وقال النقاش: «هو ضباب أبيض» ، وفي قراءة ابن مسعود «إلا أن يأتيهم الله والملائكة في ظلل من الغمام» ، وقُضِيَ الْأَمْرُ معناه وقع الجزاء وعذب أهل العصيان، وقرأ معاذ بن جبل «وقضاء الأمر» ، وقرأ يحيى بن يعمر «وقضى الأمور» بالجمع، وقرأ ابن عامر وحمزة والكسائي «ترجع» على بناء الفعل للفاعل، وقرأ الباقون «ترجع» على بنائه للمفعول، وهي راجعة إليه تعالى قبل وبعد، وإنما نبه بذكر ذلك في يوم القيامة على زوال ما كان منها إلى الملوك في الدنيا.
en-Nakkâş şöyle demiştir: «O beyaz bir sistir.» İbn Mes'ûd'un kıraatinde «İllâ en ye'tiyehumullâhu ve'l-melâiketü fî zulelin mine'l-gamâm» şeklindedir. { وَقُضِيَ الْأَمْرُ } “ve iş bitiriliverir” ifadesinin anlamı; karşılık gerçekleşir ve isyan ehli azaba uğratılır demektir. Muâz b. Cebel «ve kadâü'l-emri», Yahyâ b. Ya'mer ise çoğul olarak «ve kadâ'l-umûru» şeklinde okumuştur. İbn Âmir, Hamza ve el-Kisâî, fiilin failine bina edilmesiyle (etken olarak) «terciu» okumuş; diğerleri ise mef'ulüne bina edilmesiyle (edilgen olarak) «turceu» okumuşlardır. Bütün işler önceden de sonradan da O Teâlâ'ya dönücüdür; kıyamet gününde bunun zikredilmesiyle, dünyada bu işlerden krallara ait olan yetkilerin zeval bulacağına dikkat çekilmiştir.
وقوله تعالى: سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ الآية، الخطاب لمحمد ﷺ، وفيه إباحة السؤال لمن شاء من أمته، ومعنى الآية توبيخهم على عنادهم بعد الآيات البينة. وقرأ أبو عمرو في رواية عباس عنه «اسأل» على الأصل، وقرأ قوم «أسل» على نقل الحركة إلى السين وترك الاعتداد بذلك في إبقاء ألف الوصل على لغة من قال الحمر، ومن قرأ «سل» فإنه أزال ألف الوصل حين نقل واستغنى عنها. وكَمْ في موضع نصب إما بفعل مضمر بعدها لأن لها صدر الكلام، تقديره كم آتينا آتيناهم، وإما ب آتَيْناهُمْ.
Allah Teâlâ'nın: { سَلْ بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrâiloğullarına sor” ayeti; hitap Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'edir. Bunda, ümmetinden dileyen kimselere de sorma ruhsatı vardır. Ayetin anlamı, apaçık ayetlerden sonraki inatları sebebiyle onları azarlamaktır. Ebû Amr, Abbâs'ın kendisinden rivayetinde aslı üzere «is'el» şeklinde okumuştur. Bir topluluk ise, hareketi sin harfine naklederek ve "el-humru" diyenlerin lehçesi üzere vasıl elifini koruyup bu nakle itibar etmeyerek «esel» okumuştur. «Sel» şeklinde okuyan kimse ise naklettiğinde vasıl elifini kaldırmış ve ona ihtiyaç duymamıştır. { كَمْ } kelimesi, cümlenin başında bulunma (sadr-ı kelam) hakkı olduğu için ya sonrasındaki takdiri "kem âteynâ âteynâhum" olan gizli bir fiille ya da { آتَيْناهُمْ } fiiliyle nasb mahallindedir.
وقوله: مِنْ آيَةٍ هو على التقدير الأول مفعول ثان ل آتَيْناهُمْ، وعلى الثاني في موضع التمييز. ويصح أن تكون كَمْ في موضع رفع بالابتداء والخبر في آتَيْناهُمْ. ويصير فيه عائد على كَمْ تقديره كم آتيناهموه، والمراد بالآية: كم جاءهم في أمر محمد ﷺ من آية معرفة به دالة عليه، ونِعْمَةَ اللَّهِ لفظ عام لجميع أنعامه، ولكن يقوي من حال النبي معهم أن المشار إليه هنا محمد ﷺ، فالمعنى: ومن يبدل من بني إسرائيل صفة نعمة الله، ثم جاء اللفظ منسحبا على كل مبدل نعمة لله تعالى.
O'nun { مِنْ آيَةٍ } buyruğu birinci takdire göre { آتَيْناهُمْ } fiilinin ikinci mef'ulüdür, ikinci takdire göre ise temyiz konumundadır. { كَمْ } lafzının mübteda olarak ref mahallinde, haberin ise { آتَيْناهُمْ } içinde olması da caizdir. Bu durumda içinde { كَمْ } lafzına dönen ve takdiri "kem âteynâhumûhu" olan bir ait [zamir] bulunur. Ayet ile kastedilen: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumu hakkında onu tanıtan ve ona delalet eden nice ayetlerin onlara gelmiş olduğudur. { نِعْمَةَ اللَّهِ } O'nun bütün nimetlerini kapsayan genel bir lafızdır, fakat Peygamber'in onlarla olan durumu göz önüne alındığında burada işaret edilenin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem olduğu görüşü kuvvet kazanmaktadır. Buna göre mana şöyledir: İsrâiloğullarından her kim Allah'ın nimetinin vasfını değiştirirse... Daha sonra ise lafız, Allah Teâlâ'nın nimetini değiştiren herkesi kapsayacak şekilde genel gelmiştir.
وقال الطبري: «النعمة هنا الإسلام» ، وهذا قريب من الأول، ويدخل في اللفظ أيضا كفار قريش الذين بعث محمد منهم نعمة عليهم، فبدلوا قبولها والشكر عليها كفرا، والتوراة أيضا نعمة على بني إسرائيل أرشدتهم وهدتهم، فبدلوها بالتحريف لها وجحد أمر محمد ﷺ، وقوله تعالى:
et-Taberî: «Buradaki nimet İslam'dır» demiştir; bu da birinci [yoruma] yakındır. Kendilerine bir nimet olarak Muhammed'in içlerinden gönderildiği, fakat bu nimeti kabul edip şükretmek yerine küfürle değiştiren Kureyş kâfirleri de bu lafzın kapsamına girer. Tevrat da İsrâiloğullarına onları irşad eden ve doğru yola ileten bir nimetti; fakat onu tahrif ederek ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumunu inkâr ederek değiştirdiler. Allah Teâlâ'nın:
فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ خبر يقتضي ويتضمن الوعيد، والْعِقابِ مأخوذ من العقب، كأن المعاقب يمشي بالمجازاة له في آثار عقبه، ومنه عقبة الراكب وعقبة القدر.
{ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ } “şüphesiz Allah'ın cezası pek çetindir” buyruğu, tehdit gerektiren ve tehdit içeren bir haberdir. el-İkâb (الْعِقابِ), el-akib (العقب: topuk/ard) kökünden alınmıştır; sanki cezalandıran kimse cezayı vermek üzere onun topuk izlerini (peşini) takip ederek yürümektedir. "Ukbetü'r-râkib" (binitlinin nöbetleşmesi) ve "ukbetü'l-kıdr" (kazanın nöbetleşmesi) tabirleri de buradan gelir.
وقوله تعالى: زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا المزين هو خالقها ومخترعها وخالق الكفر، ويزينها أيضا الشيطان بوسوسته وإغوائه، وقرأ مجاهد وحميد بن قيس وأبو حيوة «زين» على بناء الفعل للفاعل ونصب «الحياة» ، وقرأ ابن أبي عبلة «زينت» بإظهار العلامة، والقراءة دون علامة هي للحائل ولكون التأنيث غير حقيقي، وخص الذين كفروا الذكر لقبولهم التزيين جملة وإقبالهم على الدنيا وإعراضهم عن الآخرة سببها، والتزيين من الله تعالى واقع للكل، وقد جعل الله ما على الأرض زينة لها ليبلو الخلق أيهم أحسن عملا، فالمؤمنون الذين هم على سنن الشرع لم تفتنهم الزينة، والكفار تملكتهم لأنهم لا يعتقدون غيرها، وقد قال أبوبكر الصديق ﵁ حين قدم عليه بالمال: «اللهم إنّا لا نستطيع إلا أن نفرح بما زينت لنا» .
Allah Teâlâ'nın: { زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا } “Kâfir olanlara dünya hayatı süslü gösterildi” buyruğunda; süsleyen, onun yaratıcısı, var edicisi ve küfrün yaratıcısı [olan Allah]'tır. Şeytan da vesvesesi ve ayartmasıyla onu süsler. Mücâhid, Humeyd b. Kays ve Ebû Hayve, fiili failine bina ederek (etken) ve «el-hayâte»yi nasb ile «zeyyene» okumuşlardır. İbn Ebî Able ise [müenneslik] alametini açıkça belirterek «zuyyinet» okumuştur. Alametsiz kıraat ise [fiil ile fail arasındaki] fasıla sebebiyle ve müennesliğin gayrimecazi (gayrihakiki) oluşundandır. Kâfirlerin özellikle zikredilmesi, süslenmeyi tamamen kabul etmeleri, dünyaya yönelmeleri ve buna bağlı olarak ahiretten yüz çevirmeleri sebebiyledir. Allah Teâlâ tarafından süsleme herkese yöneliktir; nitekim Allah yaratılanları hangisinin daha güzel amel işleyeceğini sınamak için yeryüzündeki şeyleri ona bir süs kılmıştır. Şeriat çizgisinde olan müminleri bu süs fitneye düşürmemiş, kâfirleri ise ondan başkasına inanmadıkları için esir almıştır. Nitekim Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh kendisine mal getirildiğinde şöyle demiştir: «Allahım! Bizim için süslediğin şeyle sevinmemek elimizden gelmiyor.»
وقوله تعالى: وَيَسْخَرُونَ إشارة إلى كفار قريش لأنهم كانوا يعظمون حالهم من الدنيا ويغتبطون بها ويسخرون من أتباع النبي ﷺ كبلال وصهيب وابن مسعود وغيرهم، فذكر الله قبيح فعلهم ونبه على خفض منزلتهم بقوله: وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ، ومعنى الفوق هنا في الدرجة
Allah Teâlâ'nın: { وَيَسْخَرُونَ } “ve alay ederler” buyruğu Kureyş kâfirlerine bir işarettir. Çünkü onlar dünyadaki durumlarını büyütüyor, onunla övünüyor ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Bilâl, Suheyb, İbn Mes'ûd ve diğerleri gibi tâbileriyle alay ediyorlardı. Allah onların çirkin fiillerini zikretmiş ve: { وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “korkup sakınanlar ise kıyamet gününde onların üstündedir” buyruğuyla derecelerinin düşüklüğüne dikkat çekmiştir. Buradaki üstünlüğün manası derece
والقدر فهي تقتضي التفضيل وإن لم يكن للكفار من القدر نصيب، كما قال تعالى: أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا [الفرقان: ٢٤] ، وتحتمل الآية أن المتقين هم في الآخرة في التنعم والفوز بالرحمة فوق ما هم هؤلاء فيه في دنياهم، وكذلك خير مستقرا من هؤلاء في نعمة الدنيا، فعلى هذا الاحتمال وقع التفضيل في أمر فيه اشتراك، وتحتمل هذه الآية أن يراد بالفوق المكان من حيث الجنة في السماء والنار في أسفل السافلين، فيعلم من ترتيب الأمكنة أن هؤلاء في الجنة وهؤلاء في النار، وتحتمل الآيتان أن يكون التفضيل على ما يتضمنه زعم الكفار، فإنهم كانوا يقولون: وإن كان معاد فلنا فيه الحظ أكثر مما لكم، ومنه حديث خباب مع العاصي بن وائل، وهذا كله من التحميلات حفظ لمذهب سيبويه والخليل في أن التفضيل إنما يجيء فيما فيه شركة، والكوفيون يجيزونه حيث لا اشتراك.
ve itibar bakımındandır; kâfirlerin itibardan hiçbir payı olmasa bile bu üstünlük bildirmeyi gerektirir. Nitekim Allah Teâlâ: { أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا } “O gün cennet ehlinin kalacağı yer daha hayırlıdır” [Furkân 24] buyurmuştur. Ayet, takva sahiplerinin ahirette nimet içinde olma ve rahmete nail olma bakımından, bu kimselerin dünyada içinde bulundukları durumun üstünde oldukları; aynı şekilde bunların dünyadaki nimetlerine kıyasla kalacak yerlerinin daha hayırlı olduğu ihtimalini de taşır. Bu ihtimale göre üstünlük, ortak bir paydası olan bir konuda gerçekleşmiştir. Bu ayet, cennetin gökte, cehennemin ise aşağıların aşağısında olması hasebiyle üstünlükten (fevk) mekânın kastedilmiş olması ihtimalini de taşır; böylece mekânların tertibinden bunların cennette, ötekilerin ise ateşte olduğu anlaşılır. İki ayet, üstünlüğün kâfirlerin iddialarının içerdiği şeye binaen olması ihtimalini de taşır; zira onlar: "Şayet bir ahiret varsa bizim oradaki payımız sizinkinden daha fazla olacaktır" diyorlardı. Habbâb'ın Âs b. Vâil ile olan hadisi de bu kabildendir. Bütün bu tevillere başvurulması, Sîbeveyh ve el-Halîl'in üstünlük bildiren lafızların ancak ortaklığı olan şeylerde geleceği yönündeki mezhebini korumak içindir; Kûfeliler ise ortaklığın olmadığı yerlerde de buna cevaz verirler.
وقوله تعالى: وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ يحتمل أن يكون المعنى: والله يرزق هؤلاء الكفرة في الدنيا فلا تستعظموا ذلك ولا تقيسوا عليه الآخرة، فإن الرزق ليس على قدر الكفر والإيمان بأن يحسب لهذا عمله ولهذا عمله فيرزقان بحساب ذلك، بل الرزق بغير حساب الأعمال، والأعمال ومجازاتها محاسبة ومعادة إذ أجزاء الجزاء تقابل أجزاء الفعل المجازى عليه، فالمعنى أن المؤمن وإن لم يرزق في الدنيا فهو فوق يوم القيامة، وتحتمل الآية أن يكون المعنى أن الله يرزق هؤلاء المستضعفين علو المنزلة بكونهم فوق، وما في ضمن ذلك من النعيم بغير حساب، فالآية تنبيه على عظم النعمة عليهم وجعل رزقهم بغير حساب، حيث هو دائم لا يتناهى، فهو لا ينفد، ويحتمل أن يكون بِغَيْرِ حِسابٍ صفة لرزق الله تعالى كيف تصرف، إذ هو جلت قدرته لا ينفق بعد، ففضله كله بغير حساب، ويحتمل أن يكون المعنى في الآية من حيث لا يحتسب هذا الذي يشاؤه الله، كأنه قال بغير احتساب من المرزوقين، كما قال تعالى: وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ [الطلاق: ٣] ، وإن اعترض معترض على هذه الآية بقوله تعالى: عَطاءً حِساباً [النبأ: ٣٦] ، فالمعنى في ذلك محسبا، وأيضا فلو كان عدا لكان الحساب في الجزاء والمثوبة لأنها معادة وغير الحساب في التفضل والإنعام.
Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ } “Allah dilediğine hesapsız rızık verir” buyruğunun anlamının şu olması muhtemeldir: Allah bu kâfirlere dünyada rızık verir; bunu gözünüzde büyütmeyin ve ahireti buna kıyas etmeyin. Çünkü rızık, küfür ve imanın ölçüsüne göre; yani bunun ameli hesap edilip şunun ameli hesap edilerek bu hesaba göre rızıklandırılmaları şeklinde değildir; bilakis rızık amellerin hesabına bağlı olmaksızın verilir. Ameller ve onların karşılıkları ise hesaplı ve sayımlıdır; zira cezanın parçaları karşılık verilen fiilin parçalarına tekabül eder. Buna göre mana; mümin dünyada rızıklandırılmasa bile kıyamet gününde üstün olacağıdır. Ayetin anlamının; Allah'ın bu zayıf bırakılmış kimselere üstte bulunma suretiyle yüksek bir makam ve bunun içerdiği nimetleri hesapsız olarak rızıklandırması olması da muhtemeldir. Bu durumda ayet, onlar üzerindeki nimetin büyüklüğüne ve rızıklarının sürekli olup tükenmeyecek şekilde bitimsiz kılınması hasebiyle hesapsız yapıldığına bir dikkat çekmedir. { بِغَيْرِ حِسابٍ } ifadesinin, nasıl tecelli ederse etsin Allah Teâlâ'nın rızkının bir sıfatı olması da muhtemeldir; zira O'nun -kudreti yücedir- harcaması sayıyla değildir, O'nun lütfunun tamamı hesapsızdır. Ayetteki mananın, Allah'ın dilediği bu kimseye hiç ummadığı (hesap etmediği) yerden rızık vermesi olması da muhtemeldir; sanki rızıklandırılanların hiç hesaba katmadığı şekilde demiş gibidir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ } “ve onu beklemediği yerden rızıklandırır” [Talâk 3] buyurmuştur. Eğer bir itirazcı bu ayete Allah Teâlâ'nın: { عَطاءً حِساباً } “yeterli bir bağış olarak” [Nebe 36] buyruğu ile itiraz edecek olursa; oradaki anlam "muhsiben" (yetecek kadar) demektir. Ayrıca şayet sayma manasında olsaydı, hesap sayımlı olduğu için karşılık ve sevapta olurdu; bu ise lütuf ve ihsandaki hesaptan farklıdır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢١٣ الى ٢١٤]
[Bakara Suresi (2), 213-214. Ayetler]
كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلاَّ الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٢١٣) أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتى نَصْرُ اللَّهِ أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ (٢١٤)
{ كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ } “İnsanlar tek bir ümmetti. Allah, müjdeciler ve uyarıcılar olarak peygamberleri gönderdi ve insanların anlaşmazlığa düştükleri hususlarda aralarında hüküm vermek için onlarla birlikte hak ile Kitab'ı indirdi. Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra, sırf aralarındaki azgınlık ve kıskançlık yüzünden onda anlaşmazlığa düşenler, kendilerine Kitap verilenlerden başkası değildi. Bunun üzerine Allah kendi izniyle, iman edenleri üzerinde anlaşmazlığa düştükleri gerçeğe iletti. Allah dilediğini dosdoğru bir yola iletir.” (213) { أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ } “Yoksa siz, sizden önce gelip geçenlerin hali başınıza gelmeden cennete gireceğinizi mi sandınız? Onlara öyle yoksulluk ve sıkıntı dokunmuş ve öyle sarsılmışlardı ki, nihayet Peygamber ve onunla birlikte iman edenler: 'Allah'ın yardımı ne zaman?' diyorlardı. İyi bilin ki Allah'ın yardımı şüphesiz pek yakındır.” (214)
قال أبي بن كعب وابن زيد: المراد ب النَّاسُ بنو آدم حين أخرجهم الله نسما من ظهر آدم، أي كانوا على الفطرة.
Übey b. Ka'b ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir: { النَّاسُ } ile kastedilen, Allah'ın Âdem'in sırtından zürriyetler olarak çıkardığı vakit Âdemoğullarıdır; yani fıtrat üzere idiler.
وقال مجاهد: «الناس آدم وحده» .
Mücâhid: «İnsanlar yalnızca Âdem'dir» demiştir.
وقال قوم: «آدم وحواء» .
Bir topluluk: «Âdem ve Havva'dır» demiştir.
وقال ابن عباس وقتادة: النَّاسُ القرون التي كانت بين آدم ونوح، وهي عشرة، كانوا على الحق حتى اختلفوا فبعث الله تعالى نوحا فمن بعده.
İbn Abbâs ve Katâde şöyle demişlerdir: { النَّاسُ } Âdem ile Nûh arasındaki nesillerdir ki bunlar on nesildir; hak üzere idiler, nihayet ihtilafa düştüler ve Allah Teâlâ Nûh'u ve ardından gelenleri gönderdi.
وقال قوم: الناس نوح ومن في سفينته، كانوا مسلمين ثم بعد ذلك اختلفوا.
Bir topluluk şöyle demiştir: İnsanlar Nûh ve gemisindekilerdir; Müslüman idiler, sonra bundan sonra ihtilafa düştüler.
وقال ابن عباس أيضا: كان الناس أمة واحدة كفارا، يريد في مدة نوح حين بعثه الله، وكانَ على هذه الأقوال هي على بابها من المضي المنقضي، وتحتمل الآية معنى سابعا وهو أن يخبر عن الناس الذين هم الجنس كله أنهم أمة واحدة في خلوهم عن الشرائع وجهلهم بالحقائق. لولا منّ الله عليهم وتفضله بالرسل إليهم، ف كانَ على هذا الثبوت لا تختص بالمضي فقط، وذلك كقوله تعالى: وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً [النساء: ٩٦- ٩٩- ١٠٠- ١٥٢، الفرقان: ٧٠، الأحزاب: ٥- ٥٩، الفتح: ١٤] ، والأمة الجماعة على المقصد الواحد، ويسمى الواحد أمة إذا كان منفردا بمقصد، ومنه قول النبي ﷺ في قس بن ساعدة: «يحشر يوم القيامة أمة وحده» ، وقرأ أبي بن كعب «كان البشر أمة واحدة» ، وقرأ ابن مسعود «كان الناس أمة واحدة فاختلفوا فبعث» ، وكل من قدر النَّاسُ في الآية مؤمنين قدر في الكلام فاختلفوا، وكل من قدرهم كفارا كانت بعثة النَّبِيِّينَ إليهم، وأول الرسل على ما ورد في الصحيح في حديث الشفاعة نوح، لأن الناس يقولون له: أنت أول الرسل، والمعنى إلى تقويم كفار وإلا فآدم مرسل إلى بنيه يعلمهم الدين والإيمان، ومُبَشِّرِينَ معناه بالثواب على الطاعة، ومُنْذِرِينَ معناه من العقاب على المعاصي، ونصب اللفظتين على الحال، والْكِتابَ اسم الجنس، والمعنى جميع الكتب.
İbn Abbâs yine şöyle demiştir: İnsanlar kâfir olarak tek bir ümmetti; bununla Allah'ın onu gönderdiği Nûh dönemini kastetmektedir. Bu görüşlere göre { كَانَ } lafzı, sona ermiş geçmiş zaman anlamındaki asıl babı üzeredir. Ayet yedinci bir manayı daha ihtiva etmektedir ki o da: Şayet Allah'ın peygamberler göndererek üzerlerindeki lütfu ve fazlı olmasaydı, bütün insan cinsinin şeriatlerden yoksunluk ve hakikatleri bilmeme hususunda tek bir ümmet olduğunu haber vermesidir. Buna göre { كَانَ }, sırf geçmiş zamana has olmayıp devamlılık bildirir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } “Ve Allah çok bağışlayıcı, çok merhamet edicidir” [Nisâ 96...] buyruğunda olduğu gibidir. Ümmet, aynı maksat üzerinde birleşen topluluktur. Bir maksatta tek başına kaldığında tek kişiye de ümmet denir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Kuss b. Sâide hakkındaki: «Kıyamet günü tek başına bir ümmet olarak diriltilecektir» sözü de bu kabildendir. Übey b. Ka'b «Kâne'l-beşeru ümmeten vâhideten», İbn Mes'ûd ise «Kâne'n-nâsu ümmeten vâhideten fahtelefû febease» şeklinde okumuştur. Ayette { النَّاسُ } kelimesini müminler olarak takdir eden herkes, kelamda "ve ihtilafa düştüler" [ifadesini] takdir etmiştir; kâfirler olarak takdir edenlere göre ise { النَّبِيِّينَ } peygamberlerin gönderilmesi onlara olmuştur. Sahih'te şefaat hadisinde rivayet edildiğine göre peygamberlerin ilki Nûh'tur; çünkü insanlar ona: "Sen peygamberlerin ilkisin" diyeceklerdir. Buradaki mana, kâfirleri ıslah etmeye yöneliktir; yoksa Âdem de oğullarına dini ve imanı öğreten bir elçidir. { مُبَشِّرِينَ } taat karşılığında sevapla müjdeleyiciler, { مُنْذِرِينَ } ise günahlar karşılığında azapla korkutucular demektir. Her iki lafzın mansub oluşu hâl olmalarındandır. { الْكِتَابَ } cins ismidir, mana ise bütün kitaplardır.
وقال الطبري: «الألف واللام في الكتاب للعهد، والمراد التوراة» ، ولِيَحْكُمَ مسند إلى الكتاب في قول الجمهور.
et-Taberî: «Kitap kelimesindeki elif-lâm ahid içindir, kastedilen de Tevrat'tır» demiştir. Cumhûrun kavline göre { لِيَحْكُمَ } kitaba isnad edilmiştir.
وقال قوم: المعنى ليحكم الله، وقرأ الجحدري «ليحكم» على بناء الفعل للمفعول، وحكى عنه مكي «لنحكم» .
Bir topluluk: "Mana, Allah'ın hükmetmesi içindir" demiştir. el-Cahderî, fiilin mef'ule bina edilmesiyle (edilgen olarak) «li-yuhkeme» okumuştur; Mekkî ise ondan «li-nahküme» okuduğunu nakletmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وأظنه تصحيفا لأنه لم يحك عنه البناء للمفعول كما حكى الناس، والضمير في فِيهِ عائد على مَا من قوله: فِيمَا، والضمير في فِيهِ الثانية يحتمل العود على الكتاب ويحتمل على الضمير الذي قبله، والذين أوتوه أرباب العلم به والدراسة له، وخصهم بالذكر تنبيها منه تعالى على الشنعة في فعلهم والقبح الذي واقعوه. والْبَيِّناتُ الدلالات والحجج، وبَغْياً منصوب على المفعول له، والبغي التعدي بالباطل، و «هدى» معناه أرشد، وذلك خلق الإيمان في قلوبهم، وقد تقدم ذكر وجوه الهدى في سورة الحمد، والمراد ب الَّذِينَ آمَنُوا. من آمن بمحمد ﷺ.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: İnsanların naklettiği gibi ondan mef'ule bina (edilgen) nakledilmediği için bunun bir tashif olduğunu sanıyorum. { فِيهِ } içindeki zamir { فِيمَا } kavlindeki { مَا } lafzına dönmektedir. İkinci { فِيهِ } içindeki zamirin ise kitaba dönmesi de kendinden önceki zamire dönmesi de muhtemeldir. { الَّذِينَ أُوتُوهُ } onu bilen ve onu inceleyip okuyan ilim ehlidir; Allah Teâlâ'nın onları özellikle zikretmesi, fiillerinin çirkinliğine ve işledikleri fenalığa dikkat çekmek içindir. { الْبَيِّنَاتُ } deliller ve hüccetlerdir. { بَغْيًا } mef'ûlün leh olarak mansubdur; bağy ise batıl yere haddi aşmaktır. "Hedâ" irşad etti demektir; bu da kalplerinde imanı yaratmasıdır. Hidayetin vecihleri Fâtiha suresinde geçmişti. { الَّذِينَ آمَنُوا } ile kastedilen ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman eden kimselerdir.
فقالت طائفة: معنى الآية: أن الأمم كذب بعضهم كتاب بعض فهدى الله أمة محمد التصديق بجميعها.
Bir topluluk şöyle demiştir: Ayetin manası; ümmetlerin bir kısmı diğerinin kitabını yalanlamışken, Allah'ın Muhammed ümmetini hepsini tasdik etmeye iletmiş olmasıdır.
وقالت طائفة: إن الله هدى المؤمنين للحق فيما اختلف فيه أهل الكتابين من قولهم: إن إبراهيم كان يهوديا أو نصرانيا.
Bir topluluk da şöyle demiştir: İki kitap ehlinin İbrâhim'in Yahudi veya Hristiyan olduğuna dair ihtilaf ettikleri hususta Allah müminleri hakka iletmiştir.
وقال ابن زيد: من قبلتهم، فإن قبلة اليهود إلى بيت المقدس والنصارى إلى المشرق، ومن يوم الجمعة فإن النبي ﷺ قال: «هذا اليوم الذي اختلفوا فيه فهدانا الله له، فلليهود غد، وللنصارى بعد غد» ، ومن صيامهم وجميع ما اختلفوا فيه.
İbn Zeyd şöyle demiştir: Kıbleleri hususunda [iletti]; zira Yahudilerin kıblesi Beytülmakdis'e, Hristiyanlarınki ise doğuya doğrudur. Cuma günü hususunda da [iletti]; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bu, onların hakkında ihtilafa düştükleri, Allah'ın ise bizi kendisine ilettiği gündür; yarın Yahudilerin, öbür gün ise Hristiyanlarındır.» Oruçları ve hakkında ihtilafa düştükleri her şey hususunda da [iletti].
وقال الفراء: في الكلام قلب، واختاره الطبري، قال: وتقديره فهدى الله الذين آمنوا للحق مما اختلفوا فيه. ودعاه إلى هذا التقدير خوف أن يحتمل اللفظ أنهم اختلفوا في الحق فهدى الله المؤمنين لبعض ما اختلفوا فيه وعساه غير الحق في نفسه، نحا إلى هذا الطبري في حكايته عن الفراء.
el-Ferrâ: "Sözde kalb (yer değiştirme) vardır" demiş, et-Taberî de bunu tercih etmiştir. O şöyle demiştir: Takdiri "fehedallâhullezîne âmenû li'l-hakkı mimmâhtelefû fîh" (Allah iman edenleri, hakkında ihtilafa düştükleri şeylerden hakka iletti) şeklindedir. Onu bu takdire sevk eden şey; lafzın, onların hak hakkında ihtilafa düştükleri ve Allah'ın da müminleri onların ihtilaf ettiği şeylerin bir kısmına ilettiği, bunun da bizzat hakkın kendisi olmaması ihtimalini taşıması korkusudur. et-Taberî el-Ferrâ'dan naklinde bu görüşe meyletmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وادعاء القلب على لفظ كتاب الله دون ضرورة تدفع إلى ذلك عجز وسوء نظر، وذلك أن الكلام يتخرج على وجهه ورصفه، لأن قوله فَهَدَى يقتضي أنهم أصابوا الحق، وتم المعنى في قوله فِيهِ، وتبين بقوله مِنَ الْحَقِّ جنس ما وقع الخلاف فيه.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Buna sevk eden bir zaruret olmaksızın Allah'ın Kitabı'nın lafzında kalb (yer değiştirme) olduğunu iddia etmek bir acizlik ve kötü bir yaklaşımdır. Zira kelam kendi vechi ve dizilişi üzere tevil edilir; çünkü { فَهَدَى } buyruğu onların hakka isabet ettiklerini gerektirir, mana { فِيهِ } kavlinde tamamlanmıştır ve { مِنَ الْحَقِّ } buyruğu ile de hakkında ihtilaf vuku bulan şeyin cinsi beyan edilmiştir.
قال المهدوي: «وقدم لفظ الخلاف على لفظ الحق اهتماما، إذ العناية إنما هي بذكر الاختلاف» .
el-Mehdevî şöyle demiştir: «Önemine binaen ihtilaf lafzı hak lafzından öne alınmıştır; zira asıl itina ihtilafın zikredilmesinedir.»
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وليس هذا عندي بقوي، وفي قراءة عبد الله بن مسعود «لما اختلفوا عنه من الحق» أي عن الإسلام.
Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle dedi: Bu bana göre kuvvetli değildir. Abdullah b. Mes'ûd'un kıraatinde «limâhtelefû anhu mine'l-hakkı» şeklindedir; yani İslam'dan [yüz çevirerek ihtilafa düştükleri].
وبِإِذْنِهِ قال الزجّاج: معناه بعلمه، وقيل: بأمره، والإذن هو العلم والتمكين، فإن اقترن بذلك أمر صار أقوى من الإذن بمزية، وفي قوله تعالى: وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ رد على المعتزلة في قولهم إن العبد يستبد بهداية نفسه.
{ بِإِذْنِهِ } ifadesi için ez-Zeccâc: "İlmiyle demektir" demiştir; "Emriyle" de denilmiştir. İzin; ilim ve imkân vermektir. Şayet buna bir emir de eşlik ederse fazladan bir hususiyetle izinden daha kuvvetli olur. Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “Allah dilediğini iletir” buyruğunda, kulun kendi hidayetini bizzat kendisinin müstakil olarak var ettiği yönündeki sözleri sebebiyle Mutezile'ye bir reddiye vardır.
وقوله تعالى: أَمْ حَسِبْتُمْ الآية، أَمْ قد تجيء لابتداء كلام بعد كلام وإن لم يكن تقسيم ولا معادلة ألف استفهام، وحكى بعض اللغويين أنها قد تجيء بمثابة ألف الاستفهام يبتدأ بها، وحَسِبْتُمْ تطلب مفعولين، فقال النحاة أَنْ تَدْخُلُوا تسد مسد المفعولين لأن الجملة التي بعد أَنْ مستوفاة المعنى، ويصح أن يكون المفعول الثاني محذوفا، تقديره أحسبتم دخولكم الجنة واقعا، ولَمَّا، ولا يظهر أن يتقدر المفعول الثاني في قوله وَلَمَّا يَأْتِكُمْ بتقدير أحسبتم دخولكم الجنة خلوا من أن يصيبكم ما أصاب من قبلكم، لأن خَلَوْا حال، والحال هنا إنما تأتي بعد توفية المفعولين، والمفعولان هما الابتداء والخبر قبل دخول حسب، والْبَأْساءُ: في المال، والضَّرَّاءُ: في البدن، وخَلَوْا معناه انقرضوا، أي صاروا في خلاء من الأرض. وهذه الآية نزلت في قصة الأحزاب حين حصروا رسول الله ﷺ وأصحابه في المدينة، هذا قول قتادة والسدي وأكثر المفسرين.
Allah Teâlâ'nın: { أَمْ حَسِبْتُمْ } “Yoksa sandınız mı?” ayeti; { أَمْ } edatı, bir taksim veya istifham hemzesine denklik bulunmasa bile bir sözden sonra yeni bir söze başlamak için gelebilir. Bazı dilciler, onun kendisiyle başlanan istifham hemzesi mesabesinde gelebileceğini nakletmişlerdir. { حَسِبْتُمْ } iki mef'ul ister; nahivciler { أَنْ تَدْخُلُوا } ifadesinin iki mef'ulün yerine geçtiğini (sedde mesedde'l-mef'ûleyn) söylemişlerdir, zira { أَنْ } edatından sonraki cümle anlamı tamamlamıştır. İkinci mef'ulün hazfedilmiş olması da caizdir ki takdiri "cennete girişinizi gerçekleşmiş mi sandınız" şeklindedir. { وَلَمَّا يَأْتِكُمْ } sözünde ikinci mef'ulün "sizden öncekilere isabet eden şeylerin size dokunmasından hali olarak mı cennete gireceğinizi sandınız" takdiriyle yapılması zahir değildir; zira { خَلَوْا } hâldir ve buradaki hâl ancak iki mef'ul tamamlandıktan sonra gelir. İki mef'ul ise "hasebe" girmeden önceki mübteda ve haberdir. el-Be'sâ (الْبَأْساءُ) malda, ed-darrâ (الضَّرَّاءُ) ise bedendedir. { خَلَوْا } ise gelip geçtiler, yani yeryüzünün boşluğuna karıştılar demektir. Bu ayet, Ahzâb kıssasında müşriklerin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabını Medine'de kuşattıkları vakit inmiştir; bu Katâde, es-Süddî ve müfessirlerin çoğunun kavlidir.
وقالت فرقة: نزلت الآية تسلية للمهاجرين الذين أصيبت أموالهم بعدهم في بلادهم وفتنوا هم قبل ذلك، ومَثَلُ معناه شبه، فالتقدير شبه آتى الذين خَلَوْا، والزلزلة شدة التحريك، تكون في الأشخاص وفي الأحوال، ومذهب سيبوية أن «زلزل» رباعي ك «دحرج» .
Bir zümre şöyle demiştir: Ayet, arkalarında bıraktıkları memleketlerinde mallarına el konulan ve daha önce de eziyete uğratılan muhacirleri teselli etmek üzere inmiştir. { مَثَلُ } benzer demektir; takdiri "gelip geçenlerin başına gelenlerin benzeri" şeklindedir. Zelzele şiddetli sarsmadır; şahıslarda da hallerde de olur. Sîbeveyh'in mezhebine göre "zelzele" (زلزل) kelimesi "dahrece" (دحرج) gibi dört harflidir (rubâîdir).
وقال الزجّاج: «هو تضعيف في زل» فيجيء التضعيف على هذا في الفاء، وقرأ الأعمش «وزلزلوا ويقول الرسول» بالواو بدل حتى، وفي مصحف ابن مسعود «وزلزلوا ثم زلزلوا ويقول الرسول» ، وقرأ نافع «يقول» بالرفع، وقرأ الباقون «يقول» بالنصب، ف حَتَّى غاية مجردة تنصب الفعل بتقدير إلى أن، وعلى قراءة نافع كأنها اقترن بها تسبيب فهي حرف ابتداء ترفع الفعل، وأكثر المتأولين على أن الكلام إلى آخر الآية من قول الرسول والمؤمنين، ويكون ذلك من قول الرسول على طلب استعجال النصر لا على شك ولا ارتياب، والرَّسُولُ اسم الجنس، وذكره الله تعظيما للنازلة التي دعت الرسول إلى هذا القول، وقالت طائفة: في الكلام تقديم وتأخير، والتقدير حتى يقول الذين آمنوا متى نصر الله فيقول الرسول أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ، فقدم الرسول في الرتبة لمكانته ثم قدم قول المؤمنين لأنه المتقدم في الزمان.
ez-Zeccâc ise: «O, "zelle" (زل) kökünün şeddeli halidir» demiştir; buna göre tezyif (katlanma) faulfa'lde olur. el-A'meş { حَتَّى } yerine vâv ile «ve zulzilû ve yekûlu'r-resûlü» şeklinde okumuştur. İbn Mes'ûd'un mushafında ise «ve zulzilû sümme zulzilû ve yekûlu'r-resûlü» şeklindedir. Nâfi', «yekûlü» fiilini ref ile okumuş; diğerleri ise «yekûle» şeklinde nasb ile okumuşlardır. { حَتَّى } "ilâ en" (tâ ki) takdiriyle fiili nasbeden yalın bir gaye (son nokta) bildirir; Nâfi' kıraatine göre ise sanki ona bir sebebiyet eşlik etmiştir ve fiili ref eden bir ibtida harfidir. Müevvillerin çoğu, ayetin sonuna kadar olan kelamın Peygamber'in ve müminlerin sözü olduğu görüşündedir; bu sözün Peygamber'den sadır olması bir şüphe veya tereddütten ötürü değil, yardımın çabuklaştırılmasını talep etme babındandır. { الرَّسُولُ } cins ismidir; Allah onu, Peygamber'i bu sözü söylemeye sevk eden felaketin büyüklüğünü belirtmek için zikretmiştir. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Kelamda takdim ve tehir vardır; takdiri "Nihayet iman edenler: 'Allah'ın yardımı ne zaman?' deyinceye, Peygamber de: { أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ } 'İyi bilin ki Allah'ın yardımı yakındır' deyinceye kadar" şeklindedir. Böylece Peygamber mertebesi sebebiyle rütbede öne geçirilmiş, sonra da zamanda önce olduğu için müminlerin sözü öne alınmıştır.
قال القاضي أبو محمد: وهذا تحكم، وحمل الكلام على وجهه غير متعذر، ويحتمل أن يكون أَلا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ إخبارا من الله تعالى مؤتنفا بعد تمام ذكر القول.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu zorlama bir yorumdur; kelamı kendi vechi üzere anlamak ise imkânsız değildir. { أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ } “İyi bilin ki Allah'ın yardımı şüphesiz pek yakındır” buyruğunun, sözün zikrinin tamamlanmasından sonra Allah Teâlâ'dan yeniden başlayan bir haber olması da muhtemeldir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢١٥ الى ٢١٧]
[Bakara Suresi (2), 215-217. Ayetler]
يَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ قُلْ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٢١٥) كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٢١٦) يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِخْراجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَلا يَزالُونَ يُقاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢١٧)
{ يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ } “Sana ne infak edeceklerini soruyorlar. De ki: 'Hayır olarak ne infak ederseniz o, ana-baba, akrabalar, yetimler, yoksullar ve yolda kalmışlar içindir. Hayır olarak ne yaparsanız, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir.'” (215) { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } “Savaş, hoşunuza gitmediği halde üzerinize farz kılındı. Olur ki hoşlanmadığınız bir şey sizin için hayırlı olur ve olur ki sevdiğiniz bir şey de sizin için şer olur. Allah bilir, siz ise bilmezsiniz.” (216) { يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar. De ki: 'Onda savaşmak büyük bir günahtır. Fakat Allah yolundan alıkoymak, O'nu inkâr etmek, Mescid-i Haram'a engel olmak ve halkını oradan çıkarmak Allah katında daha büyük bir günahtır. Fitne ise öldürmekten daha büyüktür.' Güçleri yeterse, sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşmaktan geri durmazlar. Sizden her kim dininden döner de kâfir olarak ölürse, işte onların amelleri dünyada da ahirette de boşa gitmiştir. İşte onlar cehennemliklerdir, onlar orada ebedî kalacaklardır.” (217)
السائلون هم المؤمنون، والمعنى يسألونك ما هي الوجوه التي ينفقون فيها وأين يضعون ما لزم إنفاقه، و «ما» يصح أن تكون في موضع رفع على الابتداء، و «ذا» خبرها، فهي بمعنى الذي، ويُنْفِقُونَ صلة، وفيه عائد على «ذا» تقديره ينفقونه، ويصح أن تكون ماذا اسما واحدا مركبا في موضع نصب ب يُنْفِقُونَ، فيعرى من الضمير، ومتى كانت اسما مركبا فهي في موضع نصب لا ما جاء من قول الشاعر: [الطويل] .
Soranlar müminlerdir; manası ise sana hangi yollara infak edeceklerini ve infak edilmesi gerekeni nereye harcayacaklarını soruyorlar demektir. "Mâ" lafzının mübteda olarak ref mahallinde, "zâ" lafzının ise onun haberi olması caizdir; bu durumda "ellezî" manasındadır, { يُنْفِقُونَ } ise sıladır ve içinde takdiri "yunfikûnehû" olan "zâ"ya dönen bir ait [zamir] bulunur. { مَاذَا } lafzının { يُنْفِقُونَ } fiiliyle mansub tek bir mürekkep isim olması da caizdir; bu takdirde zamirden soyutlanmış olur. Mürekkep bir isim olduğunda ise şairin şu sözünde gelen istisna dışında nasb mahallindedir: [Tavîl]
وماذا عسى الواشون أن يتحدّثوا ... سوى أن يقولوا إنّني لك عاشق
Dedikoducular ne konuşabilirler ki... / Benim sana âşık olduğumu söylemekten başka?
فإن عسى لا تعمل، فماذا في موضع رفع وهو مركب إذ لا صلة لذا.
Çünkü "asâ" amel etmez; dolayısıyla "mâzâ" ref mahallindedir ve "zâ"nın sılası bulunmadığından mürekkeptir.
قال قوم: هذه الآية في الزكاة المفروضة، وعلى هذا نسخ منها الوالدان ومن جرى مجراهما من الأقربين.
Bir topluluk şöyle demiştir: Bu ayet farz kılınan zekât hakkındadır; buna göre ana-baba ve onlar hükmünde olan yakın akrabalar bundan neshedilmiştir.
وقال السدي: «نزلت هذه الآية قبل فرض الزكاة، ثم نسختها الزكاة المفروضة» ، ووهم المهدوي على السدي في هذا فنسب إليه أنه قال إن الآية في الزكاة المفروضة، ثم نسخ منها الوالدان، وقال ابن
es-Süddî: «Bu ayet zekât farz kılınmadan önce inmiştir, daha sonra farz kılınan zekât onu neshetmiştir» demiştir. el-Mehdevî bu hususta es-Süddî hakkında yanılgıya düşerek onun, ayetin farz zekât hakkında olduğunu ve ardından ana-babanın bundan neshedildiğini söylediğini nakletmiştir. İbn
جريج وغيره: هي ندب، والزكاة غير هذا الإنفاق، فعلى هذا لا نسخ فيها، واليتم فقد الأب قبل البلوغ، وتقدم القول في المسكين وابْنِ السَّبِيلِ، وما تَفْعَلُوا جزم بالشرط، والجواب في الفاء، وقرأ علي بن أبي طالب ﵁: «يفعلوا» بالياء على ذكر الغائب، وظاهر الآية الخبر، وهي تتضمن الوعد بالمجازاة، وكُتِبَ معناه فرض، وقد تقدم مثله، وهذا هو فرض الجهاد، وقرأ قوم «كتب عليكم القتل» .
Cüreyc ve başkaları ise şöyle demiştir: Bu menduptur; zekât ise bu infaktan başkadır, dolayısıyla buna göre ayette nesh yoktur. Yetimlik buluğdan önce babayı kaybetmektir. Miskin ve { ابْنِ السَّبِيلِ } hakkında açıklama daha önce geçmişti. { وَمَا تَفْعَلُوا } şart sebebiyle mezumdur; cevap ise fa harfindedir. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh gaib kipiyle yâ harfi ile «yef'alû» şeklinde okumuştur. Ayetin zahiri haberdir, fakat mükâfatlandırma vaadini içermektedir. { كُتِبَ } lafzının anlamı "farz kılındı" demektir ve benzeri daha önce geçmişti; bu da cihadın farz kılınışıdır. Bir topluluk «Kütibe aleykumu'l-katlü» şeklinde okumuştur.
وقال عطاء بن أبي رباح: «فرض القتال على أعيان أصحاب محمد، فلما استقر الشرع وقيم به صار على الكفاية» ، وقال جمهور الأمة: أول فرضه إنما كان على الكفاية دون تعيين.
Atâ b. Ebî Rabâh: «Savaş, Muhammed'in ashabının bizzat fertlerine farz kılındı; şeriat yerleşip ikame edilince de farz-ı kifâye haline geldi» demiştir. Ümmetin cumhuru ise: Farz kılınışının ilk hali fertler belirlenmeksizin farz-ı kifâye olarak gerçekleştiğini söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: واستمر الإجماع على أن الجهاد على أمة محمد فرض كفاية، فإذا قام به من قام من المسلمين سقط عن الباقين، إلا أن ينزل العدو بساحة للإسلام، فهو حينئذ فرض عين، وذكر المهدوي وغيره عن الثوري أنه قال: الجهاد تطوع. وهذه العبارة عندي إنما هي على سؤال سائل وقد قيم بالجهاد. فقيل له: ذلك تطوع وال كُرْهٌ بضم الكاف الاسم، وفتحها المصدر.
Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle dedi: Cihadın Muhammed'in ümmetine farz-ı kifâye olduğu üzerindeki icma devam etmiştir; dolayısıyla Müslümanlardan bunu yerine getirenler olduğunda diğerlerinden düşer. Ancak düşman bir İslam beldesine indiğinde (saldırdığında), işte o zaman farz-ı ayındır. el-Mehdevî ve başkaları es-Sevrî'den onun: "Cihad nafiledir (tetavvu')" dediğini nakletmişlerdir. Bu ifade bana göre, cihad ikame edilmişken soru soran bir kimsenin sorusuna binaendir; nitekim ona: "Bu nafiledir" denilmiştir. { كُرْهٌ } kelimesi kâf harfinin ötresiyle isim, fethasıyla ise mastardır.
وقال قوم «الكره» بفتح الكاف ما أكره المرء عليه، و «الكره» ما كرهه هو.
Bir topluluk: Kâf harfinin fethasıyla "el-kerh" kişinin zorlandığı şey, "el-kürh" ise bizzat kendisinin hoşlanmadığı şeydir demiştir.
وقال قوم: هما بمعنى واحد.
Bir topluluk da: "İkisi aynı manadadır" demiştir.
وقوله تعالى وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً الآية، قال قوم عَسى من الله واجبة، والمعنى عسى أن تكرهوا ما في الجهاد من المشقة وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ في أنكم تغلبون وتظهرون وتغنمون وتؤجرون، ومن مات مات شهيدا، وَعَسى أَنْ تُحِبُّوا الدعة وترك القتال وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ في أنكم تغلبون وتذلون ويذهب أمركم، وفي قوله تعالى وَاللَّهُ يَعْلَمُ الآية قوة أمر.
Allah Teâlâ'nın: { وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً } “Olur ki hoşlanmadığınız bir şey...” ayeti; bir topluluk Allah'tan gelen { عَسى } lafzının kesinlik (vücûb) bildirdiğini söylemiştir. Mana: Cihattaki meşakkatten hoşlanmayabilirsiniz, { وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } “fakat o sizin için hayırlıdır”; zira galip gelirsiniz, üstünlük sağlarsınız, ganimet elde edersiniz ve ecir alırsınız; ölen kimse de şehit olarak ölür. { وَعَسى أَنْ تُحِبُّوا } Rahatı ve savaşı terk etmeyi sevebilirsiniz, { وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ } “oysa o sizin için bir şerdir”; zira mağlup edilirsiniz, zillete düşersiniz ve hâkimiyetiniz yok olur. Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ يَعْلَمُ } “Allah bilir” ayetinde emrin kuvveti vurgulanmaktadır.
وقوله تعالى يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ الآية، نزل في قصة عمرو بن الحضرمي، وذلك أن رسول الله ﷺ بعث سرية عليها عبد الله بن جحش الأسدي مقدمه من بدر الأولى، فلقوا عمرو بن الحضرمي ومعه عثمان بن عبد الله بن المغيرة وأخوه نوفل المخزوميان والحكم بن كيسان في آخر يوم من رجب على ما ذكر ابن إسحاق، وفي آخر يوم من جمادى الآخرة على ما ذكره الطبري عن السدي وغيره. والأول أشهر، على أن ابن عباس قد ورد عنه أن ذاك كان في أول ليلة من رجب والمسلمون يظنونها من جمادى، وأن القتل في الشهر الحرام لم يقصدوه، وأما على قول ابن إسحاق فإنهم قالوا إن تركناهم اليوم دخلوا الحرم فأزمعوا قتالهم، فرمى واقد بن عبد الله عمرو بن الحضرمي بسهم فقتله، وأسر عثمان بن عبد الله والحكم، وفر نوفل فأعجزهم، واستسهل المسلمون هذا في الشهر الحرام خوف فوتهم، فقالت قريش: محمد قد استحل الأشهر الحرم، وعيروا بذلك، وتوقف النبي ﷺ وقال: ما أمرتكم بقتال في الأشهر الحرم، فنزلت هذه الآية.
Allah Teâlâ'nın: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ } “Sana haram ayı soruyorlar” ayeti Amr b. el-Hadramî kıssası hakkında inmiştir. Şöyle ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem birinci Bedir'den dönüşünde başında Abdullah b. Cahş el-Esedî'nin bulunduğu bir seriyye göndermişti. Bunlar İbn İshâk'ın zikrettiğine göre Receb ayının son gününde, et-Taberî'nin es-Süddî ve diğerlerinden naklettiğine göre ise Cemâziyelâhir'in son gününde Amr b. el-Hadramî ile yanındaki el-Mahzûmî olan Osman b. Abdillâh b. el-Mugîre, kardeşi Nevfel ve el-Hakem b. Keysân ile karşılaştılar. Birinci rivayet daha meşhurdur; bununla birlikte İbn Abbâs'tan, bunun Receb'in ilk gecesi olduğu, Müslümanların ise onu Cemâziye'den sandıkları ve haram ayda öldürmeyi kastetmedikleri rivayet edilmiştir. İbn İshâk'ın kavline göre ise onlar: "Eğer onları bugün bırakırsak Harem'e girerler" dediler ve onlarla savaşmaya azmettiler. Vâkıd b. Abdillâh bir ok atıp Amr b. el-Hadramî'yi öldürdü; Osman b. Abdillâh ile el-Hakem esir alındı, Nevfel ise kaçıp ellerinden kurtuldu. Müslümanlar ellerinden kaçırma korkusuyla haram ayda bu işi ehven gördüler. Bunun üzerine Kureyş: "Muhammed haram ayları helal saydı" dedi ve onları bununla ayıpladı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise duraksayıp: "Ben size haram aylarda savaşmayı emretmedim" buyurdu. Bunun üzerine bu ayet indi.
وذكر المهدوي أن سبب هذه الآية أن عمرو بن أمية الضمري قتل رجلين من بني كلاب في رجب فنزلت، وهذا تخليط من المهدوي. وصاحبا عمرو كان عندهما عهد من النبي ﷺ، وكان عمرو قد أفلت من قصة بئر معونة، وذكر الصاحب بن عباد في رسالته المعروفة بالأسدية أن عبد الله بن
el-Mehdevî, bu ayetin sebebinin Amr b. Ümeyye ed-Damrî'nin Receb ayında Benî Kilâb'dan iki adamı öldürmesi olduğunu ve bunun üzerine indiğini zikretmiştir; fakat bu el-Mehdevî'nin bir karıştırmasıdır (yanılgısıdır). Amr'ın öldürdüğü iki adamın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir ahdi (güvencesi) vardı; Amr ise Bi'rimaûne hadisesinden kurtulup kaçmıştı. Sâhib b. Abbâd el-Esediyye olarak bilinen risalesinde Abdullah b.
جحش سمي أمير المؤمنين في ذلك الوقت، لكونه مؤمرا على جماعة من المؤمنين، وقِتالٍ بدل عند سيبويه، وهو بدل الاشتمال.
Cahş'ın, o vakit müminlerden bir topluluğun başına komutan tayin edilmesi sebebiyle Emîrü'l-mü'minîn olarak isimlendirildiğini zikretmiştir. { قِتَالٍ } lafzı Sîbeveyh'e göre bedeldir; bu da iştimal bedelidir.
وقال الفراء: هو خفض بتقدير عن.
el-Ferrâ ise: "O, { عَنْ } [edatının] takdiriyle mecrurdur" demiştir.
وقال أبو عبيدة «هو خفض على الجوار» ، وقوله هذا خطأ، وفي مصحف عبد الله بن مسعود «يسألونك عن الشهر الحرام عن قتال فيه» بتكرير عن، وكذلك قرأها الربيع والأعمش، وقرأ عكرمة «عن الشهر الحرام قتل فيه قل قتل» دون ألف فيهما، والشَّهْرِ في الآية اسم الجنس، وكانت العرب قد جعل الله لها الشَّهْرِ الْحَرامِ قواما تعتدل عنده، فكانت لا تسفك دما ولا تغير في الأشهر الحرم، وهي ذو القعدة وذو الحجة والمحرم ورجب، وروى جابر بن عبد الله أن النبي ﷺ لم يكن يغزو فيها إلا أن يغزى، فذلك قوله تعالى قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ، وصَدٌّ مبتدأ مقطوع مما قبله، والخبر أَكْبَرُ، والْمَسْجِدِ معطوف على سَبِيلِ اللَّهِ، وهذا هو الصحيح.
Ebû Ubeyde ise: "O, civar (komşuluk) sebebiyle mecrurdur" demiştir ki onun bu sözü hatalıdır. Abdullah b. Mes‘ûd'un mushafında { عَنْ } lafzının tekrarıyla "يسألونك عن الشهر الحرام عن قتال فيه" şeklindedir; er-Rebî‘ ve el-A‘meş de bu şekilde okumuştur. İkrime ise her iki kelimede elif olmaksızın "عن الشهر الحرام قتل فيه قل قتل" şeklinde okumuştur. Ayetteki { الشَّهْرِ } lafzı cins ismidir. Allah Araplar için haram ayı, nezdinde dengede durdukları bir nizam kılmıştı; bu sebeple haram aylarda kan dökmez ve baskın yapmazlardı. Bunlar Zilkade, Zilhicce, Muharrem ve Receb'dir. Câbir b. Abdillâh, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in, kendisine saldırılmadıkça bu aylarda gazaya çıkmadığını rivayet etmiştir. İşte Allah Teâlâ'nın: { قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ } “De ki: 'Onda savaşmak büyük [bir günahtır]'” ayeti budur. { صَدٌّ } lafzı, öncesinden kesilmiş (müstakil) bir mübtedadır; haberi ise { أَكْبَرُ } lafzıdır. { الْمَسْجِدِ } lafzı da { سَبِيلِ اللَّهِ } üzerine matuftur; doğru olan [görüş] de budur.
وقال الفراء: صَدٌّ عطف على كَبِيرٌ، وذلك خطأ، لأن المعنى يسوق إلى أن قوله وَكُفْرٌ بِهِ عطف أيضا على كَبِيرٌ، ويجيء من ذلك أن إخراج أهل المسجد منه أكبر من الكفر عند الله، وهذا بين فساده، ومعنى الآية على قول الجمهور: إنكم يا كفار قريش تستعظمون علينا القتال في الشهر الحرام، وما تفعلون أنتم من الصد عن سبيل الله لمن أراد الإسلام ومن كفركم بالله وإخراجكم أهل المسجد عنه كما فعلوا برسول الله ﷺ وأصحابه أكبر جرما عند الله.
el-Ferrâ: "{ صَدٌّ } lafzı { كَبِيرٌ } üzerine matuftur" demiştir ki bu hatalıdır. Çünkü mana, { وَكُفْرٌ بِهِ } ifadesinin de { كَبِيرٌ } üzerine matuf olmasına yol açar; bundan da Mescid ehlinin oradan çıkarılmasının Allah katında küfürden daha büyük olduğu neticesi çıkar ki bunun bozukluğu gayet açıktır. Ayetin manası cumhurun kavline göre şöyledir: "Ey Kureyş kâfirleri! Siz bizim haram ayda savaşmamızı büyük bir cürüm sayıyorsunuz; oysa sizin İslam'ı dileyen kimseleri Allah yolundan alıkoymanız, Allah'ı inkâr etmeniz ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabına yaptığınız gibi Mescid ehlini oradan çıkarmanız Allah katında günahça daha büyüktür."
وقال الزهري ومجاهد وغيرهما: قوله قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ منسوخ بقوله وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً [التوبة: ٣٦] ، وبقوله: فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ [التوبة: ٥] .
ez-Zührî, Mücâhid ve diğerleri şöyle demiştir: { قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ } “De ki: 'Onda savaşmak büyük [bir günahtır]'” ayeti, [Tevbe: 36] { وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً } “Ve müşriklerle topyekûn savaşın” ayeti ve [Tevbe: 5] { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ } “Müşrikleri öldürün” ayeti ile neshedilmiştir.
وقال عطاء: «لم تنسخ، ولا ينبغي القتال في الأشهر الحرم» ، وهذا ضعيف.
Atâ ise: "Neshedilmemiştir, haram aylarda savaşmak uygun olmaz" demiştir; ancak bu zayıf bir görüştür.
وقوله تعالى: وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ المعنى عند جمهور المفسرين، والفتنة التي كنتم تفتنون المسلمين عن دينهم حتى يهلكوا أشد اجتراما من قتلكم في الشهر الحرام، وقيل: المعنى والفتنة أشد من أن لو قتلوا ذلك المفتون، أي فعلكم على كل إنسان أشد من فعلنا.
Allah Teâlâ'nın: { وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ } “Fitne ise öldürmekten daha büyüktür” ayetinin müfessirlerin cumhuruna göre manası şudur: Sizin Müslümanları dinlerinden döndürmek için helak oluncaya kadar kendilerine uyguladığınız baskı ve işkence (fitne), haram ayda adam öldürmenizden cürümce daha ağırdır. Şöyle de denilmiştir: Mana, fitnenin o fitneye uğratılan kimseleri öldürmelerinden daha ağır olduğudur; yani sizin herkese yaptığınız bu fiil, bizim yaptığımız fiilden daha ağırdır.
وقال مجاهد وغيره: الْفِتْنَةُ هنا الكفر أي كفركم أشد من قتلنا أولئك.
Mücâhid ve diğerleri ise: "Buradaki { الْفِتْنَةُ } küfürdür; yani sizin küfrünüz, bizim onları öldürmemizden daha ağırdır" demişlerdir.
قوله تعالى: وَلا يَزالُونَ ابتداء خبر من الله- ﷿ وتحذير منه للمؤمنين من شر الكفرة، ويَرُدُّوكُمْ نصب ب حَتَّى لأنها غاية مجردة، وقوله تعالى وَمَنْ يَرْتَدِدْ [أي يرجع عن الإسلام إلى الكفر، قالت طائفة من العلماء: يستتاب المرتد فإن تاب وإلا قتل.
Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَزالُونَ } “Onlar devam edeceklerdir” sözü, Allah -azze ve celle-'den bir haber başlangıcı ve O'ndan, kâfirlerin şerrine karşı müminlere bir uyarıdır. { يَرُدُّوكُمْ } fiili, mücerret bir gaye bildirdiği için { حَتَّى } ile mansub olmuştur. Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَرْتَدِدْ } “Sizden kim dönerse” sözü, yani [kim] İslam'dan küfre dönerse demektir. İlim ehlinden bir topluluk: "Mürtedden tevbe etmesi istenir; tevbe ederse [bırakılır], aksi takdirde öldürülür" demiştir.
وقال عبيد بن عمير وطاوس والحسن- على خلاف عنه- والشافعي في أحد قوليه: يقتل دون أن يستتاب، وروي نحو هذا عن أبي موسى الأشعري ومعاذ بن جبل.
Ubeyd b. Umeyr, Tâvûs, Hasan -kendisinden gelen farklı bir rivayete göre- ve iki görüşünden birinde eş-Şâfiî ise: "Tevbe istenmeksizin öldürülür" demişlerdir. Bunun bir benzeri Ebû Mûsâ el-Eş‘arî ve Muâz b. Cebel'den de rivayet edilmiştir.
قال القاضي أبو محمد: ومقتضى قولهما إنه يقال له للحين: راجع، فإن أبى ذلك قتل، وقال عطاء ابن أبي رباح: «إن كان المرتد ابن مسلمين قتل دون استتابة وإن كان أسلم ثم ارتد استتيب» ، وذلك لأنه يجهل من فضل الإسلام ما لا يجهل ابن المسلمين، واختلف القائلون بالاستتابة: فقال عمر بن الخطاب ﵁ يستتاب ثلاثة أيام. وبه قال مالك وأحمد وإسحاق وأصحاب الرأي والشافعي في أحد قوليه.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: İkisinin kavlinin gereği şudur: Ona derhal "Dön!" denir; eğer bundan kaçınırsa öldürülür. Atâ b. Ebî Rebâh ise: "Eğer mürted, Müslüman bir anne-babanın çocuğu ise tevbe istenmeksizin öldürülür; şayet [sonradan] Müslüman olup da irtidat etmişse tevbe istenir" demiştir. Zira o, İslam'ın faziletinden Müslüman çocuğunun bilmediği şeyleri bilmemektedir. Tevbe isteneceği görüşünde olanlar ise ihtilaf etmişlerdir: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh: "Üç gün tevbe istenir" demiştir. Mâlik, Ahmed, İshâk, re'y ehli ve iki görüşünden birinde eş-Şâfiî de bu görüştedir.
وقال الزهري: «يدعى إلى الإسلام فإن تاب وإلا قتل» .
ez-Zührî ise: "İslam'a davet edilir; tevbe ederse [ne âlâ], aksi takdirde öldürülür" demiştir.
وروي عن علي أبي طالب ﵁ أنه استتاب مرتدا شهرا فأبى فقتله، وقال النخعي والثوري:
Ali [b.] Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o, bir mürtedden bir ay boyunca tevbe istemiş, o kaçınınca da onu öldürmüştür. en-Nehaî ve es-Sevrî ise:
يستتاب محبوسا أبدا، قال ابن المنذر: واختلفت الآثار عن عمر في هذا الباب.
"Ebediyen hapsedilerek tevbe istenir" demişlerdir. İbnü'l-Münzir: "Bu bâbda Ömer'den gelen rivayetler farklılık göstermiştir" demiştir.
قال القاضي أبو محمد: كان ﵁ ينفذ بحسب جرم ذلك المرتد أو قلة جرمه المقترن بالردة، وحبط العمل إذا انفسد في آخر فبطل، وقرأ أبو السمال «حبطت» بفتح الباء في جميع القرآن.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: O [Ömer] radıyallâhu anh, söz konusu mürtedin irtidatıyla birlikte işlediği suçun büyüklüğüne veya suçunun azlığına göre hüküm verirdi. Amelin habit olması (boşa çıkması), sonradan fesada uğrayıp iptal olması demektir. Ebü's-Semmâl Kur'an'ın tamamında "حَبَطَتْ" kelimesini bâ harfinin fethasıyla okumuştur.
وقال علي بن أبي طالب والحسن والشعبي والحكم والليث وأبو حنيفة وإسحاق بن راهويه: ميراث المرتد لورثته من المسلمين، وقال مالك وربيعة وابن أبي ليلى والشافعي وأبو ثور: ميراثه في بيت المال، وأجمع الناس على أن ورثته من أهل الكفر لا يرثونه إلا شذوذا، روي عن عمر بن عبد العزيز وعن قتادة، وروي عن عمر بن عبد العزيز خلافه.
Ali b. Ebî Tâlib, Hasan, eş-Şa‘bî, el-Hakem, el-Leys, Ebû Hanîfe ve İshâk b. Râhûye: "Mürtedin mirası, Müslüman olan vârislerinindir" demişlerdir. Mâlik, Rebîa, İbn Ebî Leylâ, eş-Şâfiî ve Ebû Sevr ise: "Onun mirası beytülmâle aittir" demişlerdir. İnsanlar, kâfir olan vârislerinin ona mirasçı olamayacağı hususunda icma etmişlerdir; ancak Ömer b. Abdilazîz ve Katâde'den şâz bir rivayet nakledilmiş, Ömer b. Abdilazîz'den bunun aksi de rivayet olunmuştur.
قوله ﷿:
Allah -azze ve celle-'nin şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢١٨ الى ٢٢٠]
[Bakara Suresi (2), Ayetler: 218-220]
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢١٨) يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما وَيَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢١٩) فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٢٠)
{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz iman edenler, hicret edenler ve Allah yolunda cihad edenler; işte onlar Allah'ın rahmetini umarlar. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (218) { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما وَيَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ } “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar. De ki: 'Onlarda büyük bir günah ve insanlar için birtakım faydalar vardır. Günahları ise faydalarından daha büyüktür.' Sana ne infak edeceklerini de soruyorlar. De ki: 'İhtiyaçtan fazlasını.' Allah, düşünesiniz diye size ayetleri böyle açıklar.” (219) { فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Dünya ve ahiret hakkında [düşünesiniz diye]. Sana yetimleri de soruyorlar. De ki: 'Onları ıslah etmek hayırlıdır. Eğer onlarla birlikte yaşarsanız, artık onlar sizin kardeşlerinizdir. Allah bozguncuyu ıslah ediciden ayırt etmesini bilir. Eğer Allah dileseydi sizi muhakkak sıkıntıya sokardı. Şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir.'” (220)
وقوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هاجَرُوا الآية، قال جندب بن عبد الله وعروة بن الزبير وغيرهما: لما قتل واقد بن عبد الله التميمي عمرو بن الحضرمي في الشهر الحرام توقف رسول الله ﷺ عن أخذ خمسه الذي وفق في فرضه له عبد الله بن جحش وفي الأسيرين، فعنف المسلمون عبد الله بن جحش وأصحابه حتى شق ذلك عليهم، فتلافاهم الله ﷿ بهذه الآية في الشهر الحرام، ثم بذكرهم والإشارة إليهم في قوله: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا، ثم هي باقية في كل من فعل ما ذكر الله ﷿، وهاجر الرجل إذا انتقل نقلة إقامة من موضع إلى موضع وقصد ترك الأول إيثارا للثاني، وهي مفاعلة من هجر، ومن قال المهاجرة الانتقال من البادية إلى الحاضرة فقد أوهم بسبب أن ذلك كان الأغلب في العرب، وليس أهل مكة مهاجرين على قوله، وجاهد مفاعلة من جهد إذا استخرج الجهد، وَيَرْجُونَ
Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هاجَرُوا } “Şüphesiz iman edenler ve hicret edenler” ayeti hakkında Cündeb b. Abdillâh, Urve b. ez-Zübeyr ve başkaları şöyle demişlerdir: Vâkıd b. Abdillâh et-Temîmî haram ayda Amr b. el-Hadramî'yi öldürdüğünde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Abdullah b. Cahş'ın isabetle kendisine tahsis ettiği beşte bir (humus) payını ve iki esiri almaktan duraksadı. Müslümanlar da Abdullah b. Cahş'ı ve arkadaşlarını öyle kınayıp azarladılar ki bu durum onlara çok ağır geldi. Bunun üzerine Allah -azze ve celle- haram ay hususundaki bu ayetle, ardından da { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz iman edenler” buyruğunda onları anıp onlara işaret ederek yaralarını sardı (gönüllerini aldı). Sonra bu ayet, Allah -azze ve celle-'nin zikrettiği amelleri yapan herkes hakkında baki kaldı. Bir kimse, ikinciyi tercih ederek ilkini bırakma kastıyla bir yerden başka bir yere yerleşmek üzere intikal ettiğinde hicret etmiş olur; bu da hicret (هجر) kökünden müfâale babındadır. Muhaceretin çölden şehre intikal etmek olduğunu söyleyen kimse, Araplarda çoğunlukla durumun böyle olmasından dolayı yanılgıya düşmüştür; zira onun kavline göre Mekkeliler muhacir olamazlardı. { جَاهَدَ } ise son gayretini sarf ettiğinde söylenen cehd (جهد) kökünden müfâale babıdır. { وَيَرْجُونَ }
معناه يطمعون ويستقربون، والرجاء تنعم، والرجاء أبدا معه خوف ولا بد، كما أن الخوف معه رجاء، وقد يتجوز أحيانا ويجيء الرجاء بمعنى ما يقارنه من الخوف، كما قال الهذلي: [الطويل]
kelimesinin manası: Umarlar ve yakın görürler. Recâ (ümit etmek), nimetlenmektir; recâ ile birlikte daima ve kaçınılmaz olarak bir korku da bulunur, nitekim korku ile birlikte de bir ümit bulunur. Bazen mecaz yapılarak recâ, kendisine eşlik eden korku manasında gelebilir; nitekim el-Hüzelî şöyle demiştir: [Tavîl]
إذا لسعته النّحل لم يرج لسعها ... وحالفها في بيت نوب عوامل
Arılar onu soktuğunda sokmalarından korkmazdı / Çalışkan bal arılarının kovanında onlara yoldaş olurdu.
وقال الأصمعي: «إذا اقترن حرف النفي بالرجاء كان بمعنى الخوف» ، كهذا البيت، وكقوله ﷿: لا يَرْجُونَ لِقاءَنا [سورة يونس: الآيات: ٧- ١١- ١٥، سورة الفرقان: الآية ٢١] ، المعنى لا يخافون، وقد قيل: إن الرجاء في الآية على بابه، أي لا يرجون الثواب في لقائنا، وبإزاء ذلك خوف العقاب، وقال قوم: اللفظة من الأضداد دون تجوز في إحدى الجهتين، وليس هذا بجيد، وقال الجاحظ في كتاب البلدان: «إن معنى قوله لم يرج لسعها أي لم يرج برء لسعها وزواله، فهو يصبر عليه» ، وباقي الآية وعد.
el-Asmaî şöyle demiştir: "Nefiy (olumsuzluk) harfi recâ lafzına bitiştiğinde, bu beyitte ve Allah -azze ve celle-'nin: [Yunus Suresi: 7, 11, 15; Furkan Suresi: 21] { لا يَرْجُونَ لِقاءَنا } buyruğunda olduğu gibi korku manasına gelir;" buradaki mana, 'korkmazlar' demektir. Şöyle de denilmiştir: Ayetteki recâ kendi hakiki manasındadır; yani 'bize kavuşmaktaki sevabı ummazlar', bunun karşılığı da azaptan korkmaktır. Bir topluluk da: "Bu lafız, iki taraftan birinde mecaz olmaksızın ezdâd (zıt anlamlı kelimeler)dendir" demiştir; fakat bu iyi bir görüş değildir. el-Câhiz Kitâbü'l-Büldân'da şöyle demiştir: "Onun 'لم يرج لسعها' sözünün manası; arı sokmasının iyileşmesini ve geçmesini ummadı, yani ona sabretti demektir." Ayetin geri kalanı ise bir vaaddir.
وقوله تعالى يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ الآية، السائلون هم المؤمنون، والْخَمْرِ مأخوذة من خمر إذا ستر، ومنه قول النبي ﷺ: «خمروا الإناء» ، ومنه خمار المرأة، والخمر ما واراك من شجر وغيره، ومنه قول الشاعر:
Allah Teâlâ'nın: { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ } “Sana içkiyi ve kumarı soruyorlar” ayetinde soranlar müminlerdir. Hamr (الْخَمْر), bir şeyi örtüp gizlediğinde kullanılan hamere (خمر) kökünden alınmıştır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Kapların üzerini örtünüz (hammirû)" hadisi ve kadının başörtüsüne 'hımâr' denmesi bundandır. Hamr aynı zamanda ağaç ve benzeri şeylerden seni örten/gizleyen şeydir; nitekim şair şöyle demiştir:
ألا يا زيد والضحاك سيرا ... فقد جاوزتما خمر الطريق
Ey Zeyd ve Dahhâk, güvenle yolunuza devam edin / Zira yolun kuytusunu (hamrini) artık geçtiniz.
أي سيرا مدلين فقد جاوزتما الوهدة التي يستتر بها الذئب وغيره، ومنه قول العجاج:
Yani güvenle yürüyün, çünkü kurdun ve başkasının gizlendiği çukurluğu geride bıraktınız. el-Accâc'ın şu sözü de bundandır:
في لامع العقبان لا يمشي الخمر يصف جيشا جاء برايات غير مستخف، ومنه قولهم دخل فلان في غمار الناس وخمارهم، أي هو بمكان خاف، فلما كانت الخمر تستر العقل وتغطي عليه سميت بذلك، والخمر ماء العنب الذي غلي ولم يطبخ أو طبخ طبخا لم يكف غليانه، وما خامر العقل من غير ذلك فهو في حكمه. قال أبو حنيفة: قد تكون الخمر من الحبوب، قال ابن سيده: وأظنه تسفحا منه، لأن حقيقة الخمر إنما هي ماء العنب دون سائر الأشياء، وروي أن النبي ﷺ قال: «الخمر من هاتين الشجرتين: العنب والنخلة» ، وحرمت الخمر بالمدينة يوم حرمت وهي من العسل والزبيب والتمر والشعير والقمح، ولم تكن عندهم خمر عنب، وأجمعت الأمة على خمر العنب إذا غلت ورمت بالزبد أنها حرام قليلها وكثيرها، وأن الحد واجب في القليل منها والكثير، وجمهور الأمة على أن ما أسكر كثيره من غير خمر العنب فمحرم قليله وكثيره.
"Pırıl pırıl sancaklar altında, gizlenmeden yürür"; burada gizlenmeksizin bayraklarla gelen bir orduyu tavsif etmektedir. Yine onların: "Filan kişi insanların kalabalığına ve kuytusuna (hımâr) girdi" sözü de onun gizli bir yerde olması demektir. İçki de aklı örtüp bürüdüğü için bu isimle adlandırılmıştır. Hamr; kaynamış ve pişirilmemiş yahut kaynaması durmayacak kadar az pişirilmiş üzüm suyudur. Bunun dışında aklı örten her şey de hüküm bakımından onun gibidir. Ebû Hanîfe: "Hamr hububattan da olabilir" demiştir. İbn Sîde ise: "Bunun onun bir gevşekliği (müsamahası) olduğunu zannediyorum; zira hamrın hakikati diğer şeylerin değil, yalnızca üzümün suyudur" demiştir. Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Hamr şu iki ağaçtandır: Üzüm ve hurma ağacı" buyurmuştur. İçki, haram kılındığı gün Medine'de bal, kuru üzüm, hurma, arpa ve buğdaydan yapılıyordu; yanlarında üzüm şarabı yoktu. Ümmet, kaynayıp köpük atan üzüm şarabının azının da çoğunun da haram olduğu, azında da çoğunda da had cezasının vacip olduğu hususunda icma etmiştir. Ümmetin cumhuruna göre ise üzüm şarabı dışındaki şeylerden sarhoş edenin çoğunun azı da çoğu da haramdır.
والحد في ذلك واجب. وقال أبو حنيفة وسفيان الثوري وابن أبي ليلى وابن شبرمة وجماعة من فقهاء الكوفة: ما أسكر كثيره من غير خمر العنب، فما لا يسكر منه حلال، وإذا سكر أحد منه دون أن يتعمد الوصول إلى حد السكر فلا حد عليه.
Bunda da had cezası vaciptir. Ebû Hanîfe, Süfyân es-Sevrî, İbn Ebî Leylâ, İbn Şübrüme ve Kûfe fukahasından bir cemaat ise şöyle demiştir: Üzüm şarabı dışındaki şeylerden sarhoş edenin çoğunun sarhoş etmeyen miktarı helaldir; bir kimse sarhoşluk sınırına ulaşmayı kasten hedeflemeksizin ondan sarhoş olursa ona had cezası gerekmez.
قال القاضي أبو محمد: وهذا قول ضعيف يرده النظر، وأبو بكر الصديق وعمر الفاروق والصحابة على خلافه، وروي أن النبي ﵇ قال: «كل مسكر خمر، وكل خمر حرام، وما أسكر كثيره فقليله حرام» ، قال ابن المنذر في الإشراف: «لم يبق هذا الخبر مقالة لقائل ولا حجة لمحتج» ، وروي أن هذه الآية أول تطرق إلى تحريم الخمر، ثم بعده لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى [النساء: ٤٣] ، ثم قوله
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu, ilmi tetkikin reddettiği zayıf bir kavildir; Ebû Bekir es-Sıddîk, Ömer el-Fârûk ve sahâbe bunun aksine hükmetmişlerdir. Rivayet edildiğine göre Peygamber aleyhisselam: "Her sarhoş edici hamrdır ve her hamr haramdır; çoğu sarhoş edenin azı da haramdır" buyurmuştur. İbnü'l-Münzir el-İşrâf'ta: "Bu haber, hiçbir söz sahibine söz, hiçbir delil getirene de delil bırakmamıştır" demiştir. Rivayet edildiğine göre bu ayet, şarabın haram kılınmasına yönelik ilk adımdır; ardından [Nisâ: 43] { لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى } “Sarhoş iken namaza yaklaşmayın” ayeti, ardından
تعالى: إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ، فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ، [المائدة: ٩١] ، ثم قوله تعالى: إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ [المائدة: ٩٠] ، فقال رسول الله ﷺ: «حرمت الخمر» ، ولم يحفظ عن النبي ﷺ في حد الخمر إلا أنه جلد أربعين، خرجه مسلم وأبو داود، وروي عنه ﷺ أنه ضرب فيها ضربا مشاعا، وحزره أبوبكر أربعين سوطا، وعمل بذلك هو ثم عمر، ثم تهافت الناس فيها فشدد عليهم الحد وجعله كأخف الحدود ثمانين، وبه قال مالك، وقال الشافعي بالأربعين، وضرب الخمر غير شديد عند جماعة من العلماء لا يبدو إبط الضارب، وقال مالك: «الضرب كله سواء لا يخفف ولا يبرح» ، ويجتنب من المضروب الوجه والفرج والقلب والدماغ والخواصر بإجماع، وقالت طائفة: هذه الآية منسوخة بقوله: فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ [المائدة: ٩٠] ، يريد ما في قوله وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ من الإباحة والإشارة إلى الترخيص.
Allah Teâlâ'nın: [Mâide: 91] { إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ، فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } “Şeytan, içki ve kumarla ancak aranıza düşmanlık ve kin sokmak; sizi Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoymak ister. Artık vazgeçtiniz değil mi?” ayeti, ardından da Allah Teâlâ'nın: [Mâide: 90] { إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ } “Şüphesiz içki, kumar, dikili taşlar ve fal okları ancak şeytan ameli birer murdardır; artık bunlardan kaçının” ayeti inmiştir. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "İçki haram kılındı" buyurmuştur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den içki haddi hususunda, kırk sopa vurduğu dışında bir şey hıfzedilmemiştir; bunu Müslim ve Ebû Dâvûd tahric etmiştir. Ondan sallallâhu aleyhi ve sellem içki sebebiyle belirli bir sayı olmaksızın dövdürdüğü de rivayet edilmiştir. Ebû Bekir bunu kırk kamçı olarak takdir etmiş, kendisi ve ardından Ömer bununla amel etmiştir. Daha sonra insanlar içkiye düşkünlük gösterince Ömer onlara had cezasını ağırlaştırıp en hafif had cezası gibi seksen [kamçı] yapmıştır; Mâlik de bu görüştedir. Şâfiî ise kırk [vuruş] olduğunu söylemiştir. İlim ehlinden bir cemaate göre içki vuruşu şiddetli olmaz, vuranın koltuk altı görünmez. Mâlik ise: "Bütün had vurma cezaları birdir; ne hafifletilir ne de ifrata kaçılır" demiştir. Vurulan kimseden yüz, edep yeri, kalp, beyin ve böğürlerden icma ile sakınılır. Bir topluluk da: "Bu ayet, [Mâide: 90] { فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Artık ondan kaçının ki kurtuluşa eresiniz” ayetiyle neshedilmiştir" demiştir; bununla { وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ } “ve insanlar için birtakım faydalar vardır” ifadesindeki mubahlığı ve ruhsat işaretini kastetmektedirler.
والْمَيْسِرِ مأخوذ من يسر إذا جزر، والياسر الجازر، ومنه قول الشاعر:
Meysir (الْمَيْسِرِ) kelimesi; devenin kesilip parçalanması anlamındaki 'yesere' (يسر) kökünden alınmıştır; 'el-Yâsir' kasap/parçalayan demektir. Şairin şu sözü bundandır:
فلم يزل بك واشيهم ومكرهم ... حتّى أشاطوا بغيب لحم من يسروا
Koğucuların ve kurdukları tuzaklar peşini bırakmadı / Sonunda kumar oynayanların etini onların gıyabında helak ettiler.
ومنه قول الآخر:
Diğerinin şu sözü de bundandır:
أقول لهم بالشّعب إذ ييسرونني ... ألم تيأسوا إنّي ابن فارس زهدم؟
Dağ yolunda beni aralarında paylaştıkları vakit onlara dedim ki: / Umutsuzluğa kapılmadınız mı, ben Zehdem'in süvarisinin oğlu değil miyim?
والجزور الذي يستهم عليه يسمى ميسرا لأنه موضع اليسر، ثم قيل للسهام ميسر للمجاورة. وقال الطبري: «الميسر مأخوذ من يسر لي هذا إذا وجب وتسنى» ، ونسب القول إلى مجاهد، ثم جلب من نص كلام مجاهد ما هو خلاف لقوله، بل أراد مجاهد الجزر، واليسر: الذي يدخل في الضرب بالقداح، وجمعه أيسار وقيل يسر جمع ياسر، كحارس وحرس وأحراس، وسهام الميسر سبعة لها حظوظ وفيها فروض على عدة الحظوظ، وثلاثة لا حظوظ لها، ولا فروض فيها، وهي الفذ والتوأم والرقيب والحلس والنافس والمسبل والمعلى، والثلاثة التي لا حظوظ لها المنيح والسفيح والوغد، تزاد هذه الثلاثة لتكثر السهام وتختلط على الحرضة وهو الضارب بها، فلا يجد إلى الميل مع أحد سبيلا، وكانت عادة العرب أن تضرب بهذه القداح في الشتوة وضيق الوقت وكلب البرد على الفقراء، تشتري الجزور ويضمن الأيسار ثمنها ثم تنحر وتقسم على عشرة أقسام، وأخطأ الأصمعي في قسمة الجزور، فذكر أنها كانت على قدر حظوظ السهام ثمانية وعشرين قسما، وليس كذلك. ثم يضرب على العشرة الأقسام، فمن فاز سهمه بأن يخرج من الربابة متقدما أخذ أنصباءه وأعطاها الفقراء، وفي أحيان ربما تقامروا لأنفسهم ثم يغرم الثمن من لم يفز سهمه. ويعيش بهذه السيرة فقراء الحي، ومنه قول الأعشى: [السريع]
Üzerine kur'a çekilen deveye, paylaştırma yeri olduğu için 'meysir' denilmiş; sonra komşuluk (mücâveret) sebebiyle oklara da meysir denilmiştir. et-Taberî: "Meysir, 'bu bana vacip oldu ve kolaylaştı' anlamındaki 'yesera lî hâzâ' ifadesinden alınmıştır" demiş ve bu görüşü Mücâhid'e nispet etmiştir; ancak daha sonra Mücâhid'in kendi sözünün metninden naklettiği şey, bu söylediğinin aksinedir; bilakis Mücâhid paylaştırmayı kastetmiştir. 'el-Yeser', ok çekme işine giren kimsedir; çoğulu 'eysâr'dır. 'Yeser' kelimesinin, 'hâris-hares-ahrâs' gibi 'yâsir'in çoğulu olduğu da söylenmiştir. Meysir okları yedi tanedir; bunların payları vardır ve payların sayısınca üzerlerinde hisseler tayin edilmiştir. Üç tanesinin ise hiçbir payı ve hissesi yoktur. Paylı olanlar: Fezz, Tev'em, Rakîb, Hıls, Nâfis, Müsbil ve Muallâ'dır. Payı olmayan üç ok ise: Menîh, Sefîh ve Vağd'dır. Bu üçü, okların çoğalması ve onları çeken kişi (hurada) için birbirine karışması, böylece kimseye taraf tutma imkânı bulamaması için eklenir. Arapların âdeti; kış mevsiminde, darlık zamanında ve şiddetli soğuklarda fakirler yararına bu okları çekmekti. Bir deve satın alınır, ok çekenler bedeline kefil olur, sonra kesilip on kısma ayrılırdı. el-Asmaî devenin taksimi hususunda hata ederek bunun okların payları miktarınca yirmi sekiz kısma ayrıldığını zikretmiştir ki öyle değildir. Sonra bu on kısım üzerine ok çekilir; oku torbadan (rıbâbe) önce çıkıp kazanan kimse paylarını alır ve fakirlere verirdi. Kimi zaman da kendi aralarında kumar oynarlardı; oku kazanamayan kimse ise devenin bedelini tazmin ederdi (ödemeye mahkûm olurdu). Kabilenin fakirleri bu usulle geçinirdi. el-A‘şâ'nın şu sözü bundandır: [Serî‘]
المطعمو الضيف إذا ما شتا ... والجاعلو القوت على الياسر
Kış geldiğinde misafiri doyuranlar / Ve rızkı kumarbazların [kazancına] bağlayanlar.
ومنه قول الآخر: [الطويل]
Diğerinin şu sözü de bundandır: [Tavîl]
بأيديهم مقرومة ومغالق ... يعود بأرزاق العفاة منيحها
Ellerinde işaretli oklar ve kumar kadehleri vardır / Menîh oku bile fakirlerin rızıklarıyla geri döner.
والمنيح في هذا البيت المستمنح، لأنهم كانوا يستعيرون السهم الذي قد أملس وكثر فوزه، فذلك
Bu beyitteki menîh, 'ödünç istenen' anlamındadır; çünkü onlar pürüzsüzleşmiş ve kazanması çoğalmış olan oku ödünç alırlardı; işte bu,
المنيح الممدوح، وأما المنيح الذي هو أحد الثلاثة الأغفال، فذلك إنما يوصف بالكر، وإياه أراد جرير بقوله: [الكامل]
övgüye layık görülen menîh okudur. Payı olmayan üç oktan biri olan menîh ise ancak tekrar tekrar dönmekle (kerr) nitelenir; Cerîr şu sözüyle onu kastetmiştir: [Kâmil]
ولقد عطفن على فزارة عطفة ... كرّ المنيح وجلن ثمّ مجالا
Fezâre üzerine öyle bir döndüler ki / Menîh okunun dönüşü gibi dönüp meydanda dolaştılar.
ومن الميسر قول لبيد:
Meysir hakkında Lebîd'in şu sözü de vardır:
[الطويل]
[Tavîl]
إذا يسروا لم يورث اليسر بينهم ... فواحش ينعى ذكرها بالمصائف
Kumar oynadıklarında bu kumar aralarında / Yaz toplantılarında kınanarak anılacak çirkinlikler miras bırakmaz.
فهذا كله هو نفع الميسر، إلا أنه أكل المال بالباطل، ففيه إثم كبير، وقال محمد بن سيرين والحسن وابن عباس وابن المسيب وغيرهم: كل قمار ميسر من نرد وشطرنج ونحوه حتى لعب الصبيان بالجوز.
İşte bütün bunlar meysirin faydasıdır; ne var ki bu, haksız yoldan mal yemektir ve bu sebeple onda büyük bir günah vardır. Muhammed b. Sîrîn, Hasan, İbn Abbâs, İbnü'l-Müseyyeb ve başkaları: "Tavla, satranç ve benzeri her türlü kumar meysirdir; hatta çocukların cevizle oynaması dahi böyledir" demişlerdir.
وقوله تعالى: قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ الآية، قال ابن عباس والربيع: الإثم فيهما بعد التحريم، والمنفعة فيهما قبله، وقالت طائفة: الإثم في الخمر ذهاب العقل والسباب والافتراء والإذاية والتعدي الذي يكون من شاربها، والمنفعة اللذة بها كما قال حسان بن ثابت:
Allah Teâlâ'nın: { قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ } “De ki: 'Onlarda büyük bir günah ve insanlar için birtakım faydalar vardır'” ayeti hakkında İbn Abbâs ve er-Rebî‘: "İkisindeki günah haram kılınmalarından sonra, menfaat ise haram kılınmalarından öncedir" demişlerdir. Bir topluluk da şöyle demiştir: İçkideki günah aklın gitmesi, sövme, iftira, eziyet verme ve onu içenden sadır olan tecavüzlerdir; menfaat ise Hassân b. Sâbit'in dediği gibi onda bulunan lezzettir:
ونشربها فتتركنا ملوكا ... وأسدا ما ينهنهنا اللقاء
Biz onu içeriz de o bizi krallar kılar / Ve karşılaştığımızda hiçbir şeyin durduramadığı aslanlar yapar.
إلى غير ذلك من أفراحها، وقال مجاهد: «المنفعة بها كسب أثمانها» ، ثم أعلم الله ﷿ أن الإثم أكبر من النفع وأعود بالضرر في الآخرة، فهذا هو التقدمة للتحريم، وقرأ حمزة والكسائي «كثير» بالثاء المثلثة، وحجتها أن النبي ﷺ لعن الخمر ولعن معها عشرة: بائعها، ومبتاعها، والمشتراة له، وعاصرها، والمعصورة له، وساقيها، وشاربها، وحاملها، والمحمولة إليه، وآكل ثمنها، فهذه آثام كثيرة، وأيضا فجمع المنافع يحسن معه جمع الآثام، و «كثير» بالثاء المثلثة يعطي ذلك، وقرأ باقي القراء وجمهور الناس «كبير» بالباء بواحدة، وحجتها أن الذنب في القمار وشرب الخمر من الكبائر فوصفه بالكبير أليق، وأيضا فاتفاقهم على أَكْبَرُ حجة لكبير بالباء بواحدة، وأجمعوا على رفض أكثر بالثاء مثلثة، إلا ما في مصحف ابن مسعود فإن فيه «قل فيهما إثم كثير وإثمهما أكثر» بالثاء مثلثة في الحرفين، وقوله تعالى: فِيهِما إِثْمٌ يحتمل مقصدين، أحدهما أن يراد في استعمالهما بعد النهي، والآخر أن يراد خلال السوء التي فيهما، وقال سعيد بن جبير: لما نزلت قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ كرهها قوم للإثم وشربها قوم للمنافع، فلما نزلت لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى [النساء: ٤٣] تجنبوها عند أوقات الصلوات الخمس، فلما نزلت إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ [المائدة: ٩٠] قال عمر بن الخطاب: ضيعة لك اليوم قرنت بالميسر والأنصاب، وقال رسول الله ﷺ: حرمت الخمر.
Ve benzeri diğer neşeleridir. Mücâhid: "Ondaki menfaat, bedellerini (ticari kazancını) elde etmektir" demiştir. Sonra Allah -azze ve celle- günahın menfaatten daha büyük olduğunu ve ahirette daha çok zarara yol açacağını bildirmiştir ki bu da haram kılmanın bir mukaddimesidir. Hamza ve el-Kisâî bu kelimeyi peltek se ile "كثير" (çok) şeklinde okumuşlardır. Bunun delili; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in içkiyi ve onunla birlikte on kişiyi: satıcısını, satın alanını, kendisi için satın alınanı, sıkanını, kendisi için sıkılanını, sunanını, içenini, taşıyanını, kendisine taşınanı ve parasını yiyeni lanetlemiş olmasıdır. İşte bunlar pek çok günahtır (âsâm-ı kesîre). Ayrıca 'menfaatler'in çoğul olarak zikredilmesiyle birlikte günahların da çokluğunun (kesret) zikredilmesi uygun düşer; peltek se ile "كثير" kıraati de bu anlamı verir. Diğer kıraat imamları ve insanların cumhuru ise tek noktalı be ile "كَبِيرٌ" (büyük) şeklinde okumuşlardır. Bunun delili ise; kumardaki ve içki içmedeki günahın büyük günahlardan (kebâir) olmasıdır; dolayısıyla 'kebîr' ile nitelenmesi daha uygundur. Ayrıca kıraat imamlarının { أَكْبَرُ } lafzı üzerindeki ittifakı da tek noktalı be ile 'kebîr' kıraatinin lehine bir hüccettir. İbn Mes‘ûd'un mushafındaki "قل فيهما إثم كثير وإثمهما أكثر" şeklindeki her iki kelimede peltek se bulunan kıraat müstesna olmak üzere, peltek se ile 'ekser' (أكثر) okuyuşunu terk etme hususunda icma etmişlerdir. Allah Teâlâ'nın: { فِيهِما إِثْمٌ } “Onlarda günah vardır” buyruğu iki maksadı ihtiva eder: Biri yasaklamadan sonra kullanılmaları, diğeri ise ikisinde bulunan kötü hasletlerin kastedilmesidir. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: { قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ } “De ki: 'Onlarda büyük bir günah ve insanlar için birtakım faydalar vardır'” ayeti indiğinde bir topluluk günahtan ötürü onu kerih gördü, bir topluluk da faydalarından ötürü içmeye devam etti. [Nisâ: 43] { لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى } “Sarhoş iken namaza yaklaşmayın” ayeti inince beş vakit namaz vakitlerinde ondan sakındılar. [Mâide: 90] { إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Şüphesiz içki, kumar, dikili taşlar ve fal okları ancak şeytan ameli birer murdardır; artık bunlardan kaçının ki kurtuluşa eresiniz” ayeti inince Ömer b. el-Hattâb: "Yazıklar olsun sana [ey içki], bugün kumar ve dikili taşlarla bir tutuldun!" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: "İçki haram kılındı" buyurdu.
ولما سمع عمر بن الخطاب قوله تعالى: فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ [المائدة: ٩١] قال: «انتهينا، انتهينا» ، قال الفارسي: وقال بعض أهل النظر: حرمت الخمر بهذه الآية لأن الله تعالى قال: قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ وَالْإِثْمَ [الأعراف: ٣٣] ، وأخبر في هذه الآية أن فيها إثما، فهي حرام.
Ömer b. el-Hattâb, Allah Teâlâ'nın: [Mâide: 91] { فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } “Artık vazgeçtiniz değil mi?” buyruğunu işitince: "Vazgeçtik, vazgeçtik!" dedi. el-Fârisî şöyle demiştir: Bazı nazar ehli; "İçki bu ayetle haram kılınmıştır, çünkü Allah Teâlâ: [A‘râf: 33] { قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ وَالْإِثْمَ } “De ki: Rabbim ancak açık ve gizli çirkinlikleri ve günahı haram kılmıştır” buyurmuş, bu ayette de onda günah olduğunu haber vermiştir; dolayısıyla o haramdır" demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: ليس هذا النظر بجيد لأن الإثم الذي فيها هو
Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh der ki: Bu çıkarım (nazar) isabetli değildir; zira ondaki günah haram olandır,
الحرام، لا هي بعينها على ما يقتضيه هذا النظر. وقال قتادة: ذم الله الخمر بهذه الآية ولم يحرمها.
bu çıkarımın gerektirdiği şekilde bizzat onun kendisi değildir. Katâde ise: "Allah bu ayetle içkiyi yermiş fakat onu haram kılmamıştır" demiştir.