وقوله تعالى: وَتَزَوَّدُوا الآية، قال ابن عمر وعكرمة ومجاهد وقتادة وابن زيد: نزلت الآية في طائفة من العرب كانت تجيء إلى الحج بلا زاد ويقول بعضهم: نحن المتوكلون، ويقول بعضهم: كيف نحج بيت الله ولا يطعمنا، فكانوا يبقون عالة على الناس، فنهوا عن ذلك وأمروا بالتزود.
Allah Teâlâ'nın: { وَتَزَوَّدُوا } “Azık edinin” ayeti hakkında İbn Ömer, İkrime, Mücâhid, Katâde ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir: Ayet, hacca azıksız gelen ve kimisi «Biz tevekkül edenleriz», kimisi de «Allah'ın evini haccediyoruz da bizi doyurmayacak mı?» deyip insanlara yük olan bir Arap topluluğu hakkında inmiştir. Bunun üzerine böyle yapmaktan nehyedilmiş ve azık edinmekle emrolunmuşlardır.
وقال بعض الناس: المعنى تزودوا الرفيق الصالح، وهذا تخصيص ضعيف، والأولى في معنى الآية: وتزودوا لمعادكم من الأعمال الصالحة، وفي قوله تعالى: فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى حض على التقوى، وخص أولو الألباب بالخطاب وإن كان الأمر يعم الكل لأنهم الذين قامت عليهم حجة الله وهم
Bazı kimseler de «Mana, salih bir yol arkadaşını azık edinin demektir» demişlerdir; ancak bu zayıf bir tahsistir. Ayetin manasında en evla olan [yorum]: «Ahiretiniz için salih amellerden azık edinin» şeklindedir. Allah Teâlâ'nın: { فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى } “Kuşkusuz azığın en hayırlısı takvadır” buyruğunda takvaya bir teşvik vardır. Emir herkesi kapsasa da akıl sahiplerinin hitapla tahsis edilmesi, aleyhlerine Allah'ın hüccetinin kaim olduğu kimselerin onlar olması ve onların
قابلو أوامره والناهضون بها، وهذا على أن اللب لب التجارب وجودة النظر، وإن جعلناه لب التكليف فالنداء ب أُولِي الْأَلْبابِ عام لجميع المكلفين، واللب العقل، تقول العرب لببت بضم الباء الأولى ألب بضم اللام، حكاه سيبويه، وليس في الكلام فعل يفعل بضم العين فيهما غير هذه الكلمة.
O'nun emirlerini kabul edip gereğini yerine getirenler olmasındandır. Bu, 'lübb'ün (aklın) tecrübe ve güzel muhakeme aklı olması durumuna göredir. Eğer onu mükellefiyet aklı sayarsak, { أُولِي الْأَلْبابِ } “Ey akıl sahipleri” nidası bütün mükellefler için geneldir. 'Lübb' akıl demektir. Araplar birinci be'nin zammıyla (لببت), lâm'ın zammıyla (ألب) derler; bunu Sîbeveyh nakletmiştir. Arap kelamında her ikisinde de aynul-fiili zammeli olarak gelen (فعل يفعل) vezninde bu kelimeden başkası yoktur.
وقوله تعالى: لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ الآية، الجناح أعم من الإثم لأنه فيما يقتضي العقاب وفيما يقتضي العتاب والزجر، وتَبْتَغُوا معناه تطلبون بمحاولتكم.
Allah Teâlâ'nın: { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ } “Size bir günah yoktur” ayetinde geçen cünâh (günah), 'ism'den (günahtan) daha geneldir; çünkü hem cezayı gerektiren hem de azarlama ve kınamayı gerektiren durumlarda kullanılır. { تَبْتَغُوا } kelimesinin manası ise çabanızla aramanızdır.
وقال ابن عمر وابن عباس ومجاهد وعطاء: إن الآية نزلت لأن العرب تحرجت لما جاء الإسلام أن يحضروا أسواق الجاهلية كعكاظ وذي المجاز ومجنة، فأباح الله تعالى ذلك، أي لا درك في أن تتجروا وتطلبوا الربح.
İbn Ömer, İbn Abbas, Mücâhid ve Atâ şöyle demişlerdir: Ayet, İslam gelince Arapların Ukâz, Zülmecâz ve Mecenne gibi Cahiliye panayırlarına katılmaktan çekinmeleri üzerine inmiştir; böylece Allah Teâlâ buna izin vermiştir. Yani ticaret yapmanızda ve kazanç aramanızda hiçbir vebal yoktur [demektir].
وقال مجاهد: «كان بعض العرب لا يتجرون مذ يحرمون، فنزلت الآية في إباحة ذلك» .
Mücâhid şöyle demiştir: «Araplardan bazıları ihrama girdikleri andan itibaren ticaret yapmazlardı. Bunun üzerine ayet buna izin vermek üzere indi.»
وقال ابن عمر فيمن أكرى ليحج: «حجه تام ولا حرج عليه في ابتغاء الكراء» ، وقرأ ابن عباس وابن مسعود وابن الزبير: «ليس عليكم جناح أن تبتغوا فضلا من ربكم في مواسم الحج» .
İbn Ömer hac yapmak için binek kiralayan kimse hakkında: «Haccı tamdır ve kira kazancı aramasında kendisi için hiçbir sakınca yoktur» demiştir. İbn Abbas, İbn Mes'ûd ve İbnü'z-Zübeyr [ayeti]: «Hac mevsimlerinde Rabbinizden bir lütuf aramanızda size bir günah yoktur» şeklinde okumuşlardır.
وقوله تعالى: فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ أجمع أهل العلم على تمام حج من وقف بعرفة بعد الزوال وأفاض نهارا قبل الليل إلا مالك بن أنس، فإنه قال: «لا بد أن يأخذ من الليل شيئا، وأما من وقف بعرفة بالليل فلا خلاف بين الأمة في تمام حجه» وأفاض القوم أو الجيش إذا اندفعوا جملة، ومنه أفاض الرجل في الكلام، ومنه فاض الإناء، وأفضته، ومنه المفيض في القداح، والتنوين في عرفات على حده في مسلمات، الكسرة مقابلة للياء في مسلمين والتنوين مقابل للنون، فإذا سميت به شخصا ترك، وهو معرف على حده قبل أن تسمي به، فإن كان عَرَفاتٍ اسما لتلك البقعة كلها فهو كما ذكرناه، وإن كان جمع عرفة فهو كمسلمات دون أن يسمى به، وحكى سيبويه كسر التاء من «عرفات» دون تنوين في حال النصب والخفض مع التعريف، وحكى الكوفيون فتحها في حال النصب والخفض تشبيها بتاء فاطمة وطلحة، وسميت تلك البقعة عَرَفاتٍ لأن إبراهيم عرفها حين رآها على ما وصفت له، قاله السدي.
Allah Teâlâ'nın: { فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ } “Arafat'tan ayrılıp akın ettiğinizde” buyruğunda; ilim ehli, zevalden sonra Arafat'ta vakfe yapıp gece olmadan önce gündüzün oradan ayrılan kimsenin haccının tamam olduğu hususunda icma etmiştir; ancak Mâlik b. Enes müstesnadır, zira o: «Geceden bir miktar pay alması şarttır. Arafat'ta geceleyin vakfe yapan kimsenin haccının tam olduğu hususunda ise ümmet arasında hiçbir ihtilaf yoktur» demiştir. Topluluk veya ordu hep birlikte akın edip hareket ettiğinde (أفاض القوم) denir. Sözü uzatıp daldığında (أفاض الرجل في الكلام), kap dolup taştığında (فاض الإناء) ve ben onu taşırdığımda (أفضته) ile kumar oklarını karıştıran kişi için (المفيض في القداح) denmesi de bu köktendir. عَرَفاتٍ kelimesindeki tenvin, tıpkı مُسْلِمَاتٍ kelimesindeki gibidir; kesre مُسْلِمِينَ kelimesindeki yâ harfinin, tenvin de nûn harfinin karşılığıdır. Eğer bu kelimeyi bir şahsa isim yaparsan [munsarif olmayıp tenvini] terk edilir; oysa şahıs ismi yapılmadan önce kuralına göre marifedir. Şayet عَرَفاتٍ o mevkinin tamamının ismi ise zikrettiğimiz gibidir; eğer عرفة kelimesinin çoğulu ise, isim yapılmaksızın tıpkı مُسْلِمَاتٍ gibidir. Sîbeveyh, 'Arafat' kelimesinin marife olmasıyla birlikte nasb ve cer hallerinde tenvinsiz olarak tâ harfinin kesresini nakletmiştir. Kûfeliler ise Fâtıma ve Talha'nın tâ'sına benzeterek nasb ve cer halinde fethasını nakletmişlerdir. O mekâna عَرَفاتٍ adı verilmesi, İbrâhim'in kendisine tarif edildiği üzere orayı gördüğünde tanımasındandır; bunu es-Süddî söylemiştir.
وقال ابن عباس: «سميت بذلك لأن جبريل ﵇ كان يقول لإبراهيم ﵇: هذا موضع كذا، فيقول قد عرفت» ، وقيل: سميت بذلك لأن آدم عرف بها حواء حين لقيها هناك.
İbn Abbas şöyle demiştir: «Böyle isimlendirilmiştir; çünkü Cibrîl aleyhisselâm, İbrâhim aleyhisselâm'a: 'Burası filan yerdir' der, o da: 'Tanıdım/bildim' derdi.» Şöyle de denilmiştir: Adem orada Havva ile buluştuğunda onu tanıdığı için bu isim verilmiştir.
قال القاضي أبو محمد: والظاهر أنه اسم مرتجل كسائر أسماء البقاع، وعرفة هي نعمان الأراك، وفيها يقول الشاعر:
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Zahir olan, diğer mekân isimleri gibi mürtcel (türetilmemiş) bir isim olmasıdır. Arefe, Nu'mânu'l-Erâk'tır; şair onun hakkında şöyle demiştir:
تزودت من نعمان عود أراكة ... لهند ولكن من يبلغه هندا؟
«Nu'mân'dan bir misvak dalı azık edindim... Hind için; fakat onu Hind'e kim ulaştırır?»
والْمَشْعَرِ الْحَرامِ جمع كله، وهو ما بين جبلي المزدلفة من حد مفضى مأزمي عرفة، قال ذلك ابن عباس وابن جبير والربيع وابن عمر ومجاهد، فهي كلها مشعر إلى بطن محسر، كما أن عرفة كلها موقف إلا بطن عرنة، بفتح الراء وضمها، روي عن النبي ﷺ أنه قال: «عرفة كلها موقف إلا بطن عرنة، والمزدلفة كلها مشعر، إلا وارتفعوا عن بطن محسر» وذكر هذا عبد الله بن الزبير في خطبته، وفي
{ وَالْمَشْعَرِ الْحَرامِ } “Meş'ar-i Harâm” Müzdelife'nin tamamıdır; o da Arafat'ın iki boğazının çıkış sınırından itibaren Müzdelife'nin iki dağı arasında kalan yerdir. Bunu İbn Abbas, İbn Cübeyr, er-Rebî', İbn Ömer ve Mücâhid söylemiştir. Dolayısıyla Muhassir vadisine kadar olan yerin tamamı Meş'ar'dir; nitekim Urene vadisi hariç Arafat'ın tamamı vakfe yeridir. Urene, râ harfinin fethası ve zammesiyle [okunur]. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Arafat'ın tamamı vakfe yeridir, ancak Urene vadisi hariç. Müzdelife'nin tamamı Meş'ar'dir, ancak Muhassir vadisinden yukarı çıkın.» Bunu Abdullah b. ez-Zübeyr hutbesinde zikretmiştir.
المزدلفة قرن قزح الذي كانت قريش تقف عليه، وذكر الله تعالى عند المشعر الحرام ندب عند أهل العلم.
Müzdelife'de, Kureyş'in üzerinde vakfe yaptığı Kuzah tepesi vardır. Meş'ar-i Harâm yanında Allah Teâlâ'yı zikretmek ilim ehline göre menduptur.
وقال مالك: «من مر به ولم ينزل فعليه دم» ، وقال الشافعي: «من خرج من مزدلفة قبل نصف الليل فعليه دم، وإن كان بعد نصف الليل فلا شيء عليه» ؟
Mâlik: «Oradan geçip de konaklamayan kimseye kurban [cezası] gerekir» demiştir. Şâfiî ise: «Gece yarısından önce Müzdelife'den çıkan kimseye kurban gerekir, gece yarısından sonra çıkarsa ona hiçbir şey gerekmez» demiştir.
وقال الشعبي والنخعي: من فاته الوقوف بمزدلفة فاته الحج.
eş-Şa'bî ve en-Nehaî: «Müzdelife'de vakfeyi kaçıran kimsenin haccı kaçmış olur» demişlerdir.
وقوله: وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ تعديد للنعمة وأمر بشكرها، ثم ذكرهم بحال ضلالهم ليظهر قدر الإنعام، والكاف في كَما نعت لمصدر محذوف، وأَنْ مخففة من الثقيلة، ويدل على ذلك دخول اللام في الخبر، هذا قول سيبويه.
Allah Teâlâ'nın: { وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ } “O'nu, size hidayet ettiği gibi zikredin” buyruğu nimetin sayılması ve ona şükredilmesinin emredilmesidir. Sonra nimetin büyüklüğü ortaya çıksın diye onlara sapıklık hallerini hatırlatmıştır. { كَما } kelimesindeki kâf, mahzuf bir masdarın sıfatıdır. { أَنْ } ise muhaffefedir (şeddelisi hafifletilmiştir); habere lâm harfinin dahil olması buna delalet eder; bu Sîbeveyh'in kavlidir.
وقال الفراء: «هي النافية بمعنى ما، واللام بمعنى إلّا» ، والضمير في قَبْلِهِ عائد على الهدي.
el-Ferrâ ise: «O, 'mâ' anlamında nefy edatıdır; lâm ise 'illâ' anlamındadır» demiştir. { قَبْلِهِ } kelimesindeki zamir ise hidayete dönmektedir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٩٩ الى ٢٠٣]
[Bakara Suresi (2): 199'dan 203'e kadar olan Ayetler]
ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٩٩) فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا وَما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ (٢٠٠) وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النَّارِ (٢٠١) أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ (٢٠٢) وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقى وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٢٠٣)
{ ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٩٩) فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا وَما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ (٢٠٠) وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النَّارِ (٢٠١) أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ (٢٠٢) وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقى وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٢٠٣) } “Sonra insanların akın edip geldiği yerden siz de akın edin ve Allah'tan bağışlanma dileyin. Kuşkusuz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (199) Hac ibadetlerinizi bitirdiğinizde, babalarınızı andığınız gibi, hatta daha güçlü bir anışla Allah'ı anın. İnsanlardan öylesi vardır ki: 'Rabbimiz, bize dünyada ver' der; onun ahirette hiçbir nasibi yoktur. (200) Onlardan öylesi de vardır ki: 'Rabbimiz, bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi ateş azabından koru' der. (201) İşte onlar için kazandıklarından bir nasip vardır. Allah, hesabı pek çabuk görendir. (202) Sayılı günlerde Allah'ı anın. Kim iki gün içinde acele edip [erken] dönerse ona bir günah yoktur; kim de geri kalırsa sakınan kimse için ona da bir günah yoktur. Allah'tan sakının ve bilin ki kesinlikle O'nun huzurunda toplanacaksınız. (203)”
قال ابن عباس وعائشة وعطاء وغيرهم: المخاطب بهذه الآية قريش ومن ولدت وهم الحمس، وذلك أنهم كانوا يقولون نحن قطين الله فينبغي لنا أن نعظم الحرم ولا نعظم شيئا من الحل، فسنوا شق الثياب في الطواف إلى غير ذلك، وكانوا مع معرفتهم وإقرارهم أن عرفة هي موقف إبراهيم لا يخرجون من الحرم ويقفون بجمع ويفيضون منه، ويقف الناس بعرفة، فقيل لهم أن يفيضوا مع الجملة، وثُمَّ ليست في هذه الآية للترتيب، إنما هي لعطف جملة كلام على جملة هي منها منقطعة، وكان رسول الله ﷺ من الحمس، ولكنه كان يقف مذ كان بعرفة، هداية من الله.
İbn Abbas, Âişe, Atâ ve başkaları şöyle demiştir: Bu ayetle hitap edilenler Kureyş ve onlardan doğanlar, yani Hums kabilesidir. Şöyle ki onlar: «Biz Allah'ın ehliyiz, bize düşen Harem'i yüceltmektir ve Harem dışından hiçbir yeri yüceltmeyiz» derlerdi; bu sebeple tavafta elbiseleri yırtma adetini ve benzeri şeyleri ihdas etmişlerdi. Arafat'ın İbrâhim'in vakfe yeri olduğunu bilip ikrar etmelerine rağmen Harem bölgesinden dışarı çıkmazlar, Cem'de (Müzdelife'de) vakfe yapıp oradan akın ederlerdi; diğer insanlar ise Arafat'ta vakfe yapardı. Bunun üzerine onlara herkesle birlikte akın etmeleri emredildi. Bu ayetteki { ثُمَّ } tertip için değil, ancak kendisinden kopuk olan bir kelam cümlesini diğer bir cümleye atfetmek içindir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hums'tan idi; fakat Allah'ın bir hidayeti olarak başından beri Arafat'ta vakfe yapardı.
وقال الضحاك: «المخاطب بالآية جملة الأمة» ، والمراد ب النَّاسُ إبراهيم ﵇ كما قال:
ed-Dahhâk: «Ayetle hitap edilenler ümmetin tamamıdır» demiştir. { النَّاسُ } “insanlar” ifadesinden kasıt ise, tıpkı:
الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ [آل عمران: ١٧٣] وهو يريد واحدا، ويحتمل على هذا أن يؤمروا بالإفاضة من عرفة، ويحتمل أن تكون إفاضة أخرى وهي التي من المزدلفة فتجيء ثُمَّ على هذا الاحتمال على
{ الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ } [Âl-i İmrân: 173] ayetinde tek bir kişiyi kastettiği gibi İbrâhim aleyhisselâm'dır. Bu görüşe göre, onlara Arafat'tan akın etmelerinin emredilmiş olması muhtemel olduğu gibi, bunun Müzdelife'den yapılan başka bir akın olması da muhtemeldir. Bu takdirde { ثُمَّ } edatı kendi
بابها، وعلى هذا الاحتمال عول الطبري، وقرأ سعيد بن جبير «الناسي» وتأوله آدم ﵇، ويجوز عند بعضهم تخفيف الياء فيقول الناس كالقاض والهاد.
asli anlamına uygun düşer. et-Taberî de bu ihtimale dayanmıştır. Saîd b. Cübeyr [kelimeyi] «en-Nâsî» (الناسي) şeklinde okumuş ve onu Âdem aleyhisselâm olarak tevil etmiştir. Bazılarına göre el-Kâdî ve el-Hâdî kelimelerinde olduğu gibi yâ harfinin hazfedilip «en-Nâs» (الناس) denilmesi caizdir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: أما جوازه في العربية فذكره سيبويه، وأما جوازه مقروءا به فلا أحفظه، وأمر تعالى بالاستغفار لأنها مواطنه ومظان القبول ومساقط الرحمة، وفي الحديث أن رسول الله ﷺ خطب عشية عرفة فقال: «أيها الناس، إن الله ﷿ قد تطاول عليكم في مقامكم هذا، فقبل من محسنكم ووهب مسيئكم لمحسنكم إلا التبعات فيما بينكم، أفيضوا على اسم الله» ، فلما كان غداة جمع، خطب فقال: «أيها الناس إن الله تطاول عليكم فعوض التبعات من عنده» .
Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh dedi ki: Bunun Arapçada caiz oluşunu Sîbeveyh zikretmiştir; kıraat olarak okunmasının caiz olduğunu ise hatırlamıyorum. Allah Teâlâ istiğfarı emretmiştir; zira oralar istiğfar makamları, kabul edilme zannının galip olduğu yerler ve rahmetin indiği mevkilerdir. Hadiste rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Arafat akşamı bir hutbe verip şöyle buyurdu: «Ey insanlar! Aziz ve Celil olan Allah bu durduğunuz yerde size lütufta bulundu; iyilik edenlerinizin [duasını] kabul etti, aranızdaki kul hakları müstesna olmak üzere kötülük işleyenlerinizi de iyilik edenlerinize bağışladı. Allah'ın adıyla akın ediniz.» Cem' (Müzdelife) sabahı olunca bir hutbe daha verip şöyle buyurdu: «Ey insanlar! Kuşkusuz Allah size lütufta bulundu ve kul haklarını da kendi katından karşıladı.»
وقالت فرقة: المعنى واستغفروا الله من فعلكم الذي كان مخالفا لسنة إبراهيم في وقوفكم بقزح من المزدلفة.
Bir grup da şöyle demiştir: Mana; Müzdelife'deki Kuzah'ta vakfe yapmanız hususunda İbrâhim'in sünnetine muhalif olan amelinizden ötürü Allah'tan bağışlanma dileyin [demektir].
وقوله تعالى: فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ الآية، قال مجاهد: «المناسك الذبائح وهراقة الدماء» ، والمناسك عندي العبادات في معالم الحج ومواضع النسك فيه، والمعنى إذا فرغتم من حجكم الذي هو الوقوف بعرفة فاذكروا الله بمحامده وأثنوا عليه بآلائه عندكم، وخص هذا الوقت بالقضاء لما يقضي الناس فيه مناسكهم في حين واحد، وما قبل وما بعد فهو على الافتراق: هذا في طواف وهذا في رمي وهذا في حلاق وغير ذلك، وكانت عادة العرب إذا قضت حجها تقف عند الجمرة فتتفاخر بالآباء وتذكر أيام أسلافها من بسالة وكرم وغير ذلك، فنزلت الآية ليلزموا أنفسهم ذكر الله تعالى أكثر من التزامهم ذكر آبائهم بأيام الجاهلية، هذا قول جمهور المفسرين.
Allah Teâlâ'nın: { فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ } “Hac ibadetlerinizi bitirdiğinizde” ayeti hakkında Mücâhid: «Menâsik; kurban kesmek ve kan akıtmaktır» demiştir. Bana göre ise menâsik; haccın sembollerinde ve oradaki ibadet mekânlarında yapılan ibadetlerdir. Mana şudur: Arafat vakfesi olan haccınızı tamamladığınızda, hamdleriyle Allah'ı anın ve size olan nimetlerinden ötürü O'na sena edin. Bu vaktin eda edilmesiyle tahsis edilmesi, insanların menâsiklerini aynı anda yerine getirmelerinden dolayıdır; öncesi ve sonrası ise dağınıktır: Kimi tavafta, kimi şeytan taşlamada, kimi tıraşta ve benzeri işlerdedir. Arapların adeti, haclarını tamamladıklarında Cemre yanında durup atalarıyla övünmek ve geçmişlerinin yiğitlik, cömertlik gibi meziyetlerini anmaktı. Ayet, Cahiliye günlerinde atalarını anmaya bağlı kaldıklarından daha fazla Allah Teâlâ'yı zikretmeye kendilerini bağlasınlar diye inmiştir; bu, müfessirlerin cumhurunun görüşüdür.
وقال ابن عباس وعطاء: معنى الآية اذكروا الله كذكر الأطفال آباءهم وأمهاتهم، أي فاستغيثوا به والجؤوا إليه كما كنتم تفعلون في حال صغركم بآبائكم.
İbn Abbas ve Atâ şöyle demişlerdir: Ayetin manası; çocukların babalarını ve annelerini andığı gibi Allah'ı anın, yani küçüklüğünüzde babalarınıza yaptığınız gibi O'ndan yardım dileyin ve O'na sığının [demektir].
وقالت طائفة: معنى الآية اذكروا الله وعظموه وذبوا عن حرمه، وادفعوا من أراد الشرك والنقص في دينه ومشاعره، كما تذكرون آباءكم بالخير إذا غض أحد منهم وتحمون جوانبهم وتذبون عنهم، وقرأ محمد ابن كعب القرظي «كذكركم آباؤكم» أي اهتبلوا بذكره كما يهتبل المرء بذكر ابنه، فالمصدر على هذه القراءة مضاف إلى المفعول، وأَشَدَّ في موضع خفض عطفا على «ذكركم» ويجوز أن يكون في موضع نصب، التقدير أو اذكروه أشد ذكرا.
Bir topluluk da şöyle demiştir: Ayetin manası; birisi atalarınızı kötülediğinde onları hayırla andığınız, onları koruyup savunduğunuz gibi, siz de Allah'ı zikredin, O'nu yüceltin, O'nun Harem'ini koruyun ve O'nun dininde ve ibadet yerlerinde şirk ve noksanlık murat eden kimseleri defedin [demektir]. Muhammed b. Ka'b el-Kurazî [ayeti]: «كذكركم آباؤكم» şeklinde okumuştur; yani kişinin çocuğunu anmaya düşkün olduğu gibi O'nun zikrine düşkün olun [demektir]. Bu kıraate göre masdar mef'ûle muzaf olmuştur. { أَشَدَّ } kelimesi { ذِكْرِكُمْ } üzerine atıfla cer mahallindedir; nasb mahallinde olması da caizdir, takdiri: «Veya O'nu daha şiddetli bir anışla anın» şeklindedir.
وقوله تعالى: فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ الآية، قال أبو وائل والسدي وابن زيد: كانت عادتهم في الجاهلية أن يدعوا في مصالح الدنيا فقط إذ كانوا لا يعرفون الآخرة، فنهوا عن ذلك الدعاء المخصوص بأمر الدنيا، وجاء النهي في صيغة الخبر عنهم، والخلاق: النصيب والحظ، ومَنْ زائدة لأنها بعد النفي، فهي مستغرقة لجنس الحظوظ.
Allah Teâlâ'nın: { فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ } “İnsanlardan öylesi vardır ki... der” ayeti hakkında Ebû Vâil, es-Süddî ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir: Cahiliye döneminde adetleri, ahireti bilmedikleri için sadece dünya maslahatları hususunda dua etmekti. Bunun üzerine dünya işine hasredilen bu tür duadan nehyedildiler; nehiy ise onlar hakkında haber sığasıyla geldi. el-Halâk; pay ve nasiptir. { مِنْ } edatı nefiyden sonra geldiği için zâiddir ve dolayısıyla nasip cinsinin tamamını kapsamaktadır.
وقال قتادة: «حسنة الدنيا العافية في الصحة وكفاف المال» .
Katâde: «Dünya iyiliği; beden sağlığında afiyet ve yetecek kadar maldır» demiştir.
وقال الحسن بن أبي الحسن: «حسنة الدنيا العلم والعبادة» .
el-Hasan b. Ebi'l-Hasan: «Dünya iyiliği; ilim ve ibadettir» demiştir.
وقال السدي: «حسنة الدنيا المال» ، وقيل: حسنة الدنيا المرأة الحسناء، واللفظة تقتضي هذا كله وجميع محابّ الدنيا، وحسنة الآخرة الجنة بإجماع، وقِنا عَذابَ النَّارِ دعاء في أن لا يكون المرء ممن يدخلها بمعاصيه وتخرجه الشفاعة، ويحتمل أن يكون دعاء مؤكدا لطلب دخول الجنة، لتكون الرغبة في معنى النجاة والفوز من الطرفين، كما قال أحد الصحابة للنبي ﷺ: «أنا إنما أقول في دعائي اللهم أدخلني الجنة وعافني من النار، ولا أدري ما دندنتك ولا دندنة معاذ» ، فقال له رسول الله ﷺ: «حولها ندندن» .
es-Süddî: «Dünya iyiliği; maldır» demiştir. Dünya iyiliğinin güzel kadın olduğu da söylenmiştir; lafız ise bunların tamamını ve dünyanın bütün sevilen şeylerini kapsar. Ahiret iyiliği ise icma ile cennettir. { وَقِنا عَذابَ النَّارِ } “Bizi ateş azabından koru” ifadesi, kişinin günahları sebebiyle oraya giren ve şefaatle oradan çıkarılan kimselerden olmaması için yapılan bir duadır. Cennete girme talebini pekiştiren bir dua olması da muhtemeldir; ta ki kurtuluş ve zafere ulaşma arzusu her iki yönden de bulunsun. Nitekim sahâbîlerden biri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Ben duamda sadece 'Allahım beni cennete koy ve beni cehennemden koru' derim; yoksa ne senin ne de Muâz'ın mırıltısını (detaylı dualarını) bilmem» demiş; bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Biz de onun etrafında mırıldanıp duruyoruz» buyurmuştur.
وقوله تعالى: أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا الآية، وعد على كسب الأعمال الصالحة في صيغة الإخبار المجرد، والرب تعالى سريع الحساب لأنه لا يحتاج إلى عقد ولا إلى إعمال فكر، وقيل لعلي بن أبي طالب ﵁: كيف يحاسب الله الخلائق في يوم؟ فقال «كما يرزقهم في يوم» ، وقيل: الحساب هنا المجازاة، كأن المجازي يعد أجزاء العمل ثم يجازي بمثلها، وقيل معنى الآية سريع مجيء يوم الحساب، فالمقصد بالآية الإنذار بيوم القيامة، وأمر الله تعالى عباده بذكره في الأيام المعدودات، وهي الثلاثة التي بعد يوم النحر، وهي أيام التشريق، وليس يوم النحر من المعدودات، ودل على ذلك إجماع الناس على أنه لا ينفر أحد يوم القر وهو ثاني يوم النحر، فإن يوم النحر من المعلومات، ولو كان يوم النحر في المعدودات لساغ أن ينفر من شاء متعجلا يوم القر، لأنه قد أخذ يومين من المعدودات، وحكى مكي والمهدوي عن ابن عباس أنه قال: «المعدودات هي أيام العشر» ، وهذا إما أن يكون من تصحيف النسخة، وإما أن يريد العشر الذي بعد يوم النحر، وفي ذلك بعد، والأيام المعلومات هي يوم النحر ويومان بعده لإجماعهم على أنه لا ينحر أحد في اليوم الثالث، والذكر في المعلومات إنما هو على ما رزق الله من بهيمة الأنعام.
Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا } “İşte onlar için kazandıklarından bir nasip vardır” ayeti, yalın bir haber kipiyle salih ameller kazanmaya yönelik bir vaattir. Yüce Rab hesabı çabuk görendir; zira O, parmakla saymaya ve fikir yürütmeye muhtaç değildir. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'a: «Allah yaratılmışların hesabını bir günde nasıl görür?» diye sorulmuş, o da: «Onları bir günde rızıklandırdığı gibi» demiştir. Buradaki hesabın karşılık verme (mücâzât) olduğu da söylenmiştir; sanki karşılık veren kişi amelin parçalarını sayar, sonra benzeriyle karşılığını verir. Ayetin manasının 'hesap gününün gelişi pek çabuktur' demek olduğu da söylenmiştir; bu durumda ayetin gayesi kıyamet günü ile uyarmaktır. Allah Teâlâ kullarına sayılı günlerde Kendisini zikretmelerini emretmiştir; bunlar da kurban bayramı gününden sonraki üç gündür ki onlar teşrik günleridir. Kurban bayramı günü sayılı günlerden (ma'dûdât) değildir. İnsanların, kurban bayramının ikinci günü olan 'el-Kar günü'nde hiçbir kimsenin [Mina'dan] ayrılamayacağı hususundaki icması buna delalet etmiştir; zira kurban bayramı günü bilinen günlerden (ma'lûmât) dir. Şayet kurban bayramı günü ma'dûdât içinde olsaydı, dileyen kimsenin el-Kar gününde acele edip ayrılması caiz olurdu; çünkü ma'dûdât'tan iki günü almış olurdu. Mekkî ve el-Mehdevî, İbn Abbas'tan naklen onun: «Ma'dûdât, [Zilhicce'nin] on günüdür» dediğini aktarmışlardır; bu ya nüsha hatasındandır ya da kurban bayramı gününden sonraki on günü kastetmiştir ki bunda uzaklık vardır. Bilinen günler (el-eyyâmü'l-ma'lûmât) ise üçüncü günde kimsenin kurban kesmeyeceği hususundaki icmalarından ötürü kurban bayramı günü ile ondan sonraki iki gündür. Ma'lûmât günlerinde zikir ise Allah'ın rızık olarak verdiği sağmal hayvanlar üzerinedir.
وقال ابن زيد: «المعلومات عشر ذي الحجة وأيام التشريق» ، وفي هذا القول بعد، وجعل الله الأيام المعدودات أيام ذكر الله، وقد قال النبي ﷺ: «هي أيام أكل وشرب وذكر لله» .
İbn Zeyd: «Ma'lûmât; Zilhicce'nin on günü ile teşrik günleridir» demiştir; fakat bu kavilde uzaklık vardır. Allah sayılı günleri Kendisinin anılma günleri kılmıştır; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Onlar yeme, içme ve Allah'ı zikretme günleridir» buyurmuştur.
ومن جملة الذكر التكبير في إثر الصلوات، واختلف في طرفي مدة التكبير: فقال عمر بن الخطاب وعلي بن أبي طالب وابن عباس: يكبر من صلاة الصبح من يوم عرفة إلى العصر من آخر أيام التشريق.
Zikrin kapsamından biri de namazların ardından getirilen tekbirdir. Tekbir süresinin iki ucu (başlangıç ve bitişi) hakkında ihtilaf edilmiştir: Ömer b. el-Hattâb, Ali b. Ebî Tâlib ve İbn Abbas; Arefe gününün sabah namazından teşrik günlerinin son gününün ikindi vaktine kadar tekbir getirilir, demişlerdir.
وقال ابن مسعود وأبو حنيفة: يكبر من غداة عرفة إلى صلاة العصر من يوم النحر.
İbn Mes'ûd ve Ebû Hanîfe: «Arefe sabahından kurban bayramı gününün ikindi namazına kadar tekbir getirilir» demişlerdir.
وقال يحيى بن سعيد: يكبر من صلاة الظهر يوم النحر إلى صلاة الظهر من آخر يوم التشريق.
Yahyâ b. Saîd: «Kurban bayramı gününün öğle namazından teşrik günlerinin son gününün öğle namazına kadar tekbir getirilir» demiştir.
وقال مالك: يكبر من صلاة الظهر يوم النحر إلى صلاة الصبح من آخر أيام التشريق، وبه قال الشافعي.
Mâlik: «Kurban bayramı gününün öğle namazından teşrik günlerinin son gününün sabah namazına kadar tekbir getirilir» demiştir; Şâfiî de bu görüştedir.
وقال ابن شهاب: «يكبر من الظهر يوم النحر إلى العصر من آخر أيام التشريق» .
İbn Şihâb: «Kurban bayramı gününün öğlesinden teşrik günlerinin son gününün ikindisine kadar tekbir getirilir» demiştir.
وقال سعيد بن جبير: «يكبر من الظهر يوم عرفة إلى العصر من آخر أيام التشريق» .
Saîd b. Cübeyr: «Arefe gününün öğlesinden teşrik günlerinin son gününün ikindisine kadar tekbir getirilir» demiştir.
وقال الحسن بن أبي الحسن: «يكبر من صلاة الظهر يوم النحر إلى صلاة الظهر يوم النفر الأول» .
el-Hasan b. Ebi'l-Hasan: «Kurban bayramı gününün öğle namazından birinci ayrılış (nefr) gününün öğle namazına kadar tekbir getirilir» demiştir.
وقال أبو وائل: «يكبر من صلاة الظهر يوم عرفة إلى صلاة الظهر يوم النحر» .
Ebû Vâil: «Arefe gününün öğle namazından kurban bayramı gününün öğle namazına kadar tekbir getirilir» demiştir.
ومشهور مذهب مالك أنه يكبر إثر كل صلاة ثلاث تكبيرات، وفي المذهب رواية أنه يقال بعد التكبيرات الثلاث: لا إله إلا الله والله أكبر ولله الحمد.
Mâlik mezhebinde meşhur olan görüşe göre her namazın ardından üç tekbir getirilir. Mezhepteki bir rivayette ise üç tekbirden sonra: «Lâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber ve lillâhi'l-hamd» denileceği belirtilmiştir.
وقوله تعالى: فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ، قال ابن عباس والحسن وعكرمة ومجاهد:
Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ } “Kim iki gün içinde acele edip [erken] dönerse ona bir günah yoktur” buyruğu hakkında İbn Abbas, el-Hasan, İkrime ve Mücâhid şöyle demişlerdir:
المعنى من نفر في اليوم الثاني من الأيام المعدودات فلا حرج عليه، ومن تأخر إلى الثالث فلا حرج عليه، فمعنى الآية كل ذلك مباح، وعبر عنه بهذا التقسيم اهتماما وتأكيدا إذ كان من العرب من يذم المتعجل وبالعكس، فنزلت الآية رافعة للجناح في كل ذلك، ومن العلماء من رأى أن التعجل إنما أبيح لمن بعد قطره لا للمكي والقريب، إلا أن يكون له عذر، قاله مالك وغيره، ومنهم من رأى أن الناس كلهم مباح لهم ذلك، قاله عطاء وغيره.
Mana; sayılı günlerin ikincisinde [Mina'dan] ayrılan kimseye bir sakınca yoktur; üçüncü güne kadar geciken kimseye de bir sakınca yoktur [demektir]. Dolayısıyla ayetin manası, bunların hepsinin mubah olduğudur. Araplardan acele edeni kınayanlar ve bunun aksini yapanlar bulunduğu için bu hususa ehemmiyet verilerek ve tekit edilerek bu taksimle ifade edilmiştir; böylece ayet bütün bu durumlardaki vebali kaldırmak üzere inmiştir. Âlimlerden kimi, acele etmenin Mekkeliye ve yakında oturana değil, bir mazereti olmadıkça ancak memleketi uzak olan kimseye mubah kılındığı görüşündedir; bunu Mâlik ve başkaları söylemiştir. Onlardan kimi de bunun bütün insanlara mubah olduğu görüşündedir; bunu da Atâ ve başkaları söylemiştir.
وقال علي بن أبي طالب وابن مسعود وإبراهيم: معنى الآية من تعجل فقد غفر له ومن تأخر فقد غفر له، واحتجوا بقوله ﵇: «من حج هذا البيت فلم يرفث ولم يفسق خرج من خطاياه كيوم ولدته أمه» ، فقوله تعالى: فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ نفي عام وتبرئة مطلقة، وقال مجاهد أيضا: معنى الآية من تعجل أو تأخر فلا إثم عليه إلى العام القابل، وأسند في هذا القول أثر.
Ali b. Ebî Tâlib, İbn Mes'ûd ve İbrâhim: «Ayetin manası; acele eden de bağışlanmıştır, geciken de bağışlanmıştır» demişler ve Peygamber aleyhisselâm'ın: «Kim bu Beyt'i hacceder de kötü söz söylemez ve günah işlemezse, annesinden doğduğu günkü gibi günahlarından arınmış olarak çıkar» buyruğunu delil getirmişlerdir. Zira Allah Teâlâ'nın: { فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ } “Ona bir günah yoktur” buyruğu genel bir nefiy ve mutlak bir beraattir. Mücâhid de şöyle demiştir: «Ayetin manası; acele eden veya geciken kimsenin gelecek yıla kadar üzerinde hiçbir günahı kalmaz [demektir]» ve bu kavil hakkında bir rivayet isnad edilmiştir.
وقال أبو العالية: المعنى في الآية لا إثم عليه لمن اتقى بقية عمره، والحاج مغفور له البتة.
Ebû'l-Âliye: «Ayetteki mana; ömrünün geri kalanında sakınan kimse için hiçbir günah yoktur [demektir], hacı ise kesinlikle bağışlanmıştır» demiştir.
وقال أبو صالح وغيره: معنى الآية لا إثم عليه لمن اتقى قتل الصيد وما يجب عليه تجنبه في الحج، وقال أيضا: لمن اتقى في حجه فأتى به تاما حتى كان مبرورا، واللام في قوله لِمَنِ اتَّقى متعلقة إما بالغفران على بعض التأويلات، أو بارتفاع الإثم في الحج على بعضها، وقيل: بالذكر الذي دل عليه قوله وَاذْكُرُوا، أي الذكر لمن اتقى، ويسقط رمي الجمرة الثالثة عمن تعجل.
Ebû Sâlih ve başkaları şöyle demiştir: «Ayetin manası; av öldürmekten ve hacda kaçınması gereken şeylerden sakınan kimseye günah yoktur [demektir].» Şöyle de demiştir: «Haccında sakınıp onu mebrur olacak şekilde tam yapan kimse için [demektir].» { لِمَنِ اتَّقى } “Sakınan kimse için” buyruğundaki lâm harfi; bazı tevillerde mağfirete, bazılarında ise hacdaki günahın kalkmasına taalluk etmektedir. { وَاذْكُرُوا } “Zikredin” buyruğunun delalet ettiği zikre taalluk ettiği de söylenmiştir; yani 'zikir, sakınan kimse içindir' demektir. Acele edip [erken] ayrılan kimseden üçüncü cemrenin taşlanması düşer.
وقال ابن أبي زمنين: «يرميها في يوم النفر الأول حين يريد التعجل» .
İbn Ebî Zamenevn: «Acele etmek istediğinde onu birinci ayrılış (nefr) gününde taşlar» demiştir.
قال ابن المواز: «يرمي المتعجل في يومين بإحدى وعشرين حصاة، كل جمرة بسبع حصيات، فيصير جميع رميه بتسع وأربعين حصاة» .
İbnü'l-Muvâz şöyle demiştir: «Acele eden kimse iki günde, her cemreye yedişer taş olmak üzere yirmi bir taş atar; böylece toplam taş atışı kırk dokuz taş olur.»
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: لأنه قد رمى جمرة العقبة بسبع يوم النحر.
Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle demiştir: Çünkü o, kurban bayramı gününde Akabe cemresine yedi taş atmıştır.
قال ابن المواز: «ويسقط رمي اليوم الثالث» .
İbnü'l-Muvâz şöyle demiştir: «Üçüncü günün taşlaması ise düşer.»
وقرأ سالم بن عبد الله فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ بوصل الألف، ثم أمر تعالى بالتقوى وذكر بالحشر والوقوف بين يديه.
Sâlim b. Abdillâh { فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ } “Ona hiçbir günah yoktur” [ifadesini] elifi vaslederek okumuştur. Sonra Allah Teâlâ takvayı emretmiş, haşrı ve huzurunda duruşu hatırlatmıştır.
قوله ﷿:
Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٠٤ الى ٢٠٨]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 204-208]
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى ما فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ (٢٠٤) وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الْفَسادَ (٢٠٥) وَإِذا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهادُ (٢٠٦) وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ (٢٠٧) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٢٠٨)
{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلى ما فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ (٢٠٤) وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيها وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الْفَسادَ (٢٠٥) وَإِذا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهادُ (٢٠٦) وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ (٢٠٧) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٢٠٨) } “İnsanlardan öylesi vardır ki, dünya hayatına dair sözleri senin hoşuna gider; üstelik o, kalbinde olana Allah'ı şahit tutar. Hâlbuki o, düşmanların en azılısıdır. (204) [Huzurundan] ayrılıp gittiği zaman yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya, ekini ve nesli yok etmeye çalışır. Allah ise bozgunculuğu sevmez. (205) Ona: «Allah'tan kork!» denildiği zaman, gururu onu günaha sürükler. Artık ona cehennem yeter; o ne kötü bir yataktır! (206) İnsanlardan öylesi de vardır ki, Allah'ın rızasını kazanmak için nefsini feda eder. Allah ise kullarına çok şefkatlidir. (207) Ey iman edenler! Hep birden barışa (İslâm'a) girin ve şeytanın adımlarına uymayın. Şüphesiz o sizin için apaçık bir düşmandır. (208)”
قال السدي: «نزلت في الأخنس بن شريق، واسمه أبيّ، والأخنس لقب، وذلك أنه جاء إلى النبي ﷺ فأظهر الإسلام، وقال: الله يعلم أني صادق، ثم هرب بعد ذلك، فمر بقوم من المسلمين، فأحرق لهم زرعا، وقتل حمرا، فنزلت فيه هذه الآيات» .
es-Süddî şöyle demiştir: «[Bu ayetler] Ahnes b. Şerîk hakkında inmiştir. Adı Übeyy olup Ahnes onun lakabıdır. Şöyle ki o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip İslâm'ı izhar etti ve: "Allah biliyor ki ben doğru sözlüyüm" dedi. Daha sonra oradan kaçıp gitti; Müslümanlardan bir topluluğun yanından geçerken onların ekinlerini yaktı ve merkeplerini öldürdü. Bunun üzerine onun hakkında bu ayetler indi.»
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: ما ثبت قط أن الأخنس أسلم.
Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle demiştir: Ahnes'in Müslüman olduğu asla sabit olmamıştır.
وقال ابن عباس: نزلت في قوم من المنافقين تكلموا في الذين قتلوا في غزوة الرجيع عاصم بن ثابت وخبيب وابن الدثنة وغيرهم قالوا: ويح هؤلاء القوم لا هم قعدوا في بيوتهم ولا أدوا رسالة صاحبهم، فنزلت هذه الآيات في صفات المنافقين. ثم ذكر المستشهدين في غزوة الرجيع في قوله: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ الآية، وقال قتادة ومجاهد وجماعة من العلماء: نزلت هذه الآيات في كل مبطن كفر أو نفاق أو كذب أو إضرار وهو يظهر بلسانه خلاف ذلك، فهي عامة، وهي تشبه ما ورد في الترمذي أن في بعض كتب الله تعالى: «أن من عباد الله قوما ألسنتهم أحلى من العسل وقلوبهم أمر من الصبر، يلبسون للناس جلود الضأن من اللين، يجترون الدنيا بالدين، يقول الله تعالى: أبي يغترون وعلي يجترون؟ حلفت لأسلطن عليهم فتنة تدع الحليم منهم حيران» . ومعنى وَيُشْهِدُ اللَّهَ أي يقول: الله يعلم أني أقول حقا، وقرأ أبو حيوة وابن محيصن «ويشهد الله» بإسناد الفعل إلى اسم الجلالة، المعنى يعجبك قوله والله يعلم منه خلاف ما قال، والقراءة التي للجماعة أبلغ في ذمه، لأنه قوى على نفسه التزام الكلام الحسن ثم ظهر من باطنه خلافه، وما فِي قَلْبِهِ مختلف بحسب القراءتين، فعلى قراءة الجمهور هو الخير الذي يظهر، أي هو في قلبه بزعمه، وعلى قراءة ابن محيصن هو الشر الباطن، وقرأ ابن عباس «والله يشهد على ما في قلبه» ، وقرأ أبي وابن مسعود «ويستشهد الله على ما في قلبه» ، والألد: الشديد الخصومة الصعب الشكيمة الذي يلوي الحجج في كل جانب، فيشبه انحرافه المشي في لديدي الوادي، ومنه لديد الفم، واللدود، ويقال منه: لددت بكسر العين ألد، وهو ذم، ومنه قول النبي ﷺ: «أبغض الرجال إلى الله الألد الخصم» ، ويقال: لددته بفتح العين ألده بضمها إذا غلبته في الخصام، ومن اللفظة قول الشاعر: [الخفيف]
İbn Abbas şöyle demiştir: Recî Gazvesi'nde öldürülen Âsım b. Sâbit, Hubeyb, İbnü'd-Desine ve diğerleri hakkında ileri geri konuşup: "Yazıklar olsun bu insanlara! Ne evlerinde oturdular ne de arkadaşlarının elçilik vazifesini yerine getirebildiler" diyen bir grup münafık hakkında inmiştir; böylece bu ayetler münafıkların vasıfları hakkında inmiştir. Ardından Recî Gazvesi'nde şehit olanları { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ } “İnsanlardan öylesi de vardır ki, Allah'ın rızasını kazanmak için nefsini feda eder” ayetinde zikretmiştir. Katâde, Mücâhid ve bir grup âlim ise şöyle demişlerdir: Bu ayetler; içinde küfür, nifak, yalan veya zarar gizleyip diliyle bunun aksini gösteren herkes hakkında inmiştir; dolayısıyla geneldir. Bu, Tirmizî'de rivayet edilen şu hadise benzemektedir: Allah Teâlâ'nın bazı kitaplarında şöyle yazılıdır: «Allah'ın kullarından öyle bir zümre vardır ki dilleri baldan tatlı, kalpleri ise sabırdan (acı ağaçtan) daha acıdır. İnsanlara karşı yumuşaklık göstermek için koyun postuna bürünürler, din ile dünyayı devşirirler. Allah Teâlâ şöyle buyurur: Bana mı aldanıyorlar, yoksa bana karşı mı cüretkârlık ediyorlar? Yemin olsun ki onların üzerine, içlerindeki aklı başında kimseleri dahi şaşkına çevirecek bir fitne musallat kılacağım.» { وَيُشْهِدُ اللَّهَ } “Allah'ı şahit tutar” ifadesinin anlamı; yani "Benim doğru söylediğimi Allah bilir" der [demektir]. Ebû Hayve ve İbn Muhaysın, fiili lafza-i celâle isnad ederek «ve yüşhidullâhu» şeklinde okumuşlardır; bu durumda mana, "onun sözü senin hoşuna gider, Allah ise onun içindekinin söylediğinin aksine olduğunu bilir" demektir. Cemaatin (çoğunluğun) kıraati ise onu yermede daha beliğdir; çünkü o güzel söz söyleme taahhüdünü bizzat üstlenmiş, sonra da içinin bunun zıddı olduğu ortaya çıkmıştır. { ما فِي قَلْبِهِ } “kalbinde olan” ifadesi iki kıraate göre farklılık arz eder: Cumhurun kıraatine göre bu, açığa vurduğu hayırdır; yani kendi iddiasına göre kalbinde olan [hayırdır]. İbn Muhaysın'ın kıraatine göre ise gizlediği kötülüktür. İbn Abbas «ve'llâhu yeşhedü alâ mâ fî kalbihî», Übeyy ve İbn Mes'ûd ise «ve yesteşhidullâhe alâ mâ fî kalbihî» şeklinde okumuşlardır. el-Eledd (الْأَلَدُّ); hasımlığı pek şiddetli, inadı çetin, her yönden delilleri çarpıtan kimsedir; onun haktan sapması vadinin iki yanına (ledîdeyn) saparak yürümeye benzer. Ağzın iki yanına "ledîdü'l-fem" ve ağızdan akıtılan ilaca "ledûd" denmesi de bundandır. Ayn harfinin kesresiyle ledidtü eleddü (لَدِدْتُ أَلَدُّ) denir ki bu bir yergi ifadesidir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu hadisi de bundandır: «Allah katında insanların en sevimsizi, tartışmada pek hırçın ve düşmanlığı şiddetli olan (el-eleddü'l-hasım) kimsedir.» Ayn harfinin fethi ve muzaride zammesiyle lededtühû elüddühû (لَدَدْتُهُ أَلُدُّهُ) denir ki bu, "husumette ona galip geldim" demektir. Bu kelimenin geçtiği şiirlerden biri şairin şu sözüdür: [el-Hafîf]
إنّ تحت الأحجار حزما وعزما ... وخصيما ألدّ ذا معلاق
Taşların altında bir basiret ve azim yatar... / ve [tutunduğunu bırakmayan] çengelli, azılı bir hasım!
والْخِصامِ في الآية مصدر خاصم، وقيل جمع خصم ككلب وكلاب، فكان الكلام وهو أشد الخصماء والدهم.
Ayette geçen el-Hısâm (الْخِصامِ), hâsame (خاصم) fiilinin masdarıdır. Kelb ve kilâb gibi, hasım kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir; bu takdirde ifade, "hasımların en şiddetlisi ve en azılısıdır" anlamına gelir.
وتَوَلَّى وسَعى تحتمل جميعا معنيين: أحدهما أن تكون فعل قلب فيجيء تَوَلَّى بمعنى ضل وغضب وأنف في نفسه فسعى بحيله وإرادته الدوائر على الإسلام، ومن هذا السعي قول الله تعالى: وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى [النجم: ٣٩] ، ومنه وَسَعى لَها سَعْيَها [الإسراء: ١٩] . ومنه قول الشاعر:
{ تَوَلَّى } “ayrılıp gittiği zaman” ve { سَعى } “çalışır” kelimelerinin her ikisi de iki manaya ihtimallidir: Birincisi, bunların kalp fiili (içsel bir eylem) olmasıdır; bu takdirde { تَوَلَّى } sapıtıp öfkelendi ve içten içe kibirlendi, böylece hile ve arzularıyla İslâm aleyhine felaketler çevirmeye çalıştı (sa'y etti) anlamına gelir. Bu tür sa'y (çaba) kullanımına Allah Teâlâ'nın şu buyruğu örnektir: { وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى } [en-Necm: 39] “İnsan için ancak çalıştığının karşılığı vardır”, yine { وَسَعى لَها سَعْيَها } [el-İsrâ: 19] “onun için gereken çabayı gösterirse” ayeti de bundandır. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
[الرجز]
[er-Recez]
أسعى على حيّ بني مالك ... كل امرئ في شأنه ساع
Ben Mâlik oğulları kabilesi lehine çabalar dururum... / Herkes kendi işi peşinde koşmaktadır.
ونحا هذا المنحى في معنى الآية ابن جريج وغيره، والمعنى الثاني أن يكونا فعل شخص فيجيء تَوَلَّى بمعنى أدبر ونهض عنك يا محمد، وسَعى يجيء معناها بقدميه فقطع الطريق وأفسدها، نحا هذا المنحى ابن عباس وغيره، وكلا السعيين فساد.
İbn Cüreyc ve başkaları ayetin anlamında bu yaklaşıma meyletmişlerdir. İkinci mana ise, bu fiillerin bedeniyle hareket eden şahsın eylemi olmasıdır; bu takdirde { تَوَلَّى }, "Ey Muhammed, senden yüz çevirip kalktı", { سَعى } ise "ayaklarıyla koşup yolları kesti ve ortalığı fesada verdi" manasına gelir. İbn Abbas ve başkaları bu yaklaşıma meyletmişlerdir. Her iki tür çaba da fesattır.
وقوله تعالى: وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ } “ekini ve nesli yok etmeye”.
قال الطبري: «المراد الأخنس في إحراقه الزرع وقتله الحمر» .
et-Taberî şöyle demiştir: «Maksat, Ahnes'in ekini yakması ve merkepleri öldürmesidir.»
وقال مجاهد: «المراد أن الظالم يفسد في الأرض فيمسك الله المطر فيهلك الحرث والنسل» ، وقيل: المراد أن المفسد يقتل الناس فينقطع عمار الزرع والمنسلون» .
Mücâhid şöyle demiştir: «Maksat, zalimin yeryüzünde fesat çıkarması, Allah'ın da yağmuru tutarak ekini ve nesli helak etmesidir.» Fesatçının insanları öldürmesi, böylece ekini imar edenlerin ve çoğalan nesillerin kesilmesinin kastedildiği de söylenmiştir.
وقال الزجّاج: «يحتمل أن يراد بالحرث النساء وبالنسل نسلهن» .
ez-Zeccâc şöyle demiştir: «Hars (ekin) ile kadınların, nesil ile de onların çocuklarının kastedilmiş olması muhtemeldir.»
قال القاضي أبو محمد: والظاهر أن الآية عبارة عن مبالغة في الإفساد، إذ كل فساد في أمور الدنيا، فعلى هذين الفصلين يدور، وأكثر القراء على يُهْلِكَ بضم الياء وكسر اللام وفتح الكاف عطفا على لِيُفْسِدَ، وفي مصحف أبي بن كعب «وليهلك» ، وقرأ قوم «ويهلك» بضم الكاف، إما عطفا على يُعْجِبُكَ وإما على سَعى، لأنها بمعنى الاستقبال، وإما على القطع والاستئناف، وقرأ الحسن وابن أبي إسحاق وأبو حيوة وابن محيصن «ويهلك» بفتح الياء وكسر اللام وضم الكاف ورفع «الحرث» و «النسل» ، وكذلك رواه ابن سلمة عن ابن كثير وعبد الوارث عن أبي عمرو، وحكى المهدوي أن الذي روى حماد بن سلمة عن ابن كثير إنما هو «ويهلك» بضم الياء والكاف «الحرث» بالنصب، وقرأ قوم «ويهلك» بفتح الياء واللام ورفع «الحرث» وهي لغة هلك يهلك، تلحق بالشواذ كركن يركن، والْحَرْثَ في اللغة شق الأرض للزراعة، ويسمى الزرع حرثا للمجاورة والتناسب، ويدخل سائر الشجر والغراسات في ذلك حملا على الزرع، ومنه قول ﷿ إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ [الأنبياء: ٧٨] ، وهو كرم على ما ورد في التفاسير، وسمي النساء حرثا على التشبيه، والنَّسْلَ مأخوذ من نسل ينسل إذا خرج متتابعا، ومنه نسال الطائر ما تتابع سقوطه من ريشه، ومنه قوله تعالى: وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ [الأنبياء: ٩٦] ، ومنه قول امرئ القيس: [الطويل] فسلّي ثيابي من ثيابك تنسل ولا يُحِبُّ معناه لا يحبه من أهل الصلاح، أي لا يحبه دينا، وإلا فلا يقع إلا ما يحب الله تعالى وقوعه، والفساد واقع، وهذا على ما ذهب إليه المتكلمون من أن الحب بمعنى الإرادة.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle demiştir: Zahir olan, ayetin fesattaki aşırılığı ifade ettiğidir; zira dünya işlerindeki her fesat bu iki husus etrafında döner. Kıraat imamlarının çoğu, { لِيُفْسِدَ } üzerine matuf olarak yâ'nın zammesi, lâm'ın kesresi ve kâf'ın fethasıyla «yühlike» şeklinde okumuştur. Übey b. Ka'b'ın mushafında ise «ve li-yühlike» şeklindedir. Bir topluluk kâf'ın zammesiyle «ve yühlikü» şeklinde okumuştur; bu ya { يُعْجِبُكَ } üzerine ya da gelecek zaman anlamında olduğu için { سَعى } üzerine atıftır veya kat' ve istînâf (yeni bir başlangıç) iledir. el-Hasan, İbn Ebî İshak, Ebû Hayve ve İbn Muhaysın yâ'nın fethası, lâm'ın kesresi, kâf'ın zammesi ile «el-harsü» ve «en-neslü» kelimelerinin ref'iyle «ve yehlikü» şeklinde okumuşlardır. İbn Seleme'nin İbn Kesîr'den ve Abdülvâris'in Ebû Amr'dan rivayeti de böyledir. el-Mehdevî ise Hammâd b. Seleme'nin İbn Kesîr'den rivayet ettiği kıraatin, yâ ve kâf'ın zammesiyle «ve yühlikü» olup «el-harse» kelimesinin nasbı ile olduğunu nakletmiştir. Bir topluluk ise yâ ve lâm'ın fethası ve «el-harsü» kelimesinin ref'iyle «ve yehlekü» okumuştur ki bu, rekenye yerkenü gibi şâzz kıraatlere mülhak olan heleke yehlekü lügatidir. el-Hars (الْحَرْثَ) lügatte ziraat için toprağı yarmaktır; yakınlık ve münasebet sebebiyle ekine de "hars" denir. Ekine hamledilerek diğer ağaçlar ve dikili fidanlar da buna dâhil olur. Allah Azze ve Celle'nin tefsirlerde bildirildiğine göre üzüm bağı olan: { إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ } [el-Enbiyâ: 78] “Ekin konusunda hüküm veriyorlardı” buyruğu da bundandır. Kadınlara benzetme yoluyla "hars" denmiştir. en-Nesl (النَّسْلَ) ise peş peşe çıktığı zaman kullanılan nesele yensilü (نسل ينسل) fiilinden türetilmiştir. Kuşun peş peşe dökülen tüylerine "nisâl" denmesi de bundandır. Allah Teâlâ'nın: { وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ } [el-Enbiyâ: 96] “Her tepeden akın ederler” buyruğu ile İmruü'l-Kays'ın şu dizesi de bundandır: [et-Tavîl] "Elbiselerimi elbiselerinden sıyır ki dökülsün." { لا يُحِبُّ } “sevmez” ifadesinin manası; salih kimselerden bunu sevmez, yani din olarak bunu sevmez demektir; aksi takdirde Allah Teâlâ'nın ancak vuku bulmasını dilediği şey vuku bulur ve fesat da vuku bulmaktadır. Bu izah, kelamcıların "sevgi, irade manasındadır" şeklindeki görüşüne göredir.
قال القاضي أبو محمد: والحب له على الإرادة مزية إيثار، فلو قال أحد: إن الفساد المراد تنقصه مزية الإيثار لصح ذلك، إذ الحب من الله تعالى إنما هو لما حسن من جميع جهاته.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle demiştir: Sevginin iradeye nispetle bir tercih ve üstün tutma üstünlüğü vardır. Dolayısıyla biri kalkıp "İrade edilen fesatta bu tercih üstünlüğü eksiktir" derse bu doğru olur; çünkü Allah Teâlâ'nın sevgisi ancak her yönüyle güzel olan şeyler içindir.
وقوله تعالى: وَإِذا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ الآية، هذه صفة الكافر أو المنافق الذاهب بنفسه زهوا، ويكره للمؤمن أن يوقعه الحرج في نحو هذا.
Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ } “Ona: «Allah'tan kork!» denildiği zaman...” ayeti; gururundan kendinden geçmiş kâfirin veya münafığın vasfıdır. Müminin bir sıkıntı sebebiyle buna benzer bir duruma düşmesi ise mekruhtur.
وقال بعض العلماء: كفى بالمرء إثما أن يقول له أخوه اتق الله فيقول له: عليك نفسك، مثلك يوصيني؟. والعزة هنا المنعة وشدة النفس، أي اعتز في نفسه وانتخى فأوقعته تلك العزة في الإثم حين أخذته به وألزمته أباه، ويحتمل لفظ الآية أن يكون أخذته العزة مع الإثم، فمعنى الباء يختلف بحسب التأويلين، و «حسبه» أي كافيه معاقبة وجزاء، كما تقول للرجل كفاك ما حل بك، وأنت تستعظم وتعظم عليه ما حل به، والْمِهادُ ما مهد الرجل لنفسه كأنه الفراش، ومن هذا الباب قول الشاعر: [الوافر] تحيّة بينهم ضرب وجيع وقوله تعالى: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ الآية تتناول كل مجاهد في سبيل الله أو مستشهد في ذاته أو مغير منكر، والظاهر من هذا التقسيم أن تكون الآيات قبل هذا على العموم في الكافر بدليل الوعيد بالنار ويأخذ العصاة الذين فيهم شيء من هذا الخلق بحظهم من وعيد الآية، ومن قال إن الآيات المتقدمة هي في منافقين تكلموا في غزوة الرجيع قال: هذه الآية في شهداء غزوة الرجيع، ومن قال تلك في الأخنس قال: هذه في الأنصار والمهاجرين المبادرين إلى الإيمان.
Bazı âlimler şöyle demiştir: Kişiye günah olarak, din kardeşinin kendisine "Allah'tan kork" dediğinde, "Sen kendine bak, senin gibisi bana mı nasihat edecek?" demesi yeter. Buradaki el-İzze (الْعِزَّةُ); güç, üstünlük ve nefsin gururlanmasıdır; yani nefsinde gurura kapılıp böbürlenmiş, bu izzet/gurur onu günaha sevk ettiğinde ve ona günahı dayattığında onu günaha düşürmüştür. Ayetin lafzının "izzet onu günahla birlikte yakaladı" anlamına gelmesi de muhtemeldir; bu durumda bâ harfinin manası iki tevile göre farklılaşır. "Hesabı/ona yeter" (حَسْبُهُ) ifadesi, ceza ve karşılık olarak ona kâfidir demektir; nitekim başına gelen şeyi büyük görüp onun için de büyüttüğün zaman adama: "Başına gelen sana yeter" dersin. el-Mihâd (الْمِهادُ) ise kişinin kendisi için döşediği şeydir, sanki yatak gibidir. Bu kabilden olarak şair şöyle demiştir: [el-Vâfir] "Aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir darbedir." Allah Teâlâ'nın: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ } “İnsanlardan öylesi de vardır ki, nefsini feda eder” ayeti; Allah yolunda cihat eden, O'nun zatı uğrunda şehit olan veya münkeri değiştiren herkesi kapsar. Bu taksimden zahir olan, cehennem ateşiyle tehdit edilme delili sebebiyle bundan önceki ayetlerin kâfir hakkında genel olmasıdır; bu huydan kendisinde bir şey bulunan asiler de ayetteki tehditten paylarını alırlar. Önceki ayetlerin Recî Gazvesi hakkında konuşan münafıklar hakkında olduğunu söyleyen kimse, bu ayetin de Recî Gazvesi şehitleri hakkında olduğunu söyler. Onların Ahnes hakkında olduğunu söyleyen ise, bu ayetin imana koşan Ensar ve Muhacirler hakkında olduğunu söyler.
وقال عكرمة وغيره: هذه في طائفة من المهاجرين، وذكروا حديث صهيب أنه خرج من مكة إلى النبي ﷺ فاتبعته قريش لترده، فنثر كنانته، وقال لهم: تعلمون والله إني لمن أرماكم رجلا، والله لأرمينّكم ما بقي لي سهم، ثم لأضربن بسيفي ما بقي في يدي منه شيء، فقالوا له: لا نتركك تذهب عنا غنيا وقد جئتنا صعلوكا، ولكن دلنا على مالك ونتركك، فدلهم على ماله وتركوه، فهاجر إلى النبي ﷺ فلما رآه قال له: «ربح البيع أبا يحيى» ، فنزلت فيه هذه الآية، ومن قال قصد بالأول العموم قال في هذه كذلك بالعموم، ويَشْرِي معناه يبيع، ومنه وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ [يوسف: ٢٠] ، ومنه قول يزيد بن مفرغ الحميري: [مجزوء الكامل]
İkrime ve başkaları: "Bu ayet Muhacirlerden bir topluluk hakkında inmiştir" demişler ve Suheyb hadisini zikretmişlerdir: Suheyb, Mekke'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gitmek üzere yola çıkınca Kureyşliler onu geri çevirmek için peşine düştüler. O da sadağındaki okları döküp onlara: "Vallahi bilirsiniz ki ben sizin en iyi ok atanınızım. Vallahi elimde tek bir ok kaldığı sürece size ok atacağım, sonra da elimde kılıcımdan bir parça kaldıkça onunla vuracağım" dedi. Bunun üzerine onlar: "Bize yoksul olarak gelmişken zenginleşip aramızdan öylece çekip gitmene izin vermeyiz; ancak bize malının yerini gösterirsen seni bırakırız" dediler. O da onlara malının yerini gösterdi ve onu bıraktılar. Böylece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hicret etti. Peygamber onu görünce kendisine: «Ey Ebû Yahyâ! Alışveriş kazançlı çıktı» buyurdu ve onun hakkında bu ayet indi. Birincisinde genel anlam kastedildiğini söyleyen kimse, bunda da aynı şekilde genel anlam olduğunu söyler. Yeşrî (يَشْرِي) kelimesi "satar" manasındadır; nitekim { وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ } [Yûsuf: 20] “Onu değersiz bir fiyata sattılar” ayeti de bundandır. Yezîd b. Müfrığ el-Hımyerî'nin şu sözü de bu kabildendir: [Meczu' el-Kâmil]
وشريت بردا ليتني ... من بعد برد كنت هامه
Bürd'ü sattım; ah keşke / Bürd'den sonra bir baykuş olsaydım!
وقال الآخر: [الكامل]
Diğer bir şair de şöyle demiştir: [el-Kâmil]
يعطى بها ثمنا فيمنعها ... ويقول صاحبه ألا تشري
Onun için bir bedel verilir de o bunu engeller / ve arkadaşı: "Satmaz mısın?" der.
ومن هذا تسمى الشراة كأنهم الذين باعوا أنفسهم من الله تعالى، وحكى قوم أنه يقال شرى بمعنى اشترى، ويحتاج إلى هذا من تأول الآية في صهيب، لأنه اشترى نفسه بماله ولم يبعها، اللهم إلا أن يقال إن عزم صهيب على قتالهم بيع لنفسه من الله تعالى فتستقيم اللفظة على معنى باع.
Buradan hareketle [Hâricîlere] sanki nefislerini Allah Teâlâ'ya satmış kimseler gibi oldukları için "eş-Şurât" adı verilmiştir. Bir topluluk, şerâ kelimesinin işterâ (satın aldı) anlamında da kullanıldığını nakletmiştir; ayeti Suheyb hakkında tevil eden kimsenin bu anlama ihtiyacı olur, çünkü o malı karşılığında nefsini satın almış, onu satmamıştır. Meğerki Suheyb'in onlarla savaşma azminin nefsini Allah Teâlâ'ya satması olduğu söylensin; bu durumda kelime "sattı" manası üzere yerli yerine oturur.
وتأول هذه الآية عمر بن الخطاب وعلي بن أبي طالب وابن عباس ﵃ في مغيري
Ömer b. el-Hattâb, Ali b. Ebî Tâlib ve İbn Abbas radıyallâhu anhüm bu ayeti kötülüğü değiştirenler (emr-i bi'l-ma'rûf nehy-i ani'l-münker yapanlar) hakkında
المنكر، ولذلك قال علي وابن عباس: اقتتل الرجلان، أي قال المغير للمفسد: اتق الله، فأبى المفسد وأخذته العزة، فشرى المغير نفسه من الله تعالى وقاتله فاقتتلا.
tevil etmişlerdir. Bundan dolayı Ali ve İbn Abbas şöyle demişlerdir: "İki adam birbiriyle savaştı"; yani münkeri değiştiren kimse fesatçıya: "Allah'tan kork" dedi, fesatçı ise diretti ve gurura kapıldı; bunun üzerine münkeri değiştiren kimse nefsini Allah Teâlâ'ya satıp onunla savaştı ve böylece birbirleriyle çarpıştılar.
وروي أن عمر بن الخطاب كان يجمع في يوم الجمعة شبابا من القراءة فيهم ابن عباس والحر بن قيس وغير هما فيقرؤون بين يديه ومعه، فسمع عمر ابن عباس ﵃ يقول: اقتتل الرجلان، حين قرأ هذه الآية، فسأله عما قال، ففسر له هذا التفسير، فقال له عمر: «لله تلادك يا ابن عباس» .
Rivayet edildiğine göre Ömer b. el-Hattâb cuma günü aralarında İbn Abbas ve el-Hurr b. Kays'ın da bulunduğu kurrâ gençleri toplar, onlar da onun huzurunda ve onunla birlikte okurlardı. Ömer, bu ayeti okuduğu sırada İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'nın "İki adam birbiriyle savaştı" dediğini işitti ve ona ne söylediğini sordu. İbn Abbas ona bu tefsiri yapınca Ömer ona: «Allah senin bu derin anlayışını mübarek kılsın, ey İbn Abbas!» dedi.
وقال أبو هريرة وأبو أيوب حين حمل هشام بن عامر على الصف في القسطنطينية فقال قوم: ألقى بيده إلى التهلكة، ليس كما قالوا، بل هذا قول الله تعالى: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ
Hişâm b. Âmir Kostantiniyye'de [düşman] safına hücum edince bir topluluk: "Kendi eliyle kendini tehlikeye attı" demişti. Ebû Hureyre ve Ebû Eyyûb ise: "Onların dediği gibi değil, bilakis bu Allah Teâlâ'nın: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ } “İnsanlardan öylesi de vardır ki nefsini feda eder”
الآية.
ayetidir" dediler.
وابْتِغاءَ مفعول من أجله، ووقف حمزة على مَرْضاتِ بالتاء والباقون بالهاء. قال أبو علي:
{ ابْتِغاءَ } mef'ûlün li-eclih'tir. Hamza { مَرْضاتِ } üzerinde tâ (ت) ile, diğerleri ise he (هـ) ile vakfetmiştir. Ebû Ali şöyle demiştir:
«وجه وقف حمزة بالتاء إما أنه على لغة من يقول طلحت وعلقمت، ومنه قول الشاعر: [الرجز] بل جوز تيهاء كظهر الحجفت وإما أنه لما كان المضاف إليه في ضمن اللفظة ولا بد أثبت التاء كما تثبت في الوصل ليعلم أن المضاف إليه مراد.
«Hamza'nın tâ ile vakfetmesinin vechi; ya Talha ve Alkame yerine "Talhat" ve "Alkamat" diyenlerin lügatine göredir -ki şairin: [er-Recez] "Bilakis çöllerin ortası taşlı yolun sırtı gibidir" sözü de bundandır-, ya da muzâfun ileyh lafzın bünyesinde mutlaka yer aldığı için, vasıl hâlinde sabit olduğu gibi tâ'yı sabit kılmıştır ta ki muzâfun ileyhin kastedildiği bilinsin.»
وقوله تعالى: وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ ترجية تقتضي الحض على امتثال ما وقع به المدح في الآية كما في قوله تعالى: فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ تخويف يقتضي التحذير مما وقع به الذم في الآية.
Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ } “Allah ise kullarına çok şefkatlidir” buyruğu, tıpkı { فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ } “artık ona cehennem yeter” buyruğunda ayette yerilen husustan sakındırmayı gerektiren bir korkutma bulunduğu gibi, ayette övülen hususun gereğini yerine getirmeye teşvik eden bir ümitlendirmedir.
ثم أمر تعالى المؤمنين بالدخول في السلم، وقرأ ابن كثير ونافع والكسائي «السلم» بفتح السين، وقرأ الباقون بكسرها في هذا الموضع، فقيل: هما بمعنى واحد، يقعان للإسلام وللمسالمة.
Sonra Allah Teâlâ müminlere İslâm'a/barışa girmeyi emretmiştir. İbn Kesîr, Nâfi' ve el-Kisâî bu yerde «es-Selm» kelimesini sîn'in fethasıyla, diğerleri ise kesresiyle «es-Silm» okumuşlardır. Bunların hem İslâm hem de barış/sulh manasına gelen tek bir anlamda olduğu söylenmiştir.
وقال أبو عمرو بن العلاء: «السّلم بكسر السين الإسلام، وبالفتح المسالمة» ، وأنكر المبرد هذه التفرقة، ورجح الطبري حمل اللفظة على معنى الإسلام، لأن المؤمنين لم يؤمروا قط بالانتداب إلى الدخول في المسالمة، وإنما قيل للنبي ﷺ أن يجنح للسلم إذا جنحوا لها، وأما أن يبتدىء بها فلا.
Ebû Amr b. el-Alâ: «Sîn'in kesresiyle es-silm İslâm, fethasıyla es-selm ise barış/sulhtür» demiştir. el-Müberred bu ayrımı reddetmiştir. et-Taberî ise lafzın İslâm manasına hamledilmesini tercih etmiştir; zira müminlere asla barışa girmeye çağrıda bulunmaları emredilmemiştir, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ancak onlar barışa meylederlerse barışa meyletmesi söylenmiştir; barışı başlatan olmasına gelince, hayır.
واختلف بعد حمل اللفظ على الإسلام من المخاطب؟ فقالت فرقة: جميع المؤمنين بمحمد ﷺ، والمعنى أمرهم بالثبوت فيه والزيادة من التزام حدوده، ويستغرق كَافَّةً حينئذ المؤمنين وجميع أجزاء الشرع، فتكون الحال من شيئين، وذلك جائز، نحو قوله تعالى: فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَها تَحْمِلُهُ [مريم: ٢٧] ، إلى غير ذلك من الأمثلة.
Lafız İslâm manasına hamledildikten sonra muhatabın kim olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: Bir grup, muhatabın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e inanan bütün müminler olduğunu söylemiştir; bu takdirde mana, onda sebat etmelerini ve hükümlerine bağlılığı artırmalarını emretmektir. { كَافَّةً } “hep birden” kelimesi bu durumda hem müminleri hem de şeriatın bütün cüzlerini kapsar; böylece iki şeyden hâl olur ki bu; Allah Teâlâ'nın: { فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَها تَحْمِلُهُ } [Meryem: 27] “Onu taşıyarak kavmine getirdi” buyruğu ve benzeri misallerde olduğu gibi caizdir.
وقال عكرمة: «بل المخاطب من آمن بالنبي من بني إسرائيل كعبد الله بن سلام وغيره» . وذلك أنهم ذهبوا إلى تعظيم يوم السبت وكرهوا لحم الجمل وأرادوا استعمال شيء من أحكام التوراة وخلط ذلك بالإسلام فنزلت هذه الآية فيهم، ف كَافَّةً على هذا لإجزاء الشرع فقط.
İkrime şöyle demiştir: «Bilakis muhatap, İsrâiloğullarından Peygamber'e iman eden Abdullah b. Selâm ve başkalarıdır.» Şöyle ki onlar cumartesi gününü yüceltmeye devam etmişler, deve etini yemeyi hoş görmemişler ve Tevrat'ın bazı hükümlerini uygulayıp bunu İslâm ile karıştırmak istemişlerdi; bunun üzerine haklarında bu ayet indi. Bu takdirde { كَافَّةً } sadece şeriatın hükümleri içindir.
وقال ابن عباس: «نزلت الآية في أهل الكتاب» ، والمعنى يا أيها الذين آمنوا بموسى وعيسى ادخلوا في الإسلام بمحمد كافة، ف كَافَّةً على هذا لإجزاء الشرع وللمخاطبين على من يرى السلم الإسلام، ومن
İbn Abbas: «Ayet Ehl-i Kitap hakkında inmiştir» demiştir; manası da: "Ey Mûsâ ve Îsâ'ya inananlar! Hep birden Muhammed'in İslâm'ına girin" demektir. Bu takdirde { كَافَّةً }, silm kelimesini İslâm olarak görenlere göre hem şeriatın hükümlerini hem de muhatapları kapsar. Onu
يراها المسالمة يقول: أمرهم بالدخول في أن يعطوا الجزية، وكَافَّةً معناه جميعا، والمراد بالكافة الجماعة التي تكف مخالفها، وقيل: إن كَافَّةً نعت لمصدر محذوف، كأن الكلام: دخله كافة، فلما حذف المنعوت بقي النعت حالا، وتقدم القول في خُطُواتِ، والألف واللام في الشَّيْطانِ للجنس، وعَدُوٌّ يقع على الواحد والاثنين والجميع، ومُبِينٌ يحتمل أن يكون بمعنى أبان عداوته وأن يكون بمعنى بان في نفسه أنه عدو، لأن العرب تقول: بان الأمر وأبان بمعنى واحد.
barış/sulh olarak gören kimse ise: "Cizye vermeye girmeleri emredilmiştir" der. { كَافَّةً } kelimesinin anlamı "bütünüyle / hep birlikte" demektir. Kâffe ile kastedilen, muhalifini engelleyen topluluktur. { كَافَّةً } kelimesinin mahzuf bir masdarın sıfatı olduğu da söylenmiştir; sanki söz: "tam bir girişle girin" gibidir; mevsuf hazfedilince sıfat hâl olarak kalmıştır. { خُطُواتِ } “adımları” kelimesine dair açıklama daha önce geçmişti. { الشَّيْطانِ } “şeytan” kelimesindeki elif ve lâm cins içindir. { عَدُوٌّ } “düşman” kelimesi tekile, ikile ve çoğula hitap eder. { مُبِينٌ } “apaçık” kelimesinin hem düşmanlığını açıkça gösteren hem de bizatihi düşman olduğu aşikâr olan manasına gelmesi muhtemeldir; çünkü Araplar bâne'l-emru ve ebâne ifadelerini aynı manada kullanırlar.
قوله ﷿:
Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٠٩ الى ٢١٢]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 209-212]
فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٠٩) هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَالْمَلائِكَةُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٢١٠) سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ كَمْ آتَيْناهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (٢١١) زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٢١٢)
{ فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْكُمُ الْبَيِّناتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٠٩) هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَالْمَلائِكَةُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٢١٠) سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ كَمْ آتَيْناهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (٢١١) زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٢١٢) } “Size apaçık deliller geldikten sonra yine de tökezleyip kayarsanız, bilin ki Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. (209) Onlar, buluttan gölgeler içinde Allah'ın [azabının] ve meleklerin kendilerine gelmesini ve işin bitirilivermesini mi bekliyorlar? Bütün işler yalnızca Allah'a döndürülür. (210) İsrâiloğullarına sor, onlara nice apaçık ayet verdik. Kim Allah'ın nimeti kendisine geldikten sonra onu değiştirirse, şüphesiz Allah cezası pek şiddetli olandır. (211) İnkâr edenlere dünya hayatı süslü gösterildi; onlar iman edenlerle alay ederler. Hâlbuki sakınanlar, kıyamet gününde onların üstündedir. Allah dilediğine hesapsız rızık verir. (212)”
قرأ جمهور الناس «زللتم» بفتح اللام، وقرأ أبو السمال «زللتم» بكسرها، وأصل الزلل في القدم ثم يستعمل في الاعتقادات والآراء وغير ذلك، والمعنى ضللتم وعجتم عن الحق، والْبَيِّناتُ محمد وآياته ومعجزاته إذا كان الخطاب أولا لجماعة المؤمنين، وإذا كان الخطاب لأهل الكتابين، فالبينات ما ورد في شرائعهم من الإعلام بمحمد ﷺ والتعريف به، وعَزِيزٌ صفة مقتضية أنه قادر عليكم لا تعجزونه، ولا تمتنعون منه، وحَكِيمٌ أي محكم فيما يعاقبكم به لزللكم.
İnsanların cumhuru lâm'ın fethasıyla «zeleltüm», Ebü's-Semmâl ise kesresiyle «zeliltüm» okumuştur. Zelel (ayak kayması) aslen ayaktadır; sonra inançlarda, görüşlerde ve diğer konularda kullanılır. Manası; saptınız ve haktan eğrildiniz [demektir]. { الْبَيِّناتُ } “apaçık deliller”; eğer hitap başlangıçta müminler topluluğuna ise Muhammed, onun ayetleri ve mucizeleridir. Şayet hitap iki Kitap ehline (Yahudi ve Hristiyanlara) ise beyyinât, onların şeriatlarında Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in bildirildiği ve tanıtıldığı hususlardır. { عَزِيزٌ } “mutlak güç sahibi”, O'nun size güç yetiren olduğunu, O'nu aciz bırakamayacağınızı ve O'na karşı koyamayacağınızı gerektiren bir sıfattır. { حَكِيمٌ } “hüküm ve hikmet sahibi” ise, ayağınızın kayması sebebiyle sizi cezalandırmasında hikmetle hüküm veren demektir.
وحكى النقاش أن كعب الأحبار لما أسلم كان يتعلم القرآن، فأقرأه الذي كان يعلمه: فاعلموا أن الله غفور رحيم، فقال كعب: إني لأستنكر أن يكون هكذا، ومر بهما رجل، فقال كعب: كيف تقرأ هذه الآية؟، فقرأ الرجل: فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ، فقال كعب: هكذا ينبغي.
en-Nakkâş'ın naklettiğine göre Ka'b el-Ahbâr Müslüman olduğunda Kur'an öğreniyordu. Ona ders veren kişi: "Bilin ki Allah Gafûr'dur, Rahîm'dir" şeklinde okuttu. Bunun üzerine Ka'b: "Bunun böyle olmasını yadırgıyorum" dedi. Yanlarından bir adam geçti; Ka'b ona: "Bu ayeti nasıl okuyorsun?" diye sordu. Adam: { فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “bilin ki Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir” diye okudu. Ka'b da: "İşte böyle olmalı" dedi.
وقوله تعالى: هَلْ يَنْظُرُونَ الآية، الخطاب للنبي ﷺ، وهَلْ من حروف الابتداء كأما، ويَنْظُرُونَ معناه ينتظرون. والمراد هؤلاء الذين يزلون، والظلل جمع ظلة وهي ما أظل من فوق، وقرأ قتادة والضحاك «في ظلال» ، وكذلك روى هارون بن حاتم عن أبي بكر عن عاصم هنا، وفي الحرفين في الزمر. وقال عكرمة: ظُلَلٍ طاقات، وقرأ الحسن ويزيد بن القعقاع وأبو حيوة «والملائكة» بالخفض عطفا على الْغَمامِ، وقرأ جمهور الناس بالرفع عطفا على اللَّهُ، والمعنى يأتيهم حكم الله وأمره ونهيه وعقابه إياهم، وذهب ابن جريج وغيره إلى أن هذا التوعد هو بما يقع في الدنيا.
Allah Teâlâ'nın: { هَلْ يَنْظُرُونَ } “Bekliyorlar mı?” ayeti; hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir. { هَلْ } kelimesi emmâ gibi ibtida harflerindendir. { يَنْظُرُونَ } ise "bekliyorlar" manasındadır. Maksat ayağı kayan kimselerdir. Zulel (الظُّلَلِ), yukarıdan gölge yapan şey anlamına gelen zulle (ظُلَّة) kelimesinin çoğuludur. Katâde ve ed-Dahhâk «fî zılâlin» şeklinde okumuşlardır; Hârûn b. Hâtim'in Ebû Bekir'den, onun da Âsım'dan rivayeti de burada ve Zümer suresindeki iki yerde böyledir. İkrime: «Zulel; tabakalar, katmanlardır» demiştir. el-Hasan, Yezîd b. el-Ka'kâ' ve Ebû Hayve, { الْغَمامِ } üzerine matuf olarak kesre ile «ve'l-melâiketi» okumuşlardır. İnsanların cumhuru ise { اللَّهُ } lafzı üzerine matuf olarak ref ile «ve'l-melâiketü» okumuştur. Mana; onlara Allah'ın hükmünün, emrinin, nehyinin ve cezasının gelmesidir. İbn Cüreyc ve başkaları bu tehdidin dünyada vuku bulacak şeyler hakkında olduğu görüşüne varmışlardır.
وقال قوم: بل هو توعد بيوم القيامة، وقال قوم: قوله إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ وعيد بيوم القيامة، وأما الملائكة فالوعيد هو بإتيانهم عند الموت، والْغَمامِ أرق السحاب وأصفاه وأحسنه، وهو الذي ظلل به بنو
Bir grup âlim ise: "Bilakis bu kıyamet günü ile ilgili bir tehdittir" demiştir. Bir diğer grup da şöyle demiştir: { إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ } “Allah'ın kendilerine gelmesini” buyruğu kıyamet günü ile bir tehdittir; meleklere gelince, buradaki tehdit onların ölüm anında gelmeleridir. el-Gamâm (الْغَمامِ) ise bulutun en incesi, en safı ve en güzelidir; İsrâiloğullarının üzerine gölgelik yapılan bulut da odur.