-Mehdevî bir topluluktan, bu tefsire göre bu âyetin daha önce mubah olan bir fiili neshettiğini nakletmiştir; ancak bu âyette neshin şartları yoktur, çünkü önceki durum yerleşik bir şeriat değildi. Hasan b. Ebi'l-Hasan, İbn Ebî Leylâ, İbn Muhaysın ve Ebû Hayve "râinen" şeklinde tenvin ile okumuşlardır; bu da cehalet manasındandır. Bu durum, Yahudilerin bunu söylediği, Allah Teâlâ'nın da Yahudilerin harama yol bulmalarını engellemek amacıyla sedd-i zerîa kabilinden müminleri mubah olan bu sözden nehyettiği esasına hamledilir; zira müminler tenvinsiz olarak "râinâ" diyorlardı. İbn Mes'ûd'un mushafında ise "râûnâ" şeklindedir ki bu şâzz bir okuyuştur; izahı ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e topluluğa hitap edilir gibi hitap etmeleridir; zahirde onu yüceltmeyi gösterip içlerinde ise رعونة kökünden فاعول veznini kastetmekteydiler.
وانْظُرْنا مضمومة الألف والظاء معناها انتظرنا وأمهل علينا، ويحتمل أن يكون المعنى تفقدنا من النظر، وهذه لفظة مخلصة لتعظيم النبي ﷺ على المعنيين، والظاهر عندي استدعاء نظر العين المقترن بتدبر الحال، وهذا هو معنى راعِنا، فبدلت للمؤمنين اللفظة ليزول تعلق اليهود، وقرأ الأعمش وغيره «أنظرنا» بقطع الألف وكسر الظاء بمعنى أخرنا وأمهلنا حتى نفهم عنك ونتلقى منك.
{ انْظُرْنا } kelimesi elifin ve zâ'nın zammesiyle okunur; anlamı "bizi bekle, bize mühlet ver" demektir. Nazar kökünden "bizi gözet, bizimle ilgilen" manasına gelmesi de muhtemeldir. Bu lafız, her iki manaya göre de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i yüceltmeye tahsis edilmiş bir kelimedir. Bana göre zahir olan, durumun تدebbürü ile birlikte bizzat gözle bakmayı talep etmektir ki { راعِنا } kelimesinin anlamı da budur. Yahudilerin art niyetli tutunma noktaları ortadan kalksın diye müminler için bu lafız değiştirilmiştir. el-A'meş ve başkaları ise elifin kat'ı ve zâ'nın kesresiyle "enzirnâ" şeklinde okumuşlardır; bu da "senden anlayıp belleyebilmemiz için bize mühlet ver, bizi tehir et" anlamındadır.
ولما نهى الله تعالى في هذه الآية وأمر، حض بعد على السمع الذي في ضمنه الطاعة، واعلم أن
Allah Teâlâ bu âyette nehyedip emredince, ardından zımnında itaat bulunan dinlemeye teşvik etti. Ve bildirdi ki
لمن خالف أمره فكفر عذابا أليما، وهو المؤلم، وَاسْمَعُوا معطوف على قُولُوا لا على معمولها.
O'nun emrine muhalefet edip inkâr eden kimse için elem verici, yani can yakıcı bir azap vardır. { وَاسْمَعُوا } lafzı, { قُولُوا } fiiline matuftur, onun mefulüne değil.
قوله ﷿:
Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٠٥ الى ١٠٦]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 105-106]
ما يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (١٠٥) ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٠٦)
{ ما يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (١٠٥) ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٠٦) } “Ehl-i Kitap'tan inkâr edenler de müşrikler de Rabbinizden size bir hayır indirilmesini istemezler. Halbuki Allah rahmetini dilediğine tahsis eder. Allah büyük lütuf sahibidir. (105) Biz bir âyeti nesheder veya onu unutturursak [yahut ertelersek], ondan daha hayırlısını veya onun benzerini getiririz. Bilmez misin ki Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir? (106)”
التقدير ولا من المشركين. وعم الذين كفروا ثم بيّن أجناسهم من اليهود والنصارى وعبدة الأوثان ليبين في الألف واللام في الَّذِينَ أنها ليست للعهد يراد بها معين، ومعنى الآية أن ما أمرناكم به من أن تعظموا نبيكم خير من الله منحكم إياه، وذلك لا يودّه الكفار. ثم يتناول اللفظ كل خير غير هذا، وأَنْ مع الفعل بتأويل المصدر، ومِنْ زائدة في قول بعضهم. ولما كان ود نزول الخير منتفيا، قام ذلك مقام الجحد الذي يلزم أن يتقدم مِنْ الزائدة على قول سيبويه والخليل. وأما الأخفش فيجيز زيادتها في الواجب، وقال قوم: مِنْ للتبعيض لأنهم يريدون أن لا ينزل على المؤمنين من الخير قليل ولا كثير، ولو زال معنى التبعيض لساغ لقائل أن يقول: نريد أن لا ينزل خير كامل ولا نكره أن ينزل بعض، فإذا نفي ود نزول البعض فذلك أحرى في نزول خير كامل، والرحمة في هذه الآية عامة لجميع أنواعها التي قد منحها الله عباده قديما وحديثا، وقال قوم: الرحمة هي القرآن، وقال قوم: نبوة محمد ﷺ، وهذه أجزاء الرحمة العامة التي في لفظ الآية.
Takdiri "ve lâ mine'l-müşrikîn" (müşriklerden olanlar da) şeklindedir. { الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesini umumi kılmış, ardından { الَّذِينَ } lafzındaki elif-lâmın ahd için olmayıp belirli kimseleri kastetmediğini açıklamak üzere Yahudiler, Hristiyanlar ve putperestlerden oluşan cinslerini beyan etmiştir. Âyetin anlamı şudur: Peygamberinizi yüceltmeniz hususunda size emrettiğimiz şeyler, Allah'ın size bahşettiği bir hayırdır ve kâfirler bunu asla istemezler. Sonra bu lafız bunun dışındaki her hayrı da kapsar. { أَنْ } edatı fiiliyle birlikte mastar tevilindedir. Bazılarının görüşüne göre { مِنْ } zâiddir. Hayrın indirilmesini arzu etme durumu nefyedildiği için bu, Sîbeveyh ve el-Halîl'in görüşüne göre zâid olan { مِنْ } harfinden önce gelmesi gereken olumsuzluğun (cahd) yerine geçmiştir. el-Ahfeş ise olumlu cümlede de zâid olmasını caiz görür. Bir topluluk şöyle demiştir: { مِنْ } teb'îz (kısmîlik) içindir; çünkü onlar müminlere az veya çok hiçbir hayrın inmesini istemezler. Şayet teb'îz manası kalksaydı, bir kimsenin "Biz tam bir hayrın inmemesini istiyoruz, yoksa bir kısmının inmesinden hoşnutsuz değiliz" demesi caiz olurdu. Bir kısmının inmesini istemek nefyedilince, tam bir hayrın inmesini istememek evleviyetle nefyedilmiş olur. Bu âyetteki rahmet, Allah'ın geçmişte ve günümüzde kullarına bahşettiği bütün türlerini içine alan umumi bir rahmettir. Bir grup: "Rahmet Kur'an'dır" demiş; diğer bir grup ise: "Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğidir" demiştir. Bunlar âyetin lafzındaki genel rahmetin cüzleridir.
وقوله تعالى: ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها الآية، النسخ في كلام العرب على وجهين: أحدهما النقل كنقل كتاب من آخر، والثاني الإزالة، فأما الأول فلا مدخل له في هذه الآية، وورد في كتاب الله تعالى في قوله تعالى: إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [الجاثية: ٢٩] ، وأما الثاني الذي هو الإزالة فهو الذي في هذه الآية، وهو منقسم في اللغة على ضربين: أحدهما يثبت الناسخ بعد المنسوخ كقولهم نسخت الشمس الظل، والآخر لا يثبت كقولهم «نسخت الريح الأثر» ، وورد النسخ في الشرع حسب هذين الضربين، والناسخ حقيقة هو الله تعالى، ويسمى الخطاب الشرعي ناسخا إذ به يقع النسخ، وحد الناسخ عند حذاق أهل السنة: الخطاب الدال على ارتفاع الحكم الثابت، بالخطاب المتقدم على وجه لولاه لكان ثابتا مع تراخيه عنه.
Yüce Allah'ın: { ما نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِها } âyetinde geçen nesh (النسخ) kelimesi Arap kelamında iki vecih üzeredir: Biri, bir kitabı diğerinden nakletmek gibi nakildir. İkincisi ise izaledir (ortadan kaldırmaktır). Birincisinin bu âyette yeri yoktur; o, Allah Teâlâ'nın kitabında: { إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } [Câsiye: 29] buyruğunda yer almıştır. İkincisi olan izale ise bu âyette geçen anlamdır ve lügatte iki kısma ayrılır: Birincisinde neshedilen şeyden sonra nesheden sabit kalır; nitekim "Güneş gölgeyi neshetti (izale edip yerine geçti)" derler. Diğerinde ise sabit kalmaz; nitekim "Rüzgâr izi neshetti (yok etti)" derler. Nesh şeriatta bu iki kısma uygun olarak varlık bulmuştur. Hakiki anlamda nâsih (nesheden) Allah Teâlâ'dır; şer'î hitaba da nesh onunla gerçekleştiği için nâsih denir. Ehl-i Sünnet'in muhakkiklerine göre nâsihin tanımı: Önceki hitap ile sabit olan hükmün ortadan kalktığına delalet eden ve şayet o olmasaydı aralarındaki zamansal gecikmeyle birlikte o hükmün sabit kalmaya devam edeceği hitaptır.
والنسخ جائز على الله تعالى عقلا لأنه ليس يلزم عنه محال ولا تغيير صفة من صفاته تعالى، وليست الأوامر متعلقة بالإرادة فيلزم من النسخ أن الإرادة تغيرت، ولا النسخ لطروّ علم، بل الله تعالى يعلم إلى أي وقت ينتهي أمره بالحكم الأول ويعلم نسخه بالثاني. والبداء لا يجوز على الله تعالى لأنه لا يكون إلا لطروّ علم أو لتغير إرادة، وذلك محال في جهة الله تعالى، وجعلت اليهود النسخ والبداء واحدا، ولذلك لم يجوزوه فضلّوا.
Nesh aklen Allah Teâlâ hakkında caizdir; çünkü bundan imkânsız bir durum veya O'nun sıfatlarından birinin değişmesi gerekmez. Emirler iradeye bağlı değildir ki nesh neticesinde iradenin değiştiği lazım gelsin. Nesh sonradan ortaya çıkan bir bilgiye (bedâ) de dayanmaz; bilakis Allah Teâlâ ilk hükümle olan emrinin ne zamana kadar süreceğini bildiği gibi, ikinci hükümle onu neshedeceğini de bilir. Bedâ (sonradan fikir değiştirme) ise Allah Teâlâ hakkında caiz değildir; çünkü o ancak sonradan hâsıl olan bir bilgi veya iradenin değişmesiyle olur ki bu Allah Teâlâ hakkında imkânsızdır. Yahudiler nesh ile bedâyı bir saymışlar, bu sebeple neshi caiz görmeyerek sapmışlardır.
والمنسوخ عند أئمتنا: الحكم الثابت نفسه، لا ما ذهبت إليه المعتزلة، من أنه مثل الحكم الثابت
İmamlarımıza göre mensuh olan şey, sabit olan hükmün bizzat kendisidir; Mutezile'nin ileri sürdüğü gibi gelecekteki sabit hükmün misli değildir.
فيما يستقبل، والذي قادهم إلى ذلك مذهبهم في أن الأوامر مرادة، وأن الحسن صفة نفسية للحسن، ومراد الله تعالى حسن، وقد قامت الأدلة على أن الأوامر لا ترتبط بالإرادة، وعلى أن الحسن والقبح في الأحكام إنما هو من جهة الشرع لا بصفة نفسية.
Onları bu görüşe sevk eden husus, emirlerin murat edildiği (iradeye bağlı olduğu), güzelliğin (hüsn) güzel olan şeyin zatî bir sıfatı olduğu ve Allah Teâlâ'nın muradının güzel olduğu yönündeki mezhepleridir. Oysa emirlerin iradeye bağlı olmadığına ve hükümlerdeki güzellik ve çirkinliğin (hüsün ve kubuh) zatî bir sıfatla değil, yalnızca şeriat yoluyla belirlendiğine dair deliller ikame edilmiştir.
والتخصيص من العموم يوهم أنه نسخ وليس به، لأن المخصص لم يتناوله العموم قط، ولو ثبت قطعا تناول العموم لشيء ما ثم أخرج ذلك الشيء عن العموم لكان نسخا لا تخصيصا. والنسخ لا يجوز في الإخبار، وإنما هو مختص بالأوامر والنواهي، وردّ بعض المعترضين الأمر خبرا بأن قال: أليس معناه:
Umumi olandan tahsis yapılması, onun nesh olduğu vehmini uyandırabilir; ancak öyle değildir. Çünkü tahsis edilen şey asla umumun kapsamına girmemiştir. Şayet umumun bir şeyi kapsadığı kesin olarak sabit olur da sonra o şey umumdan çıkarılsaydı, bu tahsis değil nesh olurdu. Nesh haberlerde caiz değildir; o yalnızca emir ve nehiylere mahsustur. İtiraz edenlerden bazıları emri habere irca ederek şöyle demiştir: Onun anlamı:
«واجب عليكم أن تفعلوا كذا» ؟ فهذا خبر، والجواب أن يقال: إن في ضمن المعنى إلا أن أنسخه عنكم وأرفعه، فكما تضمن لفظ الأمر ذلك الإخبار كذلك تضمن هذا الاستثناء.
"Şunu yapmanız size farz kılınmıştır" demek değil midir? O halde bu bir haberdir. Buna şöyle cevap verilir: Mananın zımnında "Ben onu sizden neshedip kaldırıncaya kadar" istisnası vardır. Emir lafzı o haberi içerdiği gibi, bu istisnayı da içermektedir.
وصور النسخ تختلف، فقد ينسخ الأثقل إلى الأخف كنسخ الثبوت لعشرة بالثبوت لاثنين، وقد ينسخ الأخف إلى الأثقل كنسخ يوم عاشوراء والأيام المعدودة برمضان، وقد ينسخ المثل بمثله ثقلا وخفة كالقبلة، وقد ينسخ الشيء لا إلى بدل كصدقة النجوى، والنسخ التام أن تنسخ التلاوة والحكم وذلك كثير، ومنه قول أبي بكر الصديق ﵁: «كنا نقرأ لا ترغبوا عن آبائكم فإنه كفر» ، وقد تنسخ التلاوة دون الحكم كآية الرجم، وقد ينسخ الحكم دون التلاوة كصدقة النجوى، وكقوله تعالى: وَإِنْ فاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْواجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ فَعاقَبْتُمْ فَآتُوا الَّذِينَ ذَهَبَتْ أَزْواجُهُمْ مِثْلَ ما أَنْفَقُوا [الممتحنة: ١١] ، والتلاوة والحكم حكمان، فجائز نسخ أحدهما دون الآخر.
Neshin şekilleri farklılık gösterir: Bazen daha ağır olan, daha hafif olanla neshedilir; nitekim [savaşta] on kişiye karşı sebat etme hükmünün iki kişiye karşı sebat etme hükmüyle neshedilmesi böyledir. Bazen daha hafif olan, daha ağır olanla neshedilir; nitekim Âşûrâ günü ve sayılı günlerin orucunun Ramazan orucu ile neshedilmesi böyledir. Bazen kıblede olduğu gibi zorluk ve kolaylık bakımından dengi dengiyle neshedilir. Bazen de necva (gizli konuşma) sadakasında olduğu gibi bir hüküm bedelsiz olarak neshedilir. Tam nesh ise hem tilavetin hem de hükmün neshedilmesidir ki bu çoktur. Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'ın: "Biz 'Babalarınızdan yüz çevirmeyin, zira bu küfürdür' şeklinde okuyorduk" sözü bundandır. Bazen recim âyetinde olduğu gibi hüküm baki kalıp tilavet neshedilir. Bazen de necva sadakasında ve Yüce Allah'ın: { وَإِنْ فاتَكُمْ شَيْءٌ مِنْ أَزْواجِكُمْ إِلَى الْكُفَّارِ فَعاقَبْتُمْ فَآتُوا الَّذِينَ ذَهَبَتْ أَزْواجُهُمْ مِثْلَ ما أَنْفَقُوا } [Mümtehine: 11] buyruğunda olduğu gibi tilavet baki kalıp hüküm neshedilir. Tilavet ve hüküm iki ayrı hükümdür; dolayısıyla birinin diğerinden bağımsız olarak neshedilmesi caizdir.
وينسخ القرآن بالقرآن، والسنة بالسنة، وهذه العبارة يراد بها الخبر المتواتر القطعي، وينسخ خبر الواحد بخبر الواحد، وهذا كله متفق عليه، وحذاق الأئمة على أن القرآن ينسخ بالسنة، وذلك موجود في قوله ﷺ: «لا وصية لوارث» ، وهو ظاهر مسائل مالك ﵀، وأبى ذلك الشافعي ﵀، والحجة عليه من قوله إسقاطه الجلد في حد الزنى عن الثيب الذي يرجم، فإنه لا مسقط لذلك إلا السنة. فعل النبي ﷺ، وكذلك حذاق الأئمة على أن السنة تنسخ بالقرآن، وذلك موجود في القبلة فإن الصلاة إلى الشام لم تكن قط في كتاب الله، وفي قوله تعالى: فَلا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ [الممتحنة: ١٠] ، فإن رجوعهن إنما كان يصلح النبي ﷺ لقريش، والحذاق على تجويز نسخ القرآن بخبر الواحد عقلا، واختلفوا هل وقع شرعا، فذهب أبو المعالي وغيره إلى وقوعه في نازلة مسجد قباء في التحول إلى القبلة، وأبى ذلك قوم، ولا يصح نسخ نص بقياس إذ من شروط القياس أن لا يخالف نصا، وهذا كله في مدة النبي ﷺ، وأما بعد موته واستقرار الشرع فأجمعت الأمة أنه لا نسخ. ولهذا كان الإجماع لا ينسخ ولا ينسخ لأنه إنما ينعقد بعد النبي ﷺ، فإذا وجدنا إجماعا يخالف نصا فنعلم أن الإجماع استند إلى نص ناسخ لا نعلمه نحن.
Kur'an Kur'an ile, sünnet de sünnet ile neshedilir; bu ifadeden kastedilen mütevatir ve kesin haberdir. Âhâd haber de âhâd haber ile neshedilir; bunların tamamında ittifak vardır. İlimde yetkin imamlar Kur'an'ın sünnet ile neshedilebileceği görüşündedir; nitekim bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Varise vasiyet yoktur" hadisinde mevcuttur ve Mâlik rahmetullâhi aleyh'in meselelerinin zahiri de budur. Şâfiî rahmetullâhi aleyh ise bunu kabul etmemiştir. Ancak onun aleyhine getirilen hüccet, recmedilen evli kimsenin zina cezasındaki celdeyi (sopa cezasını) düşürmesidir; zira bunu düşüren şey Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in fiili olan sünnetten başkası değildir. Aynı şekilde ilimde yetkin imamlar sünnetin Kur'an ile neshedilebileceğini kabul etmişlerdir; bu da kıble meselesinde mevcuttur, zira Şam'a doğru namaz kılmak Allah'ın Kitabı'nda asla yer almamıştır. Yine Yüce Allah'ın: { فَلا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ } [Mümtehine: 10] buyruğu da böyledir; çünkü hicret eden kadınların geri çevrilmesi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Kureyş ile yaptığı sulh gereğiydi. Muhakkik âlimler Kur'an'ın âhâd haberle neshedilmesini aklen caiz görmüşler, ancak şer'an vuku bulup bulmadığında ihtilaf etmişlerdir; Ebü'l-Meâlî ve başkaları kıblenin değişmesi hususunda Kubâ Mescidi hadisesinde bunun vuku bulduğu görüşüne varmış, bir topluluk ise bunu reddetmiştir. Bir nassın kıyas ile neshedilmesi ise sahih değildir; çünkü kıyasın şartlarından biri nassa aykırı olmamasıdır. Bunların tamamı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem devrindedir. Vefatından ve şeriatın istikrar bulmasından sonra ise ümmet artık neshin olamayacağı hususunda icmâ etmiştir. Bu sebeple icmâ ne nesheder ne de nesholunur; çünkü icmâ ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra münakit olur. Şayet nassa aykırı bir icmâ görürsek biliriz ki o icmâ bizim bilmediğimiz nâsih bir nassa dayanmaktadır.
وقال بعض المتكلمين: «النسخ الثابت متقرر في جهة كل أحد علم الناسخ أو لم يعلمه» ، والذي عليه الحذاق أنه من لم يبلغه الناسخ فهو متعبد بالحكم الأول، فإذا بلغه الناسخ طرأ عليه حكم النسخ، والحذاق على جواز نسخ الحكم قبل فعله، وهو موجود في كتاب الله تعالى في قصة الذبيح.
Kelâmcılardan bazıları: "Sabit olan nesh, nâsihi bilsin veya bilmesin herkes hakkında yerleşmiştir" demiştir. Muhakkiklerin benimsediği görüşe göre ise, nâsih kendisine ulaşmayan kimse ilk hükümle mükelleftir; nâsih kendisine ulaştığı zaman neshin hükmü onun hakkında geçerli olur. Muhakkik âlimler bir hükmün uygulanmasından önce neshedilmesini caiz görmüşlerdir; nitekim bu durum Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda kurban edilmek istenen oğul kıssasında mevcuttur.