بمعنى بل وألف الاستفهام معا، و «شهداء» جمع شاهد أي حاضر، ومعنى الآية حضر يعقوب مقدمات الموت، وإلا فلو حضر الموت لما أمكن أن يقول شيئا، وقدم يعقوب على جهة تقديم الأهم، والعامل في إِذْ: شُهَداءَ، وإِذْ قالَ بدل من إِذْ الأولى، وعبر عن المعبود بما تجربة لهم، ولم يقل من لئلا يطرق لهم الاهتداء، وإنما أراد أن يختبرهم، وأيضا فالمعبودات المتعارفة من دون الله تعالى جمادات كالأوثان والنار والشمس والحجارة فاستفهمهم عما يعبدون من هذه، ومِنْ بَعْدِي أي من بعد موتي، وحكي أن يعقوب ﵇ حين خير كما يخير الأنبياء اختار الموت، وقال أمهلوني حتى أوصي بنيّ وأهلي، فجمعهم وقال لهم هذا فاهتدوا وقالوا: نَعْبُدُ إِلهَكَ الآية، فأروه ثبوتهم على الدين ومعرفتهم بالله تعالى، ودخل إسماعيل في الآباء لأنه عمّ.
hem 'bel' (bilakis) hem de istifham hemzesi manasındadır. «Şühedâ» (şahitler), şâhid kelimesinin çoğuludur; yani 'hazır bulunanlar' demektir. Ayetin manası ise: Ölümün ön belirtileri Yakub'a geldi [demektir]; zira bizzat ölümün kendisi gelmiş olsaydı bir şey söylemesi mümkün olmazdı. Yakub'un öne alınması daha önemli olanı öne geçirme kabilindendir. { إِذْ } edatında amel eden lafız { شُهَداءَ } kelimesidir. { إِذْ قالَ } ise birinci { إِذْ } edatından bedeldir. Onları denemek amacıyla tapılan varlık { ما } (ne/şey) ile ifade edilmiş, hidayet yolunu kendilerine hazır sunmamak için { مَنْ } (kim) denilmemiştir; çünkü o sadece onları sınamak istemiştir. Ayrıca Yüce Allah'tan başka tapınılan bilinen varlıklar putlar, ateş, güneş ve taşlar gibi cansız şeyler olduğundan, bunlardan hangisine tapacaklarını sormuştur. { مِنْ بَعْدِي } ise 'ölümümden sonra' demektir. Rivayet edildiğine göre Yakub aleyhisselâm, peygamberlerin muhayyer bırakıldığı gibi muhayyer bırakıldığında ölümü seçmiş ve: 'Oğullarıma ve aileme vasiyette bulunana kadar bana mühlet verin' demiştir. Bunun üzerine onları toplamış ve kendilerine bunu söylemiştir; onlar da doğruyu bulup: 'Senin ilahına kulluk edeceğiz...' ayetini söylemişlerdir. Böylece dine bağlılıklarını ve Yüce Allah'ı tanıdıklarını ona göstermişlerdir. İsmail ise amca olduğu için babalar arasına dahil edilmiştir.
وقد قال النبي ﷺ في العباس: «ردوا علي أبي، إني أخاف أن تفعل به قريش ما فعلت ثقيف بعروة بن مسعود» .
Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Abbas hakkında: «Babamı bana geri getirin; Kureyş'in, Sakîf'in Urve b. Mes'ûd'a yaptığını ona yapmasından korkuyorum» buyurmuştur.
وقال عنه في موطن آخر: «هذا بقية آبائي» ، ومنه قوله ﵇: «أنا ابن الذبيحين» على القول الشهير في أن إسحاق هو الذبيح.
Onun hakkında başka bir yerde de: «Bu, babalarımın geride kalan bakiyesidir» buyurmuştur. Kurban edilecek olanın İshak olduğu yönündeki meşhur görüşe göre, Peygamber aleyhisselâm'ın: «Ben iki kurbanlığın oğluyum» buyruğu da bu kabildendir.
وقرأ الحسن وابن يعمر والجحدري وأبو رجاء «وإله أبيك» ، واختلف بعد فقيل هو اسم مفرد أرادوا به إبراهيم وحده، وقال بعضهم: هو جمع سلامة، وحكى سيبويه أب وأبون وأبين. قال الشاعر: [زياد بن واصل السلمي] : [المتقارب] :
Hasan, İbn Ya'mer, Cahderî ve Ebû Recâ: «وإله أبيك» (Babanın ilahına) şeklinde okumuşlardır. Sonrasında [bu kelime hakkında] ihtilaf edilmiş; bununla yalnızca İbrahim'i kastettikleri müfred (tekil) bir isim olduğu söylenmiş, bazılarından ise bunun kurallı çoğul (cem'-i selâme) olduğu belirtilmiştir. Sîbeveyh; eb, ebûn ve ebîn [şekillerini] nakletmiştir. Şair [Ziyâd b. Vâsıl es-Sülemî] [Mütekârib bahrinde] şöyle demiştir:
فلمّا تبيّنّ أصواتنا ... بكين وفدّيننا بالأبينا
Seslerimizi tanıdıklarında ... ağladılar ve babalarıyla bize canlarını feda ettiler.
وقال ابن زيد: يقال قدم إسماعيل لأنه أسن من إسحاق، وإِلهاً بدل من إِلهَكَ، وكرره لفائدة الصفة بالوحدانية، وقيل إِلهاً حال، وهذا قول حسن، لأن الغرض إثبات حال الوحدانية، نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ ابتداء وخبر، أي كذلك كنا نحن ونكون، ويحتمل أن يكون في موضع الحال والعامل نَعْبُدُ، والتأويل الأول أمدح.
İbn Zeyd şöyle demiştir: İshak'tan yaşça daha büyük olduğu için İsmail'in öne geçirildiği söylenir. { إِلهاً } kelimesi { إِلهَكَ } lafzından bedeldir; teklik sıfatının faydasını [vurgulamak] için onu tekrarlamıştır. { إِلهاً } lafzının hal olduğu da söylenmiştir ki bu güzel bir görüştür; zira amaç teklik halini ispat etmektir. { نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } mübteda ve haberdir; yani 'biz böyleydik ve böyle kalacağız' [demektir]. Hal konumunda olması da muhtemeldir ve âmili { نَعْبُدُ } fiilidir. Birinci yorum ise övgü açısından daha üstündür.
وقوله تعالى: قَدْ خَلَتْ في موضع رفع نعت لأمة، ومعناه ماتت وصارت إلى الخلاء من الأرض، ويعني بالأمة الأنبياء المذكورون، والمخاطب في هذه الآية اليهود والنصارى، أي أنتم أيها الناحلوهم اليهودية والنصرانية، ذلك لا ينفعكم، لأن كل نفس لَها ما كَسَبَتْ من خير وشر، فخيرهم لا ينفعكم إن كسبتم شرا، وفي هذه الآية رد على الجبرية القائلين لا اكتساب للعبد، وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ فتنحلوهم دينا.
Yüce Allah'ın { قَدْ خَلَتْ } buyruğu, { أُمَّةٌ } kelimesi için ref konumunda bir sıfattır; manası ise 'ölüp yeryüzünün tenhalığına/geçmişine karıştı' demektir. 'Ümmet' ile zikredilen peygamberler kastedilmektedir. Bu ayetteki muhataplar ise Yahudiler ve Hristiyanlardır; yani: 'Ey peygamberleri Yahudilik ve Hristiyanlığa nisbet edenler, bu size fayda vermez; zira her nefis için hayır ve şerden { لَها ما كَسَبَتْ } kazandığı vardır; siz şer kazandıysanız onların hayrı size fayda vermez.' Bu ayette, kulun kesbi (kazanımı) olmadığını söyleyen Cebriyye'ye bir reddiye vardır. { وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ } [ifadesi de böyledir]; bu yüzden onlara bir din nisbet etmeyin.
وقولهم: كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا نظير قولهم لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى [البقرة: ١١١] ، ونصب مِلَّةَ بإضمار فعل، أي بل نتبع ملة، وقيل نصبت على الإغراء، وقرأ الأعرج وابن أبي عبلة «بل ملة» بالرفع والتقدير بل الهدى ملة، وحَنِيفاً حال، وقيل نصب بإضمار فعل، لأن الحال تعلق من المضاف إليه، والحنف الميل، ومنه الأحنف لمن مالت إحدى قدميه إلى الأخرى، والحنيف في الدين الذي مال عن الأديان المكروهة إلى الحق، وقال قوم: الحنف الاستقامة، وسمي المعوج القدمين أحنف تفاؤلا كما قيل سليم ومفازة، ويجيء الحنيف في الدين المستقيم على جميع طاعات الله ﷿، وقد
Onların { كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا } “Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız” sözleri, { لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى } “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete giremeyecektir” [Bakara: 111] sözlerinin benzeridir. { مِلَّةَ } lafzının nasbı gizli bir fiille olmuştur; yani 'bilakis [biz] dinine uyarız' takdirindedir. İğrâ (teşvik) üzere mansub olduğu da söylenmiştir. A'rec ve İbn Ebî Able ise «بل ملة» şeklinde ref ile okumuşlardır ve takdir: 'Bilakis doğru yol [İbrahim'in] dinidir' şeklindedir. { حَنِيفاً } haldir. Gizli bir fiille mansub olduğu da söylenmiştir; zira hal tamlanana (muzâfün ileyh) taalluk etmektedir. Hanef, meyletmek demektir; nitekim ayaklarından biri diğerine doğru eğri olan kimseye 'ahnef' denir. Dindeki 'hanîf' ise hoş karşılanmayan dinlerden hakka meyleden kimsedir. Bir topluluk da: 'Hanef, istikamet (dosdoğru olmak) demektir; ayakları eğri olan kimseye ise uğur sayma (tefe'ül) kabilinden 'ahnef' denilmiştir; nitekim [yılan sokmuş kimseye] 'selîm', [tehlikeli çöle de] 'mefâze' (kurtuluş yeri) denildiği gibi' demiştir. Dindeki 'hanîf', Yüce Allah'ın bütün itaatleri üzere dosdoğru olan manasına gelir. Nitekim
خصص بعض المفسرين، فقال قوم: الحنيف الحاج، وقال آخرون: المختتن، وهذه أجزاء الحنف.
bazı müfessirler bunu tahsis etmiş; bir topluluk 'hanîf, haccedendir' derken diğerleri 'sünnet olandır' demiştir. Bunlar ise hanifliğin cüzleridir.
ونفى عنه الإشراك فانتفت عبادة الأوثان واليهودية لقولهم عزير ابن الله، والنصرانية لقولهم المسيح ابن الله.
Ondan şirk nefyedilmiş; böylece putlara tapma, 'Üzeyir Allah'ın oğludur' demeleri sebebiyle Yahudilik ve 'Mesih Allah'ın oğludur' demeleri sebebiyle de Hristiyanlık ortadan kalkmıştır.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٣٦ الى ١٣٨]
[Bakara Suresi (2): 136'dan 138'e kadar olan Ayetler]
قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَما أُوتِيَ مُوسى وَعِيسى وَما أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (١٣٦) فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٣٧) صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً وَنَحْنُ لَهُ عابِدُونَ (١٣٨)
{ قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَما أُوتِيَ مُوسى وَعِيسى وَما أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (١٣٦) فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٣٧) صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً وَنَحْنُ لَهُ عابِدُونَ (١٣٨) } “Deyin ki: «Biz Allah'a, bize indirilene, İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a, Yakub'a ve torunlarına (esbât) indirilenlere, Musa'ya ve İsa'ya verilenlere ve peygamberlere Rableri tarafından verilenlere iman ettik; onlardan hiçbirinin arasında ayrım yapmayız. Biz sadece O'na teslim olmuş kimseleriz.» Eğer onlar da sizin iman ettiğiniz gibi iman ederlerse doğru yolu bulmuş olurlar; şayet yüz çevirirlerse ancak derin bir ayrılık ve düşmanlık (şikak) içindedirler. Onlara karşı Allah sana yetecektir. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. Allah'ın boyası [ile boyandık]! Boyası Allah'ınkinden daha güzel olan kim vardır? Biz yalnız O'na kulluk edenleriz.” (136-138)
هذا الخطاب لأمة محمد ﷺ، علمهم الله الإيمان، وما أُنْزِلَ إِلَيْنا يعني به القرآن، وصحت إضافة الإنزال إليهم من حيث هم المأمورون المنهيون فيه، وإِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ يجمعان براهيم وسماعيل، هذا هو اختيار سيبويه والخليل، وقال قوم «براهم» ، وقال الكوفيون: «براهمة وسماعلة» ، وقال المبرد: «أباره وأسامع» ، وأجاز ثعلب «براه» كما يقال في التصغير «بريه» ، وَالْأَسْباطِ هم ولد يعقوب، وهم روبيل وشمعون ولاوي ويهوذا وربالون ويشحر ودنية بنته وأمهم ليا، ثم خلف على أختها راحيل فولدت له يوسف وبنيامين، وولد له من سريتين ذان وتفثالي وجاد وأشرو، والسبط في بني إسرائيل بمنزلة القبيلة في ولد إسماعيل، فسموا الأسباط لأنه كان من كل واحد منهم سبط، وما أُوتِيَ مُوسى هو التوراة وآياته، و «ما أوتي عيسى» هو الإنجيل وآياته، فالمعنى أنا نؤمن بجميع الأنبياء لأن جميعهم جاء بالايمان بالله، فدين الله واحد وإن اختلفت أحكام الشرائع، ولا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أي لا نؤمن ببعض ونكفر ببعض كما تفعلون، وفي الكلام حذف تقديره: بين أحد منهم وبين نظيره، فاختصر لفهم السامع، والضمير في لَهُ عائد على اسم الله ﷿.
Bu hitap Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinedir; Allah onlara imanı öğretmiştir. { وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا } ile Kur'an kastedilmektedir. İndirilişin onlara nisbet edilmesi, onda emredilen ve yasaklanan kimseler olmaları bakımından doğrudur. { إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ } isimleri 'berâhîm' ve 'semâîl' şeklinde çoğul yapılır; Sîbeveyh ve Halîl'in tercihi budur. Bir topluluk «berâhim» demiştir. Kûfeliler «berâhime ve semâile» demiş, Müberred ise «ebârihe ve esâmi'» demiştir. Sa'leb, ism-i tasgîrde (küçültme) «büreyh» denildiği gibi «berâh» [çoğuluna] da cevaz vermiştir. { وَالْأَسْباطِ } ise Yakub'un çocuklarıdır; bunlar Rûbîl, Şem'ûn, Lâvî, Yehûzâ, Ribâlûn, Yeşhur ve kızı Dîne'dir; anneleri de Liyâ'dır. Sonra onun kız kardeşi Râhîl ile evlenmiş, o da ona Yûsuf ve Bünyâmin'i doğurmuştur. İki cariyesinden ise Dân, Neftâlî, Câd ve Âşir doğmuştur. İsrâiloğulları'nda sıbt, İsmailoğulları'ndaki kabile mesabesindedir. Onların her birinden bir sıbt meydana geldiği için kendilerine 'Esbât' denilmiştir. { وَما أُوتِيَ مُوسى } Tevrat ve onun ayetleridir; 'İsa'ya verilen' ise İncil ve onun ayetleridir. Manası: Biz bütün peygamberlere iman ederiz; çünkü hepsi Allah'a iman ile gelmiştir. Şeriatların hükümleri farklı olsa da Allah'ın dini birdir. { لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ } yani sizin yaptığınız gibi bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmeyiz. Cümlede, dinleyenin anlaması sebebiyle kısaltılmış gizli bir ifade vardır; takdiri: 'Onlardan biri ile benzeri arasında [ayrım yapmayız]' şeklindedir. { لَهُ } ifadesindeki zamir ise Yüce Allah'ın ismine dönmektedir.
وقوله تعالى: فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ الآية، خطاب لمحمد ﷺ وأمته.
Yüce Allah'ın { فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ } ayeti, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ümmetine hitaptır.
والمعنى إن صدقوا تصديقا مثل تصديقكم، فالمماثلة وقعت بين الإيمانين، هذا قول بعض المتأولين، وقيل الباء زائدة مؤكدة، والتقدير آمنوا مثل، والضمير في بِهِ عائد كالضمير في لَهُ، فكأن الكلام فإن آمنوا بالله مثل ما آمنتم به، ويظهر عود الضمير على ما، وقيل «مثل» زائدة كما هي في قوله لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [الشورى: ١١] ، وقالت فرقة: هذا من مجاز الكلام، تقول هذا أمر لا يفعله مثلك أي لا تفعله أنت، فالمعنى فإن آمنوا بالذي آمنتم به، هذا قول ابن عباس، وقد حكاه عنه الطبري قراءة، ثم أسند إليه أنه قال: «لا تقولوا فإن آمنوا بمثل ما آمنتم به، فإنه لا مثل لله تعالى، ولكن قولوا فإن آمنوا بالذي آمنتم أو بما آمنتم به» .
Manası: 'Eğer sizin tasdikiniz gibi bir tasdikle tasdik ederlerse' [demektir]; dolayısıyla benzerlik iki iman arasında gerçekleşmiştir. Bu, bazı müevvillerin görüşüdür. [Buradaki] 'bâ' harf-i cerrinin pekiştirme için zâid olduğu, takdirin de 'sizin iman ettiğiniz gibi iman ederlerse' şeklinde olduğu söylenmiştir. { بِهِ } ifadesindeki zamir, { لَهُ } ifadesindeki zamir gibi dönmektedir; sanki kelam: 'Eğer onlar da sizin O'na iman ettiğiniz gibi Allah'a iman ederlerse' şeklindedir. Zamirin { ما } lafzına dönmesi de açıktır. «Misl» kelimesinin, { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” [Şûrâ: 11] ayetinde olduğu gibi zâid olduğu da söylenmiştir. Bir grup da şöyle demiştir: Bu, kelamın mecazlarındandır; nitekim 'Bu senin benzerinin yapmayacağı bir iştir' dersin, yani 'sen yapmazsın' [demek istersin]. Manası: 'Eğer sizin iman ettiğiniz zâta iman ederlerse' [demektir]. Bu, İbn Abbas'ın görüşüdür; Taberî bunu ondan bir kıraat olarak nakletmiş, ardından ona dayandırarak şöyle dediğini rivayet etmiştir: «'Eğer sizin iman ettiğinizin benzerine iman ederlerse' demeyin; zira Yüce Allah'ın hiçbir benzeri yoktur; fakat 'eğer sizin iman ettiğiniz zâta veya iman ettiğiniz şeylere iman ederlerse' deyin.»
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وهذا على جهة التفسير، أي هكذا فليتأول،
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle demiştir: Bu, tefsir kabilindendir; yani 'böyle yorumlanmalıdır' demektir.
وحكاهما أبو عمرو الداني قراءتين عن ابن عباس فالله أعلم.
Ebû Amr ed-Dânî de bunları İbn Abbas'tan iki kıraat olarak nakletmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
وقوله تعالى: وَإِنْ تَوَلَّوْا أي أعرضوا، يعني به اليهود والنصارى، والشقاق المشاقة والمحادة والمخالفة، أي في شقاق لك هم في شق وأنت في شق، وقيل: شاق معناه شق كل واحد وصل ما بينه وبين صاحبه، ثم وعده تعالى أنه سيكفيه إياهم ويغلبه عليهم، فكان ذلك في قتل بني قينقاع وبني قريظة وإجلاء النضير.
Yüce Allah'ın { وَإِنْ تَوَلَّوْا } buyruğu; yani 'yüz çevirirlerse' demektir; bununla Yahudi ve Hristiyanlar kastedilmektedir. 'Şikâk' ise düşmanlık yapmak, karşı gelmek ve muhalefet etmektir; yani 'sana karşı bir düşmanlık içindedirler; onlar bir tarafta (şıkk), sen bir taraftasın' demektir. 'Şâkka' fiilinin manasının: 'Her birinin kendisi ile arkadaşı arasındaki bağı yarması/koparması' olduğu da söylenmiştir. Sonra Yüce Allah, onlara karşı kendisine yeteceğini ve onlara galip kılacağını vadetmiştir; bu da Benî Kaynukâ ve Benî Kurayza'nın öldürülmesi ve Benî Nadîr'in sürgün edilmesiyle gerçekleşmiştir.
وهذا الوعد وانتجازه من أعلام نبوة محمد ﷺ، والسَّمِيعُ لقول كل قائل، الْعَلِيمُ بما يجب أن ينفذ في عباده.
Bu vaat ve onun gerçekleşmesi, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberlik alametlerindendir. { السَّمِيعُ } her söz söyleyenin sözünü işiten, { الْعَلِيمُ } ise kulları hakkında uygulanması gerekeni hakkıyla bilendir.
وصِبْغَةَ اللَّهِ شريعته وسنته وفطرته، قال كثير من المفسرين: وذلك أن النصارى لهم ماء يصبغون فيه أولادهم، فهذا ينظر إلى ذلك: وقيل: سمي الدين صِبْغَةَ استعارة من حيث تظهر أعماله وسمته على المتدين كما يظهر الصبغ في الثوب وغيره، ونصب الصبغة على الإغراء، وقيل بدل من ملة، وقيل نصب على المصدر المؤكد لأن ما قبله من قوله فَقَدِ اهْتَدَوْا هو في معنى يلبسون أو يتجللون صبغة الله، وقيل: التقدير ونحن له مسلمون صبغة الله، فهي متصلة بالآية المتقدمة، وقال الطبري من قرأ برفع «ملة» قرأ برفع «صبغة» .
{ صِبْغَةَ اللَّهِ } O'nun şeriatı, sünneti ve fıtratıdır. Müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: Hristiyanların çocuklarını daldırıp boyadıkları (vaftiz ettikleri) bir suları vardır; işte bu [ifade] ona işaret etmektedir. Din amelinin ve alametinin dindar kimsede, elbise ve benzeri şeylerdeki boyanın belirmesi gibi belirmesi bakımından dine istiare yoluyla { صِبْغَةَ } (boya) denildiği de söylenmiştir. 'Es-Sibğa' kelimesi iğrâ (teşvik) üzere mansub kılınmıştır. 'Mille' lafzından bedel olduğu da söylenmiştir. Tekid edici masdar olarak mansub olduğu da söylenmiştir; zira öncesindeki { فَقَدِ اهْتَدَوْا } ifadesi, 'Allah'ın boyasını giyinirler veya bürünürler' manasındadır. Takdirin: 'Biz yalnız O'na teslim olanlarız, Allah'ın boyasına [bağlıyız]' şeklinde olduğu ve önceki ayete bağlı bulunduğu da söylenmiştir. Taberî; «ملة» kelimesini ref ile okuyanın, «صبغة» kelimesini de ref ile okuyacağını belirtmiştir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وقد ذكرتها عن الأعرج وابن أبي عبلة. ونَحْنُ لَهُ عابِدُونَ ابتداء وخبر.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle demiştir: Bunu A'rec ve İbn Ebî Able'den aktarmıştım. { وَنَحْنُ لَهُ عابِدُونَ } ise mübteda ve haberdir.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٣٩ الى ١٤١]
[Bakara Suresi (2): 139'dan 141'e kadar olan Ayetler]
قُلْ أَتُحَاجُّونَنا فِي اللَّهِ وَهُوَ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ وَلَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ (١٣٩) أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطَ كانُوا هُوداً أَوْ نَصارى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٤٠) تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها ما كَسَبَتْ وَلَكُمْ ما كَسَبْتُمْ وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٤١)
{ قُلْ أَتُحَاجُّونَنا فِي اللَّهِ وَهُوَ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ وَلَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ (١٣٩) أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطَ كانُوا هُوداً أَوْ نَصارى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٤٠) تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها ما كَسَبَتْ وَلَكُمْ ما كَسَبْتُمْ وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٤١) } “De ki: «Bizim de Rabbimiz sizin de Rabbiniz olan Allah hakkında bizimle tartışıyor musunuz? Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz de size aittir. Biz sadece O'na ihlasla bağlananlarız.» Yoksa siz: «İbrahim, İsmail, İshak, Yakub ve torunları (esbât) Yahudi veya Hristiyan idiler» mi diyorsunuz? De ki: «Siz mi daha iyi bilirsiniz yoksa Allah mı? Yanındaki, Allah'tan gelen bir şahitliği gizleyenden daha zalim kim vardır? Allah yaptıklarınızdan asla habersiz değildir.» Onlar gelip geçmiş bir ümmettir. Kazandıkları kendilerine, kazandığınız da sizedir; siz onların yaptıklarından sorumlu tutulmazsınız.” (139-141)
معنى الآية: قُلْ يا محمد لهؤلاء اليهود والنصارى الذين زعموا أنهم أبناء الله وأحباؤه، وادعوا أنهم أولى بالله منكم لقدم أديانهم وكتبهم: أَتُحَاجُّونَنا فِي اللَّهِ؟ أي أتجاذبوننا الحجة على دعواكم، والرب تعالى واحد وكل مجازى بعمله، فأي تأثير لقدم الدين؟، ثم وبخوا بقوله وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ أي ولم تخلصوا أنتم، فكيف تدعون ما نحن أولى به منكم؟.
Ayetin manası: Ey Muhammed, kendilerinin Allah'ın oğulları ve sevgilileri olduğunu iddia eden, dinlerinin ve kitaplarının eskiliği sebebiyle sizden daha çok Allah'a yakın olduklarını öne süren bu Yahudi ve Hristiyanlara şöyle { قُلْ } de: { أَتُحَاجُّونَنا فِي اللَّهِ } 'İddianız hakkında bizimle delil yarışına mı giriyorsunuz? Oysa Yüce Rab birdir ve herkes kendi ameliyle cezalandırılacak/mükafatlandırılacaktır; öyleyse dinin eskisinin ne etkisi olabilir?' Sonra { وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ } 'Biz yalnız O'na ihlasla bağlananlarız' sözüyle kınanmışlardır; yani 'oysa siz ihlaslı olmadınız; öyleyse bizim sizden daha layık olduğumuz şeyi nasıl iddia edebilirsiniz?' [demektir].
وقرأ ابن محيصن «أتحاجونا» بإدغام النون في النون، وخف الجمع بين ساكنين لأن الأول حرف مد ولين، فالمد كالحركة، ومن هذا الباب دابة وشابة، وفِي اللَّهِ معناه في دينه والقرب منه والحظوة لديه.
İbn Muhaysın, nûn harfini nûn harfine idgam ederek «أتحاجونا» şeklinde okumuştur. İki sakinin bir araya gelmesi hafifletilmiştir; çünkü birincisi med ve lîn harfidir, med ise hareke gibidir. 'Dâbbe' (دابة) ve 'şâbbe' (شابة) kelimeleri de bu babdandır. { فِي اللَّهِ } ifadesinin manası; O'nun dini, O'na yakınlık ve O'nun katındaki itibar hakkındadır.
وقوله تعالى: أَمْ تَقُولُونَ عطف على ألف الاستفهام المتقدمة، وهذه القراءة بالتاء من فوق قرأها
Yüce Allah'ın { أَمْ تَقُولُونَ } buyruğu, önceki istifham hemzesine matuftur. Üstten 'tâ' harfiyle olan bu kıraati
ابن عامر وحمزة والكسائي وحفص عن عاصم، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وأبو بكر عن عاصم «أم يقولون» بالياء من أسفل، وأَمْ على هذه القراءة مقطوعة، ذكره الطبري، وحكي عن بعض النحاة أنها ليست بمقطوعة لأنك إذا قلت أتقوم أم يقوم عمرو؟ فالمعنى أيكون هذا أم هذا؟.
İbn Âmir, Hamza, Kisâî ve Âsım'dan Hafs okumuştur. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr ve Âsım'dan Ebû Bekir ise alttan 'yâ' harfiyle «أم يقولون» şeklinde okumuşlardır. Bu kıraate göre { أَمْ } munkatıadır (kesintilidir). Bunu Taberî zikretmiştir. Bazı nahivcilerden ise bunun munkatıa olmadığı nakledilmiştir; zira 'Sen mi kalkıyorsun yoksa Amr mı kalkıyor?' dediğinde mana 'Bu mu oluyor yoksa şu mu?' şeklinde olur.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وهذا المثال غير جيد، لأن القائل فيه واحد والمخاطب واحد، والقول في الآية من اثنين والمخاطب اثنان غيران، وإنما تتجه معادلة أَمْ للألف على الحكم المعنوي كأن معنى قُلْ أَتُحَاجُّونَنا أي أيحاجون يا محمد أم يقولون، وقيل إن أَمْ في هذا الموضع غير معادلة على القراءتين، وحجة ذلك اختلاف معنى الآيتين وإنهما ليسا قسمين، بل المحاجة موجودة في دعواهم الأنبياء ﵈، ووقفهم تعالى على موضع الانقطاع في الحجة، لأنهم إن قالوا إن الأنبياء المذكورين على اليهودية والنصرانية كذبوا، لأنه قد علم أن هذين الدينين حدثا بعدهم، وإن قالوا لم يكونوا على اليهودية والنصرانية قيل لهم فهلموا إلى دينهم إذ تقرون بالحق.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle demiştir: Bu örnek uygun değildir; çünkü orada söyleyen bir, muhatap birdir; ayetteki söz ise iki taraftandır ve muhatap iki farklı zümredir. { أَمْ } edatının hemzeye denkliği ancak manevi hüküm açısından yön bulur; sanki { قُلْ أَتُحَاجُّونَنا } ifadesinin manası: 'Ey Muhammed, onlar tartışıyorlar mı yoksa [şöyle] mi diyorlar?' şeklindedir. Bu mevkideki { أَمْ } edatının her iki kıraatte de muâdile (denk) olmadığı söylenmiştir; bunun delili de iki ayetin manasının farklı oluşu ve bunların iki şık teşkil etmeyişidir. Bilakis peygamberler -aleyhimüsselâm- hakkındaki iddialarında tartışma mevcuttur. Yüce Allah onları delilin kesildiği noktada durdurmuştur; zira zikredilen peygamberlerin Yahudi ve Hristiyan olduklarını söylerlerse yalan söylemiş olurlar; çünkü bu iki dinin onlardan sonra ortaya çıktığı bilinmektedir. Şayet Yahudilik ve Hristiyanlık üzere olmadıklarını söylerlerse onlara: 'Madem hakkı ikrar ediyorsunuz, haydi onların dinine gelin' denilir.
وقوله تعالى: قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ تقرير على فساد دعواهم إذ لا جواب لمفطور إلا أن الله تعالى أعلم، ومَنْ أَظْلَمُ لفظه الاستفهام والمعنى لا أحد أظلم منهم، وإياهم أراد تعالى بكتمان الشهادة.
Yüce Allah'ın { قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ } buyruğu, iddialarının bozukluğunu tescil ve ikrardır; zira yaratılış fıtratına sahip kimse için 'Yüce Allah daha iyi bilir' demekten başka cevap yoktur. { وَمَنْ أَظْلَمُ } ifadesinin lafzı istifham olup manası 'onlardan daha zalim hiç kimse yoktur' demektir. Yüce Allah şahitliği gizleme [ifadesi] ile onları kastetmiştir.
واختلف في الشهادة هنا ما هي؟ فقال مجاهد والحسن والربيع: هي ما في كتبهم من أن الأنبياء على الحنيفية لا على ما ادعوا هم، وقال قتادة وابن زيد: هي ما عندهم من الأمر بتصديق محمد ﷺ واتباعه، والأول أشبه بسياق معنى الآية، واستودعهم الله تعالى هذه الشهادة ولذلك قال: مِنَ اللَّهِ، ف مَنْ على هذا متعلقة ب عِنْدَهُ، كأن المعنى شهادة تحصلت له من الله، ويحتمل أن تتعلق مَنْ ب كَتَمَ، أي كتمها من الله.
Buradaki şahitliğin ne olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: Mücâhid, Hasan ve Rebî': 'O, kitaplarında peygamberlerin kendi iddia ettikleri üzere değil, haniflik üzere olduklarına dair bulunan bilgidir' demişlerdir. Katâde ve İbn Zeyd ise: 'O, yanlarında bulunan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i tasdik etme ve ona uyma emridir' demişlerdir. Birinci görüş ayetin mana akışına daha uygundur. Yüce Allah bu şahitliği onlara emanet etmiştir; bu yüzden { مِنَ اللَّهِ } buyurmuştur. Buna göre { مَنْ }, { عِنْدَهُ } lafzına müteallıktır; sanki mana: 'Allah'tan kendisine ulaşan şahitlik' şeklindedir. { مَنْ } edatının { كَتَمَ } fiiline müteallık olması da muhtemeldir; yani 'onu Allah'tan gizledi' [demektir].
وقوله تعالى: وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ، وعيد وإعلام أنه لا يترك أمرهم سدى، وأن أعمالهم تحصل ويجازون عليها، والغافل الذي لا يفطن للأمور إهمالا منه، مأخوذ من الأرض الغفل، وهي التي لا معلم بها.
Yüce Allah'ın { وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } buyruğu; bir tehdit ve onların durumunu başıboş bırakmayacağına, amellerinin kaydedilip karşılığının verileceğine dair bir bildirimdir. 'Gâfil', ihmalkârlığından ötürü işlerin farkına varmayan kimsedir; bu da üzerinde hiçbir işaret bulunmayan 'el-ardu'l-gafl' (işaretsiz arazi) tabirinden alınmıştır.
وقوله تعالى: تِلْكَ أُمَّةٌ الآية، كررها عن قرب لأنها تضمنت معنى التهديد والتخويف، أي إذا كان أولئك الأنبياء على إمامتهم وفضلهم يجازون بكسبهم فأنتم أحرى، فوجب التأكيد، فلذلك كررها، ولترداد ذكرهم أيضا في معنى غير الأول.
Yüce Allah'ın { تِلْكَ أُمَّةٌ } ayeti; tehdit ve korkutma manası içerdiği için yakın bir aralıkla tekrarlanmıştır; yani 'eğer o peygamberler önderliklerine ve üstünlüklerine rağmen kendi kazandıklarıyla cezalandırılacak/mükafatlandırılacak idiyseler, siz buna daha layıksınız' [demektir]. Dolayısıyla tekit vacip olmuş ve bu sebeple tekrarlanmıştır; ayrıca ilk manadan farklı bir mana bağlamında onların anılışının yinelenmesi içindir.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٤٢ الى ١٤٣]
[Bakara Suresi (2): 142'den 143'e kadar olan Ayetler]
سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ ما وَلاَّهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٤٢) وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً إِلاَّ عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (١٤٣)
{ سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ ما وَلاَّهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٤٢) وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً إِلاَّ عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (١٤٣) } “İnsanlardan birtakım beyinsizler: «Üzerinde bulundukları kıblelerinden onları çeviren nedir?» diyecekler. De ki: «Doğu da batı da Allah'ındır. O dilediğini dosdoğru yola iletir.» İşte böylece, insanlara şahit olasınız ve Peygamber de sizin üzerinize şahit olsun diye sizi vasat (hayırlı ve adil) bir ümmet kıldık. Senin üzerinde bulunduğun kıbleyi de sadece Peygamber'e uyanı, iki ökçesi üzerinde gerisin geri dönenden ayırt edip bilelim diye belirlemiştik. Gerçi bu, Allah'ın hidayet ettiği kimselerden başkasına elbette ağır gelir. Allah sizin imanınızı boşa çıkaracak değildir. Şüphesiz Allah insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir.” (142-143)
أعلم الله تعالى في هذه الآية أنهم سيقولون في شأن تحول المؤمنين من الشام إلى الكعبة: ما وَلَّاهُمْ؟ والسُّفَهاءُ هم الخفاف الأحكام والعقول، والسفه الخفة والهلهلة، ثوب سفيه أي غير متقن النسج، ومنه قول ذي الرمة: [الطويل]
Yüce Allah bu ayette, müminlerin Şam'dan Kâbe'ye yönelmeleri konusunda onların: { ما وَلَّاهُمْ } “Onları çeviren nedir?” diyeceklerini bildirmiştir. { السُّفَهاءُ }, hükümleri ve akılları hafif/yetersiz olanlardır. 'Sefehe', hafiflik ve gevşeklik demektir; dokuması gevşek ve özensiz elbiseye 'sevbün sefîh' denir. Zü'r-Rumme'nin şu sözü de bu kabildendir: [Tavîl bahrinde]
مشين كما اهتزت رماح تسفهت ... أعاليها مرّ الرياح النواسم
Hafif esen rüzgârların geçişinin, üst kısımlarını hafifçe sarstığı mızrakların salınışı gibi yürüdüler.
أي استخفتها، وخص بقوله مِنَ النَّاسِ، لأن السفه يكون في جمادات وحيوانات، والمراد ب السُّفَهاءُ هنا جميع من قال ما وَلَّاهُمْ، وقالها فرق.
Yani rüzgâr onu hafifletip sarstı. { مِنَ النَّاسِ } “İnsanlardan” ifadesiyle tahsis edilmiştir; zira sefeh (hafiflik) cansızlarda ve hayvanlarda da bulunur. Buradaki { السُّفَهاءُ } (beyinsizler) ile kastedilen, { ما وَلَّاهُمْ } sözünü söyleyenlerin tamamıdır; bunu ise çeşitli fırkalar söylemiştir.
واختلف في تعيينهم، فقال ابن عباس: «قالها الأحبار منهم» ، وذلك أنهم جاؤوا إلى النبي ﷺ فقالوا: يا محمد ما ولاك عن قبلتنا؟ ارجع إليها ونؤمن بك، يريدون فتنته، وقال السدي: قالها بعض اليهود والمنافقون استهزاء، وذلك أنهم قالوا: اشتاق الرجل إلى وطنه، وقالت طائفة: قالها كفار قريش، لأنهم قالوا: ما ولاه عن قبلته؟ ما رجع إلينا إلا لعلمه أنّا على الحق وسيرجع إلى ديننا كله، ووَلَّاهُمْ معناه صرفهم، والقبلة فعلة هيئة المقابل للشيء، فهي كالقعدة والإزرة، وجعل المستقبل موضع الماضي في قوله سَيَقُولُ دلالة على استدامة ذلك، وأنهم يستمرون على ذلك القول، ونص ابن عباس وغيره أن الآية نزلت بعد قولهم.
Bunların kimler olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: İbn Abbas: «Bunu onlardan hahamlar söyledi» demiştir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: 'Ey Muhammed, seni kıblemizden çeviren nedir? Ona geri dön, sana iman edelim' demişler, onu fitneye düşürmek istemişlerdir. Süddî: 'Bunu bazı Yahudiler ve münafıklar alay ederek söylediler; zira: «Adam vatanını özledi» dediler' demiştir. Bir topluluk da: 'Bunu Kureyş kâfirleri söyledi; zira: «Kıblesinden onu çeviren nedir? Bizim hak üzere olduğumuzu bildiği için bize geri döndü, pek yakında bütün dinimize de dönecektir» dediler' demiştir. { وَلَّاهُمْ } kelimesinin manası 'onları çevirdi' demektir. Kıble, bir şeyin karşısında bulunma heyetini belirten 'fi'le' veznindedir; tıpkı 'kı'de' (oturuş tarzı) ve 'izre' (örtünüş tarzı) gibi. { سَيَقُولُ } buyruğunda geçmiş zaman yerine gelecek zamanın kullanılması, bunun sürekliliğine ve onların bu sözü sürdüreceklerine delalet eder. İbn Abbas ve başkaları, ayetin onların bu sözünden sonra indiğini açıkça belirtmiştir.
وقوله تعالى: قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ إقامة حجة، أي له ملك المشارق والمغارب وما بينهما، ويهدي من يشاء، إشارة إلى هداية الله تعالى هذه الأمة إلى قبلة إبراهيم، والصراط: الطريق.
Yüce Allah'ın { قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ } buyruğu delil getirmedir; yani doğuların, batıların ve ikisi arasındakilerin mülkü O'nundur. { يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } buyruğu ise Yüce Allah'ın bu ümmeti İbrahim'in kıblesine hidayet etmesine işarettir. 'Sırât' ise yoldur.
واختلف العلماء هل كانت صلاة رسول الله ﷺ إلى بيت المقدس بأمر من الله تعالى في القرآن أو بوحي غير متلو؟، فذكر ابن فورك عن ابن عباس قال: أول ما نسخ من القرآن القبلة، وقال الجمهور: بل كان أمر قبلة بيت المقدس بوحي غير متلو، وقال الربيع: خيّر رسول الله ﷺ في النواحي فاختار بيت المقدس، ليستألف بها أهل الكتاب، ومن قال كان بوحي غير متلو قال: كان ذلك ليختبر الله تعالى من آمن من العرب، لأنهم كانوا يألفون الكعبة وينافرون بيت المقدس وغيره.
Âlimler, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Beytü'l-Makdis'e namaz kılmasının Kur'an'daki bir Allah emriyle mi yoksa tilavet edilmeyen bir vahiyle mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Fûrek, İbn Abbas'tan şöyle dediğini nakletmiştir: 'Kur'an'dan ilk neshedilen şey kıbledir.' Cumhur ise: 'Bilakis Beytü'l-Makdis kıblesi emri tilavet edilmeyen vahiyle idi' demiştir. Rebî' şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yönler konusunda muhayyer bırakıldı, o da Ehl-i Kitab'ı [İslâm'a] ısındırmak için Beytü'l-Makdis'i seçti.' Tilavet edilmeyen vahiyle olduğunu söyleyenler: 'Bu, Yüce Allah'ın Araplardan iman edenleri sınaması içindi; zira onlar Kâbe'ye alışkındılar, Beytü'l-Makdis ve diğer yerlerden ise nefret duyuyorlardı' demişlerdir.
واختلف كم صلى إلى بيت المقدس، ففي البخاري: ستة عشر أو سبعة عشر شهرا، وروي عن أنس بن مالك: تسعة أو عشرة أشهر، وروي عن غيره: ثلاثة عشر شهرا، وحكى مكي عن إبراهيم بن إسحاق أنه قال: أول أمر الصلاة أنها فرضت بمكة ركعتين في أول النهار وركعتين في آخره، ثم كان الإسراء ليلة سبع عشرة من شهر ربيع الآخر، قبل الهجرة بسنة، ففرضت الخمس، وأمّ فيها جبريل ﵇، وكانت أول صلاة الظهر، وتوجه بالنبي صلى الله عليهما وسلم إلى بيت المقدس، ثم هاجر النبي ﷺ إلى المدينة في ربيع الأول، وتمادى إلى بيت المقدس إلى رجب من سنة اثنتين، وقيل إلى جمادى، وقيل إلى نصف شعبان.
Beytü'l-Makdis'e doğru ne kadar namaz kıldığı hususunda ihtilaf edilmiştir. Buhârî'de: 'On altı veya on yedi ay' [rivayeti yer alır]. Enes b. Mâlik'ten: 'Dokuz veya on ay' rivayet edilmiştir. Başkasından ise: 'On üç ay' rivayet edilmiştir. Mekkî, İbrâhim b. İshâk'tan şöyle dediğini aktarmıştır: 'Namazın ilk farz kılınışı Mekke'de günün başında iki rekât, sonunda iki rekât şeklindeydi. Sonra hicretten bir yıl önce Rebîülâhir ayının on yedinci gecesi İsrâ gerçekleşti ve beş vakit farz kılındı. Cebrail aleyhisselâm onda imamlık yaptı; ilk namaz da öğle namazı idi. Peygamber -salavâtullâhi aleyhimâ ve sellem- Beytü'l-Makdis'e yöneldi. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Rebîülevvel'de Medine'ye hicret etti ve [hicretin] ikinci yılının Receb ayına kadar Beytü'l-Makdis'e yönelmeye devam etti. Cemâziye'ye kadar veya Şaban'ın ortasına kadar olduğu da söylenmiştir.'
وقوله تعالى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً، الكاف متعلقة بالمعنى الذي في قوله يَهْدِي مَنْ
Yüce Allah'ın { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } buyruğundaki 'kâf' harfi, { يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } buyruğunda bulunan manaya müteallıktır;
يَشاءُ
{ يَشاءُ } “dilediğini”
، أي كما هديناكم إلى قبلة إبراهيم وشريعته كذلك جعلناكم أمة وسطا، وأُمَّةً مفعول ثان، ووَسَطاً نعت، والأمة القرون من الناس، ووَسَطاً معناه عدولا، روي ذلك عن رسول الله ﷺ، وتظاهرت به عبارة المفسرين، والوسط الخيار والأعلى من الشيء، كما تقول وسط القوم، وواسطة القلادة أنفس حجر فيها، والأمير وسط الجيش، وكقوله تعالى قالَ أَوْسَطُهُمْ [القلم: ٢٨] ، والوسط بإسكان السين ظرف مبني على الفتح، وقد جاء متمكنا في بعض الروايات في بيت الفرزدق:
yani 'sizi İbrahim'in kıblesine ve şeriatına hidayet ettiğimiz gibi, aynı şekilde sizi vasat bir ümmet kıldık' [demektir]. { أُمَّةً } ikinci mef'ûl, { وَسَطاً } ise sıfattır. Ümmet, insan nesilleridir. { وَسَطاً } lafzının manası ise 'adiller' demektir; bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilmiş ve müfessirlerin ifadeleri de bu doğrultuda birleşmiştir. Vasat; bir şeyin en seçkini ve en üstünüdür; nitekim 'kavmin vasatı' (en seçkini) dersin. Gerdanlığın 'vâsıta'sı onun en değerli taşıdır. 'Komutan ordunun vasatındadır' [denir]. Nitekim Yüce Allah'ın { قالَ أَوْسَطُهُمْ } “Onların en aklı başında olanı dedi ki” [Kalem: 28] buyruğu da böyledir. 'Sîn' harfinin sükûnu ile 'vest' (وسط), fetha üzere mebni bir zarftır. Ferazdak'ın beytindeki bazı rivayetlerde mütemekkin (irap alan isim) olarak da gelmiştir:
فجاءت بملجوم كأن جبينه ... صلاءة ورس وسطها قد تفلقا
Gemi vurulmuş bir atla geldi ki sanki onun alnı, ortası yarılmış bir sarı boya taşı gibiydi.
برفع الطاء والضمير عائد على الصلاءة، وروي بفتح الطاء والضمير عائد على الجائية، فإذا قلت حفرت وسط الدار أو وسط الدار فالمعنى مختلف.
[Bu beyitte 'tâ' harfi] ref ile okunmuştur ve zamir taşa dönmektedir; 'tâ' harfinin fethasıyla da rivayet edilmiştir ve zamir gelen kadına dönmektedir. 'Evin ortasını kazdım' derken 'vasata'd-dâr' veya 'vesta'd-dâr' dediğinde mana farklı olur.
قال بعض العلماء: أمة محمد ﷺ لم تغل في الدين كما فعلت اليهود، ولا افترت كالنصارى، فهي متوسطة، فهي أعلاها وخيرها من هذه الجهة، وقول النبي ﷺ: «خير الأمور أوساطها» أي خيارها، وقد يكون العلو والخير في الشيء لما بأنه أنفس جنسه، وأما أن يكون بين الإفراط والتقصير فهو خيار من هذه الجهة وشُهَداءَ جمع شاهد في هذا الموضع.
Bazı âlimler şöyle demiştir: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti, Yahudilerin yaptığı gibi dinde aşırı gitmemiş, Hristiyanlar gibi de iftirada bulunmamıştır; dolayısıyla dengelidir (mütevasıttır). Bu açıdan onların en üstünü ve en hayırlısıdır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «İşlerin en hayırlısı vasat olanlarıdır» hadisi, 'en seçkin olanlarıdır' demektir. Bir şeydeki üstünlük ve hayırlılık, kendi cinsinin en değerlisi olmasından kaynaklanabileceği gibi, ifrat ve tefrit arasında bulunmasından da kaynaklanabilir ki bu açıdan da seçkindir. Buradaki { شُهَداءَ } ise 'şâhid' kelimesinin çoğuludur.
واختلف المفسرون في المراد ب النَّاسِ في هذا الموضع، فقالت فرقة: هم جميع الجنس، وأمة محمد ﷺ تشهد يوم القيامة للأنبياء على أممهم بالتبليغ، وذلك أن نوحا تناكره أمته في التبليغ، فتقول له أمة محمد نحن نشهد لك، فيشهدون، فيقول الله لهم: كيف شهدتم على ما لم تحضروا؟، فيقولون: أي ربنا جاءنا رسولك ونزل إلينا كتابك فنحن نشهد بما عهدت إلينا وأعلمتنا به، فيقول الله تعالى: صدقتم، وروي في هذا المعنى حديث صحيح عن النبي ﷺ، وروي عنه أن أمته تشهد لكل نبي ناكره قومه، وقال مجاهد: معنى الآية تشهدون لمحمد ﷺ أنه قد بلغ الناس في مدته من اليهود والنصارى والمجوس.
Müfessirler bu ayetteki { النَّاسِ } “insanlar” kelimesi ile ne kastedildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup şöyle demiştir: Onlar bütün insan cinsidir; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti, kıyamet gününde peygamberler lehine, tebliği ulaştırdıklarına dair ümmetleri aleyhine şahitlik ederler. Şöyle ki: Nuh'un ümmeti tebliği inkar eder; bunun üzerine Muhammed'in ümmeti ona 'Biz senin lehine şahitlik ederiz' der ve şahitlik yaparlar. Yüce Allah onlara: 'Hazır bulunmadığınız bir şeye nasıl şahitlik ettiniz?' buyurur. Onlar da: 'Ey Rabbimiz! Bize peygamberin geldi ve bize kitabın indirildi; biz de bize bildirdiğin ve öğrettiğin şeylerle şahitlik ediyoruz' derler. Yüce Allah da: 'Doğru söylediniz' buyurur. Bu anlamda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sahih bir hadis rivayet edilmiştir. Yine ondan, ümmetinin kavmi kendisini inkar eden her peygamber için şahitlik edeceği rivayet edilmiştir. Mücâhid ise şöyle demiştir: Ayetin manası; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendi döneminde bulunan Yahudi, Hristiyan ve Mecusilere [dini] tebliğ ettiğine şahitlik edeceksiniz [demektir].
وقالت طائفة: معنى الآية يشهد بعضكم على بعض بعد الموت كما قال رسول الله ﷺ حين مرت به جنازة فأثني عليها بالخير، فقال: وجبت، ثم مر بأخرى، فأثني عليها بشرّ، فقال:
Bir topluluk da şöyle demiştir: Ayetin manası; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in, yanından bir cenaze geçtiğinde hakkında hayırla övgüde bulunulması üzerine: «Kesinleşti» buyurması; ardından bir başka cenaze geçip de hakkında kötülükle bahsedilince:
وجبت، يعني الجنة والنار، فسئل عن ذلك، فقال: «أنتم شهداء الله في الأرض» ، وروي في بعض الطرق أنه قرأ لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ.
«Kesinleşti» -yani cennet ve cehennem- buyurması gibi, ölümden sonra birbirinize şahitlik edersiniz [demektir]. Bunun sebebi sorulunca: «Sizler Allah'ın yeryüzündeki şahitlerisiniz» buyurmuştur. Bazı rivayet yollarında Resûlullah'ın { لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ } “insanlara şahitler olasınız diye” [ayetini] okuduğu rivayet edilmiştir.
وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً قيل: معناه بأعمالكم يوم القيامة، وقيل: عليكم بمعنى لكم أي يشهد لكم بالإيمان، وقيل: أي يشهد عليكم بالتبليغ إليكم.
{ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً } “Peygamber de size şahit olsun” buyruğunun; kıyamet gününde amellerinize [şahit olsun] anlamına geldiği söylenmiştir. 'Aleyküm' lafzının 'leküm' (sizin lehinize) manasında olduğu, yani iman ettiğinize dair lehinize şahitlik edeceği de söylenmiştir. Size [mesajı] tebliğ ettiğine dair aleyhinize şahitlik edeceği de söylenmiştir.
وقوله تعالى: وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها الآية، قال قتادة والسدي وعطاء وغيرهم: القبلة هنا بيت المقدس. والمعنى لم نجعلها حين أمرناك بها أولا إلا فتنة لنعلم من يتبعك من العرب الذين إنما يألفون مسجد مكة، أو من اليهود على ما قال الضحاك من أن الأحبار قالوا للنبي ﷺ: إن بيت المقدس هو قبلة الأنبياء، فإن صليت إليه اتبعناك، فأمره الله بالصلاة إليه امتحانا لهم فلم يؤمنوا، وقال
Yüce Allah'ın { وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها } “Senin üzerinde bulunduğun kıbleyi kılmadık...” ayeti hakkında Katâde, es-Süddî, Atâ ve başkaları şöyle demişlerdir: Buradaki kıble Beytü'l-Makdis'tir. Manası ise şöyledir: Sana ilk başta orayı emrettiğimiz zaman, yalnızca Mekke Mescidi'ne alışkın olan Araplardan veya Dahhâk'ın belirttiği üzere Yahudilerden kimin sana tabi olacağını bilelim diye bunu bir imtihan kıldık. Dahhâk şöyle demiştir: Hahamlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Beytü'l-Makdis peygamberlerin kıblesidir; şayet ona doğru namaz kılarsan sana uyarız' demişlerdi. Bunun üzerine Allah onları sınamak için oraya doğru namaz kılmasını emretti; fakat yine de iman etmediler. Şöyle de
بعض من ذكر: القبلة بيت المقدس، والمعنى: وما جعلنا صرف القبلة التي كنت عليها وتحويلها، فحذف المضاف وأقيم المضاف إليه مقامه، وقال ابن عباس: القبلة في الآية الكعبة، وكنت بمعنى أنت كقوله تعالى: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ [آل عمران: ١١٠] بمعنى أنتم، أي وما جعلناها وصرفناك إليها إلا فتنة، وروي في ذلك أن رسول الله ﷺ لما حول إلى الكعبة أكثر في ذلك اليهود والمنافقون وارتاب بعض المؤمنين حتى نزلت الآية، وقال ابن جريج: بلغني أن ناسا ممن كان أسلم رجعوا عن الإسلام، ومعنى قوله تعالى: لِنَعْلَمَ أي ليعلم رسولي والمؤمنون به، وجاء الإسناد بنون العظمة إذ هم حزبه وخالصته، وهذا شائع في كلام العرب كما تقول: فتح عمر العراق وجبى خراجها، وإنما فعل ذلك جنده وأتباعه، فهذا وجه التجوز إذا ورد علم الله تعالى بلفظ استقبال لأنه قديم لم يزل، ووجه آخر:
denilmiştir: [Zikredilen bazı âlimler şöyle demiştir:] Kıble Beytü'l-Makdis'tir; mana ise: 'Üzerinde bulunduğun kıblenin çevrilmesini ve döndürülmesini kılmadık...' demektir. Burada muzâf (tamlanan) hazfedilmiş ve yerine muzâfun ileyh (tamlayan) geçirilmiştir. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Ayetteki kıble Kâbe'dir; 'kunte' (كُنْتَ) ise Yüce Allah'ın { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ } “Siz insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” [Âl-i İmrân: 110] buyruğunda [kuntüm'ün] 'sizsiniz' manasına gelmesi gibi 'sen üzerindesin/sensin' manasındadır; yani 'onu kılmamız ve seni oraya yöneltmemiz bir imtihandan başka bir şey değildi'. Bu hususta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kâbe'ye yöneltilince Yahudilerin ve münafıkların bu konuda ileri geri çok konuştukları ve ayet inene kadar bazı müminlerin şüpheye düştükleri rivayet edilmiştir. İbn Cüreyc de şöyle demiştir: Bana, Müslüman olmuş bazı kimselerin İslam'dan döndüğü ulaştı. Yüce Allah'ın { لِنَعْلَمَ } “bilelim diye” buyruğunun manası; 'Elçim ve ona inanan müminler bilsin diye' demektir. İsnad azamet nûnu ile yapılmıştır; çünkü onlar O'nun topluluğu ve seçkin kullarıdır. Bu, Arapların kelamında yaygındır; nitekim 'Ömer Irak'ı fethetti ve haracını topladı' dersin; oysa bunu yapan onun ordusu ve tâbileridir. Yüce Allah'ın ilmi gelecek zaman lafzıyla geldiğinde mecaz yönü budur; zira O'nun ilmi kadîmdir, ezelîdir. Bir diğer yön ise şudur:
وهو أن الله تعالى قد علم في الأزل من يتبع الرسول واستمر العلم حتى وقع حدوثهم واستمر في حين الاتباع والانقلاب ويستمر بعد ذلك، والله تعالى متصف في كل ذلك بأنه يعلم، فأراد بقوله لِنَعْلَمَ ذكر علمه وقت مواقعتهم الطاعة والمعصية، إذ بذلك الوقت يتعلق الثواب والعقاب، فليس معنى لِنَعْلَمَ لنبتدىء العلم وإنما المعنى لنعلم ذلك موجودا، وحكى ابن فورك أن معنى لِنَعْلَمَ لنثيب، فالمعنى لنعلمهم في حال استحقوا فيها الثواب، وعلق العلم بأفعالهم لتقوى الحجة ويقع التثبت فيما علمه لا مدافعة لهم فيه، وحكى ابن فورك أيضا أن معنى لِنَعْلَمَ لنميز، وذكره الطبري عن ابن عباس، وحكى الطبري أيضا أن معنى لِنَعْلَمَ لنرى.
Yüce Allah, Peygamber'e kimin uyacağını ezelde bilmiştir; bu ilim onların varlık sahasına çıkışına kadar sürmüş, tabi olma ve geri dönme anında da devam etmiş ve bundan sonra da devam edecektir. Yüce Allah bütün bu durumlarda 'bilen' olmakla vasıflıdır. Dolayısıyla { لِنَعْلَمَ } buyruğu ile onların itaat ve isyanı işledikleri andaki ilmini zikretmeyi murat etmiştir; zira sevap ve ceza o vakitle bağlantılıdır. Yoksa { لِنَعْلَمَ } ifadesinin manası 'bilmeye sıfırdan başlayalım diye' demek değildir; bilakis 'bunu gerçekleşmiş olarak bilelim diye' demektir. İbn Fûrek, { لِنَعْلَمَ } ifadesinin manasının 'mükâfatlandıralım diye' olduğunu nakletmiştir; yani 'onları sevabı hak ettikleri bir durumda bilelim diye' demektir. İlmin onların fiillerine taalluk ettirilmesi, delilin güçlenmesi ve O'nun bildiği şeyde itiraz edemeyecekleri bir kesinliğin oluşması içindir. İbn Fûrek ayrıca { لِنَعْلَمَ } ifadesinin manasının 'ayırt edelim diye' olduğunu da nakletmiştir; bunu Taberî de İbn Abbâs'tan zikretmiştir. Taberî yine { لِنَعْلَمَ } lafzının 'görelim diye' manasına geldiğini nakletmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا كله متقارب، والقاعدة نفي استقبال العلم بعد أن لم يكن، وقرأ الزهري ليعلم على ما لم يسم فاعله.
Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bunların hepsi birbirine yakındır. Temel kaide, [Allah hakkında] önceden yokken sonradan ilim hasıl olmasını (istiqbâle'l-ilm) nefyetmektir. ez-Zührî ise meçhul fiil kalıbıyla 'li-yu'leme' (لِيُعْلَمَ) şeklinde okumuştur.
ويَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ عبارة عن المرتد الراجع عما كان فيه من إيمان أو شغل أو غير ذلك، والرجوع على العقب أسوأ حالات الراجع في مشيه عن وجهته، فلذلك شبه المرتد في الدين به، وظاهر التشبيه أنه بالمتقهقر، وهي مشية الحيوان الفازع من شيء قد قرب منه، ويحتمل أن يكون هذا التشبيه بالذي رد ظهره ومشى أدراجه فإنه عند انقلابه إنما ينقلب على عقبيه.
{ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ } “iki ökçesi üzerinde geri dönen” ifadesi; daha önce içinde bulunduğu imandan, meşguliyetten veya başka bir şeyden geri dönen mürted hakkında kullanılan bir tabirdir. Ökçeler üzerine geri dönmek, yöneldiği istikametten geri dönen bir kimsenin yürüyüşündeki en çirkin haldir; bu sebeple dinden dönen mürted buna benzetilmiştir. Benzetmenin zahiri, gerisin geri giden (mütekahkır) kimseye yönelik olduğudur ki bu, yakınına gelen bir şeyden korkup kaçan hayvanın yürüyüşüdür. Bu benzetmenin, sırtını dönüp geldiği yoldan geri yürüyen kimseye yönelik olması da muhtemeldir; zira o döndüğünde ancak iki ökçesi üzerinde döner.
وقوله تعالى: وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً الآية، الضمير في كانَتْ راجع إلى القبلة إلى بيت المقدس، أو إلى التحويلة إلى الكعبة حسب ما ذكرناه من الاختلاف في القبلة، وقال ابن زيد: «هو راجع إلى الصلاة التي صليت إلى بيت المقدس» ، وشهد الله تعالى في هذه الآية للمتبعين بالهداية، و «كبيرة» هنا معناه شاقة صعبة تكبر في الصدور، وإِنْ هي المخففة من الثقيلة، ولذلك لزمتها اللام لتزيل اللبس الذي بينها وبين النافية، وإذا ظهر التثقيل في إِنْ فلربما لزمت اللام وربما لم تلزم، وقال الفراء: إِنْ بمعنى ما واللام بمنزلة إلا.
Yüce Allah'ın { وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً } “Gerçi bu elbette ağır bir şeydir...” ayetinde yer alan { كانَتْ } fiilindeki zamir; kıble hususunda zikrettiğimiz ihtilafa göre ya Beytü'l-Makdis'e yönelme kıblesine ya da Kâbe'ye doğru çevrilmeye dönmektedir. İbn Zeyd: 'Beytü'l-Makdis'e doğru kılınan namaza dönmektedir' demiştir. Yüce Allah bu ayette [Peygamber'e] uyanların hidayet üzere olduğuna şahitlik etmiştir. Buradaki 'kebîreh' (كَبِيرَةً), 'gönüllere ağır gelen, meşakkatli ve zor' demektir. { إِنْ } ise şeddeli 'inne'den hafifletilmiş (muhaffefe) olandır; bu yüzden nefy bildiren 'in' ile arasındaki karışıklığı gidermek için başına 'lâm' [harfi] gelmesi zorunlu olmuştur. 'İnne' şeddeli olarak zahir olduğunda bazen lâm gelir, bazen gelmez. Ferrâ ise: '{ إِنْ } 'mâ' (ما) anlamında, lâm da 'illâ' (إلّا) konumundadır' demiştir.
ولما حولت القبلة كان من قول اليهود: يا محمد إن كانت الأولى حقا فأنت الآن على باطل، وإن كانت هذه حقا فكنت في الأولى على ضلال. فوجست نفوس بعض المؤمنين وأشفقوا على من مات قبل التحويل على صلاتهم السالفة، فنزلت وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ، وخاطب الحاضرين والمراد من
Kıble çevrildiği zaman Yahudiler şöyle dediler: 'Ey Muhammed! Şayet önceki hak idiyse sen şu anda batıl üzeresin; yok eğer bu hak ise sen öncekinde sapıklık üzerindeydin.' Bunun üzerine bazı müminlerin içine bir endişe düştü ve kıblenin çevrilmesinden önce önceki namazları üzere ölen kimseler için kaygılandılar. Bunun üzerine { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } “Allah sizin imanınızı boşa çıkaracak değildir” ayeti indi. [Ayet] hazır bulunanlara hitap etmiştir; ancak murat edilen,
حضر ومن مات، لأن الحاضر يغلب، كما تقول العرب: ألم نقتلكم في موطن كذا؟، ومن خوطب لم يقتل ولكنه غلب لحضوره، وقرأ الضحاك لِيُضِيعَ بفتح الضاد وشد الياء، وقال ابن عباس والبراء بن عازب وقتادة والسدي والربيع وغيرهم: الإيمان هنا الصلاة. وسمى الصلاة إيمانا لما كانت صادرة عن الإيمان والتصديق في وقت بيت المقدس وفي وقت التحويل، ولما كان الإيمان قطبا عليه تدور الأعمال وكان ثابتا في حال التوجه هنا وهنا ذكره، إذ هو الأصل الذي به يرجع في الصلاة وغيرها إلى الأمر والنهي، ولئلا تندرج في اسم الصلاة صلاة المنافقين إلى بيت المقدس فذكر المعنى الذي هو ملاك الأمر، وأيضا فسميت إيمانا إذ هي من شعب الإيمان، والرأفة أعلى منازل الرحمة، وقرأ قوم لَرَؤُفٌ على وزن فعل، ومنه قول الوليد بن عقبة: [الطالبان] : [الوافر]
hem hazır olanlar hem de ölenlerdir. Çünkü hazır olan galip kılınır; nitekim Araplar: 'Sizi falan yerde öldürmedik mi?' derler; oysa kendisine hitap edilen kişi öldürülmemiştir, fakat hazır bulunduğu için galip kılınmıştır. Dahhâk { لِيُضِيعَ } [lafzını] dâd harfinin fethası ve yâ harfinin şeddesiyle [leyudayyia şeklinde] okumuştur. İbn Abbâs, Berâ b. Âzib, Katâde, es-Süddî, er-Rebî' ve başkaları: 'Buradaki iman, namazdır' demişlerdir. [Allah Teâlâ] namazı iman olarak isimlendirmiştir; çünkü namaz, gerek Beytü'l-Makdis vaktinde gerekse [kıblenin] çevrilmesi vaktinde imandan ve tasdikten kaynaklanmaktaydı. Ayrıca iman, amellerin etrafında döndüğü bir kutup olduğu ve hem buraya hem oraya yönelme durumunda sabit kaldığı için onu zikretmiştir; zira namazda ve diğer ibadetlerde emir ve yasağın dayandığı asıl odur. Münafıkların Beytü'l-Makdis'e kıldıkları namaz 'namaz' ismi kapsamına girmesin diye de işin esası olan manayı zikretmiştir. Ayrıca imanın şubelerinden biri olduğu için de [namaz] iman diye adlandırılmıştır. Ra'fet (şefkat), merhamet makamlarının en yücesidir. Bir topluluk { لَرَؤُفٌ } [kelimesini] 'fe'ul' vezninde okumuştur. Velîd b. Ukbe'nin şu sözü de bundandır: [et-Tâlibân] : [el-Vâfir]
وشرّ الطالبين فلا تكنه ... بقاتل عمّه الرّؤوف الرحيم
Talep edenlerin en kötüsü olma sakın; / O şefkatli ve merhametli amcasının katili hakkında [kan davası güden]...
تقول العرب: رؤف ورؤوف ورئف كحذر ورأف وقرأ أبو جعفر ابن القعقاع لرووف بغير همز، وكذلك سهل كل همزة في كتاب الله تعالى ساكنة كانت أو متحركة.
Araplar: 'Hazir' ve 're'if' gibi 'raüf' (رَؤُف), 'raûf' (رَؤُوف) ve 're'if' (رَئِف) derler. Ebû Ca'fer İbnu'l-Ka'kâ' ise hemzesiz olarak 'le-revûf' şeklinde okumuştur; nitekim o, Yüce Allah'ın Kitabı'ndaki sakin veya harekeli her hemzeyi teshil etmiştir (kolaylaştırarak okumuştur).
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٤٤ الى ١٤٥]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 144-145]
قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ (١٤٤) وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ ما تَبِعُوا قِبْلَتَكَ وَما أَنْتَ بِتابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَما بَعْضُهُمْ بِتابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ (١٤٥)
{ قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ (١٤٤) وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ ما تَبِعُوا قِبْلَتَكَ وَما أَنْتَ بِتابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَما بَعْضُهُمْ بِتابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ (١٤٥) } “Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu muhakkak görüyoruz. Şimdi seni hoşnut olacağın bir kıbleye elbette döndüreceğiz. Artık yüzünü Mescid-i Haram yönüne çevir. Nerede olursanız yüzlerinizi onun yönüne çevirin. Şüphesiz kendilerine kitap verilenler, bunun Rablerinden gelen bir hak olduğunu kesinlikle bilirler. Allah onların yaptıklarından gafil değildir. (144) Andolsun ki sen kendilerine kitap verilenlere her türlü ayeti getirsen de onlar senin kıblene uymazlar; sen de onların kıblesine uyacak değilsin. Onların bir kısmı da diğerinin kıblesine uymaz. Sana gelen ilimden sonra onların heva ve heveslerine uyacak olursan, şüphesiz sen o takdirde zalimlerden olursun. (145)”
المقصد تقلب البصر، وذكر الوجه لأنه أعم وأشرف، وهو المستعمل في طلب الرغائب، تقول:
Kastedilen, bakışın evrilip çevrilmesidir. Yüzün zikredilmesi ise onun daha kapsamlı ve daha şerefli olması sebebiyledir; nitekim arzu edilen şeyler istenirken kullanılan da odur. Şöyle dersin:
بذلت وجهي في كذا، وفعلت لوجه فلان، ومنه قول الشاعر: [الطويل] رجعت بما أبغي ووجهي بمائه وأيضا فالوجه يتقلب بتقلب البصر، وقال قتادة والسدي وغيرهما: كان رسول الله ﷺ يقلب وجهه في الدعاء إلى الله تعالى أن يحوله إلى قبلة مكة، وقيل كان يقلب ليؤذن له في الدعاء، ومعنى التقلب نحو السماء أن السماء جهة قد تعود العالم منها الرحمة كالمطر والأنوار والوحي فهم يجعلون رغبتهم حيث توالت النعم، وتَرْضاها معناه تحبها وتقر بها عينك.
'Falan hususta yüzümü ortaya koydum (itibarımı kullandım)', 'Falanın yüzü (hatırı) için yaptım'. Şairin şu sözü de bu kabildendir: 'İstediğimi elde etmiş ve yüzümün akıyla geri döndüm.' Ayrıca yüz, bakışın dönmesiyle birlikte döner. Katâde, es-Süddî ve başkaları şöyle demişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisini Mekke kıblesine çevirmesi için Yüce Allah'a dua ederken yüzünü çevirip duruyordu. Dua etmesine izin verilsin diye [yüzünü göğe] çevirdiği de söylenmiştir. Göğe doğru çevrilmesinin manası ise şudur: Gök, insanların yağmur, nurlar ve vahiy gibi rahmetleri almaya alıştığı bir yöndür; dolayısıyla onlar isteklerini nimetlerin peş peşe geldiği yere yöneltirler. { تَرْضاها } ise 'seveceğin ve gözünün aydın olacağı' demektir.
وكان رسول الله ﷺ يحب الكعبة والتحول عن بيت المقدس لوجوه ثلاثة رويت، فقال مجاهد: لقول اليهود ما علم محمد دينه حتى اتبعنا، وقال ابن عباس: وليصيب قبلة إبراهيم ﵇، وقال الربيع والسدي: وليستألف العرب لمحبتها في الكعبة، وقال عبد الله بن عمر: إنما وجه
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, rivayet edilen üç gerekçeden dolayı Kâbe'yi ve Beytü'l-Makdis'ten [oraya] dönmeyi arzu ediyordu: Mücâhid: Yahudilerin 'Muhammed bize uyuncaya kadar dinini bilmiyordu' demelerinden ötürü olduğunu; İbn Abbâs: İbrahim aleyhisselâm'ın kıblesine isabet etmek için olduğunu; er-Rebî' ve es-Süddî ise: Kâbe'ye olan sevgilerinden dolayı Arapların gönlünü İslam'a ısındırmak için olduğunu söylemişlerdir. Abdullah b. Ömer ise şöyle demiştir:
رسول الله ﷺ وأمته حيال ميزاب الكعبة، وقال ابن عباس وغيره: بل وجه إلى البيت كله.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ümmeti ancak Kâbe'nin oluğunun karşısına yöneltilmiştir. İbn Abbâs ve başkaları ise: 'Bilakis Beyt'in (Kâbe'nin) tamamına yöneltilmiştir' demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: والميزاب هو قبلة المدينة والشام، وهنالك قبلة أهل الأندلس بلا ريب، ولا خلاف أن الكعبة قبلة من كل أفق، وقوله تعالى: فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الآية، أمر بالتحول ونسخ لقبلة الشام، وقيل: نزل ذلك على النبي ﷺ وهو في صلاة الظهر بعد ركعتين منها فتحول في الصلاة، وذكر أبو الفرج أن عباد بن نهيك كان مع رسول الله ﷺ في هذه الصلاة، وقيل: إنما نزلت هذه الآية في غير صلاة وكانت أول صلاة إلى الكعبة العصر، وشَطْرَ نصب على الظرف ويشبه المفعول به لوقوع الفعل عليه ومعناه نحو وتلقاء، قال ابن أحمر: [البسيط]
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle dedi: Oluk yönü, Medine ve Şam halkının kıblesidir; şüphesiz Endülüs ehlinin kıblesi de orasıdır. Kâbe'nin her ufuktan [yönelinen] bir kıble olduğu konusunda ise ihtilaf yoktur. Yüce Allah'ın { فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ } “Yüzünü Mescid yönüne çevir...” ayeti, [Kâbe'ye] yönelmeyi emretmekte ve Şam kıblesini neshetmektedir. Bu ayetin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, öğle namazının iki rekatını kıldıktan sonra indiği ve namazın içindeyken yönünü değiştirdiği söylenmiştir. Ebu'l-Ferec, Abbâd b. Nehîk'in bu namazda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraber olduğunu zikretmiştir. Bu ayetin namaz dışında indiği ve Kâbe'ye doğru kılınan ilk namazın ikindi namazı olduğu da söylenmiştir. { شَطْرَ } kelimesi zarf olarak mansubdur; fiilin üzerine vaki olması bakımından mef'ûlun bihe benzer; manası ise 'yön' (nahv) ve 'taraf' (tilkâ) demektir. İbn Ahmer şöyle demiştir:
تعدو بنا شطر نجد وهي عاقدة ... قد كارب العقد من إيفادها الحقبا
Necid tarafına doğru bizi koşturuyor, kuyruğunu düğümlemiş; / Hızlı yürüyüşünden dolayı o düğüm neredeyse semerin arka kayışına değecek.
وقال غيره: [الوافر]
Bir başkası da şöyle demiştir:
أقول لأمّ زنباع أقيمي ... صدور العيس شطر بني تميم
Ümmü Zimbâ'a diyorum ki: Yönelt / Develerin göğüslerini Benî Temîm tarafına!
وقال لقيط: [البسيط]
Lakît ise şöyle demiştir:
وقد أظلّكم من شطر ثغركم ... هول له ظلم تغشاكم قطعا
Sınır boyunuz tarafından üzerinize öyle bir dehşet gölge saldı ki / Parça parça karanlıkları sizi bürüdü.
وقال غيره [خفاف بن عمير] : [الوافر]
Bir başkası [Hufâf b. Umeyr] şöyle demiştir:
ألا من مبلغ عمرا رسولا ... وما تغني الرّسالة شطر عمرو
Amr'a bir elçilik mesajı ulaştıracak kimse yok mu? / Gerçi Amr tarafına mesajın ne faydası olur ki!
وحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا أمر للأمة ناسخ، وقال داود بن أبي هند: إن في حرف ابن مسعود: فول وجهك تلقاء المسجد الحرام، وقال محمد بن طلحة: إن فيه: فولوا وجوهكم قبله، وقرأ ابن أبي عبلة:
{ وحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا } “Nerede olursanız yüzlerinizi çevirin” buyruğu, ümmete yönelik neshedici bir emirdir. Dâvûd b. Ebî Hind şöyle demiştir: İbn Mes'ûd'un kıraatinde 'Yüzünü Mescid-i Haram tarafına (tilkâe) çevir' şeklindedir. Muhammed b. Talha ise orada 'Yüzlerinizi onun yönüne (kıbelehu) çevirin' şeklinde olduğunu söylemiştir. İbn Ebî Able ise şöyle okumuştur:
«فولوا وجوهكم تلقاءه» ، والَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ: اليهود والنصارى، وقال السدي: المراد اليهود.
«Yüzlerinizi onun tarafına (tilkâehu) çevirin». { الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Kendilerine kitap verilenler” ise Yahudiler ve Hristiyanlardır. es-Süddî: 'Murat edilenler Yahudilerdir' demiştir.
قال القاضي أبو محمد: والأول أظهر، والمعنى أن اليهود والنصارى يعلمون أن الكعبة هي قبلة إبراهيم إمام الأمم، وأن استقبالها هو الحق الواجب على الجميع اتباعا لمحمد ﷺ الذي يجدونه في كتبهم، وقرأ ابن عامر وحمزة والكسائي «عما تعملون» بتاء على المخاطبة، فإما على إرادة أهل الكتاب أو أمة محمد ﷺ، وعلى الوجهين فهو إعلام بأن الله تعالى لا يهمل العباد ولا يغفل عنها، وضمنه الوعيد، وقرأ الباقون بالياء من تحت.
Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Birincisi daha açıktır. Manası; Yahudiler ve Hristiyanlar, Kâbe'nin ümmetlerin imamı olan İbrahim'in kıblesi olduğunu ve kitaplarında yazılı buldukları Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e uyarak ona yönelmenin herkese farz kılınmış hak bir emir olduğunu bilirler [demektir]. İbn Âmir, Hamza ve el-Kisâî, muhatap 'tâ'sı ile «عما تعملون» (yaptıklarınızdan) şeklinde okumuşlardır; bu ya Ehl-i Kitap ya da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti kastedilerek böyledir. Her iki durumda da bu, Yüce Allah'ın kulları ihmal etmediğini ve onlardan gafil olmadığını bildirmektir ve tehdit anlamı içermektedir. Diğer kıraat imamları ise alttan 'yâ' ile [ya'melûn şeklinde] okumuşlardır.
وقوله تعالى: وَلَئِنْ أَتَيْتَ الآية، أعلم الله تعالى نبيه حين قالت له اليهود: راجع بيت المقدس ونؤمن بك مخادعة منهم أنهم لا يتبعون له قبلة، يعني جملتهم لأن البعض قد اتبع كعبد الله بن سلام وغيره وأنهم لا يدينون بدينه، أي فلا تصغ إليهم، والآية هنا: العلامة، وجاء جواب لَئِنْ كجواب «لو» وهي ضدها في أن «لو» تطلب المضي والوقوع و «إن» تطلب الاستقبال لأنهما جميعا يترتب قبلهما معنى القسم، فالجواب إنما هو للقسم، لا أن أحد الحرفين يقع موقع الآخر، هذا قول سيبويه.
Yüce Allah'ın { وَلَئِنْ أَتَيْتَ } “Andolsun ki sen getirsen...” ayetiyle ilgili olarak; Yahudiler hile yaparak Peygamber'e 'Beytü'l-Makdis'e geri dön, sana iman edelim' dediklerinde Yüce Allah peygamberine, onların onun kıblesine uymayacaklarını -yani Abdullah b. Selâm ve başkaları gibi uyan bazıları hariç, bütünüyle uymayacaklarını- ve onun dinine girmeyeceklerini bildirmiştir; yani onlara kulak asma [demektir]. Buradaki { آيَةٍ } delil/mucize (el-alâme) demektir. { لَئِنْ } edatının cevabı, 'lev' (لَوْ) edatının cevabı gibi gelmiştir. Oysa 'lev' geçmişi ve gerçekleşmiş olmayı isterken 'in' geleceği talep etmesi bakımından zıddıdır; çünkü her ikisinden önce de kasem (yemin) manası yer alır; dolayısıyla cevap ancak kasem içindir, yoksa iki harften birinin diğerinin yerine geçmesi sebebiyle değildir. Bu, Sîbeveyh'in görüşüdür.
وقوله تعالى جلت قدرته وَما أَنْتَ بِتابِعٍ قِبْلَتَهُمْ لفظ خبر يتضمن الأمر، أي فلا تركن إلى شيء من ذلك، وقوله تعالى: وَما بَعْضُهُمْ الآية، قال السدي وابن زيد: المعنى ليست اليهود متبعة قبلة النصارى ولا النصارى متبعة قبلة اليهود، فهذا إعلام باختلافهم وتدابرهم وضلالهم، وقال غيرهما: معنى الآية: وما من أسلم معك منهم بمتبع قبلة من لم يسلم، ولا من لم يسلم بمتبع قبلة من أسلم.
Kudreti yüce olan Allah'ın { وَما أَنْتَ بِتابِعٍ قِبْلَتَهُمْ } “Sen de onların kıblesine uyacak değilsin” buyruğu, emir anlamı içeren haber lafzıdır; yani bundan hiçbir şeye meyletme [demektir]. Yüce Allah'ın { وَما بَعْضُهُمْ } “Onların bir kısmı da...” ayeti hakkında es-Süddî ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir: Manası; Yahudiler Hristiyanların kıblesine uyacak değildir, Hristiyanlar da Yahudilerin kıblesine uyacak değildir. Bu, onların ihtilaflarını, birbirlerine sırt çevirmelerini ve sapıklıklarını bildirmektir. Bu ikisi dışındakiler ise şöyle demiştir: Ayetin manası; onlardan seninle birlikte Müslüman olanlar, Müslüman olmayanların kıblesine uyacak değildir; Müslüman olmayanlar da Müslüman olanların kıblesine uyacak değildir.
قال القاضي أبو محمد: والأول أظهر في الأبعاض، وقبلة النصارى مشرق الشمس وقبلة اليهود بيت المقدس.
Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Birincisi grupların durumuna daha uygundur. Hristiyanların kıblesi güneşin doğduğu taraf (doğu), Yahudilerin kıblesi ise Beytü'l-Makdis'tir.
وقوله تعالى: وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ الآية، خطاب للنبي ﷺ والمراد أمته، وما ورد من هذا النوع الذي يوهم من النبي ﷺ ظلما متوقعا فهو محمول على إرادة أمته لعصمة النبي ﷺ وقطعنا أن ذلك لا يكون منه فإنما المراد من يمكن أن يقع ذلك منه، وخوطب النبي ﷺ تعظيما للأمر.
Yüce Allah'ın { وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ } “Andolsun ki eğer uyarsan...” ayeti Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir hitaptır; fakat murat edilen onun ümmetidir. Bu türden olup da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den zulüm sadır olabileceği vehmini veren ayetler, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in masumiyeti ve böyle bir şeyin kendisinden asla meydana gelmeyeceğine kesin olarak inanmamız sebebiyle ümmetinin murat edildiğine hamledilir; nitekim kastedilen, kendisinden bunun meydana gelmesi muhtemel olan kimsedir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap edilmesi ise meselenin büyüklüğünü vurgulamak içindir.
والأهواء جمع هوى، ولا يجمع على أهوية، على أنهم قد قالوا: ندى وأندية. قال الشاعر: [مرة بن محكان] : [البسيط]
{ الأهواء }, 'hevâ' (heves/arzu) kelimesinin çoğuludur; 'nedâ' için 'endiye' dedikleri halde 'hevâ' kelimesi 'ehviye' olarak çoğul yapılmaz. Şair [Mürre b. Mahkân] şöyle demiştir:
في ليلة من جمادى ذات أندية ... لا يبصر الكلب في ظلمائها الطّنبا
Cemâziye ayının bol çisili/soğuk bir gecesinde ki / Köpek bile o karanlıkta çadırın ipini göremez.
وهوى النفس إنما يستعمل في الأكثر: فيما لا خير فيه، وقد يستعمل في الخير مقيدا به، كما قال عمر بن الخطاب ﵁ في أسرى بدر: فهوي رسول الله ﷺ ما قال أبو بكر، و «إذا» حرف معناه أن تقرر ما ذكر.
Nefsin hevası (hevâü'n-nefs), çoğunlukla hayır bulunmayan şeyler hakkında kullanılır; bazen de kayıtlandırılarak hayır hakkında kullanılabilir. Nitekim Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh Bedir esirleri hakkında: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bekir'in söylediğini arzu etti/uygun buldu' demiştir. { إِذاً } ise, zikredilen şeyin kesinleşmesi manasına gelen bir harftir.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٤٦ الى ١٤٩]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 146-149]
الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٤٦) الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (١٤٧) وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيها فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ أَيْنَ ما تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعاً إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٤٨) وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٤٩)
{ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٤٦) الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (١٤٧) وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيها فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ أَيْنَ ما تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعاً إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٤٨) وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٤٩) } “Kendilerine kitap verdiklerimiz onu, öz oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar. Buna rağmen onlardan bir grup, bile bile hakkı gizlerler. (146) O hak, Rabbindendir; sakın şüpheye düşenlerden olma! (147) Herkesin yöneldiği bir yönü vardır. Öyleyse hayırlarda yarışın. Nerede olursanız olun, Allah hepinizi bir araya getirecektir. Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla kadirdir. (148) Nereden yola çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Haram yönüne çevir. Şüphesiz bu, Rabbinden gelen bir haktır. Allah yaptıklarınızdan asla gafil değildir. (149)”
الَّذِينَ في موضع رفع بالابتداء، والخبر يَعْرِفُونَهُ، ويصح أن يكون في موضع خفض نعتا للظالمين ويَعْرِفُونَهُ في موضع الحال.
{ الَّذِينَ } mübteda (özne) olarak ref konumundadır; haberi ise { يَعْرِفُونَهُ } fiilidir. 'Zalimîn' kelimesine sıfat olarak cer konumunda olması ve { يَعْرِفُونَهُ } cümlesinin de hal konumunda bulunması da caizdir.
وخص الأبناء دون الأنفس وهي ألصق، لأن الإنسان يمر عليه من زمنه برهة لا يعرف فيها نفسه، ولا يمر عليه وقت لا يعرف فيه ابنه، والمراد هنا معرفة الوجه وميزه لا معرفة حقيقة النسب، ولعبد الله بن سلام ﵁ في هذا الموضع كلام معترض يأتي موضعه إن شاء الله، والضمير في يَعْرِفُونَهُ عائد على الحق في القبلة والتحول بأمر الله إلى الكعبة، قاله ابن عباس وقتادة وابن جريج والربيع، وقال قتادة أيضا
İnsanın kendi nefsi daha bitişik/yakın olduğu halde özellikle oğullar zikredilmiştir; çünkü insanın ömründen kendisini [henüz] bilip tanımadığı bir dönem geçer, fakat oğlunu tanımadığı hiçbir vakit geçmez. Burada kastedilen, nesebin hakikatini bilmek değil, yüzü tanımak ve ayırt etmektir. Abdullah b. Selâm radıyallâhu anh'ın bu hususta bir açıklaması vardır ki inşallah yeri geldiğinde zikredilecektir. { يَعْرِفُونَهُ } lafzındaki zamir, kıble konusundaki hakka ve Allah'ın emriyle Kâbe'ye dönmeye racidir; bunu İbn Abbâs, Katâde, İbn Cüreyc ve er-Rebî' söylemiştir. Katâde ayrıca
ومجاهد وغيرهما: هو عائد على محمد ﷺ، أي يعرفون صدقه ونبوته، والفريق الجماعة، وخص لأن منهم من أسلم ولم يكتم، والإشارة بالحق إلى ما تقدم من الخلاف في ضمير يَعْرِفُونَهُ، فعم الحق مبالغة في ذمهم، وهُمْ يَعْلَمُونَ ظاهر في صحة الكفر عنادا.
Mücâhid ve başkalarıyla birlikte şöyle de demiştir: Bu zamir Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e racidir; yani onun doğruluğunu ve peygamberliğini tanırlar [demektir]. { فَرِيقاً } topluluk demektir; [bütün ehl-i kitap değil de bir grup olarak] tahsis edilmesi, içlerinden Müslüman olup [hakkı] gizlemeyenler bulunduğu içindir. 'Hak' lafzıyla işaret edilen husus, { يَعْرِفُونَهُ } zamirindeki ihtilafla ilgilidir; onları yermede mübalağa olsun diye 'hak' genel tutulmuştur. { وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “onlar bildikleri halde” ifadesi, küfrün inat kaynaklı olabileceğinin sıhhati hususunda açıktır.
وقوله تعالى: الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ، الْحَقُّ رفع على إضمار الابتداء والتقدير هو الحق، ويصح أن يكون ابتداء والخبر مقدر بعده، وقرأ علي بن أبي طالب ﵁ الْحَقُّ بالنصب، على أن العامل فيه يَعْلَمُونَ، ويصح نصبه على تقدير: الزم الحق.
Yüce Allah'ın { الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ } “O hak Rabbindendir” buyruğunda { الْحَقُّ } kelimesi, gizli bir mübteda takdiriyle haber olarak merfûdur; takdiri 'o haktır' (huve'l-hakku) şeklindedir. Mübteda olup haberin sonrasında takdir edilmesi de caizdir. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh ise { الْحَقَّ } kelimesini nasb ile okumuştur; bu durumda onda amel eden fiil { يَعْلَمُونَ } fiilidir. 'Hakka sarıl' (ilzami'l-hakka) takdiriyle mansub olması da caizdir.
وقوله تعالى: فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ، الخطاب للنبي ﷺ والمراد أمته، وامترى في الشيء إذا شك فيه، ومنه المراء لأن هذا يشك في قول هذا، وأنشد الطبري- شاهدا على أن الممترين الشاكون- قول الأعشى: [المتقارب]
Yüce Allah'ın { فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } “sakın şüpheye düşenlerden olma!” buyruğundaki hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir; fakat murat edilen ümmetidir. Bir şeyde şek ve şüpheye düşüldüğünde 'imterâ' (امترى) denir. 'Mirâ' (tartışma/çekişme) kelimesi de bundandır; çünkü biri diğerinin sözünde şüpheye düşmektedir. Taberî, 'mümterîn' kelimesinin şüphe edenler anlamına geldiğine şahit olarak el-A'şâ'nın şu beytini okumuştur:
تدر على اسؤق الممترين ... ركضا إذا ما السراب ارجحن
Sağarlar bacakları üzerinde dürtücülerin, / Serap sallanıp dalgalandığı vakit koşarak.
ووهم في ذلك لأن أبا عبيدة وغيره قالوا: الممترون في البيت هم الذين يمرون الخيل بأرجلهم همزا لتجري كأنهم يحتلبون الجري منها، فليس في البيت معنى من الشك كما قال الطبري.
Fakat Taberî bu konuda vehme düşmüştür; çünkü Ebû Ubeyde ve başkaları şöyle demişlerdir: Beyitte geçen 'mümterûn', atları koşsun diye ayaklarıyla dürtenlerdir; sanki atın koşmasını ondan sağıyor gibidirler. Dolayısıyla beyitte Taberî'nin söylediği gibi şek/şüphe manası yoktur.
وقوله تعالى: لِكُلٍّ وِجْهَةٌ
Yüce Allah'ın { لِكُلٍّ وِجْهَةٌ } “Herkesin bir yönü vardır” buyruğu hakkında: