وقال قوم: المعنى لا تقنطوا من التوبة.
Bir topluluk da şöyle demiştir: Mana; tevbeden ümidinizi kesmeyin, [demektir].
وقال البراء بن عازب وعبيدة السلماني: الآية في الرجل يقول قد بالغت في المعاصي فلا فائدة في التوبة فينهمك بعد ذلك، وقال زيد بن أسلم: المعنى لا تسافروا في الجهاد بغير زاد، وقد كان فعل ذلك قوم فأداهم ذلك إلى الانقطاع في الطريق أو الكون عالة على الناس، وقوله وَأَحْسِنُوا، قيل: معناه في أعمالكم بامتثال الطاعات، وروي ذلك عن بعض الصحابة، وقيل: المعنى وأحسنوا في الإنفاق في سبيل الله وفي الصدقات، قاله زيد بن أسلم.
el-Berâ b. Âzib ve Ubeyde es-Selmânî şöyle demiştir: Ayet, "Günahlarda aşırıya gittim, artık tevbenin bir faydası olmaz" deyip bundan sonra [günahlara] dalan adam hakkındadır. Zeyd b. Eslem ise şöyle demiştir: Mana; cihada azıksız yola çıkmayın, [demektir]. Nitekim bir topluluk böyle yapmış, bu da onları yolda kalmaya veya insanlara yük olmaya sevk etmişti. { وَأَحْسِنُوا } “ve iyilik edin/güzel davranın” kavli hakkında ise: Bunun taatleri yerine getirmek suretiyle amellerinizde [güzel davranın] manasında olduğu söylenmiştir ve bu, bazı sahâbîlerden rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Mana; Allah yolunda infakta ve sadakalarda ihsanda bulunun, [demektir]; bunu Zeyd b. Eslem söylemiştir.
وقال عكرمة: المعنى وأحسنوا الظن بالله.
İkrime şöyle demiştir: Mana; Allah hakkında hüsnüzanda bulunun, [demektir].
وقوله تعالى: وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ، قال ابن زيد والشعبي وغيرهما: إتمامهما أن لا تفسخ وأن تتمهما إذا بدأت بهما.
Allah Teâlâ'nın: { وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ } “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın” kavli hakkında İbn Zeyd, eş-Şa'bî ve başkaları şöyle demiştir: Onları tamamlamak; başladığınız takdirde onları feshetmemeniz ve tamamlamanızdır.
وقال علي بن أبي طالب ﵁: إتمامهما أن تحرم بهما من دويرة أهلك، وفعله عمران بن حصين.
Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh şöyle demiştir: Onları tamamlamak; ailenden [çıktığın] evinden itibaren ikisine de ihrama girmendir. İmrân b. Husayn da böyle yapmıştır.
وقال سفيان الثوري: إتمامهما أن تخرج قاصدا لهما لا لتجارة ولا لغير ذلك، ويؤيد هذا قوله:
Süfyân es-Sevrî şöyle demiştir: Onları tamamlamak; ticaret veya başka bir şey için değil, sadece ikisini kastederek yola çıkmandır. O'nun şu buyruğu da bunu destekler:
لِلَّهِ.
{ لِلَّهِ } “Allah için.”
وقال قتادة والقاسم بن محمد: إتمامهما أن تحرم بالعمرة وتقضيها في غير أشهر الحج، وأن تتم الحج دون نقص ولا جبر بدم، وهذا مبني على أن الدم في الحج والعمرة جبر نقص، وهو قول مالك وجماعة من العلماء. وأبو حنيفة وأصحابه يرون أن كثرة الدم كمال وزيادة، وكلما كثر عندهم لزوم الدم فهو أفضل، واحتجوا بأنه قيل للنبي ﷺ: ما أفضل الحج؟ فقال: العج والثج، ومالك ومن قال بقوله يراه ثج التطوع.
Katâde ve el-Kâsım b. Muhammed şöyle demiştir: Onları tamamlamak; umreye ihrama girip onu hac ayları dışındaki bir zamanda yerine getirmendir; haccı da eksiksiz ve kurbanla telafi edilmeksizin (dem gerekmeksizin) tamamlamandır. Bu, hac ve umredeki kurbanın (demin) bir noksanlığı telafi olduğu esasına dayanır ki bu, Mâlik ve bir grup âlimin görüşüdür. Ebû Hanîfe ve ashabı ise kurbanın çokluğunu bir kemal ve fazlalık olarak görürler; onlara göre kurban kesmenin gerekliliği ne kadar çoksa o kadar faziletlidir. Onlar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Haccın hangisi daha faziletlidir?" diye sorulup onun da: "Telbiye sesini yükseltmek (el-acc) ve kurban kanı akıtmaktır (es-secc)" buyurmasını delil getirmişlerdir. Mâlik ve onun görüşünde olanlar ise bunu nafile olarak kan akıtmak şeklinde değerlendirirler.
وقالت فرقة: إتمامهما أن تفرد كل واحدة من حجة وعمرة ولا تقرن، وهذا على أن الإفراد أفضل.
Bir fırka şöyle demiştir: Onları tamamlamak; hac ve umreden her birini ayrı ayrı yapman (ifrad haccı yapman) ve onları birleştirmemendir (kıran yapmamandır). Bu da ifradın daha faziletli olduğu görüşüne dayanır.
وقالت فرقة: القرآن أفضل، وذلك هو الإتمام عندهم.
Bir fırka da şöyle demiştir: Kıran haccı daha faziletlidir ve onlara göre tamamlama işte budur.
وقال ابن عباس وعلقمة وإبراهيم وغيرهم: إتمامهما أن تقضي مناسكهما كاملة بما كان فيها من دماء.
İbn Abbâs, Alkame, İbrâhîm ve başkaları şöyle demiştir: Onları tamamlamak; gerektirdiği kurbanlarla birlikte onların menasikini eksiksiz olarak yerine getirmendir.
وفروض الحج: النية، والإحرام، والطواف المتصل بالسعي، والسعي بين الصفا والمروة عندنا خلافا لأبي حنيفة، والوقوف بعرفة، والجمرة على قول ابن الماجشون، وأما أعمال العمرة فنية وإحرام، وطواف، وسعي.
Haccın farzları; niyet, ihram, sa'y ile bitişik tavaf, Ebû Hanîfe'nin hilafına bize göre Safâ ile Merve arasında sa'y, Arafat'ta vakfe ve İbnü'l-Mâcişûn'un kavline göre [Akabe] cemresidir. Umrenin amellerine gelince; [onlar da] niyet, ihram, tavaf ve sa'ydir.
واختلف في فرض العمرة فقال مالك ﵀: هي سنة واجبة لا ينبغي أن تترك كالوتر، وهي عندنا مرة واحدة في العام، وهذا قول جمهور أصحابه، وحكى ابن المنذر في الإشراف عن أصحاب الرأي أنها عندهم غير واجبة، وحكى بعض القرويين والبغداديين عن أبي حنيفة أنه يوجبها كالحج، وبأنها سنة.
Umrenin farziyeti hususunda ihtilaf edilmiştir: Mâlik rahmetullâhi aleyh: "O, vitir gibi terk edilmemesi gereken vacip bir sünnettir ve bize göre yılda bir defadır" demiştir; bu, ashabının cumhurunun kavlidir. İbnü'l-Münzir el-İşrâf'ta re'y ehlinden, umrenin onlara göre vacip olmadığını nakletmiştir. Bazı Kayrevanlılar ve Bağdatlılar ise Ebû Hanîfe'den, onun tıpkı hac gibi umreyi de farz/vacip kıldığını ve onun bir sünnet olduğunu nakletmişlerdir.
قال ابن مسعود وجمهور من العلماء، وأسند الطبري النص على ذلك عن رسول الله ﷺ، وروي عن علي بن أبي طالب وابن عباس وابن عمر والشافعي وأحمد وإسحاق والشعبي وجماعة تابعين: أنها واجبة كالفرض، وقاله ابن الجهم من المالكيين.
İbn Mes'ûd ve âlimlerin cumhuru -ki et-Taberî bu husustaki nassı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e isnad etmiştir- ve Ali b. Ebî Tâlib, İbn Abbâs, İbn Ömer, eş-Şâfiî, Ahmed, İshâk, eş-Şa'bî ve tâbiînden bir topluluktan rivayet edildiğine göre; onun farz gibi vacip olduğunu söylemişlerdir. Mâlikîlerden İbnü'l-Cahm da bunu söylemiştir.
وقال مسروق: «الحج والعمرة فرض، نزلت العمرة من الحج منزلة الزكاة من الصلاة» ، وقرأ الشعبي وأبو حيوة «والعمرة لله» برفع العمرة على القطع والابتداء، وقرأ ابن أبي إسحاق «الحج» بكسر الحاء، وفي مصحف ابن مسعود «وأتموا الحج والعمرة إلى البيت لله» ، وروي عنه: «وأقيموا الحج والعمرة إلى البيت» ، وروي غير هذا مما هو كالتفسير.
Mesrûk şöyle demiştir: «Hac ve umre farzdır; umrenin hacdaki yeri, zekâtın namazdaki yeri gibidir.» eş-Şa'bî ve Ebû Hayve, kat' ve ibtidâ üzere umre lafzının ref'iyle «والعمرة لله» şeklinde okumuşlardır. İbn Ebî İshâk ise hâ harfinin kesresiyle { الحِجَّ } şeklinde okumuştur. İbn Mes'ûd'un mushafında «وأتموا الحج والعمرة إلى البيت لله» şeklindedir; ondan «وأقيموا الحج والعمرة إلى البيت» şeklinde de rivayet edilmiştir. Tefsir mahiyetinde bundan başkası da rivayet edilmiştir.
وقوله تعالى: فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ، قال علقمة وعروة بن الزبير وغيرهما: الآية فيمن أحصر بالمرض لا بالعدو.
Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ } “Eğer engellenirseniz, kolayınıza gelen bir kurban [kesin]” kavli hakkında Alkame, Urve b. ez-Zübeyr ve başkaları şöyle demiştir: Ayet, düşman sebebiyle değil, hastalık sebebiyle engellenen kimse hakkındadır.
وقال ابن عباس وغيره بعكس ذلك، والمشهور من اللغة أحصر بالمرض وحصر بالعدو، وفي المجمل لابن فارس حصر بالمرض وأحصر بالعدو.
İbn Abbâs ve başkaları ise bunun aksini söylemiştir. Dilde meşhur olan; hastalık sebebiyle olunca "uhsira" (أُحْصِرَ), düşman sebebiyle olunca "husira" (حُصِرَ) denmesidir. İbn Fâris'in el-Mücmel adlı eserinde ise hastalık sebebiyle "husira", düşman sebebiyle "uhsira" denildiği kaydedilmiştir.
وقال الفراء: «هما بمعنى واحد في المرض والعدو» .
el-Ferrâ şöyle demiştir: «Bu ikisi hem hastalık hem de düşman [sebebiyle engellenme] hususunda aynı anlamdadır.»
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: والصحيح أن حصر إنما هي فيما أحاط وجاور فقد يحصر العدو والماء ونحوه ولا يحصر المرض، وأحصر معناه جعل الشيء ذا حصر كأقبر وأحمى وغير ذلك، فالمرض والماء والعدو وغير ذلك قد يكون محصرا لا حاصرا، ألا ترى أن العدو كان محصرا في عام الحديبية، وفي ذلك نزلت هذه الآية عند جمهور أهل التأويل، وأجمع جمهور الناس على أن المحصر بالعدو يحل حيث أحصر، وينحر هديه إن كان ثم هدي ويحلق رأسه.
el-Kâdî Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle dedi: Doğru olan şudur ki, "hasara" (حَصَرَ) ancak kuşatan ve bitişik olan şeyler için kullanılır; nitekim düşman, su ve benzeri şeyler kuşatıp engeller (hasara), hastalık ise kuşatmaz. "Ahsara"nın (أَحْصَرَ) manası ise tıpkı "akbera" (أَقْبَرَ) ve "ahmâ" (أَحْمَى) gibi bir şeyi engelleme sahibi kılmaktır. Dolayısıyla hastalık, su, düşman ve diğer şeyler bizzat engelleyen (hâsır) değil, engellemeye sebep olan (muhsır) olabilir. Görmez misin ki Hudeybiye senesinde düşman engellemeye sebep olmuştu (muhsır idi); tevil ehlinin cumhuruna göre bu ayet de o hususta inmiştir. İnsanların cumhuru, düşman sebebiyle engellenen (muhsar) kimsenin engellendiği yerde ihramdan çıkacağı, şayet yanında kurbanlık varsa kurbanını keseceği ve başını tıraş edeceği hususunda icma etmiştir.
وقال قتادة وإبراهيم: يبعث بهديه إن أمكنه فإذا بلغ محله صار حلالا ولا قضاء عليه عند الجميع إلا أن يكون صرورة فعليه حجة الإسلام.
Katâde ve İbrâhîm şöyle demiştir: Şayet imkân bulursa kurbanını gönderir, kurban mahalline (Harem'e) ulaştığında ihramdan çıkmış olur; herkesin ittifakıyla üzerine kaza gerekmez, ancak daha önce hiç hac yapmamış biri (sarûre) ise ona İslam'ın farz haccı gerekir.
وقال ابن الماجشون: «ليست عليه حجة الإسلام وقد قضاها حين أحصر» .
İbnü'l-Mâcişûn şöyle demiştir: «Üzerine İslam'ın farz haccı gerekmez; engellendiğinde onu yerine getirmiş (kaza etmiş) sayılır.»
قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف لا وجه له.
el-Kâdî Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu zayıf bir [görüştür], bir tutar tarafı yoktur.
وقال أشهب: «يهدي المحصر بعدو هديا من أجل الحصر» .
Eşheb şöyle demiştir: «Düşman sebebiyle engellenen kimse, engellenme sebebiyle bir kurban keser.»
وقال ابن القاسم: «لا يهدي شيئا إلا إن كان معه هدي فأراد نحره» ، ذكره ابن أبي زيد.
İbnü'l-Kâsım ise şöyle demiştir: «Yanında bir kurban olup da onu kesmek istemesi müstesna, hiçbir kurban kesmez.» Bunu İbn Ebî Zeyd zikretmiştir.
وقال عطاء وغيره: المحصر بالمرض كالمحصر بالعدو.
Atâ ve başkaları şöyle demiştir: Hastalık sebebiyle engellenen kimse, düşman sebebiyle engellenen kimse gibidir.
وقال مالك ﵀ وجمهور من العلماء: المحصر بالمرض لا يحله إلا البيت، ويقيم حتى يفيق، وإن أقام سنين، فإذا وصل البيت بعد فوت الحج قطع التلبية في أوائل الحرم وحل بعمرة، ثم تكون عليه حجة قضاء وفيها يكون الهدي، وقيل: إن الهدي يجب في وقت الحصر أولا، ولم ير ابن عباس من أحصره المرض داخلا في هذه الآية، وقال: إن المريض إن لم يكن معه هدي حل حيث حبس، وإن كان معه هدي لم يحل حتى يبلغ الهدي محله ثم لا قضاء عليه، قال: وإنما قال الله: فَإِذا أَمِنْتُمْ والأمن إنما هو من العدو فليس المريض في الآية.
Mâlik rahmetullâhi aleyh ve âlimlerin cumhuru şöyle demiştir: Hastalık sebebiyle engellenen kimseyi ancak Beytullah [tavafı] ihramdan çıkarır; yıllarca kalsa bile iyileşene kadar bekler. Haccı kaçırdıktan sonra Beyt'e ulaştığında Harem sınırının başında telbiyeyi keser ve umre yaparak ihramdan çıkar; sonra üzerine kaza haccı gerekir ve kurban da bu [kaza haccı] esnasında olur. Kurbanın ilk engellenme vaktinde vacip olduğu da söylenmiştir. İbn Abbâs ise hastalık sebebiyle engellenen kimseyi bu ayetin kapsamına girenlerden görmemiş ve şöyle demiştir: Şayet hastanın yanında kurbanlık yoksa alıkonulduğu yerde ihramdan çıkar; şayet yanında kurbanlık varsa kurban mahalline ulaşıncaya kadar ihramdan çıkmaz, sonra da üzerine kaza gerekmez. [İbn Abbâs] dedi ki: Allah ancak: { فَإِذا أَمِنْتُمْ } “Güvene kavuştuğunuzda” buyurmuştur; güven ise ancak düşmana karşı olur, dolayısıyla hasta bu ayette yer almamaktadır.
و «ما» في موضع رفع، أي فالواجب أو فعليكم ما استيسر، ويحتمل أن تكون في موضع نصب أي فانحروا أو فاهدوا، وفَمَا اسْتَيْسَرَ عند جمهور أهل العلم: شاة.
[Ayeteki] «مَا» (mâ), ref konumundadır; yani "kolayınıza gelen şey vaciptir" yahut "kolayınıza geleni yerine getirmeniz gerekir" takdirindedir. "O halde kesin" yahut "kurban gönderin" manasında nasb konumunda olması da muhtemeldir. İlim ehlinin cumhuruna göre { فَمَا اسْتَيْسَرَ } “kolayınıza gelen” koyundur.
وقال ابن عمر وعروة بن الزبير «ما استيسر» جمل دون جمل وبقرة دون بقرة.
İbn Ömer ve Urve b. ez-Zübeyr şöyle demiştir: «Kolayına gelen», daha düşük nitelikli bir deve veya daha düşük nitelikli bir sığırdır.
وقال الحسن: أعلى الهدي بدنة وأوسطه بقرة وأخسّه شاة، والْهَدْيِ جمع هدية كجدية السرج وهي البراد جمعها جدى، ويحتمل أن يكون الْهَدْيِ مصدرا سمي به كالرهن ونحوه فيقع للإفراد وللجمع.
el-Hasan şöyle demiştir: Kurbanın en üstünü deve (bedene), ortancası sığır (bakara), en düşüğü ise koyundur. { الْهَدْيِ } (el-hedy), tıpkı eyer örtüsü olan ve çoğulu "cüdâ" gelen "cidyetü's-serc" gibi "hediyye" kelimesinin çoğuludur. { الْهَدْيِ } kelimesinin tıpkı "rehn" ve benzeri gibi isimleştirilmiş bir masdar olması da muhtemeldir; böylece hem tekil hem de çoğul için kullanılır.
وقال أبو عمرو بن العلاء: «لا أعرف لهذه اللفظة نظيرا» .
Ebû Amr b. el-Alâ şöyle demiştir: «Bu lafzın bir benzerini bilmiyorum.»
وقوله تعالى: وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ الآية، الخطاب لجميع الأمة محصر ومخلى، ومن العلماء من يراها للمحصرين خاصة، ومحل الهدي حيث يحل نحره، وذلك لمن لم يحصر بمنى ولمن أحصر بعدو حيث أحصر إذا لم يمكن إرساله، وأما المريض فإن كان له هدي فيرسله إلى محله.
Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَحْلِقُوا رُؤُسَكُمْ } “Başlarınızı tıraş etmeyin” ayetindeki hitap, engellenen (muhsar) ve engellenmeyen (muhallâ) bütün ümmetedir. Âlimlerden bazıları ise bunun sadece engellenenlere yönelik olduğu görüşündedir. Kurbanın kesilme mahalli (mahilli), onun kesilmesinin helal olduğu yerdir; bu da engellenmeyen kimse için Mina'dır; düşman sebebiyle engellenen kimse için ise şayet [kurbanı] göndermek mümkün değilse engellendiği yerdir. Hastaya gelince, şayet kurbanlığı varsa onu mahalline (Harem'e) gönderir.
والترتيب أن يرمي الحاج الجمرة ثم ينحر ثم يحلق ثم يطوف طواف الإفاضة، فإن نحر رجل قبل الرمي أو حلق قبل النحر فلا حرج حسب الحديث ولا دم.
Tertip (sıralama); hacının [önce] cemreyi taşlaması, sonra kurban kesmesi, sonra tıraş olması, sonra da ifâda tavafını yapması şeklindedir. Şayet bir kimse taşlamadan önce kurban keser veya kurban kesmeden önce tıraş olursa, hadise göre bir sakınca (harac) yoktur ve kurban (dem) gerekmez.
وقال قوم: لا حرج في الحج ولكن يهرق دما.
Bir topluluk ise şöyle demiştir: Haccında bir günah/sakınca yoktur fakat kan akıtır (kurban keser).
وقال عبد الملك بن الماجشون من أصحابنا: «إذا حلق قبل أن ينحر فليهد، وإن حلق رجل قبل أن يرمي فعليه دم قولا واحدا في المذهب» .
Ashabımızdan Abdülmelik b. el-Mâcişûn şöyle demiştir: «Kurban kesmeden önce tıraş olursa kurban kessin. Şayet bir adam taşlamadan önce tıraş olursa mezhepte ittifakla (tek bir kavil olarak) üzerine dem (kurban) gerekir.»
قال ابن المواز عن مالك: ويمر الموسى على رأسه بعد الرمي، ولا دم في ذلك عند أبي حنيفة وجماعة معه.
İbnü'l-Muvâz, Mâlik'ten şöyle rivayet etmiştir: Taşlamadan sonra usturayı başının üzerinden geçirir. Ebû Hanîfe ve onunla beraber bir gruba göre bunda dem (kurban) gerekmez.
وقرأ الزهري والأعرج وأبو حيوة «الهديّ» بكسر الدال وشد الياء في الموضعين واحدته هدية، ورويت هذه القراءة عن عاصم.
ez-Zührî, el-A'rec ve Ebû Hayve, dâl harfinin kesresi ve yâ harfinin şeddesiyle her iki yerde de tekili "hediyye" olan «الهَدِيّ» şeklinde okumuşlardır; bu kıraat Âsım'dan da rivayet edilmiştir.
وقوله تعالى: فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً الآية، المعنى فحلق لإزالة الأذى فَفِدْيَةٌ، وهذا هو فحوى الخطاب عند أكثر الأصوليين، ونزلت هذه الآية في كعب بن عجرة حين رآه رسول الله ﷺ ورأسه يتناثر قملا، فأمره بالحلاق ونزلت الرخصة، و «فدية» رفع على خبر الابتداء، والصيام عند مالك وعطاء ومجاهد وإبراهيم وغيرهم وجميع أصحاب مالك: ثلاثة أيام، والصدقة: ستة مساكين، لكل مسكين نصف صاع، وذلك مدّان بمدّ النبي ﷺ، والنسك: شاة بإجماع، ومن ذبح أفضل منها فهو أفضل.
Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً } “İçinizden kim hasta olursa...” ayetinin manası; eziyeti gidermek için tıraş olursa { فَفِدْيَةٌ } “bir fidye gerekir” [şeklindedir]. Usûlcülerin çoğuna göre fahve'l-hitâb (kavramın gereği) budur. Bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in başından bitler dökülürken gördüğü Kâ'b b. Ucre hakkında inmiştir; ona tıraş olmasını emretmiş ve ruhsat inmiştir. «فِدْيَةٌ» (fidyetün) lafzı mübtedanın haberi olarak merfûdur. Mâlik, Atâ, Mücâhid, İbrâhîm ve başkaları ile Mâlik'in bütün ashabına göre oruç üç gündür; sadaka altı yoksula, her bir yoksula Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in müddüyle iki müd demek olan yarım sâ'dır; kurban (nüsük) ise icma ile bir koyundur. Kim bundan daha üstününü keserse bu daha faziletlidir.
وقال الحسن بن أبي الحسن وعكرمة: الصيام عشرة أيام، والإطعام عشرة مساكين.
el-Hasan b. Ebi'l-Hasan ve İkrime şöyle demiştir: Oruç on gün, doyurmak (it'âm) ise on yoksuldur.
وقرأ الزهري «أو نسك» بسكون السين.
ez-Zührî, sîn harfinin sükûnuyla «أَوْ نُسْكٍ» şeklinde okumuştur.
وقال سعيد بن جبير ومجاهد: النسك شاة، فإن لم يجدها فقيمتها يشترى بها طعام فيطعم منه مدّان لكل مسكين، فإن لم يجد القيمة عرفها وعرف ما يشترى بها من الطعام وصام عن كل مدين يوما.
Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid şöyle demiştir: Kurban (nüsük) bir koyundur; şayet onu bulamazsa onun kıymetiyle yiyecek satın alınır ve bundan her yoksula iki müd yedirilir; şayet kıymeti bulamazsa kıymetini takdir eder, onunla satın alınacak yiyeceği belirler ve her iki müd karşılığında bir gün oruç tutar.
قال علي بن أبي طالب ﵁: ذلك كله حيث شاء، وفاله إبراهيم وهو مذهب مالك وأصحابه إلا ابن الجهم، فإنه قال: لا يكون النسك إلا بمكة.
Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh: "Bunların hepsi dilediği yerdedir" demiştir. İbrâhîm de bunu söylemiştir; bu, Mâlik ve ashabının mezhebidir, ancak İbnü'l-Cahm müstesnadır; zira o: "Kurban ancak Mekke'de olur" demiştir.
وقال عطاء في بعض ما روي عنه وأصحاب الرأي: النسك بمكة، والصيام والإطعام حيث شاء.
Kendisinden nakledilen rivayetlerin bazısında Atâ ve re'y ehli şöyle demiştir: Kurban Mekke'dedir, oruç ve yedirme ise dilediği yerdedir.
وقال الحسن بن أبي الحسن وطاوس وعطاء أيضا ومجاهد والشافعي: النسك والإطعام بمكة، والصيام حيث شاء، والمفتدي مخير في أي هذه الثلاثة شاء، وكذلك قال مالك وغيره في كل ما في القرآن أو فإنه على التخيير.
el-Hasan b. Ebi'l-Hasan, Tâvûs, yine Atâ, Mücâhid ve eş-Şâfiî şöyle demiştir: Kurban ve yedirme Mekke'dedir, oruç ise dilediği yerdedir. Fidye veren kimse bu üçünden dilediğini seçmekte muhayyerdir. Mâlik ve başkaları da Kur'an'da geçen her "veya" (أَوْ) lafzının muhayyerlik bildirdiğini söylemişlerdir.
وقوله تعالى: فَإِذا أَمِنْتُمْ، قال علقمة وعروة: المعنى إذا برأتم من مرضكم. وقال ابن عباس وقتادة وغيرهما: إذا أمنتم من خوفكم من العدو المحصر، وهذا أشبه باللفظ إلا أن يتخيل الخوف من المرض فيكون الأمن منه.
Allah Teâlâ'nın: { فَإِذا أَمِنْتُمْ } “Güvene kavuştuğunuzda” kavli hakkında Alkame ve Urve: Mana; hastalığınızdan iyileştiğinizde, [demektir] demişlerdir. İbn Abbâs, Katâde ve başkaları ise: Engelleyen düşmandan duyduğunuz korkudan emin olduğunuzda, [demektir] demişlerdir; hastalıktan korku duyulup bundan güvene kavuşulması tahayyül edilmedikçe, lafza daha uygun olan da budur.
وقوله تعالى: فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ الآية، قال عبد الله بن الزبير وعلقمة وإبراهيم: الآية في المحصرين دون المخلى سبيلهم، وصورة المتمتع عند ابن الزبير أن يحصر الرجل حتى يفوته الحج ثم يصل إلى البيت فيحل بعمرة ويقضي الحج من قابل، فهذا قد تمتع بما بين العمرة إلى حج القضاء، وصورة المتمتع المحصر عند غيره أن يحصر فيحل دون عمرة ويؤخرها حتى يأتي من قابل فيعتمر في أشهر الحج ويحج من عامه.
Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ } “Kim hacca kadar umre ile faydalanırsa...” ayeti hakkında Abdullah b. ez-Zübeyr, Alkame ve İbrâhîm şöyle demiştir: Ayet, yolları açık olanlar hakkında değil, engellenenler (muhsarlar) hakkındadır. İbnü'z-Zübeyr'e göre temettü yapanın şekli; adamın haccı kaçırıncaya kadar engellenmesi, sonra Beyt'e ulaşıp umre yaparak ihramdan çıkması ve ertesi yıl haccı kaza etmesidir. İşte bu kimse, umre ile kaza haccı arasındaki [sürede ihram yasaklarından çıkarak] faydalanmıştır. Başkasına göre engellenen mütametti'in şekli ise; engellenip umre yapmaksızın ihramdan çıkması, onu ertesi yıla kadar ertelemesi, ertesi yıl gelip hac aylarında umre yapması ve aynı sene hacca gitmesidir.
وقال ابن عباس وجماعة من العلماء: الآية في المحصرين وغيرهم ممن خلي سبيله، وصورة المتمتع أن تجتمع فيه ستة شروط: أن يكون معتمرا في أشهر الحج، وهو من غير حاضري المسجد الحرام، ويحل وينشىء الحج من عامه ذلك دون رجوع إلى وطنه أو ما ساواه بعدا. هذا قول مالك وأصحابه، واختلف لم سمي متمتعا، فقال ابن القاسم: لأنه تمتع بكل ما لا يجوز للمحرم فعله من وقت حله في العمرة إلى وقت إنشائه الحج، وقال غيره: سمي متمتعا لأنه تمتع بإسقاط أحد السفرين، وذلك أن
İbn Abbâs ve bir grup âlim ise şöyle demiştir: Ayet, hem engellenenler hem de yolu açık olan başkaları hakkındadır. Temettü yapanın şekli, kendisinde altı şartın bir araya gelmesidir: Hac aylarında umre yapması, Mescid-i Haram civarında ikamet edenlerden (hâzırî'l-Mescidi'l-Harâm) olmaması, [umreden sonra] ihramdan çıkması ve vatanına veya oraya denk uzaklıktaki bir yere dönmeksizin aynı yıl içinde hacca başlamasıdır. Bu, Mâlik ve ashabının kavlidir. Neden "mütemetti" (faydalanan) olarak isimlendirildiği hususunda ise ihtilaf edilmiştir: İbnü'l-Kâsım: "Çünkü o, umreden çıktığı vakitten hacca başladığı vakte kadar ihramlıya helal olmayan her şeyden faydalanmıştır" demiştir. Başkası ise şöyle demiştir: "İki yolculuktan birini düşürmekle faydalandığı için mütemetti diye isimlendirilmiştir; zira
حق العمرة أن تقصد بسفرة وحق الحج كذلك، فلما تمتع بإسقاط أحدهما ألزمه الله هديا كالقارن الذي يجمع الحج والعمرة في سفر واحد.
umrenin hakkı ayrı bir yolculukla kastedilmesidir, haccın hakkı da böyledir. O ikisinden birini düşürmekle faydalanınca Allah ona, hac ve umreyi tek bir yolculukta birleştiren kıran haccı yapan kimse gibi kurban (hedy) vacip kılmıştır."
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: هذه شدة على القادم مكة من سائر الأقطار لما أسقط سفرا، والمكي لا يقتضي حاله سفرا في عمرة ولا حج لأنه في بقعة الحج فلم يلزم شيئا لأنه لم يسقط شيئا، ومن قال إن اسم التمتع وحكمه إنما هو من جهة التمتع بالنساء والطيب وغير ذلك فيرد عليه أنه يستغرق قوله: فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ المكي وغيره على السواء في القياس، فكيف يشتد مع ذلك على الغريب الذي هو أعذر ويلزم هديا، ولا يفعل ذلك بالمكي، فيترجح بهذا النظر أن التمتع إنما هو من أجل إسقاط أحد السفرين، إلا أن أبا عبيد قال في كتاب الناسخ والمنسوخ له: إن العمرة في أشهر الحج ممنوعة للمكي لا تجوز له، ورخص الله تعالى للقادم لطول بقائه محرما وقرن الرخصة بالهدي.
el-Kâdî Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle dedi: Bir yolculuğu düşürdüğü için bu, diğer beldelerden Mekke'ye gelen kimse için bir ağırlaştırmadır; Mekkeliye gelince, onun durumu zaten ne umrede ne de hacda bir yolculuk gerektirmez, çünkü o haccın yapıldığı mekândadır; dolayısıyla herhangi bir şeyi düşürmediği için ona bir şey gerekmemiştir. Temettü isminin ve hükmünün kadınlardan, kokudan ve benzeri şeylerden yararlanmaktan ibaret olduğunu söyleyen kimseye karşı ise şu itiraz yöneltilir: Kıyasa göre O'nun: { فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ } “Kim hacca kadar umre ile faydalanırsa” buyruğu Mekkeli ile başkasını eşit olarak kapsar; o halde durum böyleyken nasıl olur da daha mazeretli olan yabancı kimseye zorluk yüklenip kurban vacip kılınır da Mekkeliye bu yapılmaz? Dolayısıyla bu bakış açısıyla temettüün ancak iki yolculuktan birini düşürmekten dolayı olduğu görüşü tercih edilir. Şu var ki Ebû Ubeyd, en-Nâsih ve'l-Mensûh adlı kitabında şöyle demiştir: "Hac aylarında umre Mekkeliye yasaktır, onun için caiz değildir; Allah Teâlâ ihramda kalış süresi uzadığı için dışarıdan gelene ruhsat vermiş ve ruhsatı kurbana bağlamıştır."
قال القاضي أبو محمد: فهذه شدة على أهل مكة، وبهذا النظر يحسن أن يكون التمتع من جهة استباحة ما لا يجوز للمحرم، لكنه قول شاذ لا يعول عليه، وجل الأمة على جواز العمرة في أشهر الحج للمكي ولا دم عليه، وذكر أبو عبيد القولين عن ابن عمر واستند إليه في الذي وافقه، وقد حكاه الطبري عن ابن عباس وقال: إنه قال يا أهل مكة لا متعة لكم، إن الله قد أحلها لأهل الآفاق وحرمها عليكم، إنما يقطع أحدكم واديا ثم يحرم بعمرة.
el-Kâdî Ebû Muhammed şöyle dedi: İşte bu Mekke ehline bir ağırlaştırmadır; bu bakış açısına göre temettüün ihramlıya caiz olmayan şeylerin helal kılınması yönünden olması uygun düşer; fakat bu, itimat edilmeyen şâz bir kavildir. Ümmetin ekseriyeti, hac aylarında umrenin Mekkeli için caiz olduğu ve üzerine kurban (dem) gerekmediği görüşündedir. Ebû Ubeyd iki kavli de İbn Ömer'den zikretmiş ve kendi benimsediği görüşte ona dayanmıştır. et-Taberî de bunu İbn Abbâs'tan nakletmiş ve onun şöyle dediğini zikretmiştir: «Ey Mekkeliler! Sizin için temettü yoktur; Allah onu taşralılara helal, size ise haram kılmıştır. Sizden biri ancak bir vadi geçer ve sonra umre için ihrama girer.»
قال القاضي أبو محمد: فمعنى هذا أنهم متى أحرموا داموا إلى الحج، وقال السدي: المتمتع هو الذي يفسخ الحج في العمرة، وذلك لا يجوز عند مالك، وفي صحيح مسلم حديث سراقة بن مالك قال:
el-Kâdî Ebû Muhammed şöyle dedi: Bunun manası; ne zaman ihrama girerlerse hacca kadar ihram üzere devam ederler, [demektir]. es-Süddî: "Mütemetti, haccı umreye fesheden (çeviren) kimsedir" demiştir; bu ise Mâlik'e göre caiz değildir. Sahîh-i Müslim'de Sürâka b. Mâlik'in şöyle dediği hadis yer almaktadır:
قلت يا رسول الله: فسخ الحج في العمرة ألنا خاصة أم للأبد؟ فقال: «بل لأبد أبد، بل لأبد أبد» .
«Ey Allah'ın Resulü! Haccı umreye çevirmek (fesh) bize mi mahsustur, yoksa ebediyen geçerli midir?» dedim. O da: «Aksine, ebediyen geçerlidir; aksine, ebediyen geçerlidir» buyurdu.
قال القاضي أبو محمد: وإنما شرط في التمتع أن يحل في أشهر الحج لأنها مدة يملكها الحج فمن كان فيها محرما فحقه أن يصل الإحرام إلى الحج، وفي كتاب مسلم إيعاب الأحاديث في هذا المعنى، ومذهب عمر وقول أبي ذر إن متعة النساء ومتعة الحج خاصتان لأصحاب النبي ﷺ، وقال طاوس: «من اعتمر في غير أشهر الحج ثم أقام حتى حج من عامه فهو متمتع» .
el-Kâdî Ebû Muhammed şöyle dedi: Temettüde hac aylarında ihramdan çıkmanın şart koşulması, bu ayların haccın hâkimiyetinde bir süre olmasındandır. Dolayısıyla bu aylarda ihrama giren kimsenin hakkı, ihramı hacca bağlamaktır. Müslim'in kitabında bu manadaki hadisler eksiksiz bir şekilde toplanmıştır. Ömer'in mezhebi ile Ebû Zer'in kavline göre kadınlardan faydalanma (muta nikâhı) ve hac temettüü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına mahsustur. Tâvûs ise: «Hac ayları dışındaki bir vakitte umre yapıp da ardından o yıl haccedinceye kadar ikamet eden kimse mتمettidir» demiştir.
وقال الحسن بن أبي الحسن البصري «من اعتمر بعد يوم النحر في بقية العام فهو متمتع» ، وهذان قولان شاذان لم يوافقهما أحد من العلماء، وتقدم القول فيما استيسر من الهدي.
el-Hasen b. Ebi'l-Hasen el-Basrî de: «Kurban bayramı gününden sonra senenin geri kalanında umre yapan kimse mütemettidir» demiştir. Bu ikisi, âlimlerden hiçbirinin kendilerine katılmadığı şâz kavillerdir. Kolaya gelen kurban (hedy) ile ilgili açıklama daha önce geçmişti.
قوله: لَمْ يَجِدْ إما بعدم المال وإما بعدم الحيوان، وفِي الْحَجِّ قال عكرمة وعطاء: له أن يصومها في أشهر الحج وإن كان لم يحرم بالحج.
{ لَمْ يَجِدْ } «[Kurban] bulamayan» ifadesi ya malın yokluğuyla ya da kurbanlık hayvanın bulunmayışıyla olur. { فِي الْحَجِّ } «hacda» [kısmına gelince]; İkrime ve Atâ: «Hacca henüz ihrama girmemiş olsa bile o [üç günü] hac aylarında oruç tutabilir» demişlerdir.
وقال ابن عباس ومالك بن أنس: له أن يصومها منذ يحرم بالحج.
İbn Abbâs ve Mâlik b. Enes ise: «Hac için ihrama girdiği andan itibaren o orucu tutabilir» demişlerdir.
وقال عطاء أيضا ومجاهد: لا يصومها إلا في عشر ذي الحجة.
Atâ ve Mücâhid ayrıca şöyle demişlerdir: «O orucu ancak Zilhicce'nin ilk on gününde tutar.»
وقال ابن عمر والحسن والحكم: يصوم يوما قبل يوم التروية ويوم التروية ويوم عرفة، وكلهم يقول:
İbn Ömer, el-Hasen ve el-Hakem ise şöyle demişlerdir: «Terviye gününden bir gün önce, Terviye günü ve Arefe günü oruç tutar.» Hepsi de şöyle demektedir:
لا يجوز تأخيرها عن عشر ذي الحجة لأن بانقضائه ينقضي الحج.
«Bu orucun Zilhicce'nin ilk on gününden sonraya ertelenmesi caiz değildir, çünkü o günlerin sona ermesiyle hac da sona erer.»
وقال علي بن أبي طالب ﵁ وابن عمر ومالك بن أنس وجماعة من أهل العلم: من فاته صيامها قبل يوم النحر فله صيامها في أيام التشريق، لأنها من أيام الحج.
Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh, İbn Ömer, Mâlik b. Enes ve ilim ehlinden bir topluluk ise şöyle demiştir: «Kurban bayramı gününden önce bu orucu tutmayı kaçıran kimse, o orucu teşrik günlerinde tutar; çünkü o günler de hac günlerindendir.»
وقال قوم: له ابتداء تأخيرها إلى أيام التشريق لأنه لا يجب عليه الصيام إلا بأن لا يجد يوم النحر.
Bir topluluk da şöyle demiştir: «En baştan itibaren bu orucu teşrik günlerine erteleme hakkı vardır; zira kurban bayramı gününde [kurban] bulamaması hali gerçekleşmedikçe oruç üzerine vacip olmaz.»
وقوله تعالى: وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ قال مجاهد وعطاء وإبراهيم: المعنى إذا رجعتم من منى فمن بقي بمكة صامها، ومن نهض إلى بلده صامها في الطريق.
Allah Teâlâ'nın: { وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ } “ve döndüğünüzde yedi [gündür]” buyruğu hakkında Mücâhid, Atâ ve İbrâhîm şöyle demişlerdir: «Bunun manası; Minâ'dan döndüğünüz zamandır; dolayısıyla Mekke'de kalan kimse onu orada oruç tutar, memleketine doğru yola çıkan kimse ise yolda tutar.»
وقال قتادة والربيع: هذه رخصة من الله تعالى، والمعنى إذا رجعتم إلى أوطانكم فلا يجب على أحد صوم السبعة إلا إذا وصل وطنه، إلا أن يتشدد أحدكما يفعل من يصوم في السفر في رمضان، وقرأ زيد بن علي «وسبعة» بالنصب، أي وصوموا سبعة، ولما جاز أن يتوهم متوهم التخيير بين ثلاثة أيام في الحج وسبعة إذا رجع أزيل ذلك بالجملة من قوله تعالى: تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ قال الحسن بن أبي الحسن:
Katâde ve er-Rebî' ise şöyle demişlerdir: «Bu, Allah Teâlâ'dan bir ruhsattır. Manası; memleketlerinize döndüğünüz zamandır. Dolayısıyla memleketine ulaşmadıkça o yedi günün orucu hiç kimseye vacip olmaz; meğerki ramazanda yolculukta oruç tutan kimsenin yaptığı gibi biriniz kendini zorlasın.» Zeyd b. Ali { وَسَبْعَةٍ } kelimesini nasb ile «وَسَبْعَةً» (ve yedi gün oruç tutun) şeklinde okumuştur. Hacdaki üç gün ile döndüğünde tutulacak yedi gün arasında bir muhayyerlik olduğu vehmine kapılmak mümkün olduğundan, Allah Teâlâ'nın: { تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ } “İşte bunlar tam on [gündür]” cümlesiyle bu vehim ortadan kaldırılmıştır. el-Hasen b. Ebi'l-Hasen şöyle demiştir:
المعنى كاملة في الثواب كمن أهدى، وقيل كاملة في الثواب كمن لم يتمتع، وهذا على أن الحج الذي لم تكثر فيه الدماء أخلص وأفضل خلافا لأبي حنيفة، وقيل: كامِلَةٌ توكيد كما تقول كتبت بيدي، وكقوله تعالى: فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ [النحل: ٦] ، وقيل: لفظها الإخبار ومعناها الأمر أي أكملوها فذلك فرضها.
«Bunun manası; kurban kesen kimse gibi sevap bakımından tamdır, [demektir].» Bir görüşe göre de; temettü yapmayan kimse gibi sevap bakımından tamdır, [demektir]. Bu görüş, Ebû Hanîfe'nin hilafına, içinde çokça kurban kanı akıtılmayan haccın daha halis ve daha faziletli olduğu esasına dayanır. Bir görüşe göre de: { كامِلَةٌ } ifadesi, senin «kendi elimle yazdım» demen ve Allah Teâlâ'nın: { فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ } [en-Nahl: 26] buyruğu gibi bir tekit (pekiştirme)dir. Bir diğer görüşe göre ise: Lafzı haber, manası ise emirdir; yani «Onu tastamam yapın, zira onun farzı budur» demektir.
وقال الأستاذ الأجل أبو الحسن علي بن أحمد: المعنى تلك كاملة، وكرر الموصوف تأكيدا كما تقول زيد رجل عاقل.
En üstün üstat Ebü'l-Hasen Ali b. Ahmed şöyle demiştir: «Manası: işte o tastamamdır. Senin
وقوله تعالى: ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ الآية، الإشارة إلى التمتع وهديه وحكمه، وهذا على قول من يرى أن المكي لا تجوز له المتعة في أشهر الحج، فكان الكلام ذلك الترخيص، ويتأيد هذا بقوله لِمَنْ، لأن اللام أبدا إنما تجيء مع الرخص، تقول لك إن تفعل كذا، وأما مع الشدة فالوجه أن تقول عليك، وأما من يرى أن المكي يعتمر ولا دم عليه لأنه لم يسقط سفرا فالإشارة بذلك- على قوله- هي إلى الهدي، أي ذلك الاشتداد والإلزام.
Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ } “Bu, ailesi [Mescid-i Haram civarında oturmayan kimse içindir]” ayetindeki işaret temettüe, onun kurbanına ve hükmünedir. Bu durum, Mekkelinin hac aylarında temettü yapmasının caiz olmadığını savunan kimsenin kavline göredir; buna göre sözün takdiri «bu bir ruhsattır» şeklindedir. Bu mana, { لِمَنْ } buyruğundaki lâm harfiyle de desteklenir; zira lâm harfi daima ruhsatlarla birlikte gelir, nitekim «şunu yapman senin lehinedir (lek)» denir; zorluk ve mükellefiyet durumunda ise «senin aleyhinedir (aleyk)» denmesi uygundur. Mekkelinin umre yapabileceği ve bir yolculuğu düşürmediği için üzerine kurban gerekmediği görüşünde olan kimseye göre ise { ذلِكَ } ile işaret edilen husus kurbandır; yani «bu ağırlaştırma ve kurban yükümlülüğü [Mekkeli olmayanlar içindir]» demektir.
واختلف الناس في حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ بعد الإجماع على أهل مكة وما اتصل بها، وقال الطبري: بعد الإجماع على أهل الحرم، وليس كما قال: فقال بعض العلماء: من كان حيث تجب الجمعة عليه بمكة فهو حضري، ومن كان أبعد من ذلك فهو بدوي.
Mekke ehli ve oraya bitişik olanlar üzerindeki icmadan sonra insanlar { حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Mescid-i Haram sakinleri” ifadesi hususunda ihtilaf etmişlerdir. et-Taberî: «Harem ehli üzerindeki icmadan sonra» demişse de durum onun dediği gibi değildir. Bazı âlimler şöyle demiştir: «Mekke'de cuma namazının kendisine vacip olacağı mesafede bulunan kimse şehirli (hadarî), bundan daha uzakta olan ise göçebe (bedevî) sayılır.»
قال القاضي أبو محمد: فجعل اللفظة من الحضارة والبداوة، وقال بعضهم: من كان بحيث لا تقصر الصلاة إلى مكانه فهو حاضر أي شاهد، ومن كان أبعد من ذلك فهو غائب، وقال عطاء بن أبي رباح: مكة وضجنان وذو طوى وما أشبهها حاضر والمسجد الحرام.
el-Kâdî Ebû Muhammed şöyle dedi: Böylece o, lafzı حضارة (şehirlilik) ve بداوة (bedevilik) kökünden kabul etmiştir. Bazıları ise şöyle demiştir: «Bulunduğu yere kadar namazın kısaltılmayacağı mesafede olan kimse hazır yani orada bulunan kimsedir; bundan daha uzakta olan ise gaib (uzaktaki) kimsedir.» Atâ b. Ebî Rabâh da: «Mekke, Dacnân, Zû Tuvâ ve benzeri yerler Mescid-i Haram'ın sakinleridir» demiştir.
وقال ابن عباس ومجاهد: أهل الحرم كله حاضر والمسجد الحرام، وقال مكحول وعطاء: من كان دون المواقيت من كل جهة حاضر والمسجد الحرام.
İbn Abbâs ve Mücâhid: «Harem bölgesinin tamamının ehli Mescid-i Haram sakinleridir» demişlerdir. Mekhûl ve Atâ da: «Her yönden mîkātların berisinde bulunan kimseler Mescid-i Haram sakinleridir» demişlerdir.
وقال الزهري: من كان على يوم أو يومين فهو من حاضري المسجد الحرام، ثم أمر تعالى بتقواه على العموم، وحذر من شديد عقابه.
ez-Zührî ise: «Bir veya iki günlük mesafede bulunan kimse Mescid-i Haram sakinlerindendir» demiştir. Sonra Allah Teâlâ genel olarak kendisinden sakınmayı emretmiş ve çetin azabına karşı uyarmıştır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٩٧ الى ١٩٨]
[Bakara Suresi (2): 197 - 198. Ayetler]
الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى وَاتَّقُونِ يا أُولِي الْأَلْبابِ (١٩٧) لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ (١٩٨)
{ الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى وَاتَّقُونِ يا أُولِي الْأَلْبابِ (١٩٧) لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ (١٩٨) } “Hac, bilinen aylardır. Kim o aylarda haccı farz kılarsa (ihrama girerse), artık hacda ne cinsel yaklaşma/müstehcen söz (refes), ne günah işleme (fusûk), ne de tartışma/kavga (cidâl) vardır. Siz ne hayır işlerseniz, Allah onu bilir. Kendinize azık edinin; kuşkusuz azığın en hayırlısı takvadır. Ey akıl sahipleri, benden sakının! (197) Rabbinizden bir lütuf (kazanç) aramanızda size bir günah yoktur. Arafat'tan akın ettiğinizde Meş'ar-i Haram'ın yanında Allah'ı zikredin; O sizi doğru yola ilettiği gibi siz de O'nu zikredin. Doğrusu siz bundan önce sapmışlardan idiniz. (198)”
وقوله تعالى: الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ، في الكلام حذف تقديره: أشهر الحج أشهر، أو: وقت الحج أشهر، أو: وقت عمل الحج أشهر، والغرض إنما هو أن يكون الخبر عن الابتداء هو الابتداء نفسه، والحج ليس بالأشهر فاحتيج إلى هذه التقديرات، ومن قدر الكلام: الحج في أشهر، فيلزمه مع سقوط حرف الجر نصب الأشهر، ولم يقرأ بنصبها أحد.
Allah Teâlâ'nın: { الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ } “Hac, bilinen aylardır” buyruğunda bir hazif (kelime düşmesi) vardır. Bunun takdiri şöyledir: «Hac ayları [bilinen] aylardır» veya «haccın vakti [bilinen] aylardır» yahut «hac amelinin vakti [bilinen] aylardır». Buradaki amaç, mübtedanın haberinin mübtedanın bizzat kendisi olmasıdır; haccın kendisi aylar olmadığı için bu takdirlere ihtiyaç duyulmuştur. Sözün takdirini «hac [bilinen] aylardadır» şeklinde yapan kimseye göre ise, cer harfi düştüğünde aylar kelimesinin mensub olması gerekir; oysa hiç kimse onu mansub olarak okumamıştır.
وقال ابن مسعود وابن عمر وعطاء والربيع ومجاهد والزهري: أشهر الحج شوال وذو القعدة وذو لحجة كله.
İbn Mes'ûd, İbn Ömer, Atâ, er-Rebî', Mücâhid ve ez-Zührî: «Hac ayları; Şevval, Zilkade ve bütünüyle Zilhicce'dir» demişlerdir.
وقال ابن عباس والشعبي والسدي وإبراهيم: هي شوال وذو القعدة وعشر ذي الحجة، والقولان لمالك ﵀، حكى الأخير ابن حبيب، وجمع على هذا القول الأخير الاثنان وبعض الثالث كما فعلوا في جمع عشر فقالوا عشرون لعشرين ويومين من الثالث، وكما قال امرؤ القيس: [الطويل] ثلاثون شهرا في ثلاثة أحوال فمن قال إن ذا الحجة كله من أشهر الحج لم ير دما فيما يقع من الأعمال بعد يوم النحر لأنها في أشهر الحج، وعلى القول الآخر ينقضي الحج بيوم النحر ويلزم الدم فيما عمل بعد ذلك.
İbn Abbâs, eş-Şa'bî, es-Süddî ve İbrâhîm ise: «O aylar; Şevval, Zilkade ve Zilhicce'nin ilk on günüdür» demişlerdir. Bu iki kavil de Mâlik rahmetullâhi aleyh'e aittir; son kavli İbn Habîb nakletmiştir. Bu son görüşe göre iki tam ay ile üçüncüsünün bir kısmı cem (çoğul) kalıbıyla ifade edilmiştir; nitekim onlar yirmi gün ile üçüncüsünden iki güne «yirmi» diyerek onluk sayıyı cem ettikleri gibi, İmruülkays'ın da [tavîl bahrinde]: «Üç yılda otuz ay» dediği gibidir. Zilhicce'nin tamamının hac aylarından olduğunu söyleyen kimse, kurban bayramı gününden sonra yapılan amellerde ceza kurbanı (dem) görmez, çünkü bunlar hac aylarında yapılmıştır. Diğer kavle göre ise hac kurban bayramı günü sona erer ve bundan sonra yapılan ameller sebebiyle kurban (dem) gerekir.
وقوله تعالى: فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ أي من ألزمه نفسه، وأصل الفرض الحز الذي يكون في السهام والقسي وغيرها، ومنه فرضة النهر والجبل، فكأن من التزم شيئا وأثبته على نفسه قد فرضه، وفرض الحج هو بالنية والدخول في الإحرام، والتلبية تبع لذلك، ومِنْ رفع بالابتداء، ومعناها الشرط، والخبر قوله فَرَضَ لأن مِنْ ليست بموصولة فكأنه قال فرجل فرض، وقوله فَلا رَفَثَ يحتمل أن يكون الخبر، وتكون فَرَضَ صفة.
Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ } “Kim o aylarda haccı farz kılarsa” buyruğu; kim haccı kendi nefsine vacip kılarsa demektir. Farzın asıl lügat anlamı oklarda, yaylarda ve benzeri şeylerde bulunan çentiktir; nehrin ve dağın yarığı/kertiği (farda) tabiri de buradan gelir. Sanki bir şeyi üstlenen ve onu kendi üzerine kesinleştiren kimse onu farz kılmış gibidir. Haccın farz kılınması ise niyet ve ihrama girmekle olur; telbiye ise buna tabidir. { مَنْ } kelimesi mübteda olarak merfûdur, manası şarttır. Haberi ise { فَرَضَ } fiilidir; çünkü { مَنْ } burada mevsul değildir, dolayısıyla «bir adam ki farz kıldı» demiş gibidir. { فَلا رَفَثَ } cümlesinin haber olması, { فَرَضَ } kelimesinin de sıfat olması muhtemeldir.
وقوله تعالى: فِيهِنَّ ولم يجىء الكلام فرض فيها: فقال قوم: هما سواء في الاستعمال.
Allah Teâlâ { فِيهِنَّ } «o aylarda» buyurmuş ve kelâm «فرض فيها» şeklinde gelmemiştir. Bir topluluk: «Kullanımda ikisi de eşittir» demiştir.
وقال أبو عثمان المازني: «الجمع الكثير لما لا يعقل يأتي كالواحدة المؤنثة، والقليل ليس كذلك،
Ebû Osmân el-Mâzinî ise şöyle demiştir: «Gayriakil (akılsız) varlıkların çokluk çoğulu (cemi teksir) tekil müennes gibi gelir, azlık çoğulu ise öyle değildir.
تقول الأجذاع انكسرن والجذوع انكسرت» ، ويؤيد ذلك قوله تعالى: إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ [التوبة: ٣٦] ، ثم قال: مِنْها، وقرأ نافع «فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ» بنصب الجميع، وهي قراءة ابن عامر وعاصم وحمزة والكسائي، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو «فلا رفث ولا فسوق ولا جدال» بالرفع في الاثنين ونصب الجدال، وقرأ أبو جعفر بن القعقاع بالرفع في الثلاثة، ورويت عن عاصم في بعض الطرق، ولا بمعنى ليس في قراءة الرفع وخبرها محذوف على قراءة أبي عمرو، وفِي الْحَجِّ خبر لا جِدالَ، وحذف الخبر هنا هو مذهب أبي علي، وقد خولف في ذلك، بل فِي الْحَجِّ هو خبر الكل، إذ هو في موضع رفع في الوجهين، لأن لا إنما تعمل على بابها فيما يليها وخبرها مرفوع باق على حاله من خبر الابتداء، وظن أبو علي أنها بمنزلة ليس في نصب الخبر، وليس كذلك، بل هي والاسم في موضع الابتداء يطلبان الخبر، وفِي الْحَجِّ هو الخبر في قراءة كلها بالرفع وفي قراءتها بالنصب، والتحرير أن فِي الْحَجِّ في موضع نصب بالخبر المقدر كأنك قلت موجود في الحج، ولا فرق بين الآية وبين قولك زيد في الدار.
Nitekim 'الأجذاع انكسرن' (kütükler kırıldılar) ve 'الجذوع انكسرت' (kütükler kırıldı) dersin.» Bunu Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ } [et-Tevbe: 36] buyruğu ve ardından { مِنْها } demesi de destekler. Nâfi', «فَلا رَفَثَ وَلا فُسُوقَ وَلا جِدالَ» şeklinde hepsini nasb ile okumuştur; bu İbn Âmir, Âsım, Hamza ve el-Kisâî'nin de kıraatidir. İbn Kesîr ve Ebû Amr ise ilk ikisini ref' ile, «جدال» kelimesini nasb ile «فلا رفثٌ ولا فسوقٌ ولا جدالَ» şeklinde okumuşlardır. Ebû Ca'fer b. el-Ka'kā' üçünü de ref' ile okumuştur; bu kıraat bazı rivayet yollarında Âsım'dan da nakledilmiştir. Ref' kıraatinde «لا» kelimesi «ليس» anlamındadır ve Ebû Amr'ın kıraatine göre onun haberi mahzuftur. { فِي الْحَجِّ } ise «لا جِدالَ» ibaresinin haberidir. Burada haberin hazfedilmesi Ebû Ali'nin benimsediği görüştür; ancak bu hususta ona muhalefet edilmiştir. Aksine { فِي الْحَجِّ }, her iki vecihte de ref' mahallinde olduğu için hepsinin haberidir; zira «لا» kendi kuralı gereğince yalnızca peşinden gelen kelimede amel eder, haberi ise mübtedanın haberi olma durumunu koruyarak merfû kalır. Ebû Ali, haberi nasb etme hususunda onun «ليس» gibi olduğunu zannetmiştir; oysa durum öyle değildir, aksine «لا» ve ismi mübteda konumundadır ve bir haber talep ederler. İster hepsi ref' ile okunsun ister nasb ile okunsun, { فِي الْحَجِّ } hepsinin haberidir. Tahkike göre ise { فِي الْحَجِّ }, takdir edilen bir haber sebebiyle nasb mahallindedir; sanki sen «hacda mevcuttur» demiş gibi olursun. Bu ayet ile senin «Zeyd evdedir» sözün arasında hiçbir fark yoktur.
وقال ابن عباس وابن جبير والسدي وقتادة ومالك ومجاهد وغيرهم: الرفث الجماع.
İbn Abbâs, İbn Cübeyr, es-Süddî, Katâde, Mâlik, Mücâhid ve başkaları: «Refes, cinsel ilişkidir» demişlerdir.
وقال عبد الله بن عمر وطاوس وعطاء وغيرهم: الرفث الإعراب والتعريب، وهو الإفحاش بأمر الجماع عند النساء خاصة، وهذا قول ابن عباس أيضا، وأنشد وهو محرم:
Abdullah b. Ömer, Tâvûs, Atâ ve başkaları: «Refes; إعراب ve تعريب olup, özellikle kadınların yanında cinsel ilişki hususunda müstehcen/çirkin söz söylemektir» demişlerdir. Bu aynı zamanda İbn Abbâs'ın da kavlidir; nitekim kendisi ihramlıyken şu şiiri okumuştur:
وهنّ يمشين بنا هميسا ... إن تصدق الطّير ننك لميسا
«O develer bizi fısıltı gibi ayak sesleriyle taşırlar ... Eğer kuşun işareti doğru çıkarsa Lemîs ile cinsel ilişkide bulunuruz.»
فقيل له: ترفث وأنت محرم؟ فقال: إنما الرفث ما كان عند النساء وقال قوم: الرفث الإفحاش بذكر النساء كان ذلك بحضرتهن أم لا، وقد قال ابن عمر للحادي: «لا تذكر النساء» .
Bunun üzerine kendisine: «İhramlı olduğun halde müstehcen söz mü söylüyorsun?» denildi. O da: «Refes ancak kadınların yanında olandır» dedi. Bir topluluk ise şöyle demiştir: «Refes; ister kadınların huzurunda olsun ister olmasın, kadınları anarak çirkin ve müstehcen konuşmaktır.» Nitekim İbn Ömer deve sürücüsüne (hâdî): «Kadınları anma» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا يحتمل أن تحضر امرأة فلذلك نهاه، وإنما يقوي القول من جهة ما يلزم من توقير الحج.
el-Kâdî Ebû Muhammed şöyle dedi: Bunun bir kadının hazır bulunması ihtimaline dayanması mümkündür, bu sebeple onu men etmiştir. Bu görüşü kuvvetlendiren husus ise, haccı tazim etmenin gerekliliği cihetidir.
وقال أبو عبيدة: «الرفث اللغا من الكلام» ، وأنشد:
Ebû Ubeyde: «Refes, sözün faydasız ve boş olanıdır (lağv)» demiş ve şu beyti okumuştur:
وربّ أسراب حجيج كظم ... عن اللّغا ورفث التّكلّم
«Nice hacı kafileleri vardır ki, boş sözden ve çirkin konuşmaktan dillerini tutarlar.»
قال القاضي أبو محمد: ولا حجة في البيت، وقرأ ابن مسعود «ولا رفوث» .
el-Kâdî Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu beyitte bir delil yoktur. İbn Mes'ûd ise «ولا رفوث» şeklinde okumuştur.
وقال ابن عباس وعطاء والحسن وغيرهم: الفسوق المعاصي كلها لا يختص بها شيء دون شيء.
İbn Abbâs, Atâ, el-Hasen ve başkaları: «Fusûk, hiçbir günah ayırt edilmeksizin bütün günahlardır» demişlerdir.
وقال ابن عمر وجماعة معه: الفسوق المعاصي في معنى الحج كقتل الصيد وغيره.
İbn Ömer ve onunla beraber bir topluluk: «Fusûk, av hayvanı öldürmek ve benzeri gibi hacla ilgili günahlardır» demişlerdir.
وقال ابن زيد ومالك: الفسوق الذبح للأصنام، ومنه قول الله تعالى: أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ [الأنعام: ١٤٥] .
İbn Zeyd ve Mâlik: «Fusûk, putlar için kurban kesmektir» demişlerdir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ } [el-En'âm: 145] buyruğu da bu kabildendir.
وقال الضحاك: الفسوق التنابز بالألقاب، ومنه قول الله تعالى: بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ [الحجرات: ١١] .
ed-Dahhâk: «Fusûk, kötü lakaplar takmaktır» demiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ } [el-Hucurât: 11] buyruğu da bu kabildendir.
وقال ابن عمر أيضا ومجاهد وعطاء وإبراهيم: الفسوق السباب، ومنه قول النبي ﷺ: «سباب المسلم فسوق وقتاله كفر» .
İbn Ömer ayrıca, Mücâhid, Atâ ve İbrâhîm: «Fusûk, sövüşmektir» demişlerdir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Müslümana sövmek fısk (fusûk), onunla savaşmak ise küfürdür» buyruğu da bu kabildendir.
قال القاضي أبو محمد: وعموم جميع المعاصي أولى الأقوال.
el-Kâdî Ebû Muhammed şöyle dedi: Bütün günahları genel olarak kapsaması kavillerin en evlasıdır.
وقال قتادة وغيره: الجدال هنا السباب.
Katâde ve başkaları: «Buradaki cidâl, sövüşmektir» demişlerdir.
وقال ابن مسعود وابن عباس وعطاء ومجاهد: الجدال هنا أن تماري مسلما حتى تغضبه.
İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Atâ ve Mücâhid: «Buradaki cidâl, bir Müslümanla onu öfkelendirecek dereceye kadar münakaşa etmendir» demişlerdir.
وقال مالك وابن زيد: الجدال هنا أن يختلف الناس أيهم صادف موقف إبراهيم ﵇ كما كانوا يفعلون في الجاهلية حين كانت قريش تقف في غير موقف سائر العرب ثم يتجادلون بعد ذلك.
Mâlik ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir: «Buradaki cidâl, Cahiliye döneminde Kureyş'in diğer Arapların vakfe yerinden farklı bir yerde vakfe yapıp sonra aralarında tartıştıkları gibi, insanların hangisinin İbrâhim aleyhisselâm'ın vakfe yerine isabet ettiği hususunda ihtilaf etmeleridir.»
وقال محمد بن كعب القرظي: الجدال أن تقول طائفة حجنا أبر من حجكم وتقول الأخرى مثل ذلك.
Muhammed b. Ka'b el-Kurazî: «Cidâl, bir grubun 'Bizim haccımız sizin haccınızdan daha makbuldür' demesi, diğer grubun da aynısını söylemesidir» demiştir.
وقالت فرقة: الجدال هنا أن تقول طائفة: الحج اليوم وتقول طائفة بل الحج غدا، وقيل: الجدال كان في الفخر بالآباء.
Bir grup da: «Buradaki cidâl, bir grubun 'Hac bugündür', diğer grubun ise 'Aksine hac yarındır' demesidir» demiştir. Cidâlin atalarla övünmek hususunda olduğu da söylenmiştir.
وقال مجاهد وجماعة معه: الجدال أن تنسىء العرب الشهور حسبما كان النسيء عليه، فقرر الشرع وقت الحج وبينه، وأخبر أنه حتم لا جدال فيه، وهذا أصح الأقوال وأظهرها، والجدال مأخوذ من الجدل وهو الفتل، كأن كل مجادل يفاتل صاحبه في الكلام. وأما ما كان النسيء عليه فظاهر سير ابن إسحاق وغيرها من الدواوين أن الناسئ كان يحل المحرم لئلا تتوالى على العرب ثلاثة أشهر لا إغارة فيها، ويحرم صفر، وربما سموه المحرم، وتبقى سائر الأشهر بأسمائها حتى يأتي حجهم في ذي الحجة على الحقيقة، وأسند الطبري عن مجاهد أنه قال: كانوا يسقطون المحرم ثم يقولون صفران لصفر وشهر ربيع الأول، ثم كذلك ينقلون أسماء الشهور، ويتبدل وقت الحج في الحقيقة، لكنه يبقى في ذي الحجة بالتسمية لا في حقيقة الشهر، قال: فكان حج أبي بكر سنة تسع في ذي القعدة على الحقيقة ثم حج رسول الله ﷺ سنة عشر في ذي الحجة على الحقيقة، وحينئذ قال: «إن الزمان قد استدار» الحديث، ونزلت وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ أي قد تبين أمره فلا ينتقل شهر البتة أبدا.
Mücâhid ve beraberindeki bir topluluk ise şöyle demiştir: «Cidâl; Arapların nesî uygulamasının gerektirdiği şekilde ayların yerini erteleyip değiştirmesidir. Şeriat ise haccın vaktini kesinleştirip açıklamış ve onun kesin olduğunu, hakkında hiçbir tartışma bulunmadığını bildirmiştir.» Bu kavil, görüşlerin en sahihi ve en açığıdır. Cidâl kelimesi 'bükmek' anlamına gelen جدل kökünden türemiştir; sanki her tartışan kimse sözde arkadaşını büküp yenmeye çalışmaktadır. Nesî uygulamasının mahiyetine gelince; İbn İshâk'ın siyeri ve diğer kaynakların zahirine göre nesî yapan kişi, Arapların peş peşe üç ay boyunca akın ve baskın yapamayacakları haram aylara girmemeleri için Muharrem ayını helal sayar, Sefer ayını haram kılardı; bazen ona Muharrem adını verirlerdi. Diğer aylar ise kendi isimleriyle kalır, nihayet gerçekte haccın vakti Zilhicce'ye denk gelirdi. et-Taberî Mücâhid'den rivayetle onun şöyle dediğini nakletmiştir: «Onlar Muharrem'i düşürür, sonra Sefer ve Rebîülevvel için 'iki Sefer' derlerdi; ardından bu şekilde ayların isimlerini kaydırırlardı. Böylece haccın gerçek vakti değişir, ancak ayın hakikati değil, yalnızca isimlendirme olarak Zilhicce'de kalırdı.» Mücâhid dedi ki: «Ebû Bekir'in dokuzuncu yıldaki haccı gerçekte Zilkade ayındaydı; sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onuncu yıldaki haccı gerçekte Zilhicce ayına denk geldi ve işte o zaman: «Kuşkusuz zaman dönüp dolaşmıştır...» hadisini söyledi ve { وَلا جِدالَ فِي الْحَجِّ } “Artık hacda tartışma yoktur” ayeti indi; yani haccın meselesi açıklığa kavuşmuştur, aylar kesinlikle ve ebediyen kaydırılamaz [demektir].»
وقوله تعالى: وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ المعنى فيثيب عليه، وفي هذا تخصيص على فعل الخير.
Allah Teâlâ'nın: { وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ } “Siz ne hayır işlerseniz, Allah onu bilir” buyruğunun manası; ona karşılık mükâfat verir [demektir]. Bunda hayır işlemeye yönelik özel bir teşvik vardır.