وقرأ جمهور الناس «ما ننسخ» بفتح النون، من نسخ، وقرأت طائفة «ننسخ» ، بضم النون من «أنسخ» ، وبها قرأ ابن عامر وحده من السبعة، قال أبو علي الفارسي: ليست لغة لأنه لا يقال نسخ وأنسخ بمعنى، ولا هي لتعدية لأن المعنى يجيء ما نكتب من آية أي ما ننزل فيجيء القرآن كله على هذا منسوخا، وليس الأمر كذلك، فلم يبق إلا أن يكون المعنى ما نجده منسوخا، كما تقول: أحمدت الرجل وأبخلته بمعنى وجدته محمودا أو بخيلا، قال أبو علي: وليس نجده منسوخا إلا بأن ننسخه فتتفق القراءتان في المعنى وإن اختلفتا في اللفظ.
İnsanların cumhuru { ما ننسخ } lafzını nesh (نَسْخ) kökünden nûn harfinin fethasıyla [mâ nenseh şeklinde] okumuştur. Bir topluluk ise insâh (إِنْسَاخ) kökünden nûn harfinin dammesiyle «nünsih» şeklinde okumuştur; yedi kıraat imamı içinden yalnızca İbn Âmir bu şekilde okumuştur. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: Bu [farklı] bir lehçe değildir; çünkü nesaha (نَسَخَ) ile enseha (أَنْسَخَ) aynı anlamda kullanılmaz. Geçişlilik (ta'diye) için de değildir; çünkü bu takdirde anlam 'Biz âyetten her ne yazarsak yani her ne indirirsek' şeklinde olur ki buna göre Kur'an'ın tamamı mensuh hâle gelir, oysa durum böyle değildir. Dolayısıyla geriye anlamın 'mensuh olarak bulduğumuz her ne ise' şeklinde olması kalır; nitekim 'adamı övülmüş veya cimri buldum' anlamında 'ahmedtü'r-racüle ve ebhaltühû' (أحمدت الرجل وأبخلته) demen gibi. Ebû Ali şöyle devam etmiştir: Bizim onu mensuh bulmamız da ancak onu neshetmemizle olur; böylece lafızları farklı olsa da iki kıraat anlam bakımından birleşir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵀: وقد خرج قرأة هذه القراءة المعنى على وجهين أحدهما أن يكون المعنى ما نكتب وننزل من اللوح المحفوظ، أو ما نؤخر فيه ونترك فلا ننزله أي ذلك فعلنا فإنا نأتي بخير من المؤخر المتروك أو بمثله، فيجيء الضميران في مِنْها ومِثْلِها عائدين على الضمير في نُنْسِها، والمعنى الآخر أن يكون نَنْسَخْ من النسخ بمعنى الإزالة ويكون التقدير ما ننسخك أي نبيح لك نسخه، كأنه لما نسخها الله أباح لنبيه تركها بذلك النسخ، فسمى تلك الإباحة إنساخا، وما شرطية وهي مفعولة ب نَنْسَخْ، ونَنْسَخْ جزم بالشرط.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak rahmetullâhi aleyh şöyle dedi: Bu kıraati okuyanlar anlamı iki veçhe hamletmişlerdir: Birincisi, anlamın 'Levh-i Mahfuz'dan yazıp indirdiğimiz yahut onda erteleyip bıraktığımız ve indirmediğimiz her ne ise; [işte] bu ikisinden hangisini yaparsak yapalım, ertelenip bırakılandan daha hayırlısını veya onun benzerini getiririz' şeklinde olmasıdır. Buna göre { مِنْها } ve { مِثْلِها } kelimelerindeki iki zamir, { نُنْسِها } lafzındaki zamire raci olur. Diğer anlam ise { نَنْسَخْ } fiilinin giderme (izâle) anlamında neshten gelmesi ve takdirin 'sana neshini mubah kıldığımız' şeklinde olmasıdır; sanki Allah Teâlâ o âyeti neshettiğinde, bu nesh sebebiyle Peygamberine onu terk etmeyi mubah kılmış ve bu mubah kılmayı da insâh (نَسْخ ettirmek) olarak adlandırmıştır. { ما } şart edatıdır ve { نَنْسَخْ } fiilinin mef'ûlüdür; { نَنْسَخْ } ise şart sebebiyle meczumdur.
واختلف القراء في قراءة قوله نُنْسِها، فقرأ نافع وحمزة والكسائي وعاصم وابن عامر وجمهور من الناس «ننسها» بضم النون الأولى وسكون الثانية وكسر السين وترك الهمزة، وهذه من أنسى المنقول من نسي، وقرأت ذلك فرقة كما تقدم إلا أنها همزت بعد السين، فهذه بمعنى التأخير، تقول العرب أنسأت الدين وغيره أنسؤه إنساء إذا أخرته، وقرأت طائفة «أو ننسها» بفتح النون الأولى وسكون الثانية وفتح السين، وهذه بمعنى الترك، ذكرها مكي ولم ينسبها، وذكرها أبو عبيد البكري في كتاب اللآلي عن سعد بن أبي وقاص، وأراه وهم، وقرأ سعد بن أبي وقاص «أو تنسها» على مخاطبة النبي ﷺ ونون بعدها ساكنة وفتح السين، هكذا قال أبو الفتح وأبو عمرو الداني، فقيل لسعد إن سعيد بن المسيب يقرؤها بنون أولى مضمومة وسين مكسورة فقال: إن القرآن لم ينزل على المسيب ولا على آل المسيب، وتلا سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى [الأعلى: ٦] ، وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ [الكهف: ٢٤] ، وقرأ سعيد بن المسيب فيما ذكر عنه أيضا «أو تنسها» بضم التاء أولا وفتح السين وسكون النون بينهما، وهذه من النسيان، وقرأ الضحاك بن مزاحم وأبو رجاء «ننسّها» بضم النون الأولى وفتح الثانية وسين مكسورة مشددة، وهذه أيضا من النسيان.
Kırâat âlimleri { نُنْسِها } kavlinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir: Nâfi', Hamza, el-Kisâî, Âsım, İbn Âmir ve insanların cumhuru birinci nûn'un dammesi, ikincisinin sükûnu, sîn'in kesresi ve hemzenin terkiyle «nünsihâ» şeklinde okumuşlardır. Bu, nesiye (نَسِيَ) kökünden türetilen ensâ (أَنْسَى) fiilindendir. Bir topluluk ise daha önce geçtiği üzere aynen böyle okumuş, ancak sîn harfinden sonra hemze koymuştur ki bu erteleme (te'hîr) anlamındadır; nitekim Araplar borcu ve benzerini ertelediklerinde 'borcu erteledim' anlamında 'ense'tü'd-deyne ve gayrahû ünşiühû insâen' (أنسأت الدين وغيره أنسؤه إنساء) derler. Bir topluluk birinci nûn'un fethası, ikincisinin sükûnu ve sîn'in fethasıyla «ev nensehâ» şeklinde okumuştur ki bu terk etme anlamındadır; bunu Mekkî zikretmiş fakat kime ait olduğunu nispet etmemiştir. Ebû Ubeyd el-Bekrî ise Kitâbü'l-Leâlî'de bunu Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan nakletmiştir, ancak bana göre bu bir vehimdir. Sa'd b. Ebî Vakkâs ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitapla [başta] te, ardından sakin bir nûn ve sîn'in fethasıyla «ev tensehâ» şeklinde okumuştur; Ebü'l-Feth ve Ebû Amr ed-Dânî böyle demiştir. Sa'd'a, Saîd b. el-Müseyyeb'in bunu birinci nûn'un dammesi ve sîn'in kesresiyle okuduğu söylenince Sa'd: 'Kur'an ne Müseyyeb'e ne de Müseyyeb ailesine indi!' demiş ve { سَنُقْرِئُكَ فَلا تَنْسى } “Sana okutacağız da sen unutmayacaksın” [el-A'lâ: 6] ile { وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ } “Unuttuğun zaman Rabbini an” [el-Kehf: 24] âyetlerini okumuştur. Saîd b. el-Müseyyeb'den nakledilen diğer bir rivayete göre ise o, başta tâ'nın dammesi, sîn'in fethası ve ikisi arasında nûn'un sükûnuyla «ev tünsehâ» şeklinde okumuştur ki bu da unutma (nisyân) kökündendir. Dahhâk b. Müzâhim ve Ebû Recâ ise birinci nûn'un dammesi, ikincisinin fethası ve şeddeli kesreli bir sîn ile «nünessihâ» şeklinde okumuşlardır; bu da yine unutma kökündendir.
وقرأ عمر بن الخطاب ﵁ وابن عباس وإبراهيم النخعي وعطاء بن أبي رباح ومجاهد وعبيد ابن عمير وابن كثير وأبو عمرو «ننسأها» بنون مفتوحة وأخرى بعدها ساكنة وسين مفتوحة وألف بعدها مهموزة، وهذه من التأخير، تقول العرب: نسأت الإبل عن الحوض أنسؤها نسأ أي أخرتها، وكذلك يقال:
Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh, İbn Abbâs, İbrâhîm en-Nehaî, Atâ b. Ebî Rabâh, Mücâhid, Ubeyd b. Umeyr, İbn Kesîr ve Ebû Amr fethalı bir nûn, ardından sakin bir nûn, fethalı bir sîn ve ardından hemzeli bir elif ile «nense'ehâ» şeklinde okumuşlardır. Bu, erteleme (te'hîr) anlamındandır. Araplar: 'Develeri havuzdan geciktirdim / erteledim' anlamında 'nese'tü'l-ibile ani'l-havzi ense'ühâ nes'en' (نسأت الإبل عن الحوض أنسؤها نسأ) derler. Aynı şekilde şöyle de denir:
أنسأ الإبل إذا زاد في ظمئها يوما أو يومين أو أكثر من ذلك بمعنى أخرها عن الورد، وقرأت فرقة مثل هذه القراءة إلا أنها بتاء مفتوحة أولا على مخاطبة النبي ﷺ وإسناد الفعل إليه، وقرأ أبو حيوة مثل ذلك إلا أنه ضم التاء أولا، وقرأ أبي بن كعب «أو ننسك» بضم النون الأولى وسكون الثانية وسين
Devenin susuzluğuna bir, iki veya daha fazla gün eklediğinde, yani onu su başına gelmekten geciktirdiğinde 'ense'tü'l-ibile' (أنسأت الإبل) denir. Bir topluluk, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap etmek ve fiili ona isnat etmek üzere ilk harfi fethalı bir tâ ile bunun benzeri bir kıraat okumuştur. Ebû Hayve de ilk harfi dammeli bir tâ ile okumak dışında bunun benzerini okumuştur. Übey b. Ka'b birinci nûn'un dammesi, ikincisinin sükûnu, sîn'in
مكسورة وكاف مخاطبة، وفي مصحف سالم مولى أبي حذيفة «أو ننسكها» مثل قراءة أبيّ إلا أنه زاد ضمير الآية.
kesresi ve hitap kâf'ı ile «ev nünsike» şeklinde okumuştur. Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim'in mushafında ise Übeyy'in kıraati gibi olup sadece âyet zamiri eklenerek «ev nünsikehâ» şeklindedir.
وقرأ الأعمش «ما ننسك من آية أو ننسخها نجىء بمثلها» ، وهكذا ثبتت في مصحف عبد الله بن مسعود.
el-A'meş ise «mâ nünsike min âyetin ev nensehhâ ne'ti bi-mislihâ» şeklinde okumuştur; Abdullah b. Mes'ûd'un mushafında da bu şekilde sabittir.
قال القاضي أبو محمد ﵀: وهذه القراءات لا تخلو كل واحدة منها أن تكون من النسء أو الإنساء بمعنى التأخير، أو تكون من النسيان.
Kadı Ebû Muhammed rahmetullâhi aleyh şöyle dedi: Bu kıraatlerin her biri ya erteleme anlamındaki nes' (نَسْء) veya insâ (إِنْسَاء) kökünden ya da unutma (nisyân) kökündendir.
والنسيان في كلام العرب يجيء في الأغلب ضد الذكر، وقد يجيء بمعنى الترك، فالمعاني الثلاثة مقولة في هذه القراءات، فما كان منها يترتب في لفظة النسيان الذي هو ضد الذكر.
Arap kelâmında nisyân (unutma) çoğunlukla zikrin (hatırlamanın) zıddı olarak gelir; bazen de terk etmek anlamında kullanılır. Dolayısıyla bu üç anlam da mezkûr kıraatlerde mevcuttur. Zikrin zıddı olan unutma lafzına dayanan kıraatlere gelince;
فمعنى الآية: ما ننسخ من آية أو نقدر نسيانك لها فتنساها حتى ترتفع جملة وتذهب فإنا نأتي بما هو خير منها لكم أو مثله في المنفعة.
Âyetin anlamı şöyledir: 'Biz bir âyeti nesheder veya onu unutmanı takdir ederiz de sen onu tamamen kaldırılıp gidinceye kadar unutursun; bunun üzerine Biz, sizin için ondan daha hayırlısını veya fayda bakımından onun benzerini getiririz.'
وما كان من هذه القراءات يحمل على معنى الترك فإن الآية معه تترتب فيها أربعة معان:
Bu kıraatlerden terk etme manasına hamledilenlere gelince; bu takdirde âyette dört anlam sıralanır:
أحدها: ما ننسخ على وجوه النسخ أو نترك غير منزل عليك فإنا لا بد أن ننزل رفقا بكم خيرا من ذلك أو مثله حتى لا ينقص الدين عن حد كماله.
Birincisi: 'Neshin çeşitli veçheleri üzere neshettiğimiz yahut sana indirmeyip bıraktığımız her ne ise; din kemal derecesinden eksilmesin diye size bir lütuf olarak muhakkak ondan daha hayırlısını veya benzerini indiririz.'
والمعنى الثاني أو نترك تلاوته وإن رفعنا حكمه فيجيء النسخ على هذا رفع التلاوة والحكم.
İkinci anlam: 'Yahut hükmünü kaldırdığımız hâlde tilavetini [okunmasını] bıraktığımız her ne ise'; buna göre nesh, hem tilavetin hem de hükmün kaldırılması anlamına gelir.
والمعنى الثالث أو نترك حكمه وإن رفعنا تلاوته فالنسخ أيضا على هذا رفع التلاوة والحكم.
Üçüncü anlam: 'Yahut tilavetini kaldırdığımız hâlde hükmünü bıraktığımız her ne ise'; buna göre de nesh, hem tilavetin hem hükmün kaldırılmasıdır.
والمعنى الرابع أو نتركها غير منسوخة الحكم ولا التلاوة، فالنسخ على هذا المعنى هو على جميع وجوهه، ويجيء الضميران في مِنْها أَوْ مِثْلِها عائدين على المنسوخة فقط، وكان الكلام إن نسخنا أو أبقينا فإنا نأتي بخير من المنسوخة أو مثلها.
Dördüncü anlam: 'Yahut hükmü de tilaveti de neshedilmeksizin bıraktığımız her ne ise'; bu anlama göre nesh, bütün veçhelerini kapsar ve { مِنْها } ile { مِثْلِها } kelimelerindeki iki zamir sadece mensuh olan âyete raci olur. Kelâmın takdiri ise: 'Neshetsek de sabit bıraksak da mensuh olanın daha hayırlısını veya benzerini getiririz' şeklinde olur.
وما كان من هذه القراءات يحمل على معنى التأخير فإن الآية معه تترتب فيها المعاني الأربعة التي في الترك، أولها ما ننسخ أو نؤخر إنزاله، والثاني ما ننسخ النسخ الأكمل أو نؤخر حكمه وإن أبقينا تلاوته، والثالث ما ننسخ النسخ الأكمل أو نؤخر تلاوته وإن أبقينا حكمه، والرابع ما ننسخ أو نؤخره مثبتا لا ننسخه، ويعود الضميران كما ذكرنا في الترك، وبعض هذه المعاني أقوى من بعض، لكن ذكرنا جميعها لأنها تحتمل، وقد قال «جميعها» العلماء إما نصا وإما إشارة فكملناها.
Bu kıraatlerden erteleme manasına hamledilenlere gelince; bu durumda terk manasındaki dört anlam aynen sıralanır: Birincisi, neshettiğimiz veya indirilmesini ertelediğimiz; ikincisi, tam bir nesh ile neshettiğimiz veya tilavetini baki kıldığımız hâlde hükmünü ertelediğimiz; üçüncüsü, tam bir nesh ile neshettiğimiz veya hükmünü baki kıldığımız hâlde tilavetini ertelediğimiz; dördüncüsü ise neshettiğimiz veya neshetmeyip sabit olarak ertelediğimiz her ne ise. Zamirler de terk manasında zikrettiğimiz gibi raci olur. Bu anlamların bazısı bazısından daha kuvvetlidir; ancak âyet bunlara ihtimalli olduğu için hepsini zikrettik. Nitekim âlimler bu anlamların hepsini ya nass olarak ya da işaret yoluyla ifade etmişlerdir; biz de bunları tamamladık.
وقال الزجاج: إن القراءة «أو ننسها» بضم النون وسكون الثانية وكسر السين لا يتوجه فيها معنى الترك لأنه لا يقال أنسأ بمعنى ترك، وقال أبو علي وغيره: ذلك متجه لأنه بمعنى نجعلك تتركها، وكذلك ضعف الزجاج أن تحمل الآية على النسيان الذي هو ضد الذكر، وقال: إن هذا لم يكن للنبي ﷺ ولا نسي قرآنا، وقال أبو علي وغيره: ذلك جائز وقد وقع ولا فرق بين أن ترفع الآية بنسخ أو بتنسئة، واحتج الزجاج بقوله تعالى: وَلَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ [الإسراء: ٨٦] ، أي لم نفعل، قال أبو علي معناه لم نذهب بالجميع.
ez-Zeccâc şöyle demiştir: Birinci nûn'un dammesi, ikincisinin sükûnu ve sîn'in kesresiyle olan «ev nünsihâ» kıraatinde terk manası geçerli olmaz; çünkü terk manasında 'ense'e' denilmez. Ebû Ali ve başkaları ise şöyle demiştir: Bu mana geçerlidir; çünkü 'senin onu terk etmeni sağlarız' anlamındadır. ez-Zeccâc aynı şekilde âyetin zikrin zıddı olan unutmaya hamledilmesini de zayıf görmüş ve şöyle demiştir: 'Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için vaki olmamıştır, o Kur'an'dan hiçbir şeyi unutmamıştır.' Ebû Ali ve başkaları ise şöyle demiştir: 'Bu caizdir ve vaki olmuştur; âyetin nesh yoluyla kaldırılması ile unutturma yoluyla kaldırılması arasında fark yoktur.' ez-Zeccâc Yüce Allah'ın: { وَلَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } “Yemin olsun ki dilersek sana vahyettiğimizi tamamen gideririz” [el-İsrâ: 86] buyruğunu delil getirerek 'Yani bunu yapmadık' demiştir. Ebû Ali ise bunun manasının 'hepsini gidermedik' demek olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵀: على معنى إزالة النعمة كما توعد، وقد حكى الطبري القول عن أقدم من الزجاج، ورد عليه، والصحيح في هذا أن نسيان النبي ﷺ لما أراد الله تعالى أن ينساه ولم يرد أن يثبت قرآنا جائز.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak rahmetullâhi aleyh şöyle dedi: Tehdit ettiği üzere nimetin zail olması anlamındadır. et-Taberî bu görüşü ez-Zeccâc'dan daha önceki birinden nakletmiş ve onu reddetmiştir. Bu hususta sahih olan şudur: Allah Teâlâ'nın unutmasını dilediği ve Kur'an olarak sabit kalmasını murat etmediği şeyleri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in unutması caizdir.
فأما النسيان الذي هو آفة في البشر فالنبي ﷺ معصوم منه قبل التبليغ وبعد التبليغ ما لم يحفظه أحد من أصحابه، وأما بعد أن يحفظ فجائز عليه ما يجوز على البشر لأنه قد بلغ وأدى الأمانة، ومنه الحديث حين أسقط آية، فلما فرغ من الصلاة قال: أفي القوم أبيّ؟ قال: نعم يا رسول الله، قال: فلم لم تذكرني؟ قال: حسبت أنها رفعت، فقال النبي ﷺ: لم ترفع ولكني نسيتها.
İnsan tabiatındaki bir kusur olan unutmaya gelince; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem tebliğden önce de, ashabından biri onu ezberlemediği müddetçe tebliğden sonra da bundan korunmuştur (masumdur). Ashap onu ezberledikten sonra ise insanlar için caiz olan unutma onun için de caizdir; zira o tebliğ etmiş ve emaneti yerine getirmiştir. Nitekim bir âyeti atladığı zamanki hadis de bundandır: Namazı bitirince 'Topluluk içinde Übey var mı?' buyurdu. Übey: 'Evet, ey Allah'ın Resulü' dedi. Resûlullah: 'Bana neden hatırlatmadın?' buyurdu. Übey: 'Kaldırıldı (neshedildi) sandım' dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Kaldırılmadı, lakin ben onu unuttum' buyurdu.
ولفظة خير في الآية صفة تفضيل، والمعنى بأنفع لكم أيها الناس في عاجل إن كانت الناسخة أخف، وفي آجل إن كانت أثقل، وبمثلها إن كانت مستوية، وقال قوم «خير» في الآية مصدر و «من» لابتداء الغاية.
Âyetteki { خَيْرٍ } lafzı ism-i tafdildir; manası ise 'Ey insanlar! Nâsih âyet daha hafif ise dünyada, daha ağır ise ahirette sizin için daha faydalı olanını; şayet eşit ise benzerini getiririz' demektir. Bir topluluk âyetteki «hayr» lafzının masdar olduğunu, «min» edatının ise başlangıç bildirdiğini söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد ﵀: ويقلق هذا القول لقوله تعالى أَوْ مِثْلِها إلا أن يعطف المثل على الضمير في مِنْها دون إعادة حرف الجر، وذلك معترض.
Kadı Ebû Muhammed rahmetullâhi aleyh şöyle dedi: Allah Teâlâ'nın { أَوْ مِثْلِها } buyruğundan dolayı bu görüş tutarsızdır; meğerki cer harfi tekrarlanmaksızın «misl» kelimesi { مِنْها } daki zamire atfedilmiş olsun ki bu da itiraza açıktır.
وقوله تعالى: أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ ظاهره الاستفهام ومعناه التقرير، والتقرير محتاج إلى معادل كالاستفهام المحض، فالمعادل هنا على قول جماعة أَمْ تُرِيدُونَ [البقرة: ١٨] ، وقال قوم أَمْ هنا منقطعة، فالمعادل على قولهم محذوف تقديره أم علمتم، وهذا كله على أن القصد بمخاطبة النبي ﷺ مخاطبة أمته، وأما إن كان هو المخاطب وحده فالمعادل محذوف لا غير، وكلا القولين مروي.
Yüce Allah'ın { أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ } buyruğunun zahiri istifham (soru), anlamı ise takrirdir (onaylatmadır). Takrir ise tıpkı yalın istifham gibi bir muadile (karşılığa) ihtiyaç duyar. Bir cemaatin görüşüne göre buradaki muadil { أَمْ تُرِيدُونَ } [Bakara: 108] âyetidir. Bir topluluk ise buradaki { أَمْ } edatının munkatı' olduğunu söylemiştir; onların görüşüne göre muadil hazfedilmiştir ve takdiri 'yoksa bildiniz mi?' şeklindedir. Bütün bunlar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yapılan hitabın kastının ümmetine hitap olması esasına göredir. Şayet muhatap sadece kendisi ise muadil yalnızca mahzuftur. Her iki görüş de rivayet edilmiştir.
ومعنى الآية أن الله تعالى ينسخ ما يشاء ويثبت ما يشاء ويفعل في أحكامه ما يشاء، هو قدير على ذلك وعلى كل شيء، وهذا لإنكار اليهود النسخ.
Âyetin anlamı şudur: Allah Teâlâ dilediğini nesheder, dilediğini sabit bırakır ve hükümleri hususunda dilediğini yapar; O buna da her şeye de hakkıyla güç yetirendir. Bu [ifade], Yahudilerin neshi inkâr etmelerinden dolayıdır.
وقوله تعالى عَلى كُلِّ شَيْءٍ لفظ عموم معناه الخصوص، إذ لم تدخل فيه الصفات القديمة بدلالة العقل ولا المحالات لأنها ليست بأشياء، والشيء في كلام العرب الموجود، وقَدِيرٌ اسم فاعل على المبالغة من «قدر» بفتح العين «يقدر» بكسرها. ومن العرب من يقول قدر بكسر العين يقدر بفتحها.
Yüce Allah'ın { عَلى كُلِّ شَيْءٍ } buyruğu anlamı hususi olan umumi bir lafızdır; zira aklın delaletiyle ezeli sıfatlar ve şey olmadıkları için imkânsız olanlar (muhalat) buna dahil değildir. Arap kelâmında şey (şeyi'), mevcut olandır. { قَدِيرٌ } ise ayn harfinin fethası ve muzaride kesresiyle «kadere-yakdiru» (قدر يقدر) fiilinden mübalağa bildiren ism-i fâildir. Araplardan ayn harfinin kesrası ve muzaride fethasıyla «kadira-yakderu» (قدر يقدر) diyenler de vardır.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٠٧ الى ١٠٩]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 107-109]
أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (١٠٧) أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَكُمْ كَما سُئِلَ مُوسى مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمانِ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ (١٠٨) وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِكُمْ كُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٠٩)
{ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (١٠٧) أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَكُمْ كَما سُئِلَ مُوسى مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمانِ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِيلِ (١٠٨) وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِكُمْ كُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٠٩) } “Bilmez misin ki göklerin ve yerin mülkü şüphesiz Allah'ındır. Sizin için Allah'tan başka hiçbir dost ve hiçbir yardımcı yoktur. (107) Yoksa siz daha önce Mûsâ'ya sorulduğu gibi peygamberinize sorular sormak mı istiyorsunuz? Kim imanı küfürle değiştirirse dosdoğru yoldan sapmış olur. (108) Ehl-i Kitap'tan birçoğu, hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra, sırf içlerindeki kıskançlıktan ötürü sizi imanınızdan sonra tekrar inkâra döndürmek istedi. Yine de Allah'ın emri gelinceye kadar affedin ve hoş görün! Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir. (109)”
الملك السلطان ونفوذ الأمر والإرادة، وجمع الضمير في لَكُمْ دال على أن المراد بخطاب النبي
Mülk; hükümranlık, emrin ve iradenin geçerliliğidir. { لَكُمْ } lafzındaki zamirin çoğul olması, Peygamber
صلى الله عليه وسلم خطاب أمته، و «الولي» فعيل من ولي إذا جاور ولحق، فالناصر والمعين والقائم بالأمر والحافظ كلهم مجاور بوجه ما، و «النصير» فعيل من النصر، وهو أشد مبالغة من ناصر.
sallallâhu aleyhi ve sellem'e yapılan hitap ile ümmetine hitap edilmesinin kastedildiğine delildir. Velî (الْوَلِيُّ), komşu oldu ve katıldı anlamındaki veliye (وَلِيَ) kökünden faîl veznindedir; dolayısıyla yardımcı, destekçi, işi üstlenen ve koruyucu olan kimselerin hepsi bir veçhile yakındır. Nasîr (النَّصِيرُ) ise nusret (yardım) kökünden faîl veznindedir ve nâsır (yardım eden) kelimesinden daha mübalağalıdır.
وقوله تعالى: أَمْ تُرِيدُونَ: قالت فرقة: أَمْ رد على الاستفهام الأول، فهي معادلته.
Yüce Allah'ın: { أَمْ تُرِيدُونَ } buyruğu hakkında bir topluluk şöyle demiştir: { أَمْ } edatı birinci istifhama reddir, dolayısıyla onun muadilidir.
وقالت فرقة أَمْ استفهام مقطوع من الأول، كأنه قال: أتريدون، وهذا موجود في كلام العرب.
Bir topluluk ise { أَمْ } edatının birincisinden kesilmiş müstakil bir istifham olduğunu söylemiştir; sanki 'İstiyor musunuz?' (أتريدون) demiştir; bu da Arap kelâmında mevcuttur.
وقالت فرقة: أَمْ هنا بمعنى بل وألف الاستفهام، قال مكي وغيره: وهذا يضعف لأن «أم» لا تقع بمعنى بل إلا إذا اعترض المتكلم شك فيما يورده.
Bir topluluk da buradaki { أَمْ } edatının bel (بَلْ) ve istifham hemzesi anlamında olduğunu söylemiştir. Mekkî ve başkaları şöyle demiştir: Bu görüş zayıftır; çünkü 'em' edatı, ancak konuşanın dile getirdiği şeyde bir şüphe arız olduğunda 'bel' manasına gelir.
قال القاضي أبو محمد: وليس كما قال مكي ﵀، لأن «بل» قد تكون للإضراب عن اللفظ الأول لا عن معناه، وإنما يلزم ما قال على أحد معنيي «بل» وهو الإضراب عن اللفظ والمعنى، ونعم ما قال سيبويه: بل هي لترك كلام وأخذ في غيره.
Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Durum Mekkî rahmetullâhi aleyh'in dediği gibi değildir; çünkü «bel» edatı bazen manadan değil önceki lafızdan vazgeçmek (idrâb) için olur. Mekkî'nin söylediği husus, ancak «bel» edatının iki manasından biri olan hem lafızdan hem manadan vazgeçme durumunda gerekir. Sîbeveyh ne güzel söylemiştir: 'Bel, bir sözü bırakıp diğerine başlamak içindir.'
وقال أبو العالية: إن هذه الآية نزلت حين قال بعض الصحابة للنبي ﷺ: ليت ذنوبنا جرت مجرى ذنوب بني إسرائيل بتعجيل العقوبة في الدنيا، فقال النبي ﷺ: قد أعطاكم الله خيرا مما أعطى بني إسرائيل. وتلا: وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِيماً
Ebü'l-Âliye şöyle demiştir: Bu âyet, sahâbîlerden bazılarının Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Keşke dünyada cezanın çabuklaştırılması hususunda günahlarımız İsrâiloğullarının günahları gibi olsaydı' dediklerinde indi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Allah size İsrâiloğullarına verdiğinden daha hayırlısını vermiştir' buyurdu ve { وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِيماً } “Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmeder de sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı ve çok merhametli bulur”
. [النساء: ١١٠] .
[en-Nisâ: 110] âyetini okudu.
قال القاضي أبو محمد: فتجيء إضافة الرسول ﷺ إلى الأمة على هذا حسب الأمر في نفسه وحسب إقرارهم.
Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Buna göre Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmete izafe edilmesi, işin hakikati ve onların ikrarı gereğince gerçekleşir.
وقال ابن عباس ﵁: إن رافع بن حريملة اليهودي سأل النبي ﷺ تفجير عيون وغير ذلك، وقيل: إن كفار قريش سألوا النبي ﷺ أن يأتيهم بالله جهرة، وقيل: سألوه أن يأتي بالله والملائكة قبيلا، وقال مجاهد: سألوه أن يرد الصفا ذهبا، فقال لهم: خذوا ذلك كالمائدة لبني إسرائيل، فأبوا ونكصوا.
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Yahudi Râfi' b. Hureymele Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den pınarlar fışkırtmasını ve benzeri şeyleri istedi. Kureyş kâfirlerinin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den Allah'ı açıkça getirmesini istedikleri de söylenmiştir. Yine Allah'ı ve melekleri kefil olarak getirmesini istedikleri söylenmiştir. Mücâhid ise şöyle demiştir: Ondan Safâ tepesini altına dönüştürmesini istediler. O da onlara: 'İsrâiloğullarına inen sofra gibi bunu kabul edin' dedi; fakat onlar kabul etmeyip geri durdular.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: فتجيء على هذه الأقوال إضافة الرسول إليهم حسب الأمر في نفسه، لا على إقرارهم، وكَما سُئِلَ مُوسى ﵇ هو أن يرى الله جهرة. وقرأ الحسن بن أبي الحسن وغيره «سيل» بكسر السين وياء وهي لغة، يقال: سلت أسال، ويحتمل أن يكون من همز أبدل الهمزة ياء على غير قياس ثم كسر السين من أجل الياء، وقرأ بعض القراء بتسهيل الهمزة بين الهمزة والياء مع ضم السين، وكني عن الإعراض عن الإيمان والإقبال على الكفر بالتبدل، وقال أبو العالية: «الكفر هنا الشدة، والإيمان الرخاء» .
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle dedi: Bu görüşlere göre Resul'ün onlara izafesi, onların ikrarına göre değil, işin hakikatine göredir. { كَما سُئِلَ مُوسى } [ifadesi] ise Mûsâ aleyhisselâm'dan Allah'ı açıkça görmenin istenmesidir. Hasan b. Ebi'l-Hasan ve başkaları «sîle» şeklinde sîn'in kesresi ve yâ ile okumuşlardır ki bu bir lehçedir; nitekim 'silte es'elü' (سلت أسال) denir. Hemze ile okuyanın, kıyasa aykırı olarak hemzeyi yâ'ya çevirmesi ve sonra yâ harfi sebebiyle sîn'i kesrelemesi de muhtemeldir. Kırâat âlimlerinden bazıları ise sîn'in dammesiyle birlikte hemzeyi, hemze ile yâ arasında teshil yaparak okumuşlardır. İmandan yüz çevirip küfre yönelmek tebeddül (değiştirmek) lafzıyla kinaye edilmiştir. Ebü'l-Âliye: 'Burada küfür zorluk ve şiddet, iman ise refah ve bolluktur' demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف، إلا أن يريدهما مستعارتين، أي الشدة على نفسه والرخاء لها عبارة عن العذاب والتنعيم، وأما المتعارف من شدة أمور الدنيا ورخائها فلا تفسر الآية به، وضَلَّ أخطأ الطريق، و «السواء» من كل شيء الوسط والمعظم، ومنه قوله تعالى فِي سَواءِ الْجَحِيمِ [الصافات: ٥٥] .
Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu zayıf bir görüştür; meğerki her ikisini istiare olarak kastetmiş olsun; yani kişinin kendi aleyhine olan şiddet ve lehine olan refah, azap ve nimetten kinaye edilmiş olsun. Ancak dünya işlerinin bilinen zorluğu ve kolaylığı ile bu âyet tefsir edilemez. { ضَلَّ } yolu kaybetti demektir. Her şeyin { السَّواءُ } olanı ise ortası ve en belirgin yeridir; nitekim Yüce Allah'ın: { فِي سَواءِ الْجَحِيمِ } [es-Sâffât: 55] buyruğu da bundandır.
وقال عيسى بن عمر: كتبت حتى انقطع سوائي، وقال حسان بن ثابت في رثاء النبي ﷺ على ما ذكر ابن إسحاق وغيره [الكامل] :
Îsâ b. Ömer: 'Ortam / belim kopuncaya kadar yazdım' demiştir. Hassân b. Sâbit de İbn İshâk ve başkalarının zikrettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için söylediği mersiyede şöyle demiştir [Kâmil bahrinde]:
يا ويح أنصار النبيّ ورهطه ... بعد المغيّب في سواء الملحد
Yazık oldu Peygamber'in ensârına ve hısım akrabasına... / Lahdin ortasında gözlerden kaybolup gidenden sonra!
وقال أبو عبيد: هو في عثمان بن عفان ﵁ وهو عندي وهم منه، والسَّبِيلِ عبارة عن الشريعة التي أنزلها الله لعباده، لما كانت كالسبب إلى نيل رحمته كانت كالسبيل إليها.
Ebû Ubeyd: 'Bu Osman b. Affân radıyallâhu anh hakkındadır' demiştir ki bana göre bu onun bir vehmidir. { السَّبِيلِ } ise Allah'ın kulları için indirdiği şeriattan ibarettir; çünkü şeriat O'nun rahmetine ulaşmak için bir vesile olunca, ona götüren bir yol (sebîl) gibi olmuştur.
وقوله تعالى: وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ، كَثِيرٌ مرتفع ب وَدَّ، وهو نعت لنكرة، وحذف الموصوف النكرة قلق، ولكن جاز هنا لأنها صفة متمكنة ترفع الإشكال بمنزلة فريق، قال الزهري عنى ب كَثِيرٌ واحد، وهو كعب بن الأشرف، وهذا تحامل، وقوله تعالى يَرُدُّونَكُمْ يرد عليه، وقال ابن عباس: المراد ابنا أخطب، حيي وأبو ياسر.
Yüce Allah'ın: { وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ } buyruğunda { كَثِيرٌ } kelimesi { وَدَّ } fiiliyle merfûdur ve belirsiz (nekre) bir kelimenin sıfatıdır. Nekre olan mevsûfun hazfedilmesi lafız açısından uygunsuz düşebilir; ancak burada 'ferîk' (فريق) kelimesi gibi kapalılığı gideren güçlü bir sıfat olduğu için caiz olmuştur. ez-Zührî: '{ كَثِيرٌ } ile bir kişi, yani Kâ'b b. el-Eşref kastedilmiştir' demiştir ki bu zorlama bir yorumdur; nitekim Yüce Allah'ın çoğul getirdiği { يَرُدُّونَكُمْ } buyruğu da bunu reddetmektedir. İbn Abbâs ise: 'Kastedilenler Ahtab'ın iki oğlu Huyey ve Ebû Yâsir'dir' demiştir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وفي الضمن الاتباع، فتجيء العبارة متمكنة، والْكِتابِ هنا التوراة، ولَوْ هنا بمنزلة «إن» لا تحتاج إلى جواب، وقيل يتقدر جوابها في وَدَّ، التقدير لو يردونكم لودوا ذلك.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle dedi: Tabi olanlar da zımnen buna dahildir; böylece ifade yerli yerine oturur. Buradaki { الْكِتابِ } Tevrat'tır. Buradaki { لَوْ } ise 'en' (أنْ) konumundadır ve bir cevaba ihtiyaç duymaz. Cevabının { وَدَّ } fiilinde takdir edildiği de söylenmiştir; takdiri 'sizi döndürebilselerdi bunu isterlerdi' şeklindedir.
قال القاضي أبو محمد: ف «ود» دالة على الجواب، لأن من شرطه أن يكون متأخرا عن لَوْ، وكُفَّاراً مفعول ثان، ويحتمل أن يكون حالا، وحَسَداً مفعول له، وقيل: هو مصدر في موضع الحال.
Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: { وَدَّ } fiili cevaba delalet etmektedir; zira cevabın şartı { لَوْ } edatından sonra gelmesidir. { كُفَّاراً } kelimesi ikinci mef'ûldür; hâl olması da muhtemeldir. { حَسَداً } ise mef'ûlün lehdir; hâl makamında bir masdar olduğu da söylenmiştir.
واختلف في تعلق قوله مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ: فقيل يتعلق ب وَدَّ لأنه بمعنى ودوا، وقيل: يتعلق بقوله حَسَداً فالوقف على قوله كُفَّاراً، والمعنى على هذين القولين أنهم لم يجدوا ذلك في كتاب ولا أمروا به فهو من تلقائهم، ولفظة الحسد تعطي هذا، فجاء من عند أنفسهم تأكيدا وإلزاما، كما قال تعالى: يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ [آل عمران: ١٦٧] ، ويَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ [البقرة: ٧٩] ، وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ [الأنعام: ٣٨] ، وقيل يتعلق بقوله يَرُدُّونَكُمْ، فالمعنى أنهم ودوا الرد بزيادة أن يكون من تلقائهم أي بإغوائهم وتزيينهم.
{ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ } buyruğunun nereye taalluk ettiği hususunda ihtilaf edilmiştir: İstediler manasında olduğu için { وَدَّ } fiiline taalluk ettiği söylenmiştir. { حَسَداً } kelimesine taalluk ettiği de söylenmiştir ki buna göre vakıf { كُفَّاراً } kelimesi üzerindedir. Bu iki görüşe göre mana şudur: Onlar bunu hiçbir kitapta bulmamış ve bununla emrolunmamışlardır; aksine bu kendi taraflarındandır. Haset lafzı da bunu ifade etmektedir. Dolayısıyla 'kendi taraflarından' [ifadesi] tekit ve ilzam için gelmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ } [Âl-i İmrân: 167], { يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ } [Bakara: 79] ve { وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } [el-En'âm: 38]. { يَرُدُّونَكُمْ } fiiline taalluk ettiği de söylenmiştir; buna göre mana, onların bu döndürmeyi bizzat kendi girişimleriyle, yani saptırmaları ve süslü göstermeleri fazlalığıyla arzu ettikleridir.
واختلف في سبب هذه الآية، فقيل: إن حذيفة بن اليمان وعمار بن ياسر أتيا بيت المدارس، فأراد اليهود صرفهم عن دينهم، فثبتا عليه ونزلت الآية، وقيل: إنما هذه الآية تابعة في المعنى لما تقدم من نهي الله عن متابعة أقوال اليهود في راعِنا [البقرة: ١٠٤] وغيره، وأنهم لا يودون أن ينزل خير، ويودون أن يردوا المؤمنين كفارا.
Bu âyetin nüzul sebebi hakkında ihtilaf edilmiştir: Huzeyfe b. el-Yemân ve Ammâr b. Yâsir'in Beytü'l-Midrâs'a geldikleri, Yahudilerin onları dinlerinden döndürmek istedikleri, onların ise dinlerinde sebat ettikleri ve âyetin bunun üzerine indiği söylenmiştir. Bu âyetin mana bakımından daha önce geçen, Yahudilerin { راعِنا } [Bakara: 104] ve benzeri sözlerine uymaktan Allah'ın nehyetmesine, onların hiçbir hayrın inmesini istemediklerine ve müminleri kâfirler olarak döndürmeyi arzuladıklarına tabi olduğu da söylenmiştir.
والْحَقُّ: المراد به في هذه الآية نبوة محمد ﷺ، وصحة ما المسلمون عليه، وهذه الآية من الظواهر في صحة الكفر عنادا، واختلف أهل السنة في جواز ذلك، والصحيح عندي جوازه غفلا وبعده وقوعا، ويترتب في كل آية تقتضيه أن المعرفة تسلب في ثاني حال من العناد، والعفو ترك العقوبة وهو من «عفت الآثار» ، والصفح الإعراض عن المذنب كأنه يولي صفحة العنق.
{ الْحَقُّ } lafzından bu âyette kastedilen, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliği ve Müslümanların üzerinde bulunduğu şeyin doğruluğudur. Bu âyet, inat sebebiyle inkârın (küfrün) vuku bulabileceğinin açık delillerindendir. Ehl-i Sünnet bunun caiz olup olmadığı hususunda ihtilaf etmiştir; bana göre doğru olan, [kişinin başlangıçtaki] gafleti durumunda bunun caiz olduğu, [hakikatin açıkça bilinmesinden sonra] vukuunun ise uzak olduğudur. Bunu gerektiren her âyette şu mana ortaya çıkar: İnadın ikinci durumunda marifet (bilgi) [kişiden] çekilip alınır. Af (العفو), cezayı terk etmektir ve bu 'izler silindi' anlamındaki 'afeti'l-âsâr' (عفت الآثار) ifadesindendir. Safh (الصفح) ise sanki boynun yan tarafını (safhasını) çeviriyormuş gibi günahkârdan yüz çevirmektir.
وقال ابن عباس هذه الآية منسوخة بقوله تعالى: قاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ [التوبة: ٢٩] إلى قوله صاغِرُونَ [التوبة: ٢٩] ، وقيل: بقوله «اقتلوا المشركين» ، وقال قوم: ليس هذا حد المنسوخ، لأن هذا في نفس الأمر كان التوقيف على مدته.
İbn Abbâs bu âyetin Yüce Allah'ın: { قاتِلُوا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ } [et-Tevbe: 29] buyruğundan { صاغِرُونَ } [et-Tevbe: 29] kavline kadar olan âyetle neshedildiğini söylemiştir. «Müşrikleri öldürün» buyruğuyla neshedildiği de söylenmiştir. Bir topluluk ise: 'Bu mensuhun tanımına girmez; çünkü bu, işin aslında süresinin bildirilmesine bağlı kılınmış bir durumdu' demiştir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وهذا على من يجعل الأمر المنتظر أوامر الشرع أو قتل قريظة وإجلاء النضير، وأمر من يجعله آجال بني آدم فيترتب النسخ في هذه الآية بعينها، لأنه لا يختلف أن آيات الموادعة المطلقة قد نسخت كلها، والنسخ هو مجيء الأمر في هذه المقيدة، وقيل: مجيء الأمر هو فرض القتال، وقيل: قتل قريظة وإجلاء النضير، وقال أبو عبيدة في هذه الآية: إنها منسوخة بالقتال، لأن كل آية فيها ترك القتال فهي مكية منسوخة.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle dedi: Bu [itiraz], beklenen emri şeriatın emirleri yahut Kurayza'nın katli ve Nadîr'in sürgünü kılan kimseye göredir. Ancak onu Âdemoğullarının ecelleri kılan kimseye göre ise bizzat bu âyette nesh tahakkuk eder; zira mutlak barış (müvâdaa) âyetlerinin tamamının neshedildiği hususunda ihtilaf yoktur. Nesh ise kayıtlı olan bu âyette emrin gelmesidir. Emrin gelmesinin savaşın farz kılınması olduğu da söylenmiştir; Kurayza'nın katli ve Nadîr'in sürgünü olduğu da söylenmiştir. Ebû Ubeyde bu âyet hakkında şöyle demiştir: Âyet savaşla neshedilmiştir; zira içinde savaşın terk edilmesi bulunan her âyet Mekkîdir ve mensuhtur.
قال القاضي أبو محمد: وحكمه بأن هذه الآية مكية ضعيف، لأن معاندات اليهود إنما كانت بالمدينة، وقوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ مقتضاه في هذا الموضوع وعد للمؤمنين.
Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Onun bu âyetin Mekkî olduğuna dair hükmü zayıftır; zira Yahudilerin inatlaşmaları ancak Medine'de olmuştur. Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir” buyruğunun bu makamdaki gereği müminlere bir vaattir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١١٠ الى ١١٣]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 110-113]
وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١٠) وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاَّ مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١١١) بَلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (١١٢) وَقالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْءٍ وَقالَتِ النَّصارى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١١٣)
{ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin. Kendiniz için önceden ne hayır gönderirseniz, onu Allah katında bulursunuz. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” (110) { وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاَّ مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى تِلْكَ أَمانِيُّهُمْ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Bir de: «Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecek» dediler. Bu onların kuruntularıdır. De ki: «Eğer doğru söyleyenler iseniz delilinizi getirin!»” (111) { بَلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Hayır, kim iyilik yapan biri olarak yüzünü Allah'a teslim ederse, onun mükâfatı Rabbi katındadır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.” (112) { وَقالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصارى عَلى شَيْءٍ وَقالَتِ النَّصارى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } “Yahudiler: «Hristiyanlar hiçbir şey [sağlam bir esas] üzerinde değildir» dediler; Hristiyanlar da: «Yahudiler hiçbir şey üzerinde değildir» dediler. Oysa onlar Kitab'ı da okuyorlar. [Kitap] bilmeyenler de tıpkı onların dedikleri gibi demişti. Artık Allah, kıyamet günü ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında aralarında hüküm verecektir.” (113)
قالت فرقة من الفقهاء: إن قوله تعالى: وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ عموم، وقالت فرقة: هو من مجمل القرآن، والمرجح أن ذلك عموم من وجه ومجمل من وجه، فعموم من حيث الصلاة الدعاء، فحمله على مقتضاه ممكن، وخصصه الشرع بهيئات وأفعال وأقوال، ومجمل من حيث الأوقات، وعدد الركعات والسجدات لا يفهم من اللفظ، بل السامع فيه مفتقر إلى التفسير، وهذا كله في أَقِيمُوا الصَّلاةَ، وأما الزكاة فمجملة لا غير.
Fukahadan bir grup: Yüce Allah'ın { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } “Namazı dosdoğru kılın” buyruğu umumdur (geneldir) demiştir. Bir grup da: Kur'an'ın mücmelindendir demiştir. Tercih edilen ise bunun bir yönden umum, bir yönden mücmel olduğudur; namaz dua olması bakımından umumdur, dolayısıyla gereğine hamledilmesi mümkündür, şeriat da onu belirli heyetler, fiiller ve sözlerle tahsis etmiştir. Vakitler, rekât ve secde sayıları lafızdan anlaşılmadığı, aksine dinleyen bu hususta tefsire muhtaç olduğu cihetle ise mücmeldir. Bütün bunlar { أَقِيمُوا الصَّلاةَ } hakkındadır. Zekât ise sadece mücmeldir.
قال الطبري: إنما أمر الله هنا بالصلاة والزكاة لتحط ما تقدم من ميلهم إلى أقوال اليهود راعِنا [البقرة: ١٠٤] ، لأن ذلك نهي عن نوعه، ثم أمر المؤمنين بما يحطه، والخير المقدم منقض لأنه فعل، فمعنى تَجِدُوهُ تجدوا ثوابه وجزاءه، وذلك بمنزلة وجوده.
Taberî şöyle dedi: Allah burada namazı ve zekâtı, daha önce geçen Yahudilerin { راعِنا } [Bakara: 104] sözlerine meyletmelerini silip gidersin diye emretmiştir. Çünkü bu, o türden nehyetmektir; sonra da müminlere onu silecek şeyi emretmiştir. Önden gönderilen hayır ise fiil olduğu için geçicidir; bu sebeple { تَجِدُوهُ } “onu bulursunuz” ifadesinin manası, onun sevabını ve karşılığını bulursunuz demektir ve bu da onun bizzat varlığı mesabesindedir.
وقوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ خبر في اللفظ معناه الوعد والوعيد.
Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir” buyruğu, lafızda haber olup manası vaat ve tehdittir.
وقوله تعالى: وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ معناه قال اليهود: لن يدخل الجنة إلا من كان هودا، وقال النصارى: لن يدخل الجنة إلا من كان نصارى، فجمع قولهم، ودل تفريق نوعيهم على تفرق قوليهم، وهذا هو الإيجاز واللف، وهود جمع هائد، مثل عائد وعود، ومعناه التائب الراجع، ومثله في الجمع بازل وبزل وحائل وحول وبائر وبور، وقيل هو مصدر يوصف به الواحد والجمع كفطر وعدل ورضا، وقال الفراء: أصله يهودي حذفت ياءاه على غير قياس.
Yüce Allah'ın: { وَقالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ } “Ve dediler ki: Asla cennete girmeyecek...” buyruğunun manası: Yahudiler: 'Yahudi olandan başkası cennete asla girmeyecektir' dediler; Hristiyanlar da: 'Hristiyan olandan başkası cennete asla girmeyecektir' dediler. Böylece sözleri bir arada zikredilmiş, iki sınıfın ayrılması ise sözlerinin ayrı olduğuna delalet etmiştir. Bu da îcâz ve leff (özlü ifade ve toplama) sanatıdır. Hûd (هود), âid (عائد) kelimesinin çoğulu olan ûd (عود) gibi hâid (هائد) kelimesinin çoğuludur; manası ise tövbe eden, dönendir. Çoğulda bunun benzeri bâzil (بازل) - büzül (بزل), hâil (حائل) - havl (حول) ve bâir (بائر) - bûr (بور) kelimeleridir. Fıtr (فطر), adl (عدل) ve rıza (رضا) gibi tekil ve çoğulun kendisiyle nitelendiği bir masdar olduğu da söylenmiştir. Ferrâ ise şöyle demiştir: Aslı Yehûdî (يهودي) olup kıyasa aykırı olarak iki yâ harfi hazfedilmiştir.
وقرأ أبي بن كعب «إلا من كان يهوديا» ، وكذبهم الله تعالى وجعل قولهم أمنية، وقد قطعوا قبل بقوله فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ [البقرة: ٩٤، الجمعة: ٦] ، وأمر محمد ﷺ بدعائهم إلى إظهار البرهان، وقيل: إن الهاء في هاتُوا أصلية من هاتا يهاتي، وأميت تصريف هذه اللفظة كله إلا الأمر منه وقيل: هي عوض من همزة آتى، وقيل: ها تنبيه، وألزمت همزة آتى الحذف، والبرهان الدليل الذي يوقع اليقين، قال الطبري: طلب الدليل هنا يقضي بإثبات النظر ويرد على من ينفيه، وقول اليهود لَنْ نفي حسنت بعده بَلى، إذ هي رد بالإيجاب في جواب النفي، حرف مرتجل لذلك، وقيل: هي «بل» زيدت عليها الياء لتزيلها على حد النسق الذي في «بل» ، وأَسْلَمَ معناه استسلم وخضع ودان، ومنه قول زيد ابن عمرو بن نفيل: [المتقارب] .
Übey b. Ka'b «إلا من كان يهوديا» şeklinde okumuştur. Yüce Allah onları yalanlamış ve sözlerini bir kuruntu kılmıştır; nitekim daha önce { فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ } [Bakara: 94, Cuma: 6] buyruğuyla [kesin bir şekilde] susturmuştu. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e de onları delil ortaya koymaya çağırmasını emretti. { هاتُوا } lafzındaki he (هـ) harfinin hâte-yühâtî (هاتا يهاتي) fiilinden asıl olduğu ve emir kipi hariç bu lafzın bütün çekimlerinin kullanımdan düştüğü (terk edildiği) söylenmiştir. Âtâ (آتى) fiilinin hemzesinin yerine getirildiği de söylenmiştir. Hâ (ها) harfinin tenbih olduğu ve âtâ (آتى) fiilinin hemzesinin hazfedilmesinin zorunlu kılındığı da söylenmiştir. Burhân (البرهان), kesin bilgi (yakîn) hasıl eden delildir. Taberî şöyle dedi: Burada delil talebi nazarın (akıl yürütmenin) gerekliliğini ortaya koyar ve onu inkâr edenleri reddeder. Yahudilerin { لَنْ } sözü bir nefiy (olumsuzluk) olup ardından { بَلى } gelmesi güzel olmuştur; zira { بَلى }, nefiy cevabında olumlama ile yapılan bir reddir ve bu amaçla doğrudan türetilmiş bir edattır. Bunun «bel» (بل) olduğu, «bel»deki atıf sınırından çıkarmak için sonuna yâ eklendiği de söylenmiştir. { أَسْلَمَ } lafzının manası ise teslim oldu, boyun eğdi ve itaat etti demektir. Zeyd b. Amr b. Nüfeyl'in şu sözü de bu kabildendir: [Mütekârib]
وأسلمت وجهي لمن أسلمت ... له المزن تحمل عذبا زلالا
Ve yüzümü, tatlı ve berrak su taşıyan bulutların teslim olduğu zata teslim ettim.
وخص الوجه بالذكر لكونه أشرف ما يرى من الإنسان وموضع الحواس وفيه يظهر العز والذل، ولذلك يقال وجه الأمر أي معظمه وأشرفه، قال الأعشى: [السريع] :
İnsanın görünen en şerefli uzvu, duyuların mahalli olduğu ve izzet ile zillet onda belirdiği için yüz (vech) özellikle zikredilmiştir. Bu sebeple işin en büyüğü ve en şereflisi kastedilerek 'vechü'l-emr' (işin yüzü) denir. el-A'şâ şöyle demiştir: [Serî] :
وأول الحكم على وجهه ... ليس قضائي بالهوى الجائر
Hükmü kendi vechi (doğrultusu) üzere ilk ben veririm; benim hükmüm zalimce bir heva ile değildir.
ويصح أن يكون الوجه في هذه الآية المقصد، وَهُوَ مُحْسِنٌ جملة في موضع الحال، وعاد الضمير في «له» على لفظ مَنْ، وكذلك في قوله أَجْرُهُ، وعاد في عَلَيْهِمْ على المعنى، وكذلك في يَحْزَنُونَ، وقرأ ابن محيصن «فلا خوف» دون تنوين في الفاء المرفوعة، فقيل: ذلك تخفيف، وقيل:
Bu âyette vech (الوجه) kelimesinin maksat/hedef olması da sahihtir. { وَهُوَ مُحْسِنٌ } cümlesi hal konumundadır. { له } lafzındaki zamir { مَنْ } lafzına dönmektedir, { أَجْرُهُ } buyruğundaki zamir de böyledir. { عَلَيْهِمْ } lafzındaki zamir ise manaya dönmektedir, { يَحْزَنُونَ } lafzında da böyledir. İbn Muhaysın, merfû fâ harfinde tenvinsiz olarak «فلا خوف» şeklinde okumuştur; bunun bir hafifletme olduğu söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:
المراد فلا الخوف فحذفت الألف واللام، والخوف هو لما يتوقع، والحزن هو لما قد وقع.
Kastedilen «فلا الخوف» olup elif-lâm hazfedilmiştir. Havf (korku) gelecekte beklenene dairdir, hüzn (üzüntü) ise geçmişte meydana gelen şey içindir.
وقوله تعالى: وَقالَتِ الْيَهُودُ الآية، معناه ادعى كل فريق أنه أحق برحمة الله من الآخر.
Yüce Allah'ın: { وَقالَتِ الْيَهُودُ } “Yahudiler dediler ki...” âyetinin manası: Her fırka Allah'ın rahmetine diğerinden daha lâyık olduğunu iddia etmiştir.
وسبب الآية أن نصارى نجران اجتمعوا مع يهود المدينة عند النبي ﷺ فتسابوا، وكفر اليهود بعيسى وبملته وبالإنجيل، وكفر النصارى بموسى وبالتوراة.
Âyetin iniş sebebi şudur: Necran Hristiyanları ile Medine Yahudileri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda bir araya geldiler ve birbirlerine sövdüler. Yahudiler İsa'yı, dinini ve İncil'i inkâr etti; Hristiyanlar da Musa'yı ve Tevrat'ı inkâr etti.
قال القاضي أبو محمد: وفي هذا من فعلهم كفر كل طائفة بكتابها، لأن الإنجيل يتضمن صدق موسى وتقرير التوراة، والتوراة تتضمن التبشير بعيسى وصحة نبوته، وكلاهما تضمن صدق محمد ﷺ، فعنفهم الله تعالى على كذبهم، وفي كتبهم خلاف ما قالوا.
Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Onların bu fiilinde, her fırkanın kendi kitabını inkâr etmesi söz konusudur; zira İncil Musa'nın doğruluğunu ve Tevrat'ın onayını içermekte, Tevrat da İsa'yı müjdelemeyi ve peygamberliğinin sıhhatini içermektedir. Her ikisi de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğruluğunu içermektedir. Yüce Allah da yalan söylemeleri ve kitaplarında söylediklerinin aksi bulunması sebebiyle onları paylamıştır.
وفي قوله تعالى: وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ تنبيه لأمة محمد ﷺ على ملازمة القرآن والوقوف عند حدوده، كما قال الحر بن قيس في عمر بن الخطاب، وكان وقافا عند كتاب الله، والْكِتابَ الذي يتلونه قيل: التوراة والإنجيل، فالألف واللام للجنس، وقيل: التوراة لأن النصارى تمتثلها، فالألف واللام للعهد.
Yüce Allah'ın: { وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتابَ } “Oysa onlar Kitab'ı da okuyorlar” buyruğunda, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine Kur'an'a sımsıkı sarılmaları ve onun sınırlarında durmaları gerektiğine dair bir uyarı vardır; nitekim el-Hurr b. Kays, Ömer b. el-Hattâb hakkında 'O, Allah'ın kitabının yanında çokça duran (sınırlarını gözeten) biriydi' demiştir. Okudukları { الْكِتابَ } lafzının Tevrat ve İncil olduğu söylenmiştir; buna göre elif-lâm cins içindir. Hristiyanlar ona uyduğu için Tevrat olduğu da söylenmiştir; buna göre elif-lâm ahd içindir.
اختلف من المراد بقوله لا يَعْلَمُونَ، فقال الجمهور: عنى بذلك كفار العرب، لأنهم لا كتاب لهم، وقال عطاء: المراد أمم كانت قبل اليهود والنصارى، وقال قوم: المراد اليهود، وكأنه أعيد قولهم.
{ لا يَعْلَمُونَ } “bilmeyenler” buyruğu ile kimin kastedildiği hususunda ihtilaf edilmiştir: Cumhûr, bir kitapları bulunmadığı için bununla Arap müşriklerinin kastedildiğini söylemiştir. Atâ: Kastedilenler Yahudi ve Hristiyanlardan önceki ümmetlerdir demiştir. Bir topluluk ise: Kastedilenler Yahudilerdir, sanki onların sözleri tekrarlanmıştır demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف، وأخبر تعالى بأنه يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ، والمعنى بأن يثيب من كان على شيء، أي شيء حق، ويعاقب من كان على غير شيء، وقال الزجاج: المعنى يريهم عيانا من يدخل الجنة ومن يدخل النار ويَوْمَ الْقِيامَةِ سمي بقيام الناس من القبور، إذ ذلك مبد لجميع مبدأ في اليوم وفي الاستمرار بعده، وقوله كانُوا بصيغة الماضي حسن على مراعاة الحكم، وليس هذا من وضع الماضي موضع المستقبل لأن اختلافهم ليس في ذلك اليوم، بل في الدنيا.
Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu zayıftır. Yüce Allah { يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ } “Aralarında hüküm verecektir” diye haber vermiştir; bunun manası, bir şey (yani hak bir şey) üzerinde olanı mükâfatlandıracak, bir şey üzerinde olmayanı ise cezalandıracaktır demektir. Zeccâc şöyle demiştir: Manası, kimin cennete kimin cehenneme gireceğini onlara apaçık gösterecektir demektir. { يَوْمَ الْقِيامَةِ } (kıyamet günü), insanların kabirlerden kalkması (kıyâmı) sebebiyle böyle isimlendirilmiştir; zira bu kalkış, o gündeki ve sonrasındaki süreklilikte her şeyin başlangıcıdır. { كانُوا } fiilinin geçmiş zaman kipiyle gelmesi, hükmü gözetmek bakımından güzeldir. Bu, geçmiş zamanın gelecek zaman yerine konulması kabilinden değildir; çünkü onların ihtilafı o günde değil, dünyadadır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١١٤ الى ١١٥]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 114-115]
وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعى فِي خَرابِها أُولئِكَ ما كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلاَّ خائِفِينَ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (١١٤) وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِيمٌ (١١٥)
{ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعى فِي خَرابِها أُولئِكَ ما كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلاَّ خائِفِينَ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ (١١٤) وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِيمٌ (١١٥) } “Allah'ın mescitlerinde O'nun isminin anılmasını engelleyen ve onların harap olmasına çalışandan daha zalim kim olabilir? Bunların oralara korkarak girmekten başka [hakkı] olamaz. Onlar için dünyada bir rezillik, ahirette de büyük bir azap vardır. (114) Doğu da Allah'ındır, batı da. Nereye dönerseniz Allah'ın yönü [ve rızası] oradadır. Şüphesiz Allah lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir. (115)”
وقوله تعالى وَمَنْ أَظْلَمُ الآية، مَنْ رفع بالابتداء، وأَظْلَمُ خبره، والمعنى لا أحد أظلم.
Yüce Allah'ın: { وَمَنْ أَظْلَمُ } “Daha zalim kim olabilir?” âyetinde { مَنْ } mübteda olarak merfûdur, { أَظْلَمُ } onun haberidir; mana ise 'hiç kimse daha zalim değildir' şeklindedir.
واختلف في المشار إليه من هذا الصنف الظالم، فقال ابن عباس وغيره: المراد النصارى الذين كانوا يؤذون من يصلي ببيت المقدس ويطرحون فيه الأقذار، وقال قتادة والسدي: المراد الروم الذين أعانوا بختنصر على تخريب بيت المقدس حين قتلت بنو إسرائيل يحيى بن زكرياء ﵇، وقيل: المعنّي بختنصر، وقال ابن زيد: المراد كفار قريش حين صدوا رسول الله ﷺ عن المسجد الحرام، وهذه الآية تتناول كل من منع من مسجد إلى يوم القيامة أو خرب مدينة إسلام، لأنها مساجد، وإن لم تكن موقوفة، إذ الأرض كلها مسجد لهذه الأمة، والمشهور مسجد بكسر الجيم، ومن العرب من يقول مسجد بفتحها، وأَنْ يُذْكَرَ في موضع نصب: إما على تقدير حذف «من» وتسلط الفعل، وإما على البدل من المساجد، وهو بدل الاشتمال الذي شأن البدل فيه أن يتعلق بالمبدل منه ويختص به أو تقوم به صفة، ويجوز أن يكون مفعولا من أجله، ويجوز أن تكون أَنْ في موضع خفض على إسقاط حرف الجر، ذكره سيبويه، ومن قال من المفسرين إن الآية بسبب بيت المقدس جعل الخراب الحقيقي الموجود، ومن قال هي بسبب المسجد الحرام جعل منع عمارته خرابا، إذ هو داع إليه، ومن جعل الآية في النصارى روى أنه مر زمان بعد ذلك لا يدخل نصراني بيت المقدس إلا أوجع ضربا، قاله قتادة والسدي، ومن جعلها في قريش قال كذلك نودي بأمر النبي ﷺ أن لا يحج مشرك، وخائِفِينَ نصب على الحال، وهذه الآية ليست بأمر بين منعهم من المساجد، لكنها تطرق إلى ذلك وبدأة فيها وعد للمؤمنين ووعيد للكافرين.
Bu zalim zümreden kastedilenler hususunda ihtilaf edilmiştir: İbn Abbâs ve başkaları: Kastedilenler, Beytülmakdis'te namaz kılanlara eziyet eden ve oraya pislik atan Hristiyanlardır demiştir. Katâde ve Süddî ise: İsrailoğulları Zekeriyyâ oğlu Yahyâ aleyhisselâm'ı öldürdüklerinde Buhtunnasr'a Beytülmakdis'i harap etmede yardım eden Rumlardır demiştir. Kastedilenin Buhtunnasr olduğu da söylenmiştir. İbn Zeyd: Kastedilenler, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i Mescid-i Harâm'dan alıkoyan Kureyş kâfirleridir demiştir. Bu âyet, kıyamet gününe kadar bir mescidi engelleyen veya bir İslam beldesini harap eden herkesi kapsar; çünkü vakfedilmemiş olsalar bile yeryüzünün tamamı bu ümmet için mescittir. Meşhur olan, cim harfinin kesresiyle mescid (مسجد) şeklindedir; Araplardan fetha ile mesced (مسجد) diyenler de vardır. { أَنْ يُذْكَرَ } ifadesi nasb konumundadır: Ya «من» harf-i cerrinin hazfedildiği ve fiilin doğrudan tesir ettiği takdirine göredir ya da mescitler (el-mesâcid) lafzından bedeldir; bu da bedelin mebdelün minhe taalluk etmesi, ona has olması veya onun bir vasfı olarak bulunması durumunda geçerli olan bedel-i iştimaldir. Mef'ûlün lieclih olması da caizdir; Sîbeveyhi'nin belirttiği üzere cerr harfinin düşürülmesiyle { أَنْ } edatının cer mahallinde olması da caizdir. Müfessirlerden âyetin Beytülmakdis sebebiyle [indiğini] söyleyen kimse, harap etmeyi fiilen mevcut olan hakiki harap kılma kabul etmiştir. Mescid-i Harâm sebebiyle olduğunu söyleyen ise, onun imarını engellemeyi -ona yol açtığı için- harap etme kılmıştır. Âyetin Hristiyanlar hakkında olduğunu söyleyen kimse, bundan sonra bir dönem boyunca hiçbir Hristiyanın Beytülmakdis'e feci şekilde dövülmeksizin giremediğini rivayet etmiştir; bunu Katâde ve Süddî söylemiştir. Kureyş hakkında olduğunu söyleyen kimse ise: Aynı şekilde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in emriyle hiçbir müşrikin hac yapmaması ilan edilmiştir demiştir. { خائِفِينَ } hal olarak mansubdur. Bu âyet onların mescitlerden menedilmesine dair açık bir emir değildir; fakat buna bir yol açma ve başlangıçtır; içinde müminlere vaat, kâfirlere tehdit vardır.
ومن جعل الآية في النصارى قال: الخزي قتل الحربي وجزية الذمي، وقيل: الفتوح الكائنة في الإسلام كعمورية وهرقلة وغير ذلك، ومن جعلها في قريش جعل الخزي غلبتهم في الفتح وقتلهم والعذاب في الآخرة لمن مات منهم كافرا، وخِزْيٌ رفع بالابتداء وخبره في المجرور.
Âyetin Hristiyanlar hakkında olduğunu söyleyen kimse şöyle demiştir: [Dünyadaki] rezillik (hizy), harbî olanın öldürülmesi ve zimmîden cizye alınmasıdır. Bunun Ammûriye ve Herakleia gibi İslam'daki fetihler olduğu da söylenmiştir. Âyetin Kureyş hakkında olduğunu söyleyen ise rezilliği (hizyi), Fetih [günü] onların mağlup edilmesi ve öldürülmeleri kılmıştır; ahiretteki azap ise onlardan kâfir olarak ölenler içindir. { خِزْيٌ } mübteda olarak merfûdur, haberi ise harf-i cerli kısımdadır.
والْمَشْرِقُ موضع الشروق، وَالْمَغْرِبُ موضع الغروب، أي هما له ملك وما بينهما من الجهات
{ الْمَشْرِقُ }, güneşin doğduğu yerdir; { الْمَغْرِبُ } ise battığı yerdir. Yani bu ikisi ve bu ikisi arasındaki yönler
والمخلوقات، وخصهما بالذكر وإن كانت جملة المخلوقات كذلك لأن سبب الآية اقتضى ذلك، و «أينما» شرط، وتُوَلُّوا جزم به، والجواب في قوله فَثَمَّ، والمعنى فأينما تولوا نحوه وإليه، لأن ولّى وإن كان غالب استعمالها أدبر فإنها تقتضي أنه يقبل إلى ناحية، تقول وليت عن كذا وإلى كذا، وقرأ الحسن «تولوا» بفتح التاء واللام، وثمّ مبنية على الفتح، وهي في موضع نصب على الظرف، ووَجْهُ اللَّهِ معناه الذي وجهنا إليه، كما تقول سافرت في وجه كذا أي في جهة كذا.
ve yaratılmışlar O'nun mülküdür. Bütün yaratılmışlar böyle olduğu halde bu ikisinin tahsis edilmesi, âyetin iniş sebebinin bunu gerektirmesindendir. «Eynemâ» (أينما) şart edatıdır, { تُوَلُّوا } onunla cezm edilmiştir; cevap ise { فَثَمَّ } buyruğundadır. Mana ise: Hangi tarafa ve nereye yönelirseniz demektir; çünkü 'vellâ' (ولّى) fiilinin yaygın kullanımı arkasını dönmek (yüz çevirmek) olsa da bir yöne yönelmeyi de gerektirir. 'Şundan yüz çevirip şuna yöneldim' anlamında 'veleytü an kezâ ve ilâ kezâ' (وليت عن كذا وإلى كذا) dersin. Hasan [el-Basrî], te ve lâm harflerinin fethasıyla «تولوا» şeklinde okumuştur. Semme (ثمّ) fetha üzere mebnî olup zarf olarak nasb mahallindedir. { وَجْهُ اللَّهِ } ifadesinin manası: Bizi yönelttiği cihet demektir; nitekim 'Falanca yöne yolculuk yaptım' anlamında 'sâfertü fî vechi kezâ' (سافرت في وجه كذا) dersin.
واختلف الناس في تأويل الوجه الذي جاء مضافا إلى الله تعالى في مواضع من القرآن، فقال الحذاق: ذلك راجع إلى الوجود، والعبارة عنه بالوجه من مجاز كلام العرب، إذ كان الوجه أظهر الأعضاء في الشاهد وأجلها قدرا، وقال بعض الأئمة: تلك صفة ثابتة بالسمع زائدة على ما توجبه العقول من صفات القديم تعالى، وضعف أبو المعالي هذا القول، ويتجه في بعض المواضع كهذه الآية أن يراد بالوجه الجهة التي فيها رضاه وعليها ثوابه، كما تقول تصدقت لوجه الله تعالى، ويتجه في هذه الآية خاصة أن يراد بالوجه الجهة التي وجهنا إليها في القبلة حسبما يأتي في أحد الأقوال، وقال أبو منصور في المقنع: يحتمل أن يراد بالوجه هنا الجاه، كما تقول فلان وجه القوم أي موضع شرفهم، فالتقدير فثم جلال الله وعظمته.
İnsanlar, Kur'an'ın muhtelif yerlerinde Yüce Allah'a izafe edilerek gelen 'vech' lafzının tevili hususunda ihtilaf etmişlerdir: Müdakkik âlimler: Bu [zatî] varlığa râcidir, ondan 'vech' diye bahsedilmesi Arap kelamındaki mecazdandır; zira yüz, görünen alemde (şâhidde) organların en belirgini ve kadri en yüce olanıdır demişlerdir. Bazı imamlar ise: Bu, sem' (vahiy) ile sabit olan ve akılların Kadîm Teâlâ'nın sıfatlarından zorunlu kıldığı şeylere ilave bir sıfattır demişlerdir; Ebü'l-Meâlî bu görüşü zayıf bulmuştur. Bu âyet gibi bazı yerlerde vech ile rızasının bulunduğu ve sevabının üzerine olduğu cihetin kastedilmesi de uygundur; nitekim 'Allah rızası için sadaka verdim' anlamında 'tasaddaktu livechillâh' dersin. Özellikle bu âyette vech ile -görüşlerden birinde geleceği üzere- kıblede bizi yönelttiği cihetin kastedilmesi de uygundur. Ebû Mansûr el-Mukni'de şöyle demiştir: Burada vech ile itibar ve şerefin (câh) kastedilmiş olması muhtemeldir; nitekim 'Falanca kavmin yüzüdür', yani şeref makamıdır denir. Takdiri ise: Orada Allah'ın celâli ve azameti vardır şeklinde olur.
واختلف المفسرون في سبب هذه الآية، فقال قتادة: أباح الله لنبيه ﷺ بهذه الآية أن يصلي المسلمون حيث شاؤوا، فاختار النبي ﷺ بيت المقدس حينئذ، ثم نسخ ذلك كله بالتحول إلى الكعبة، وقال مجاهد والضحاك: معناه إشارة إلى الكعبة، أي حيث كنتم من المشرق والمغرب فأنتم قادرون على التوجه إلى الكعبة التي هي وجه الله الذي وجهكم إليه.
Müfessirler bu âyetin iniş sebebi hususunda ihtilaf etmişlerdir: Katâde şöyle demiştir: Allah bu âyetle Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e Müslümanların diledikleri yere doğru namaz kılabileceklerini mubah kıldı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Beytülmakdis'i seçti; sonra bunların tamamı Kâbe'ye yönelmekle neshedildi. Mücâhid ve Dahhâk ise şöyle demiştir: Manası Kâbe'ye işarettir; yani doğuda ve batıda nerede olursanız olun, Allah'ın sizi yönelttiği yönü olan Kâbe'ye yönelmeye güç yetirirsiniz.
قال القاضي أبو محمد: وعلى هذا فهي ناسخة لبيت المقدس، وقال ابن زيد: كانت اليهود قد استحسنت صلاة النبي ﷺ إلى بيت القدس، وقالوا: ما اهتدى إلا بنا، فلما حول إلى الكعبة قالت اليهود: ما ولاهم عن قبلتهم؟ فنزلت وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ الآية، وقال ابن عمر: نزلت هذه الآية في صلاة النافلة في السفر حيث توجهت بالإنسان دابته، وقال النخعي: الآية عامة أينما تولوا في متصرفاتكم ومساعيكم فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ، أي موضع رضاه وثوابه وجهة رحمته التي يوصل إليها بالطاعة، وقال عبد الله بن عامر بن ربيعة: نزلت فيمن اجتهد في القبلة فأخطأ، وورد في ذلك حديث رواه عامر بن ربيعة قال: «كنا مع النبي ﷺ في سفر في ليلة مظلمة، فتحرى قوم القبلة وأعلموا علامات، فلما أصبحوا رأوا أنهم قد أخطؤوها، فعرفوا رسول الله ﷺ بذلك، فنزلت هذه الآية» ، وذكر قوم هذا الحديث على أن النبي ﷺ لم يكن مع القوم في السفر، وذلك خطأ، وقال قتادة أيضا: نزلت هذه الآية في النجاشي، وذلك أنه لما مات دعا النبي ﷺ المسلمين إلى الصلاة عليه، فقال قوم كيف نصلي على من لم يصلّ إلى القبلة قط؟، فنزلت هذه الآية، أي إن النجاشي كان يقصد وجه الله وإن لم يبلغه التوجه إلى القبلة، وقال ابن جبير: نزلت الآية في الدعاء لما نزلت ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ [غافر: ٦٠] ، قال المسلمون: إلى أين ندعو، فنزلت فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ، وقال المهدوي: وقيل هذه الآية منتظمة في معنى التي قبلها، أي لا يمنعكم تخريب مسجد من أداء العبادات، فإن المسجد المخصوص للصلاة إن خرب فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ موجود حيث توليتم.
Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Buna göre âyet, Beytülmakdis'i neshetmektedir. İbn Zeyd şöyle demiştir: Yahudiler, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Beytülmakdis'e doğru namaz kılmasını beğenmiş ve: 'O ancak bizim sayemizde doğru yolu buldu' demişlerdi. Kâbe'ye yöneltilince Yahudiler: 'Onları kıblelerinden çeviren nedir?' dediler. Bunun üzerine: { وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ } “Doğu da Allah'ındır, batı da...” âyeti indi. İbn Ömer şöyle demiştir: Bu âyet, seferde biniti insanı nereye yöneltirse yöneltsin kılınan nafile namaz hakkında inmiştir. Nehaî şöyle demiştir: Âyet geneldir; tasarruflarınızda ve çabalarınızda nereye yönelirseniz { فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ }, yani O'nun rızasının, sevabının bulunduğu yer ve itaatle ulaşılan rahmetinin ciheti oradadır. Abdullah b. Âmir b. Rebîa şöyle demiştir: Âyet, kıble hususunda ictihad edip de yanılan kimse hakkında inmiştir. Bu hususta Âmir b. Rebîa'dan rivayet edilen bir hadis gelmiştir; o şöyle demiştir: «Karanlık bir gecede bir seferde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdik. Bir grup kıbleyi araştırdı ve işaretler koydu. Sabah olunca yanıldıklarını gördüler ve durumu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bildirdiler; bunun üzerine bu âyet indi.» Bir topluluk, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu seferde toplulukla beraber olmadığı şeklinde bu hadisi zikretmiştir ki bu bir hatadır. Katâde yine şöyle demiştir: Bu âyet Necâşî hakkında indi; şöyle ki o vefat ettiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Müslümanları onun üzerine cenaze namazı kılmaya davet etti. Bir grup: 'Hiç kıbleye doğru namaz kılmamış bir kimsenin namazını nasıl kılarız?' deyince bu âyet indi; yani kıbleye yönelme [hükmü] kendisine ulaşmamış olsa da Necâşî Allah'ın rızasını kastetmekteydi. İbn Cübeyr şöyle demiştir: Âyet dua hakkında indi; { ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } [Mü'min: 60] buyruğu inince Müslümanlar: 'Nereye doğru dua edelim?' dediler; bunun üzerine { فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ } indi. Mehdevî şöyle demiştir: Bu âyetin kendisinden önceki âyetin manasına bağlı olduğu da söylenmiştir; yani bir mescidin harap edilmesi sizi ibadetleri eda etmekten alıkoymasın; zira namaza tahsis edilmiş mescit harap olsa bile nereye yönelirseniz { فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ } oradadır.
وقال أيضا: وقيل نزلت الآية حين صد رسول الله ﷺ عن البيت، وواسِعٌ معناه متسع الرحمة عليهم أين يضعها، وقيل واسِعٌ معناه هنا أنه يوسع على عباده في الحكم دينه يسر، عَلِيمٌ بالنيات التي هي ملاك العمل، وإن اختلفت ظواهره في قبلة وما أشبهها.
Yine şöyle demiştir: Âyetin, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Beytullah'tan engellendiğinde indiği de söylenmiştir. { واسِعٌ } lafzının manası: Rahmetini nereye koyacağı hususunda onlara karşı rahmeti geniş olandır demektir. Burada { واسِعٌ } lafzının, hükümde kullarına genişlik tanıdığı, dininin kolaylık olduğu anlamına geldiği de söylenmiştir. { عَلِيمٌ } ise, kıble ve benzeri hususlarda dış görünüşler farklılık gösterse de amelin esası olan niyetleri hakkıyla bilendir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١١٦ الى ١١٨]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 116-118]
وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ (١١٦) بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (١١٧) وَقالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينا آيَةٌ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ قَدْ بَيَّنَّا الْآياتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (١١٨)
{ وَقالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ (١١٦) بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (١١٧) وَقالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ لَوْلا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينا آيَةٌ كَذلِكَ قالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشابَهَتْ قُلُوبُهُمْ قَدْ بَيَّنَّا الْآياتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ (١١٨) } “«Allah çocuk edindi» dediler. Hâşâ, O bundan münezzehtir! Bilakis, göklerde ve yerde ne varsa O'nundur. Hepsi O'na boyun eğmiştir. (116) [O], göklerin ve yerin eşsiz yaratıcısıdır. Bir işin olmasına hükmettiğinde, ona sadece «Ol!» der, o da hemen oluverir. (117) [Gerçeği] bilmeyenler: «Allah bizimle konuşsa ya veya bize bir âyet gelse ya!» dediler. Onlardan öncekiler de tıpkı onların sözleri gibi demişti. Kalpleri birbirine benzedi. Kesin olarak inanan bir topluluk için âyetleri apaçık gösterdik. (118)”
قرأ هذه الآية عامة القراء «وقالوا» بواو تربط الجملة بالجملة، أو تعطف على سَعى [البقرة: ١١٤] ، وقرأ ابن عامر وغيره «قالوا» بغير واو، وقال أبو علي: وكذلك هي في مصاحف أهل الشام، وحذف منه الواو يتجه من وجهين، أحدهما أن هذه الجملة مرتبطة في المعنى بالتي قبلها فذلك يغني عن الواو، والآخر أن تستأنف هذه الجملة ولا يراعى ارتباطها بما تقدم، واختلف على من يعود الضمير في قالُوا، فقيل: على النصارى، لأنهم قالوا المسيح ابن الله.
Bu âyeti kurrânın geneli, cümleyi cümleye bağlayan veya { سَعى } [Bakara: 114] fiiline atfeden vâv harfiyle «وقالوا» şeklinde okumuştur. İbn Âmir ve başkaları ise vâvsız olarak «قالوا» okumuştur. Ebû Ali şöyle demiştir: Şam ehlinin mushaflarında da böyledir. Ondan vâv harfinin hazfedilmesi iki yönden uygundur: Birincisi, bu cümlenin mana bakımından öncekine bağlı olmasıdır ki bu durum vâvdan müstağni kılar. Diğeri ise bu cümlenin istînâf (yeni bir başlangıç) yapılması ve öncekiyle irtibatının gözetilmemesidir. { قالُوا } fiilindeki zamirin kime döndüğü hususunda ihtilaf edilmiştir: 'Mesih Allah'ın oğludur' dedikleri için Hristiyanlara döndüğü söylenmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وذكرهم أشبه بسياق الآية، وقيل: على اليهود، لأنهم قالوا عزير ابن الله، وقيل: على كفرة العرب لأنهم قالوا الملائكة بنات الله، وسُبْحانَهُ مصدر معناه تنزيها له وتبرئة مما قالوا، وما رفع بالابتداء، والخبر في المجرور، أو في الاستقرار المقدر، أي كل ذلك له ملك، والذي قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً داخل في جملة ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ولا يكون الولد إلا من جنس الوالد لا من المخلوقات المملوكات.
Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Onların zikredilmesi âyetin akışına daha uygundur. 'Üzeyr Allah'ın oğludur' dedikleri için Yahudilere döndüğü de söylenmiştir; 'Melekler Allah'ın kızlarıdır' dedikleri için Arap kâfirlerine döndüğü de söylenmiştir. { سُبْحانَهُ } masdar olup O'nu tenzih etmek ve söyledikleri şeyden berî kılmak manasındadır. { ما } mübteda olarak merfûdur; haber ise harf-i cerli kısımdadır veya takdir edilen istikrardadır (müstakarrun). Yani bütün bunlar O'nun mülküdür. { اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً } diyenler de { ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } ifadesinin kapsamına dâhildir; çocuk ise ancak ebeveynin kendi cinsinden olur, yaratılmış ve sahip olunmuş varlıklardan olmaz.
والقنوت في اللغة الطاعة، والقنوت طول القيام في عبادة، ومنه القنوت في الصلاة، فمعنى الآية أن المخلوقات كلها تقنت لله أي تخضع وتطيع، والكفار والجمادات قنوتهم في ظهور الصنعة عليهم وفيهم، وقيل: الكافر يسجد ظله وهو كاره.
Lügatte kunût (القنوت), itaattir. Kunût, ibadette kıyamı uzatmaktır; namazdaki kunût da bu kabildendir. Âyetin manası: Bütün yaratılmışlar Allah'a kunût eder, yani boyun eğer ve itaat eder demektir. Kâfirlerin ve cemâdâtın (cansız varlıkların) kunûtu ise, sanatkârın yaratışının onların üzerinde ve içlerinde zahir olmasıyladır. Kâfir istemese de gölgesinin secde ettiği de söylenmiştir.
وبَدِيعُ مصروف من مبدع كبصير من مبصر، ومثله قول عمرو بن معديكرب: [الوافر] :
{ بَدِيعُ }, mübsır'dan (gören) basîr gibi mübdi'den (örneksiz yaratan) dönüştürülmüştür. Amr b. Ma'dîkerib'in şu sözü de bunun benzeridir: [Vâfir] :
أمن ريحانة الداعي السميع يريد المسمع، والمبدع المخترع المنشئ، ومنه أصحاب البدع، ومنه قول عمر بن الخطاب ﵁ في صلاة رمضان: «نعمت البدعة هذه» .
"Reyhâne'den dolayı mıdır işiten çağırıcı?" Şair 'işittiren' (müsmi') demek istemiştir. Mübdi' (eşsiz yaratan), örneksiz icat eden ve var edendir. Bidat sahipleri tabiri de bundandır. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'ın ramazan namazı hakkındaki: «Bu ne güzel bidattir» sözü de bu köktendir.
وخص السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بالذكر لأنها أعظم ما نرى من مخلوقاته جل وعلا، وقَضى، معناه قدر، وقد يجيء بمعنى أمضى، ويتجه في هذه الآية المعنيان، فعلى مذهب أهل السنة قدر في الأزل
{ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } lafızları, Yüce Allah'ın yaratıklarından gördüğümüz en büyükleri olduğu için özellikle zikredilmiştir. { قَضى } lafzının manası takdir etti demektir; bazen infaz etti/gerçekleştirdi manasına da gelir. Bu âyette her iki mana da uygundur: Ehl-i Sünnet mezhebine göre ezelde takdir etti
وأمضى فيه، وعلى مذهب المعتزلة أمضى عند الخلق والإيجاد.
ve onda infaz etti; Mutezile mezhebine göre ise yaratma ve var etme anında infaz etti.
والأمر واحد الأمور، وليس هنا بمصدر أمر يأمر، ويكون رفع على الاستئناف، قال سيبويه: «معناه فهو يكون» ، قال غيره: «يكون» عطف على «يقول» ، واختاره الطبري وقرره، وهو خطأ من جهة المعنى، لأنه يقتضي أن القول مع التكوين والوجود، وتكلم أبو علي الفارسي في هذه المسألة بما هو فاسد من جملة الاعتزال لا من جهة العربية.
Emr (الأمر), 'umûr'un (işlerin) tekilidir; burada 'emere-ye'muru' fiilinin masdarı değildir. { فَيَكُونُ } istînâf olarak merfûdur. Sîbeveyhi şöyle demiştir: «Manası: Artık o olur (fe-hüve yekûn) demektir.» Başkaları ise: «Yekûn», «yekūlu» üzerine matuftur demiştir; Taberî bunu tercih edip takrir etmiştir. Oysa bu, mana yönünden hatalıdır; çünkü sözün tekvin (var etme) ve vücud (var oluş) ile beraber olmasını gerektirir. Ebû Ali el-Fârisî bu meselede Arap dili yönünden değil, Mutezile'nin kabullerinden kaynaklanan bozuk bir görüş belirtmiştir.
وقرأ ابن عامر «فيكون» بالنصب، وضعفه أبو علي، ووجهه مع ضعفه على أن يشفع له شبه اللفظ، وقال أحمد بن موسى في قراءة ابن عامر: «هذا لحن» .
İbn Âmir «فيكون» lafzını nasb ile okumuştur; Ebû Ali bunu zayıf bulmuş, zayıflığına rağmen lafız benzerliğinin ona destek olması şeklinde açıklamıştır. Ahmed b. Mûsâ ise İbn Âmir'in kıraati hakkında: «Bu bir lahindir (dil hatasıdır)» demiştir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: لأن الفاء لا تعمل في جواب الأمر إلا إذا كانا فعلين يطرد فيهما معنى الشرط، تقول أكرم زيدا فيكرمك، والمعنى إن تكرم زيدا يكرمك، وفي هذه الآية لا يتجه هذا، لأنه يجيء تقديره: إن تكن يكن، ولا معنى لهذا، والذي يطرد فيه معنى الشرط هو أن يختلف الفاعلان أو الفعلان فالأول أكرم زيدا فيكرمك والثاني أكرم زيدا فتسود.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle dedi: Çünkü fâ harfi, ancak kendilerinde şart manasının cari olduğu iki fiil olduğunda emrin cevabında amel eder; 'Zeyd'e ikram et ki sana ikram etsin' dersin, manası 'Zeyd'e ikram edersen sana ikram eder' demektir. Bu âyette ise bu uygun düşmez; zira takdiri 'Eğer olursan olur' şeklinde gelir ki bunun bir manası yoktur. Kendisinde şart manasının cari olduğu durum ise ya iki fâilin ya da iki fiilin farklı olmasıdır; birincisi 'Zeyd'e ikram et ki sana ikram etsin', ikincisi ise 'Zeyd'e ikram et ki efendi olasın' gibidir.
وتلخيص المعتقد في هذه الآية، أن الله ﷿ لم يزل آمرا للمعدومات بشرط وجودها، قادرا مع تأخر المقدورات، عالما مع تأخر وقوع المعلومات، فكل ما في الآية مما يقتضي الاستقبال، فهو بحسب المأمورات، إذ المحدثات تجيء بعد أن لم تكن، وكل ما يستند إلى الله تعالى من قدرة وعلم وأمر فهو قديم لم يزل، ومن جعل من المفسرين قَضى بمعنى أمضى عند الخلق والإيجاد، فكأن إظهار المخترعات في أوقاتها المؤجلة قول لها كُنْ، إذ التأمل يقتضي ذلك، على نحو قول الشاعر [أبو النجم العجلي] : [الرجز] وقالت الأقراب للبطن الحق قال القاضي أبو محمد: وهذا كله يجري مع قول المعتزلة، والمعنى الذي تقتضيه عبارة كُنْ هو قديم قائم بالذات، والوضوح التام في هذه المسألة يحتاج أكثر من هذا البسط.
Bu âyetteki itikadın özeti şudur: Aziz ve Celil olan Allah, var olmaları şartıyla madumların (henüz var olmamışların) ezelden beri emredicisidir; takdir edilenlerin sonradan gelmesiyle birlikte kādirdir, bilinenlerin vukuunun sonradan gelmesiyle birlikte âlimdir. Âyette geleceği gerektiren ne varsa, memurlara (emredilen varlıklara) göredir; zira sonradan yaratılanlar yok iken var olurlar. Allah Teâlâ'ya isnat edilen kudret, ilim ve emir gibi sıfatların hepsi ise kadîmdir, ezelîdir. Müfessirlerden { قَضى } fiilini yaratma ve var etme anında infaz etti manasına alan kimseye göre, icat edilenlerin belirlenmiş vakitlerinde ortaya çıkarılması sanki onlara { كُنْ } “Ol” denilmesi gibidir; nitekim teemmül bunu gerektirir. Şairin [Ebünnecm el-Iclî] şu sözünde olduğu gibi: [Recez] 'Böğürler karına dedi ki: Kavuş!' Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bunların tamamı Mutezile'nin görüşü doğrultusunda cereyan eder. { كُنْ } ifadesinin gerektirdiği mana ise kadîmdir ve zat ile kaimdir. Bu meseledeki tam açıklık ise bundan daha fazla bir izahı gerektirir.
وقوله تعالى: وَقالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ الآية، قال الربيع والسدي: هم كفار العرب.
Yüce Allah'ın: { وَقالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ } “Ve [gerçeği] bilmeyenler dediler ki...” âyeti hakkında Rebî' ve Süddî: Onlar Arap kâfirleridir demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: وقد طلب عبد الله بن أبي أمية وغيره من النبي ﷺ نحو هذا، فنفى عنهم العلم لأنهم لا كتاب عندهم ولا اتباع نبوة، وقال مجاهد: هم النصارى لأنهم المذكورون في الآية أولا، ورجحه الطبري، وقال ابن عباس: المراد من كان على عهد رسول الله ﷺ من اليهود، لأن رافع بن حريملة قال للنبي ﷺ: أسمعنا كلام الله، وقيل: الإشارة بقوله لا يَعْلَمُونَ إلى جميع هذه الوظائف، لأن كلهم قال هذه المقالة أو نحوها، ويكون الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قوم نوح وعاد وثمود وغيرهم، ولَوْلا تحضيض بمعنى هلا، كما قال الأشهب بن رميلة : [الطويل]
Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Abdullah b. Ebî Ümeyye ve başkaları Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den buna benzer bir şey istemişlerdi; yanlarında bir kitap ve tabi oldukları bir peygamberlik bulunmadığı için onlardan ilim nefyedilmiştir. Mücâhid: Âyette ilk önce zikredilenler oldukları için onlar Hristiyanlardır demiştir; Taberî de bunu tercih etmiştir. İbn Abbâs: Kastedilenler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanındaki Yahudilerdir demiştir; çünkü Râfi' b. Hureymele Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Bize Allah'ın kelamını işittir' demişti. { لا يَعْلَمُونَ } buyruğu ile bu fırkaların tamamına işaret edildiği de söylenmiştir; zira hepsi bu sözü veya benzerini söylemiştir. { الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } ifadesi de Nûh, Âd, Semûd kavimleri ve diğerleri olur. { لَوْلا } teşvik (tahdîd) edatı olup 'hellâ' (olsa ya / etse ya) manasındadır; nitekim el-Eşheb b. Rumeyle şöyle demiştir: [Tavîl]
تعدّون عقر النّيب أفضل مجدكم ... بني ضوطرى لولا الكميّ المقنعا
"Ey Zevtarâoğulları! Siz yaşlı develeri boğazlamayı en üstün şerefiniz sayıyorsunuz; [oysa] tepeden tırnağa silahlı yiğide karşı dursanız ya!"
وليست هذه لَوْلا التي تعطي منع الشيء لوجوب غيره، وفرق بينهما أنها في التحضيض لا يليها
Bu [beyitteki] levlâ (لَوْلا), bir şeyin bulunması sebebiyle diğerinin engellenmesini (imtinâ‘ li-vücûd) bildiren [edat] değildir. İkisi arasındaki fark şudur: [Edat] teşvik (tahzîz) ifade ettiğinde peşinden