Binûn

Bakara Suresi — 25. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقوله تعالى وَيَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ قال قيس بن سعد: «هذه الزكاة المفروضة» . وقال جمهور العلماء: بل هي نفقات التطوع. وقال بعضهم: نسخت بالزكاة. وقال آخرون: هي محكمة وفي المال حق سوى الزكاة. والْعَفْوَ: هو ما ينفقه المرء دون أن يجهد نفسه وماله. ونحو هذا هي عبارة المفسرين، وهو مأخوذ من عفا الشيء إذا كثر، فالمعنى أنفقوا ما فضل عن حوائجكم ولم تؤذوا فيه أنفسكم فتكونوا عالة، وروي أن النبي ﷺ: قال: «من كان له فضل فلينفقه على نفسه، ثم على من يعول، فإن فضل شيء فليتصدق به» ، وقال ﷺ: «خير الصدقة ما أبقت غنى» ، وفي حديث آخر: «ما كان عن ظهر غنى» .

Allah Teâlâ'nın: { وَيَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ } “Sana neyi infak edeceklerini soruyorlar. De ki: İhtiyaçtan fazlasını!” buyruğu hakkında Kays b. Sa‘d: "Bu, farz kılınan zekâttır" demiştir. Âlimlerin cumhuru ise: "Bilakis o nâfile infaklardır" demiştir. Bazıları: "Zekât ile neshedilmiştir" derken; diğerleri de: "Muhkemdir ve malda zekâttan başka hak da vardır" demiştir. "el-Afv" (الْعَفْوَ); kişinin kendisini ve malını zora sokmadan infak ettiği şeydir. Müfessirlerin ifadesi de bu yöndedir. Bu kelime, bir şey çoğaldığında kullanılan "afâ eş-şey'" (عفا الشيء) kökünden alınmıştır. Mana şudur: İhtiyaçlarınızdan artanı, kendinizi sıkıntıya sokup muhtaç duruma düşürmeyeceğiniz miktarı infak edin. Rivayet edildiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kimin fazlalığı varsa önce kendisine, sonra bakmakla yükümlü olduğu kimselere infak etsin; şayet bir şey artarsa onu da sadaka versin.» Yine sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sadakanın en hayırlısı, geride zenginlik bırakandır» buyurmuş; diğer bir hadiste de: «Zenginlikten arta kalan [sadakadır]» buyurmuştur.

وقرأ جمهور الناس «العفو» بالنصب، وقرأ أبو عمرو وحده «العفو» بالرفع، واختلف عن ابن كثير، وهذا متركب على ماذا، فمن جعل «ما» ابتداء و «ذا» خبره بمعنى الذي وقدر الضمير في يُنْفِقُونَ هـ عائدا قرأ «العفو» بالرفع، لتصح مناسبة الجمل، ورفعه على الابتداء تقديره العفو إنفاقكم، أو الذي تنفقون العفو، ومن جعل ماذا اسما واحدا مفعولا ب يُنْفِقُونَ، قرأ «قل العفو» بالنصب بإضمار فعل، وصح له التناسب، ورفع «العفو» مع نصب «ما» جائز ضعيف، وكذلك نصبه مع رفعها.

İnsanların cumhuru "el-afve" (العفو) kelimesini nasb (üstün) ile okumuş, Ebû Amr tek başına "el-afvu" (العفو) şeklinde ref‘ (ötre) ile okumuştur; İbn Kesîr'den ise farklı rivayetler gelmiştir. Bu durum "mâzâ" (ماذا) kelimesinin yapısına bağlıdır: Kim "mâ" (ما) kelimesini mübteda (özne), "zâ" (ذا) kelimesini de "ellezî" (الذي) manasında haber (yüklem) yapar ve { يُنْفِقُونَ } fiilindeki ait zamirini mahzuf [hâ] olarak takdir ederse, cümlelerin uyumunun sağlanması için "el-afvu" kelimesini ref‘ ile okur. Bunun ref‘ olması mübteda oluşundandır; takdiri "infakınız afvdır" veya "infak ettiğiniz şey afvdır" şeklindedir. Kim de "mâzâ"yı { يُنْفِقُونَ } fiilinin tek bir mefulü kılarsa, gizli bir fiil takdiriyle { قل العفو } ifadesini nasb ile okur ve böylece onda da uyum gerçekleşir. "Mâ" nasb halindeyken "el-Afvu"nun ref‘ okunması caiz olmakla birlikte zayıftır; aynı şekilde "mâ" ref‘ halindeyken onun nasb okunması da böyledir.

وقوله تعالى: كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ الإشارة إلى ما تقدم تبيينه من أمر الخمر والميسر والإنفاق، وأخبر تعالى أنه يبين للمؤمنين الآيات التي تقودهم إلى الفكرة في الدنيا والآخرة، وذلك طريق النجاة لمن تنفعه فكرته، وقال مكي: «معنى الآية أنه يبين للمؤمنين آيات في الدنيا والآخرة تدل عليهما وعلى منزلتيهما لعلهم يتفكرون في تلك الآيات، فقوله فِي الدُّنْيا متعلق على هذا التأويل ب الْآياتِ، وعلى التأويل الأول وهو المشهور عن ابن عباس وغيره يتعلق فِي الدُّنْيا ب تَتَفَكَّرُونَ.

Allah Teâlâ'nın: { كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ } “Düşünesiniz diye Allah size ayetleri böylece açıklar” buyruğundaki işaret, içki, kumar ve infak hususunda daha önce beyan edilen hükümleredir. Allah Teâlâ, müminleri dünya ve ahiret hakkında tefekküre sevk edecek ayetleri kendilerine açıkladığını haber vermektedir. Bu ise tefekkürü kendisine fayda sağlayan kimse için kurtuluş yoludur. Mekkî şöyle demiştir: «Ayatin manası; dünya ve ahirete, her ikisinin mertebelerine delalet eden ayetleri, müminler o ayetler üzerinde düşünsünler diye açıkladığıdır.» Bu yoruma göre { فِي الدُّنْيا } ifadesi { الْآياتِ } kelimesine taalluk eder (bağlanır). İbn Abbâs ve diğerlerinden gelen meşhur olan birinci yoruma göre ise { فِي الدُّنْيا }, { تَتَفَكَّرُونَ } fiiline taalluk eder.

قوله قبل فِي الدُّنْيا ابتداء آية، وقد تقدم تعلقه، وكون تَتَفَكَّرُونَ موقفا يقوي تعلق فِي الدُّنْيا ب الْآياتِ، وقرأ طاوس «قل أصلح لهم خير» ، وسبب الآية فيما قال السدي والضحاك أن العرب كانت عادتهم أن يتجنبوا مال اليتيم ولا يخالطوه في مأكل ولا مشرب ولا شيء، فكانت تلك مشقة عليهم، فسألوا عنه رسول الله ﷺ، وقال ابن عباس وسعيد بن المسيب: سببها أن المسلمين لما

Önceki { فِي الدُّنْيا } ifadesi ayetin başıdır ve onun bağlantısı daha önce geçmişti. { تَتَفَكَّرُونَ } kelimesinin durak (vakıf) yeri olması, { فِي الدُّنْيا } ifadesinin { الْآياتِ } kelimesine taallukunu güçlendirir. Tâvûs { قل أصلح لهم خير } şeklinde okumuştur. es-Süddî ve ed-Dahhâk'ın belirttiğine göre ayetin sebebi şudur: Araplar yetimin malından kaçınmayı, yiyecek, içecek ve hiçbir şeyde onlarla bir arada bulunmamayı adet edinmişlerdi; bu ise kendilerine meşakkat verdi ve bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sordular. İbn Abbâs ve Saîd b. el-Müseyyeb ise şöyle demiştir: Ayetin sebebi, Müslümanların

نزلت وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ

{ وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ } “Yetimin malına yaklaşmayın” [ayeti] indiğinde

[الأنعام: ١٥٢] الآية ونزلت إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً [النساء: ١٠] تجنبوا اليتامى وأموالهم وعزلوهم عن أنفسهم، فنزلت وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ الآية، وقيل: إن السائل عبد الله بن رواحة، وأمر الله تعالى نبيه أن يجيب بأن من قصد الإصلاح في مال اليتيم فهو خير، وما فعل بعد هذا المقصد من مخالطة وانبساط بعوض منه فلا حرج، ورفع تعالى المشقة في تجنب اليتيم ومأكله ومشربه، وأباح الخلطة في ذلك إذا قصد الإصلاح ورفق اليتيم، مثال ذلك أن يكتفي اليتيم دون خلطة بقدر ما في الشهر، فإن دعت خلطة الولي إلى أن يزاد في ذلك القدر فهي مخالطة فساد، وإن دعت إلى الحط من ذلك القدر فهي مخالطة إصلاح، وقوله تعالى: فَإِخْوانُكُمْ خبر ابتداء محذوف، وقوله وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ تحذير، والعنت المشقة، منه عنت العزبة، وعقبة عنوت أي شاقة، وعنت البعير إذا انكسر بعد جبر، فالمعنى: لأتعبكم في تجنب أمر اليتامى، ولكنه خفف عنكم، وقال ابن عباس: المعنى لأوبقكم بما سلف من نيلكم من أموال اليتامى، وعَزِيزٌ مقتضاه لا يرد أمره، وحَكِيمٌ أي محكم ما ينفذه.

[En'âm: 152] ayeti ve [Nisâ: 10] { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً } “Haksız yere yetimlerin mallarını yiyenler...” ayeti indiğinde, yetimlerden ve mallarından sakınıp onları kendilerinden ayırmalarıdır. Bunun üzerine { وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ } “Eğer onlarla bir arada yaşarsanız artık onlar sizin kardeşlerinizdir” ayeti indi. Soruyu soranın Abdullah b. Revâha olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ Peygamberine; yetimin malında ıslahı gözeten kimsenin yaptığının hayırlı olduğunu ve bu niyetten sonra bir karşılık gözeterek onlarla bir arada bulunma ve serbest davranma hususunda herhangi bir günah bulunmadığını bildirmesini emretmiştir. Yüce Allah yetimden, onun yiyeceğinden ve içeceğinden uzak durma meşakkatini kaldırmış; ıslah ve yetime kolaylık sağlama amacı güdüldüğünde onlarla bir arada yaşamayı helal kılmıştır. Bunun misali şudur: Yetim, bir arada yaşanmadığında ayda belli bir miktar ile yetinecekse; şayet velinin onlarla bir arada olması bu miktarın artmasına yol açıyorsa bu, ifsat edici bir birlikteliktir. Eğer bu miktarın düşmesini sağlıyorsa bu, ıslah edici bir birlikteliktir. Allah Teâlâ'nın: { فَإِخْوانُكُمْ } “onlar sizin kardeşlerinizdir” buyruğu, mahzuf bir mübtedanın haberidir. { وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ } “Allah bozanı düzeltenden ayırt etmesini bilir” buyruğu ise bir uyarıdır. el-Anet (العنت), meşakkat demektir; "anetu'l-uzbe" (bekârlık meşakkati), "ukabetün anût" yani zorlu tepe ve "anete'l-baîr" yani devenin kemiği kaynadıktan sonra tekrar kırılması ifadeleri buradan gelir. Mana şudur: [Allah dileseydi] yetimlerin işinden kaçınma hususunda sizi sıkıntıya sokardı, fakat sizden hafifletti. İbn Abbâs ise: "Mana, yetimlerin mallarından daha önce aldığınız şeylerden ötürü sizi helak ederdi demektir" demiştir. { عَزِيزٌ } "Azîz" sıfatının muktezası, emrinin geri çevrilemeyeceğidir; { حَكِيمٌ } "Hakîm" ise yürüttüğü hükmü muhkem ve yerli yerinde olandır.

قوله ﷿:

Azîz ve Celîl olan Allah'ın buyruğu:

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٢١]

[Bakara Suresi (2): Ayet 221]

وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ وَلا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ أُولئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ وَيُبَيِّنُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٢٢١)

{ وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ وَلا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ أُولئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ وَيُبَيِّنُ آياتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٢٢١) } “İman etmedikçe müşrik kadınlarla evlenmeyin. Mümin bir cariye, hoşunuza gitse bile müşrik bir kadından kesinlikle daha hayırlıdır. İman etmedikçe müşrik erkekleri de [mümin kadınlarla] evlendirmeyin. Mümin bir köle, hoşunuza gitse bile müşrik bir erkekten kesinlikle daha hayırlıdır. Onlar ateşe çağırırlar, Allah ise izniyle cennete ve mağfirete çağırır. İyice düşünüp ibret alsınlar diye insanlara ayetlerini açıklar. (221)”

وقوله تعالى: وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ الآية، قرأ جمهور الناس «تنكحوا» بفتح التاء، وقرئت في الشاذ بالضم كأن المتزوج لها أنكحها من نفسه، ونكح أصله الجماع، ويستعمل في التزوج تجوزا واتساعا، وقالت طائفة: الْمُشْرِكاتِ هنا من يشرك مع الله إلها آخر، فلم تدخل اليهوديات ولا النصرانيات في لفظ هذه الآية، ولا في معناها، وسببها قصة أبي مرثد كناز بن حصين مع عناق التي كانت بمكة، وقال قتادة وسعيد بن جبير: لفظ الآية العموم في كل كافرة، والمراد بها الخصوص في الكتابيات، وبينت الخصوص آية المائدة ولم يتناول قط الكتابيات، وقال ابن عباس والحسن: تناولهن العموم ثم نسخت آية سورة المائدة بعض العموم في الكتابيات، وهذا مذهب مالك ﵀، ذكره ابن حبيب وقال:

Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ } ayeti hakkında insanların cumhuru "tenkihû" (تنكحوا) kelimesini tâ'nın fethası ile okumuştur. Şâzz bir kıraatte ise tâ'nın dammesiyle [tünkihû] okunmuştur; sanki onunla evlenen kişi onu kendisiyle nikâhlamış gibi. Nikâhın aslı cinsel ilişkidir (cimâ); mecaz ve genişleme yoluyla evlilik anlamında da kullanılır. Bir grup şöyle demiştir: Buradaki { الْمُشْرِكاتِ } ifadesi Allah ile birlikte başka bir ilaha ortak koşanlardır; Yahudi ve Hristiyan kadınlar bu ayetin lafzına da manasına da dâhil değildir. Ayetin sebebi, Ebû Mersed Kennâz b. Husayn'ın Mekke'de bulunan Inâk ile olan kıssasıdır. Katâde ve Saîd b. Cübeyr ise: "Ayetin lafzı her kâfire kadın hakkında geneldir; kastedilen ise ehl-i kitap kadınları dışındakilere mahsustur; bu tahsisi Mâide ayeti açıklamıştır ve ehl-i kitap kadınlarını asla kapsamamıştır" demiştir. İbn Abbâs ve el-Hasan da şöyle demiştir: "Genellik onları da kapsıyordu, sonra Mâide suresindeki ayet ehl-i kitap kadınları hakkındaki genelliğin bir kısmını neshetti." İbn Habîb'in naklettiğine göre bu, Mâlik'in rahmetullâhi aleyh mezhebidir ve o şöyle demiştir:

«ونكاح اليهودية والنصرانية وإن كان قد أحله الله مستثقل مذموم» ، وكره مالك ﵀ تزوج الحربيات لعلة ترك الولد في دار الحرب ولتصرفها في الخمر والخنزير، وأباح نكاح الكتابيات عمر بن الخطاب وعثمان بن عفان وجابر بن عبد الله وطلحة وعطاء بن أبي رباح وابن المسيب والحسن وطاوس وابن جبير والزهري والشافعي وعوام أهل المدينة والكوفة، ومنه مالك والشافعي وأبو حنيفة والأوزاعي وإسحاق نكاح المجوسية، وقال ابن حنبل: لا يعجبني، وروي أن حذيفة بن اليمان تزوج مجوسية، وقال ابن الفصار:

«Yahudi ve Hristiyan kadınla evlenmek, Allah helal kılmış olsa bile ağır karşılanan, hoş görülmeyen bir durumdur.» Mâlik rahmetullâhi aleyh, çocuğun dârü'l-harpte bırakılması ve kadının içki ve domuzla haşır neşir olması gerekçesiyle harbî kadınlarla evlenmeyi mekruh görmüştür. Ehl-i kitap kadınlarıyla nikâhlanmayı Ömer b. el-Hattâb, Osman b. Affân, Câbir b. Abdillâh, Talha, Atâ b. Ebî Rebâh, İbnü'l-Müseyyeb, el-Hasan, Tâvûs, İbn Cübeyr, ez-Zührî, eş-Şâfiî ve Medine ile Kûfe ehlinin geneli mubah görmüştür. Mâlik, eş-Şâfiî, Ebû Hanîfe, el-Evzâî ve İshak Mecûsî kadınla nikâhlanmayı men etmişlerdir. İbn Hanbel ise: "Hoşuma gitmez" demiştir. Huzeyfe b. el-Yemân'ın Mecûsî bir kadınla evlendiği rivayet edilmiştir. İbnü'l-Kassâr şöyle demiştir:

«قال بعض أصحابنا: يجب- على أحد القولين أن لهم كتابا- أن تجوز مناكحتهم» . وقال ابن عباس في بعض ما روي عنه إن الآية عامة في الوثنيات والمجوسيات والكتابيات، وكل من كان على غير الإسلام حرام» .

«Bazı ashabımız: —onların bir kitaba sahip oldukları şeklindeki iki görüşten birine göre— onlarla nikâhlanmanın caiz olması gerekir demiştir.» İbn Abbâs'tan nakledilen bazı rivayetlerde ise onun şöyle dediği belirtilmiştir: "Ayet putperestler, Mecûsîler ve ehl-i kitap kadınları hakkında geneldir; İslâm dışındaki herhangi bir din üzere olan herkes haramdır."

قال القاضي أبو محمد: فعلى هذا هي ناسخة للآية التي في سورة المائدة، وينظر إلى هذا قول ابن عمر في الموطأ: «ولا أعلم إشراكا أعظم من أن تقول المرأة: ربها عيسى» ، وروي عن عمر أنه فرق بين طلحة بن عبيد الله وحذيفة بن اليمان وبين كتابيتين وقالا: نطلق يا أمير المؤمنين ولا تغضب، فقال: لو جاز طلاقكما لجاز نكاحكما، ولكن أفرق بينكما صغرة قمأة.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Buna göre bu ayet Mâide suresindeki ayeti neshetmektedir. İbn Ömer'in el-Muvatta'daki şu sözü de bu görüşü desteklemektedir: «Bir kadının 'Benim rabbim İsa'dır' demesinden daha büyük bir şirk bilmiyorum.» Rivayet edildiğine göre Ömer, Talha b. Ubeydillâh ve Huzeyfe b. el-Yemân ile iki ehl-i kitap kadının arasını ayırmış; onlar: 'Biz boşarız ey Müminlerin Emîri, yeter ki öfkelenme' deyince, Ömer: 'Eğer onları boşamanız caiz olsaydı onlarla nikâhınız da caiz olurdu; fakat ben sizi zelil ve hakir düşürmek suretiyle ayırıyorum' demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا لا يستند جيدا، وأسند منه أن عمر أراد التفريق بينهما فقال له حذيفة:

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu rivayet sağlam bir senede dayanmaz. Bundan daha sağlam senede sahip olan rivayete göre Ömer ikisinin arasını ayırmak istemiş, Huzeyfe ona:

أتزعم أنها حرام فأخلي سبيلها يا أمير المؤمنين؟ فقال: لا أزعم أنها حرام، ولكني أخاف أن تعاطوا

"Onun haram olduğunu mu iddia ediyorsun da onu bırakayım ey Müminlerin Emîri?" demiş; Ömer de: "Haram olduğunu iddia etmiyorum, lâkin sizin

المومسات منهن، وروي عن ابن عباس نحو هذا، وقوله تعالى: وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ إخبار أن المؤمنة المملوكة خير من المشركة وإن كانت ذات الحسب والمال ولو أعجبتكم في الحسن وغير ذلك، هذا قول الطبري وغيره، وقال السدي: نزلت في عبد الله بن رواحة كانت له أمة سوداء فلطمها في غضب، ثم ندم فأتى النبي ﷺ فأخبره، وقال: هي تصوم وتصلي وتشهد الشهادتين، فقال رسول الله ﷺ: هذه مؤمنة. فقال ابن رواحة: لأعتقنّها ولأتزوجنّها، ففعل، فطعن عليه ناس فنزلت الآية فيه، ومالك ﵀ لا يجوز عنده نكاح الأمة الكتابية، وقال أشهب في كتاب محمد فيمن أسلم وتحته أمة كتابية: إنه لا يفرق بينهما، وروى ابن وهب وغيره عن مالك أن الأمة المجوسية لا يجوز أن توطأ بملك اليمين، وأبو حنيفة وأصحابه يجيزون نكاح الإماء الكتابيات.

onların iffetsiz olanlarına yönelmenizden korkuyorum" demiştir. İbn Abbâs'tan da buna benzer bir rivayet nakledilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَلَأَمَةٌ مُؤْمِنَةٌ } “Mümin bir cariye...” buyruğu, köle olan mümin bir kadının, soylu ve varlıklı olsa da, güzelliği ve başka vasıflarıyla hoşunuza gitse bile müşrik bir kadından daha hayırlı olduğunu bildirmektedir. Taberî ve diğerlerinin görüşü budur. es-Süddî ise şöyle demiştir: Ayet Abdullah b. Revâha hakkında indi; onun siyah bir cariyesi vardı, öfkelenip ona bir tokat attı, sonra pişman olup Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek durumu haber verdi ve: 'O oruç tutuyor, namaz kılıyor ve kelime-i şehadet getiriyor' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bu kadın mümindir» buyurdu. Bunun üzerine İbn Revâha: 'Onu mutlaka azat edeceğim ve onunla mutlaka evleneceğim' dedi ve öyle yaptı. Bazı insanlar onu ayıplayınca bu ayet onun hakkında indi. Mâlik'e rahmetullâhi aleyh göre ehl-i kitaptan olan cariye ile evlenmek caiz değildir. Eşheb, Kitâbu Muhammed'de, Müslüman olduğunda nikâhı altında ehl-i kitaptan bir cariye bulunan kişi hakkında: 'Araları ayrılmaz' demiştir. İbn Vehb ve diğerleri Mâlik'ten Mecûsî cariye ile mülk-i yemîn (cariye edinme) yoluyla cinsel ilişkide bulunmanın caiz olmadığını rivayet etmişlerdir. Ebû Hanîfe ve ashabı ise ehl-i kitaptan olan cariyelerle nikâhlanmayı caiz görürler.

وقوله تعالى: وَلا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا الآية، أجمعت الأمة على أن المشرك لا يطأ المؤمنة بوجه لما في ذلك من الغضاضة على دين الإسلام، والقراء على ضم التاء من تَنْكِحُوا، وقال بعض العلماء: إن الولاية في النكاح نص في لفظ هذه الآية.

Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُنْكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّى يُؤْمِنُوا } “İman etmedikçe müşrik erkekleri de [mümin kadınlarla] evlendirmeyin” ayeti hakkında ümmet, İslâm dinine getireceği leke ve noksanlıktan ötürü müşrik bir erkeğin hiçbir şekilde mümin bir kadınla cinsel ilişkide bulunamayacağı hususunda icma etmiştir. Kurrâ { تَنْكِحُوا } kelimesinin tâ harfini dammeli [tünkihû] okumuştur. Bazı âlimler, nikâhta velayetin bu ayetin lafzında açık bir nas olduğunu söylemişlerdir.

وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ مملوك خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ حسيب ولو أعجبك حسنه وماله حسبما تقدم، وليس التفضيل هنا بلفظة خَيْرٌ من جهة الإيمان فقط لأنه لا اشتراك من جهة الإيمان، لكن الاشتراك موجود في المعاشرة والصحبة وملك العصمة وغير شيء، وهذا النظر هو على مذهب سيبويه في أن لفظة «أفعل» التي هي للتفضيل لا تصح حيث لا اشتراك. كقولك «الثلج أبرد من النار» ، والنور أضوأ من الظلمة» ، وقال الفراء وجماعة من الكوفيين: تصح لفظة «أفعل» حيث الاشتراك وحيث لا اشتراك، وحكى مكي عن نفطويه أن لفظة التفضيل تجيء في كلام العرب إيجابا للأول ونفيا عن الثاني.

{ وَلَعَبْدٌ مُؤْمِنٌ خَيْرٌ مِنْ مُشْرِكٍ } “Mümin bir köle, müşrik bir erkekten kesinlikle daha hayırlıdır”; daha önce geçtiği üzere güzelliği ve malı hoşunuza gitse bile, köle olan mümin kişi, soylu müşrikten daha hayırlıdır. Buradaki { خَيْرٌ } "hayır" lafzı ile yapılan üstünlük karşılaştırması sadece iman cihetinden değildir; zira iman cihetinde [ikisi arasında] bir ortaklık yoktur. Fakat ortaklık birlikte yaşama, arkadaşlık, nikâh bağına sahip olma ve diğer hususlarda mevcuttur. Bu yaklaşım Sîbeveyh'in; ism-i tafdîl olan "ef‘al" (أفعل) lafzının ortaklığın bulunmadığı yerde geçerli olamayacağı yönündeki mezhebine göredir. Nitekim "Kar ateşten daha soğuktur" ve "Işık karanlıktan daha aydındır" denilemez. el-Ferrâ ve Kûfelilerden bir grup ise: "Ef‘al lafzı ortaklığın olduğu yerde de olmadığı yerde de geçerlidir" demiştir. Mekkî, Niftaveyh'ten tafdîl lafzının Arap kelamında birinciyi ispat, ikinciyi nefyetmek üzere geldiğini nakletmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وتحتمل الآية عندي أن يكون ذكر العبد والأمة عبارة عن جميع الناس حرهم ومملوكهم، كما قال ﷺ: «لا تمنعوا إماء الله مساجد الله» ، وكما نعتقد أن الكل عبيد الله، وكما قال تعالى: نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ [ص: ٣٠] ، فكأن الكلام في هذه الآية: ولامرأة ولرجل.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bana göre ayetin, köle ve cariyenin zikredilmesiyle hür olsun köle olsun bütün insanları ifade etmesi muhtemeldir; nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah'ın cariyelerini (kadın kullarını) Allah'ın mescitlerinden alıkoymayın» buyurmuş ve hepimizin Allah'ın kulları (köleleri) olduğuna inandığımız gibi; Allah Teâlâ da: [Sâd: 30] { نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ } “O ne güzel kuldu! Şüphesiz o, daima [Allah'a] yönelirdi” buyurmuştur. Sanki bu ayetteki ifade: "[Mümin] bir kadın ve bir erkek [daha hayırlıdır]" şeklindedir.

وقوله تعالى: أُولئِكَ الإشارة إلى المشركات والمشركين، أي أنّ صحبتهم ومعاشرتهم توجب الانحطاط في كثير من هواهم مع تربيتهم النسل، فهذا كله دعاء إلى النار مع السلامة من أن يدعو إلى دينه نصا من لفظه، والله تعالى يمن بالهداية ويبين الآيات ويحض على الطاعات التي هي كلها دواع إلى الجنة، وقرأ الحسن بن أبي الحسن «والمغفرة» بالرفع على الابتداء، والإذن العلم والتمكين، فإن انضاف إلى ذلك أمر فهو أقوى من الإذن، لأنك إذا قلت «أذنت كذا» فليس يلزمك أنك أمرت، ولَعَلَّهُمْ ترجّ في حق البشر، ومن تذكر عمل حسب التذكر فنجا.

Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ } “Onlar...” buyruğundaki işaret müşrik kadınlara ve müşrik erkekleredir. Yani onlarla arkadaşlık ve birlikte yaşama, neslin terbiyesiyle birlikte onların birçok hevasına uymayı gerektirir; lafzıyla açıkça kendi dinine çağırmaktan uzak dursa dahi bütün bunlar ateşe bir çağrıdır. Allah Teâlâ ise hidayet bahşeder, ayetleri açıklar ve tamamı cennete sevk eden vesileler olan taatlere teşvik eder. Hasan-ı Basrî { والمغفرة } kelimesini mübteda olarak ref‘ ile okumuştur. İzin; ilim ve imkân tanımaktır. Şayet buna bir emir eklenirse bu, izinden daha güçlüdür; zira "şuna izin verdim" dediğin zaman emretmiş olman gerekmez. { لَعَلَّهُمْ } ifadesi kullar açısından bir ümit bildirmedir. Kim düşünüp ibret alırsa ibretine göre amel eder ve kurtuluşa erer.

قوله ﷿:

Azîz ve Celîl olan Allah'ın buyruğu:

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٢٢ الى ٢٢٤]

[Bakara Suresi (2): Ayetler 222-224]

وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذىً فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ فَإِذا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ (٢٢٢) نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (٢٢٣) وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٢٤)

{ وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذىً فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِي الْمَحِيضِ وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ فَإِذا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ (٢٢٢) نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (٢٢٣) وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٢٤) } “Sana kadınların ay halini soruyorlar. De ki: O bir ezadır. Ay halinde kadınlardan uzak durun ve temizleninceye kadar onlara yaklaşmayın. Temizlendiklerinde ise Allah'ın size emrettiği yerden onlara yaklaşın. Şüphesiz Allah çokça tövbe edenleri sever, tertemiz olanları da sever. (222) Kadınlarınız sizin için bir ekim yeridir. O halde ekim yerinize dilediğiniz gibi gelin. Kendiniz için de önceden hazırlık yapın. Allah'tan korkun ve O'na kavuşacağınızı bilin. Müminleri müjdele! (223) İyilik etmemek, sakınmamak ve insanların arasını düzeltmemek için Allah'ı yeminlerinize hedef (engel) kılmayın. Allah her şeyi işitendir, her şeyi bilendir. (224)”

ذكر الطبري عن السدي أن السائل ثابت بن الدحداح، وقال قتادة وغيره: إنما سألوا لأن العرب في المدينة وما والاها كانوا قد استنوا بسنة بني إسرائيل في تجنب مؤاكلة الحائض ومساكنتها، فنزلت هذه الآية، وقال مجاهد: «كانوا يتجنبون النساء في الحيض ويأتونهن في أدبارهنّ فنزلت الآية في ذلك» ، والمحيض مصدر كالحيض، ومثله المقيل من قال يقيل. قال الراعي: [الكامل] .

Taberî, es-Süddî'den soruyu soranın Sâbit b. ed-Dahdâh olduğunu nakletmiştir. Katâde ve başkaları ise şöyle demiştir: Onların sormalarının sebebi şudur: Medine ve çevresindeki Araplar, âdet gören kadınla birlikte yemek yememe ve aynı evde oturmama hususunda İsrâiloğullarının âdetini benimsemişlerdi; bunun üzerine bu ayet indi. Mücâhid ise: «Âdet halindeki kadınlardan uzak duruyorlar ve onlara arkalarından (dübürlerinden) yaklaşıyorlardı, bunun üzerine bu ayet indi» demiştir. "el-Mahîd" (المحيض), "el-hayz" (الحيض) gibi bir masdardır; nitekim "kâle-yekîlü" (öğle uykusuna yatmak) fiilinden gelen "el-makîl" (المقيل) de böyledir. er-Râî [Kâmil bahrinde] şöyle demiştir:

بنيت مرافقهنّ فوق مزلّة ... لا يستطيع بها القراد مقيلا

Bineklerinin dirsekleri kaygan bir yer üzerine kurulmuştur... Öyle ki kene bile orada öğle vakti tutunup uyuyamaz.

وقال الطبري: الْمَحِيضِ اسم الحيض، ومنه قول رؤبة في المعيش: [الرجز] .

Taberî ise: "el-Mahîd hayzın ismidir" demiştir. Rü'be'nin "el-maîş" hakkındaki şu beyti de [Recez bahrinde] bu kabildendir:

إليك أشكو شدّة المعيش ... ومرّ أعوام نتفن ريشي

Sana şikâyet ediyorum geçimin zorluğunu... Ve tüylerimi yolan yılların akıp geçişini.

وأَذىً لفظ جامع لأشياء تؤذي لأنه دم وقذر ومنتن ومن سبيل البول، وهذه عبارة المفسرين للفظة، وقوله تعالى: فَاعْتَزِلُوا يريد جماعهن بما فسر من ذلك رسول الله ﷺ من أن يشد الرجل إزار الحائض ثم شأنه بأعلاها، وهذا أصح ما ذهب إليه في الأمر، وبه قال ابن عباس وشريح وسعيد بن جبير ومالك وجماعة عظيمة من العلماء، وروي عن مجاهد أنه قال: «الذي يجب اعتزاله من الحائض الفرج وحده» ، وروي ذلك عن عائشة والشعبي وعكرمة، وروي أيضا عن ابن عباس وعبيدة السلماني أنه يجب أن يعتزل الرجل فراش زوجته إذا حاضت، وهذا قول شاذ، وقد وقفت ابن عباس عليه خالته ميمونة ﵄، وقالت له: أرغبة عن سنة رسول الله ﷺ؟.

{ أَذىً } "Eza" lafzı, eziyet veren şeyleri kapsayan genel bir ifadedir; zira o kandır, kirliliktir, kötü kokuludur ve idrar yolundandır. Müfessirlerin bu lafız hakkındaki ifadesi böyledir. Allah Teâlâ'nın: { فَاعْتَزِلُوا } “uzak durun” buyruğuyla kastedilen cinsel ilişkidir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu, erkeğin âdet gören kadının izârını bağlatıp ardından yukarısıyla dilediği gibi ilgilenmesi şeklinde açıklamıştır. Bu meselede benimsenen en sahih görüş budur; İbn Abbâs, Şüreyh, Saîd b. Cübeyr, Mâlik ve büyük bir âlimler topluluğu bu görüştedir. Mücâhid'den: «Âdetli kadından uzak durulması gereken yer yalnızca fercidir» dediği rivayet edilmiştir. Bu görüş Âişe, eş-Şa'bî ve İkrime'den de rivayet edilmiştir. Ayrıca İbn Abbâs ve Ubeyde es-Selmânî'den, erkeğin hanımı âdet gördüğünde onun yatağından da uzak durması gerektiği rivayet edilmiştir; ancak bu şâzz bir görüştür. Teyzesi Meymûne radıyallâhu anhâ, İbn Abbâs'ı bu hususta uyarmış ve ona: "Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetinden yüz mü çeviriyorsun?" demiştir.

وقوله تعالى: وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ قرأ نافع وابن كثير وأبو عمرو وابن عامر وعاصم في رواية حفص عنه: «يطهرن» بسكون الطاء وضم الهاء، وقرأ حمزة والكسائي وعاصم في رواية أبي بكر والمفضل عنه «يطهّرن» بتشديد الطاء والهاء وفتحهما، وفي مصحف أبيّ وعبد الله حتى يتطهرن، وفي مصحف أنس بن مالك «ولا تقربوا النساء في محيضهن، واعتزلوهن حتى يتطهرن» ، ورجح الطبري قراءة تشديد الطاء وقال: هي بمعنى يغتسلن لإجماع الجميع على أن حراما على الرجل أن يقرب امرأته بعد انقطاع الدم حتى تطهر، قال: وإنما الاختلاف في الطهر ما هو؟ فقال قوم: هو الاغتسال بالماء. وقال قوم:

Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ } “Temizleninceye kadar onlara yaklaşmayın” buyruğunu Nâfi‘, İbn Kesîr, Ebû Amr, İbn Âmir ve Hafs rivayetiyle Âsım, tâ'nın sükûnu ve hâ'nın dammesiyle "yathurne" (يطهرن) şeklinde okumuşlardır. Hamza, el-Kisâî ile Ebû Bekr ve el-Mufaddal rivayetleriyle Âsım ise tâ ve hâ harflerinin fethası ve şeddesiyle "yettahharna" (يطهّرن) şeklinde okumuşlardır. Übey ve Abdullah'ın mushafında "hattâ yetetahherne" (حتى يتطهرن), Enes b. Mâlik'in mushafında ise "velâ takrabu'n-nisâe fî mahîdihinne va'tezilûhünne hattâ yetetahherne" (ولا تقربوا النساء في محيضهن، واعتزلوهن حتى يتطهرن) şeklindedir. Taberî, tâ'nın şeddeli okunuşunu tercih etmiş ve: "Bu, gusletmeleri manasındadır; çünkü kan kesildikten sonra kadın temizleninceye kadar erkeğin hanımına yaklaşmasının haram olduğu hususunda herkes icma etmiştir" demiştir. Devamında: "İhtilaf sadece temizliğin ne olduğu hususundadır: Bir grup, onun su ile gusletmek olduğunu söylemiştir. Bir diğer grup ise:

هو وضوء كوضوء الصلاة. وقال قوم: هو غسل الفرج وذلك يحلها لزوجها وإن لم تغتسل من الحيضة.

namaz abdesti gibi bir abdesttir demiştir. Bir başka grup da, fercin yıkanmasıdır; bu, hayızdan dolayı gusletmese bile onu kocasına helal kılar demiştir" demiştir.

ورجح أبو علي الفارسي قراءة تخفيف الطاء إذ هو ثلاثي مضاد لطمثت، وهو ثلاثي.

Ebû Ali el-Fârisî ise, sülâsî olup yine sülâsî olan "tamiset" (طمثت) fiilinin zıddı olması hasebiyle tâ'nın şeddesiz (hafif) okunuşunu tercih etmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وكل واحدة من القراءتين تحتمل أن يراد بها الاغتسال بالماء وأن يراد بها انقطاع الدم وزوال أذاه، وما ذهب إليه الطبري من أن قراءة شد الطاء مضمنها الاغتسال وقراءة التخفيف مضمنها انقطاع الدم: أمر غير لازم، وكذلك ادعاؤه الإجماع، أما إنه لا خلاف في كراهية الوطء قبل

Kâdı Ebû Muhammed der ki: İki kıraatin her biri, su ile gusletmenin kastedilmesine de, kanın kesilip ezanın yok olmasının kastedilmesine de uygundur. Taberî'nin, şeddeli okuyuşun guslü, şeddesiz okuyuşun ise kanın kesilmesini tazammun ettiği yönündeki görüşü zorunlu bir çıkarım değildir; aynı şekilde onun icma iddiası da öyle. Şu kadar var ki,

الاغتسال بالماء، وقال ابن عباس والأوزاعي: من فعله تصدق بنصف دينار، ومن وطئ في الدم تصدق بدينار، وأسند أبو داود عن ابن عباس عن النبي ﷺ في الذي يأتي امرأته وهي حائض قال: «يتصدق بدينار أو بنصف دينار» ، وقال ابن عباس: «الدينار في الدم، والنصف عند انقضائه» ، ووردت في الشدة في هذا الفعل آثار، وجمهور العلماء على أنه ذنب عظيم يتاب منه ولا كفارة فيه بمال، وذهب مالك ﵀ وجمهور العلماء إلى أن الطهر الذي يحل جماع الحائض التي يذهب عنها الدم هو تطهرها بالماء كطهور الجنب، ولا يجزي من ذلك تيمم ولا غيره، وقال يحيى بن بكير وابن القرظي: إذا طهرت الحائض وتيممت حيث لا ماء حلّت لزوجها وإن لم تغتسل. وقال مجاهد وعكرمة وطاوس: انقطاع الدم يحلها لزوجها ولكن بأن تتوضأ. وحَتَّى غاية لا غير، وتَقْرَبُوهُنَّ يريد بجماع، وهذا من سد الذرائع، وقوله تعالى: فَإِذا تَطَهَّرْنَ الآية، القراءة تَطَهَّرْنَ بتاء مفتوحة وهاء مشددة، والخلاف في معناه كما تقدم من التطهير بالماء أو انقطاع الدم. ومجاهد وجماعة من العلماء يقولون هنا: إنه أريد الغسل بالماء، ولا بد بقرينة الأمر بالإتيان وإن كان قربهن قبل الغسل مباحا، لكن لا تقع صيغة الأمر من الله تعالى إلا على الوجه الأكمل، وفَأْتُوهُنَ

su ile gusletmeden önce cinsel ilişkide bulunmanın keraheti hususunda ihtilaf yoktur. İbn Abbâs ve el-Evzâî: "Bunu yapan yarım dinar sadaka versin; kan akarken ilişkiye giren ise bir dinar sadaka versin" demiştir. Ebû Dâvûd, İbn Abbâs'tan, Nebi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem âdet halindeyken hanımına yaklaşan kimse hakkında: «Bir dinar veya yarım dinar sadaka verir» buyurduğunu rivayet etmiştir. İbn Abbâs: «Kan akarken olursa bir dinar, kesildiği sırada ise yarım dinar» demiştir. Bu fiilin ağırlığı hakkında rivayetler gelmiştir. Âlimlerin cumhuruna göre bu, tövbe edilmesi gereken büyük bir günahtır ve onda malla kefaret yoktur. Mâlik rahmetullâhi aleyh ve âlimlerin cumhuru; kanı kesilen âdetli kadına cinsel ilişkiyi helal kılan temizliğin, cünüp temizliği gibi su ile yıkanması olduğu, teyemmümün veya başka bir şeyin bunun yerini tutmayacağı görüşündedir. Yahyâ b. Bükeyr ve İbnü'l-Karazî: "Âdetli kadın temizlenip su bulunmadığı yerde teyemmüm ederse, gusletmese bile kocasına helal olur" demiştir. Mücâhid, İkrime ve Tâvûs ise: "Kanın kesilmesi onu kocasına helal kılar, ancak abdest alması şartıyla" demiştir. { حَتَّى } sadece gaye (sınır) bildirir. { تَقْرَبُوهُنَّ } ile cinsel ilişki kastedilmektedir; bu da sedd-i zerâi‘ (kötülüğe giden yolları tıkama) kabilindendir. Allah Teâlâ'nın: { فَإِذا تَطَهَّرْنَ } buyruğundaki kıraat, tâ'nın fethası ve hâ'nın şeddesiyle "tetahherne" (تَطَهَّرْنَ) şeklindedir. Anlamındaki ihtilaf ise daha önce geçtiği üzere su ile temizlenme veya kanın kesilmesidir. Mücâhid ve bir grup âlim burada: Gusülden önce yaklaşmak mubah olsa bile, yaklaşma emrinin karinesiyle su ile guslün kastedilmesinin zorunlu olduğunu söyler; zira Allah Teâlâ'nın emir kipi ancak en kâmil şekil üzerine vâki olur. { فَأْتُوهُنَ }

إباحة، والمعنى مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ باعتزالهن وهو الفرج أو من السرة إلى الركبتين. أو جميع الجسد، حسبما تقدم. هذا كله قول واحد، وقال ابن عباس وأبو رزين:

ibâhadır (mubah kılmadır). { مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ } ifadesinin manası: Kendilerinden uzak durmanızı emrettiği yerden ki o da fercdir veya göbekten dize kadar olan kısımdır ya da daha önce geçtiği üzere bütün bedendir. Bunların hepsi tek bir görüştür. İbn Abbâs ve Ebû Rezîn şöyle demiştir:

المعنى من قبل الطهر لا من قبل الحيض، وقاله الضحاك. وقال محمد بن الحنفية: المعنى من قبل الحلال لا من قبل الزنا، وقيل: المعنى من قبل حال الإباحة، لا صائمات ولا محرمات ولا غير ذلك.

"Mana, hayız yönünden değil temizlik yönündendir." Bunu ed-Dahhâk da söylemiştir. Muhammed b. el-Hanefiyye: "Mana, zina yönünden değil helal yönündendir" demiştir. Şöyle de denilmiştir: "Mana; oruçlu veya ihramlı olmadıkları gibi mubahlık hali yönündendir."

والتوابون: الراجعون، وعرفه من الشر إلى الخير، والمتطهرون: قال عطاء وغيره: المعنى بالماء، وقال مجاهد وغيره: المعنى من الذنوب، وقال أيضا مجاهد: المعنى من إتيان النساء في أدبارهن.

"et-Tevvâbûn" (التوابون): Dönenler demektir, örfteki anlamı ise şerden hayra dönenlerdir. "el-Mütetahhirûn" (المتطهرون) hakkında Atâ ve diğerleri: "Mana, su ile temizlenenlerdir" demiştir. Mücâhid ve diğerleri: "Mana, günahlardan temizlenenlerdir" demiştir. Mücâhid ayrıca: "Mana, kadınlara arkalarından yaklaşmaktan temizlenenlerdir" demiştir.

قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: كأنه نظر إلى قوله تعالى حكاية عن قوم لوط أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ [الأعراف: ٨٢] ، وقرأ طلحة بن مصرف «المطّهّرين» بشد الطاء والهاء.

Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh der ki: Sanki o, Lût kavminden nakledilen şu ayete bakmıştır: [A‘râf: 82] { أَخْرِجُوهُمْ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ } “Onları yurdunuzdan çıkarın; çünkü onlar fazla temizlenen insanlarmış!” Talha b. Musarrif ise bu kelimeyi tâ ve hâ harflerinin şeddesiyle "el-Muttahhirîn" (المطّهّرين) şeklinde okumuştur.

وقوله تعالى: نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ الآية، قال جابر بن عبد الله والربيع: سببها أن اليهود قالت: إن الرجل إذا أتى المرأة من دبرها في قبلها جاء الولد أحول، وعابت على العرب ذلك، فنزلت الآية تتضمن الرد على قولهم، وقالت أم سلمة وغيرها: سببها أن قريشا كانوا يأتون النساء في الفرج على هيئات مختلفة، فلما قدموا المدينة وتزوجوا أنصاريات أرادوا ذلك، فلم ترده نساء المدينة إذ لم تكن عادة رجالهم إلا الإتيان على هيئة واحدة وهي الانبطاح، فبلغ ذلك النبي ﷺ، وانتشر كلام الناس في ذلك، فنزلت الآية مبيحة الهيئات كلها إذا كان الوطء في موضع الحرث، وحَرْثٌ تشبيه، لأنهنّ مزدرع الذرية، فلفظة «الحرث» تعطي أن الإباحة لم تقع إلا في الفرج خاصة، إذ هو المزدرع، وقوله أَنَّى شِئْتُمْ معناه عند جمهور العلماء من صحابة وتابعين وائمة: من أي وجه شئتم مقبلة ومدبرة وعلى جنب، وأَنَّى إنما تجيء سؤالا أو إخبارا عن أمر له جهات، فهي أعم في اللغة من كيف ومن أين ومن متى، هذا هو الاستعمال العربي، وقد فسر الناس أَنَّى في هذه الآية بهذه الألفاظ. وفسرها سيبويه ب «كيف» ومن أين باجتماعهما، وذهبت فرقة ممن فسرها ب «أين» إلى أن الوطء في الدبر جائز، روي ذلك عن عبد الله بن عمر، وروي عنه خلافه وتكفير من فعله، وهذا هو اللائق به، ورويت الإباحة أيضا

Allah Teâlâ'nın: { نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ } “Kadınlarınız sizin için bir ekim yeridir” ayeti hakkında Câbir b. Abdillâh ve er-Rebî‘ şöyle demiştir: Ayetin iniş sebebi; Yahudilerin 'Bir adam kadına arkasından yaklaşarak fercine temas ederse çocuk şaşı doğar' demeleri ve Arapları bundan dolayı ayıplamalarıdır. Bunun üzerine onların bu sözünü reddeden ayet indi. Ümmü Seleme ve başkaları ise şöyle demiştir: Ayetin sebebi; Kureyşlilerin kadınlara fercinden olmak üzere farklı şekillerde yaklaşıyor olmalarıydı. Medine'ye gelip Ensar kadınlarıyla evlendiklerinde de bunu istediler; fakat Medine kadınları bunu istemedi, zira onların erkeklerinin adeti yalnızca tek bir şekilde, yani yüzükoyun yatarak yaklaşmaktı. Bu durum Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştı ve insanların bu husustaki sözleri yayıldı. Bunun üzerine ilişki ekim yerinde (fercde) olduğu takdirde bütün şekilleri mubah kılan ayet indi. "Hars" (حَرْثٌ) bir teşbihtir; çünkü kadınlar neslin ekim yeridir. Dolayısıyla "hars" lafzı, mubah kılmanın sadece ekim yeri olan ferce ait olduğunu gösterir. { أَنَّى شِئْتُمْ } “Dilediğiniz gibi” buyruğunun manası; sahabe, tâbiîn ve imamlardan oluşan ulema cumhuruna göre: İster önden, ister arkadan, ister yan yatarak dilediğiniz şekil ve yöndendir. "Ennâ" (أَنَّى) kelimesi ancak birden fazla yönü olan bir durum hakkında soru veya haber olarak gelir; bu sebeple lügatte "keyfe" (nasıl), "min eyne" (nereden) ve "metâ" (ne zaman) kelimelerinden daha kapsamlıdır. Arapçadaki kullanım budur. İnsanlar bu ayetteki "ennâ" kelimesini bu lafızlarla tefsir etmişlerdir. Sîbeveyh ise onu hem "keyfe" hem de "min eyne" manalarının birleşimiyle açıklamıştır. Onu "nereden" (eyne) şeklinde tefsir edenlerden bir fırka, arkadan (dübürden) ilişkinin caiz olduğu görüşüne varmıştır. Bu görüş Abdullah b. Ömer'den rivayet edilmiş, fakat kendisinden bunun aksi ve bunu yapanı tekfir ettiği de rivayet edilmiştir ki ona layık olan da budur. Mubah olduğu görüşü ayrıca

عن ابن أبي مليكة ومحمد بن المنكدر، ورواها مالك عن يزيد بن رومان عن سالم عن ابن عمر، وروي عن مالك شيء في نحوه، وهو الذي وقع في العتبية، وقد كذب ذلك على مالك، وروى بعضهم أن رجلا فعل ذلك في عهد النبي ﷺ فتكلم الناس فيه، فنزلت هذه الآية.

İbn Ebî Müleyke ve Muhammed b. el-Münkedir'den de rivayet edilmiştir. Mâlik de bunu Yezîd b. Rûmân vasıtasıyla Sâlim'den, o da İbn Ömer'den rivayet etmiştir. Mâlik'ten de buna benzer bir şey rivayet edilmiş olup el-Utbiyye'de geçen de budur; fakat bu Mâlik'e atılmış bir iftiradır. Bazıları ise bir adamın Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde bunu yaptığını, insanların onun hakkında konuştuğunu ve bunun üzerine bu ayetin indiğini rivayet etmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وقد ورد عن رسول الله ﷺ في مصنف النسائي وفي غيره أنه قال: «إتيان النساء في أدبارهن حرام» ، وورد عنه فيه أنه قال: «ملعون من أتى امرأة في دبرها» ، وورد عنه أنه قال: «من أتى امرأة في دبرها فقد كفر بما أنزل على قلب محمد ﷺ» ، وهذا هو الحق المتبع، ولا ينبغي لمؤمن بالله واليوم الآخر أن يعرج في هذه النازلة على زلة عالم بعد أن تصح عنه، والله المرشد لا رب غيره.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den Nesâî'nin Musannef'inde ve başka yerlerde: «Kadınlara arkalarından (dübürlerinden) yaklaşmak haramdır» buyurduğu nakledilmiştir. Yine bu konuda ondan: «Bir kadına arkasından yaklaşan melundur» buyurduğu ve: «Kim bir kadına arkasından yaklaşırsa Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem kalbine indirileni inkâr etmiştir» buyurduğu rivayet edilmiştir. Tabi olunması gereken hakikat budur. Allah'a ve ahiret gününe inanan hiçbir kimsenin, bu meselede bir âlimin hatasına —ondan sâbit olsa bile— itibar etmesi uygun düşmez. Doğruya ulaştıran Allah'tır, O'ndan başka rab yoktur.

وقال السدي: معنى قوله تعالى: وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ أي الأجر في تجنب ما نهيتم عنه وامتثال ما أمرتم به، وقال ابن عباس: «هي إشارة إلى ذكر الله على الجماع» ، كما قال النبي ﷺ «لو أن أحدكم إذا أتى امرأته قال: اللهم جنبنا الشيطان وجنب الشيطان ما رزقتنا، فقضي بينهما ولد لم يضره» ، وقيل: معنى قَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ طلب الولد، وَاتَّقُوا اللَّهَ تحذير، وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ خبر يقتضي المبالغة في التحذير، أي فهو مجازيكم على البر والإثم، وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ تأنيس لفاعلي البر ومتبعي سنن الهدى.

es-Süddî, Allah Teâlâ'nın: { وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ } “Kendiniz için de önceden hazırlık yapın” buyruğunun manasının; yasaklandığınız şeylerden kaçınmak ve emrolunduğunuz şeyleri yerine getirmek suretiyle sevap hazırlayın demek olduğunu söylemiştir. İbn Abbâs: «Bu, cinsel ilişki esnasında Allah'ı zikretmeye işarettir» demiştir; nitekim Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: «Biriniz hanımına yaklaşacağı zaman: 'Allahım! Bizi şeytandan uzaklaştır, şeytanı da bize rızık olarak vereceğin şeyden uzaklaştır' derse ve aralarında bir çocuk takdir edilirse, şeytan ona asla zarar veremez» buyurmuştur. { قَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ } ifadesinin çocuk istemek manasına geldiği de söylenmiştir. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } bir uyarıdır; { وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ } ise sakındırmada mübalağa ifade eden bir haberdir; yani O, iyiliğin ve günahın karşılığını size verecektir. { وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminleri müjdele!” ifadesi ise iyilik yapanlar ve hidayet yollarına uyanlar için bir teselli ve gönül almadır.

وقوله تعالى: وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ الآية، عُرْضَةً فعلة بناء للمفعول، أي كثيرا ما يتعرض بما ذكر، تقول «جمل عرضة للركوب» و «فرس عرضة للجري» ، ومنه قول كعب بن زهير:

Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمانِكُمْ } “Allah'ı yeminlerinize hedef (engel) kılmayın” ayetindeki "urdate" (عُرْضَةً) kelimesi, meful kalıbında "fu‘le" veznindedir; yani zikredilen şeye çokça maruz bırakılan demektir. Nitekim 'binilmeye hazır deve' için "cemelün urdatün li'r-rukûb" ve 'koşmaya hazır at' için "feresün urdatün li'l-cery" denilir. Kâ'b b. Züheyr'in şu beyti de [Basît bahrinde] bu kabildendir:

[البسيط] .

[Basît]

من كل نضاخة الذفرى إذا عرقت ... عرضتها طامس الاعلام مجهول

Terlediği zaman kulak arkalarından buram buram ter fışkıran [develerden]... Hedefi, işaretleri silinmiş meçhul bir yoldur.

ومقصد الآية: ولا تعرضوا اسم الله تعالى للأيمان به، ولا تكثروا من الأيمان فإن الحنث مع الإكثار، وفيه قلة رعي لحق الله تعالى، ثم اختلف المتأولون: فقال ابن عباس وإبراهيم النخعي ومجاهد والربيع وغيرهم: المعنى فيما تريدون الشدة فيه من ترك صلة الرحم والبر والإصلاح. قال الطبري:

Ayetin maksadı şudur: Allah Teâlâ'nın ismini yeminlerinize siper ve hedef kılmayın; çokça yemin etmeyin, zira yeminin çokluğuyla birlikte yemin bozma (hins) da gelir ve bunda Allah Teâlâ'nın hakkını gözetmede gevşeklik vardır. Sonra müteevviller ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs, İbrâhîm en-Nehaî, Mücâhid, er-Rebî‘ ve diğerleri şöyle demiştir: Mana, sıla-i rahmi terk etme, iyilik yapmama ve arayı düzeltmeme hususunda kararlılık göstermek istediğiniz durumlardır. Taberî şöyle demiştir:

«التقدير لأن لا تبروا ولا تتقوا ولا تصلحوا» ، وقدره المهدوي: كراهة أن تبروا، وقال بعض المتأولين:

«Takdiri: 'İyilik yapmamanız, sakınmamanız ve arayı düzeltmemeniz için' şeklindedir.» el-Mehdavî ise bunu: 'İyilik yapmayı kerih görmeniz sebebiyle' şeklinde takdir etmiştir. Bazı müteevviller ise şöyle demiştir:

المعنى ولا تحلفوا بالله كاذبين إذا أردتم البر والتقوى والإصلاح، فلا يحتاج إلى تقدير «لا» بعد «أن» ، ويحتمل أن يكون هذا التأويل في الذي يريد الإصلاح بين الناس، فيحلف حانثا ليكمل غرضه، ويحتمل أن يكون على ما روي عن عائشة ﵂ أنها قالت: «نزلت في تكثير اليمين بالله نهيا أن يحلف الرجل به برا فكيف فاجرا» ، فالمعنى: إذا أردتم لأنفسكم البر وقال الزجاج وغيره: معنى الآية أن يكون الرجل إذا طلب منه فعل خير ونحوه اعتل بالله تعالى، فقال عليّ يمين، وهو لم يحلف، وأَنْ تَبَرُّوا مفعول من أجله، والبر جميع وجوه الخير. «بر الرجل» إذا تعلق به حكمها ونسبها كالحاج والمجاهد والعالم وغير ذلك. وهو مضاد للإثم، إذ هو الحكم اللاحق عن المعاصي. وسَمِيعٌ أي لأقوال العباد عَلِيمٌ بنياتهم، وهو مجاز على الجميع.

Mana; iyilik, takva ve ıslah murat ettiğinizde Allah adına yalan yere yemin etmeyin demektir; böylece "en" edatından sonra mahzuf bir "lâ" takdirine gerek kalmaz. Bu yorumun, insanların arasını düzeltmek isteyip de amacına ulaşmak için yeminini bozan (veya yalan yere yemin eden) kimse hakkında olması da muhtemeldir. Yine Âişe'den radıyallâhu anhâ rivayet edilen şu söz üzere olması da muhtemeldir: «Ayet, bir kimsenin doğru söz üzere bile olsa Allah'a yemin etmesini nehyetmek için Allah adına çok yemin etme hakkında inmiştir; nerede kaldı ki günah üzere yemin etsin!» Buna göre mana: Kendiniz için iyilik istediğinizde [çok yemin etmeyin] demektir. ez-Zeccâc ve diğerleri ise şöyle demiştir: Ayetin manası; bir kişiden hayır ve benzeri bir iş istendiğinde Allah Teâlâ'yı mazeret gösterip yemin etmediği halde 'Üzerime yemin var' demesidir. { أَنْ تَبَرُّوا } ifadesi mefulün lieclihdir. el-Birr (البر), hayrın bütün çeşitleridir. Bir kişiye bu hüküm ve nispet taalluk ettiğinde; hacı, mücahit, âlim vb. denildiği gibi "berra'r-racül" denir. Bu, günahın (ism) zıddıdır; zira günah, isyanlardan sonra gelen hükümdür. { سَمِيعٌ } kulların sözlerini hakkıyla işitendir; { عَلِيمٌ } onların niyetlerini hakkıyla bilendir ve O, her birinin karşılığını verendir.

وأما سبب الآية فقال ابن جريج: «نزلت في أبي بكر الصديق ﵁ إذ حلف أن يقطع إنفاقه عن مسطح بن أثاثة حين تكلم مسطح في حديث الإفك» ، وقيل: نزلت في أبي بكر الصديق مع ابنه عبد الرحمن في حديث الضيافة حين حلف أبو بكر أن لا يأكل الطعام، وقيل: نزلت في عبد الله بن رواحة مع بشير بن سعد حين حلف أن لا يكلمه، واليمين الحلف، وأصله أن العرب كانت إذا تحالفت أو تعاهدت أخذ الرجل يمين صاحبه بيمينه، ثم كثر ذلك حتى سمي الحلف والعهد نفسه يمينا.

Ayetin iniş sebebine gelince; İbn Cüreyc şöyle demiştir: «Mıstah b. Üsâse İfk hadisesinde konuşunca, Ebû Bekr es-Sıddîk'ın radıyallâhu anh ona yaptığı infakı kesmeye yemin etmesi üzerine inmiştir.» Ebû Bekr es-Sıddîk'ın oğlu Abdurrahman ile misafirlik hadisesinde, Ebû Bekr yemek yememeye yemin ettiğinde indiği de söylenmiştir. Abdullah b. Revâha'nın Beşîr b. Sa‘d ile olan durumunda, onunla konuşmamaya yemin ettiğinde indiği de söylenmiştir. el-Yemîn (اليمين), kasem ve ant içmektir. Aslı şudur: Araplar antlaştıkları veya sözleştikleri zaman kişi arkadaşının sağ elini (yemînini) kendi sağ eliyle tutardı; sonra bu durum yaygınlaştı ve bizzat yemine ve ahde 'yemîn' adı verildi.

قوله ﷿:

Azîz ve Celîl olan Allah'ın buyruğu:

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٢٥ الى ٢٢٧]

[Bakara Suresi (2): Ayetler 225-227]

لا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ (٢٢٥) لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فاؤُ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٢٦) وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٢٧)

{ لا يُؤاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ (٢٢٥) لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فاؤُ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٢٦) وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٢٧) } “Allah sizi yeminlerinizdeki lağivden (kasıtsız yeminlerden) sorumlu tutmaz; fakat kalplerinizin kazandığı [kasıtlı yeminler] sebebiyle sizi sorumlu tutar. Allah çok bağışlayandır, halimdir (hemen cezalandırmaz). (225) Kadınlarına yaklaşmamaya yemin edenler için dört ay bekleme süresi vardır. Şayet [bu süre içinde yeminlerinden] dönerlerse, şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (226) Eğer boşanmaya karar verirlerse, şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (227)”

«اللغو» سقط الكلام الذي لا حكم له، ويستعمل في الهجر والرفث وما لا حكم له من الأيمان، تشبيها بالسقط من القول، يقال منه لغا يلغو لغوا ولغى يلغي لغيا، ولغة القرآن بالواو، والمؤاخذة هي التناول بالعقوبة، واختلف العلماء في اليمين التي هي لغو، فقال ابن عباس وعائشة وعامر الشعبي وأبو صالح ومجاهد: لغو اليمين قول الرجل في درج كلامه واستعجاله في المحاورة: لا والله، وبلى والله، دون قصد لليمين، وروي أن قوما تراجعوا القول بينهم وهم يرمون بحضرة النبي ﷺ، فحلف أحدهم: لقد أصبت وأخطأت يا فلان، فإذا الأمر بخلافه، فقال رجل: حنث يا رسول الله، فقال النبي ﷺ: «أيمان الرماة لغو لا إثم فيها ولا كفارة» ، وقال أبو هريرة وابن عباس أيضا والحسن ومالك بن أنس وجماعة من العلماء: لغو اليمين ما حلف به الرجل على يقينه فكشف الغيب خلاف ذلك.

el-Lağv (اللغو), hükümsüz olan değersiz/düşük sözdür; çirkin söz, müstehcen konuşma ve değersiz söze benzetilerek [hüküm ifade etmeyen] hükümsüz yeminler için de kullanılır. Bu kökten 'leğâ yelğû lağven' ve 'leğıye yelğâ leğyen' denir; Kur'an'ın lehçesi ise vav harfi iledir. el-Müâhaze (المؤاخذة), cezalandırma ile muamele etmektir. Âlimler lağiv olan yemin hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs, Âişe, Âmir eş-Şa‘bî, Ebû Sâlih ve Mücâhid şöyle demişlerdir: Lağiv yemin, kişinin konuşma esnasında ve muhaverede acele ederek yemin kastı olmaksızın 'Hayır, vallahi', 'Evet, vallahi' demesidir. Rivayet edildiğine göre Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem huzurunda ok atışı yaparken bir topluluk aralarında münakaşa etti ve içlerinden biri: 'Ben isabet ettirdim, sen ise ıskaladın ey filan!' diyerek yemin etti; durumun ise aksine olduğu anlaşıldı. Bunun üzerine bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, [bu kimse] yeminini bozdu (hânis oldu)' deyince Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ok atıcılarının yeminleri lağivdir; bunda ne günah vardır ne de kefaret» buyurdu. Ebû Hureyre, yine İbn Abbâs, el-Hasan, Mâlik b. Enes ve bir grup âlim ise şöyle demiştir: Lağiv yemin, kişinin kesin kanaatine dayanarak yemin etmesi, sonra da gaybın (hakikatin) bunun aksine ortaya çıkmasıdır.

قال القاضي أبو محمد: وهذا اليقين هو غلبة ظن أطلق الفقهاء عليه لفظة اليقين تجوزا، قال مالك:

Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Buradaki yakin (kesin kanaat), fakihlerin mecaz yoluyla yakin lafzını verdikleri zann-ı gâliptir (kuvvetli zandır). Mâlik şöyle demiştir:

«مثله أن يرى الرجل على بعد فيعتقد أنه فلان لا يشك، فيحلف، ثم يجيء غير المحلوف عليه» ، وقال سعيد بن المسيب وأبو بكر بن عبد الرحمن وعبد الله وعروة ابنا الزبير: لغو اليمين الحلف في المعاصي كالذي يحلف ليشربن الخمر أو ليقطعن الرحم، فبره ترك ذلك الفعل ولا كفارة عليه، وقال سعيد بن جبير مثله، إلا أنه قال: يكفر، فأشبه قوله بالكفارة قول من لا يراها لغوا، وقال ابن عباس أيضا وطاوس: لغو اليمين الحلف في حال الغضب، وروى ابن عباس أن رسول الله ﷺ قال: «لا يمين في غضب» ، وقال مكحول الدمشقي وجماعة من العلماء: لغو اليمين أن يحرم الرجل على نفسه ما أحل الله فيقول مالي عليّ حرام إن فعلت كذا، أو الحلال عليّ حرام، وقال بهذا القول مالك بن أنس إلا في الزوجة فإنه ألزم فيها التحريم إلا أن يخرجها الحالف بقلبه، وقال زيد بن أسلم وابنه: لغو اليمين دعاء الرجل على نفسه أعمى الله بصره، أذهب الله ماله، هو يهودي، هو مشرك، هو لغيّة إن فعل كذا، وقال ابن عباس أيضا والضحاك: لغو اليمين هو المكفرة، أي إذا كفرت اليمين فحينئذ سقطت وصارت لغوا، ولا يؤاخذ الله بتكفيرها والرجوع إلى الذي هو خير، وقال إبراهيم النخعي: «لغو اليمين ما حنث فيه الرجل ناسيا» ، وحكى ابن عبد البر قولا إن اللغو أيمان المكره.

«Bunun misali, kişinin uzaktan birini görüp hiç şüphe etmeksizin onun filan kişi olduğuna inanarak yemin etmesi, sonra da üzerine yemin edilen şahsın başkası çıkmasıdır.» Sa‘îd b. el-Müseyyeb, Ebû Bekr b. Abdirrahmân, Zübeyr'in iki oğlu Abdullah ve Urve ise şöyle demiştir: Lağiv yemin, mutlaka içki içeceğine veya mutlaka akrabalık bağını koparacağına yemin eden kimse gibi masiyetler üzerine edilen yemindir; onun yemindeki doğruluğu (birri) o fiili terk etmesidir ve üzerine kefaret gerekmez. Sa‘îd b. Cübeyr de aynısını söylemiş ancak: 'Kefaret öder' demiştir; böylece onun kefaret sözü, bunu lağiv görmeyenlerin sözüne benzemiştir. Yine İbn Abbâs ve Tâvûs şöyle demiştir: Lağiv yemin, öfke anında edilen yemindir. İbn Abbâs, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Öfke anında yemin yoktur.» Mekhûl ed-Dımaşkī ve bir grup âlim ise şöyle demiştir: Lağiv yemin, kişinin Allah'ın helal kıldığı bir şeyi kendisine haram kılması; 'Şunu yaparsam malım bana haram olsun' veya 'Helal olan bana haram olsun' demesidir. Yemin eden kişinin kalbiyle onu [hüküm dışı] çıkarması hali müstesna olmak üzere zevceyi haram kılmayı bağlayıcı görmesi dışında Mâlik b. Enes de bu görüşü benimsemiştir. Zeyd b. Eslem ve oğlu ise şöyle demiştir: Lağiv yemin, kişinin 'Şunu yaparsam Allah gözünü kör etsin, Allah malını yok etsin, o Yahudi olsun, o müşrik olsun, o gayrimeşru çocuk olsun' diyerek kendi aleyhine beddua etmesidir. Yine İbn Abbâs ve ed-Dahhâk şöyle demiştir: Lağiv yemin, kefareti ödenmiş olan yemindir; yani yemin için kefaret ödendiğinde artık hükümsüz kalır ve lağiv haline gelir; Allah onun kefaretinin ödenmesinden ve daha hayırlı olana dönülmesinden dolayı hesaba çekmez. İbrâhîm en-Nehaî: «Lağiv yemin, kişinin unutarak bozduğu yemindir» demiştir. İbn Abdilber ise lağvin ikrah altındaki kimsenin yeminleri olduğuna dair bir görüş nakletmiştir.

قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وطريقة النظر أن يتأمل لفظة اللغو ولفظة الكسب، ويحكم موقعهما في اللغة، فكسب المرء ما قصده ونواه، واللغو ما لم يتعمده أو ما حقه لهجنته أن يسقط، فيقوى على هذه الطريقة بعض الأقوال المتقدمة ويضعف بعضها، وقد رفع الله ﷿ المؤاخذة بالإطلاق في اللغو، فحقيقته ما لا إثم فيه ولا كفارة، والمؤاخذة في الأيمان هي بعقوبة الآخرة في الغموس المصبورة، وفيما ترك تكفيره مما فيه كفارة، وبعقوبة الدنيا في إلزام الكفارة، فيضعف القول بأنها اليمين المكفرة، لأن المؤاخذة قد وقعت فيها، وتخصيص المؤاخذة بأنها في الآخرة فقط تحكم.

Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle dedi: İnceleme yöntemi; 'lağiv' lafzını ve 'kesb' lafzını derinlemesine düşünmek ve dildeki konumlarına göre hükmetmektir. Kişinin kesbi, kastettiği ve niyet ettiği şeydir. Lağiv ise kasten yapmadığı veya çirkinliğinden ötürü düşmesi/hükümsüz olması gereken şeydir. Bu yöntem doğrultusunda önceki görüşlerden bazıları güç kazanırken bazıları da zayıf kalır. Allah Azze ve Celle lağivde sorumluluğu (muâhazeyi) mutlak olarak kaldırmıştır; dolayısıyla onun hakikati, kendisinde ne günah ne de kefaret bulunan şeydir. Yeminlerdeki sorumluluk ise; gamûs (kasıtlı yalan) ve masbûre (zorla ettirilen) yeminde ahiret cezası ile, kefaret gerektiren yeminlerden kefareti terk edilenlerde ve dünyada da kefaretin zorunlu kılınması cezası iledir. Dolayısıyla onun 'kefareti ödenmiş yemin' olduğu görüşü zayıf kalmaktadır; zira onda sorumluluk tahakkuk etmiştir ve sorumluluğu yalnızca ahirete tahsis etmek keyfî bir hükümdür.

وقوله تعالى: وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ قال ابن عباس والنخعي وغيرهما: ما كسب القلب هي اليمين الكاذبة الغموس، فهذه فيها المؤاخذة في الآخرة، والكفارة إنما هي فيما يكون لغوا إذا كفر، وقال مالك وجماعة من العلماء: الغموس لا تكفر، هي أعظم ذنبا من ذلك، وقال الشافعي وقتادة وعطاء والربيع: اليمين الغموس تكفر، والكفارة مؤاخذة، والغموس ما قصد الرجل في الحلف به الكذب، وكذلك اليمين المصبورة: المعنى فيهما واحد، ولكن الغموس سميت بذلك لأنها غمست صاحبها في الإثم، والمصبورة سميت بذلك لأنها صبرها مغالبة وقوة عليها، كما يصبر الحيوان للقتل والرمي، وقال زيد بن أسلم: قوله تعالى: وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ هو في الرجل يقول هو مشرك إن فعل، أي هذا لغو إلا أن يعقد الإشراك بقلبه ويسكبه، وغَفُورٌ حَلِيمٌ صفتان لائقتان بما ذكر من طرح المؤاخذة، إذا هو باب رفق وتوسعة.

Allah Teâlâ'nın: { وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ } “Fakat kalplerinizin kazandığı [kasıtlı yeminler] sebebiyle sizi sorumlu tutar” buyruğu hakkında İbn Abbâs, en-Nehaî ve diğerleri şöyle demiştir: Kalbin kazandığı, yalan yere edilen yemin-i gamûstur; bunda ahirette sorumluluk vardır. Kefaret ise ancak kefareti ödendiğinde lağiv olan şeydedir. Mâlik ve bir grup âlim şöyle demiştir: Gamûs yemine kefaret olmaz, o bundan çok daha büyük bir günahtır. eş-Şâfiî, Katâde, Atâ ve er-Rebî‘ ise: 'Yemin-i gamûsa kefaret gerekir, kefaret de bir sorumluluktur (muâhazedir)' demişlerdir. Gamûs, kişinin yemininde kasten yalan söylediği yemindir. Yemin-i masbûre de böyledir; ikisinde mana birdir. Fakat gamûs, sahibini günaha daldırdığı (gamset) için bu isimle anılmıştır. Masbûre ise tıpkı bir hayvanın öldürülmek veya ok atılmak üzere bağlanıp hapsedilmesi (sabredilmesi) gibi, üzerine galebe çalınarak ve zorlanarak hapsedildiği için bu isimle anılmıştır. Zeyd b. Eslem, Allah Teâlâ'nın: { وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ } “Fakat kalplerinizin kazandığı [kasıtlı yeminler] sebebiyle sizi sorumlu tutar” buyruğunun, 'Eğer yaparsam müşrik olayım' diyen adam hakkında olduğunu söylemiştir; yani şirk koşmayı kalbiyle düğümleyip (kastetmedikçe) ve bunu kazanmadıkça bu lağivdir. { غَفُورٌ حَلِيمٌ } “Çok bağışlayandır, halimdir” vasıfları ise, sorumluluğun kaldırılması olarak zikredilen hususa uygun iki sıfattır; çünkü bu bir kolaylık ve genişlik kapısıdır.

وقوله تعالى: لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ الآية، قرأ أبي بن كعب وابن عباس «للذين يقسمون» ، ويُؤْلُونَ معناه يحلفون، يقال آلى الرجل يولي إيلاء، والألية اليمين، ويقال فيها أيضا ألوة بفتح الهمزة وبضمها وبكسرها، والتربّص التأنّي والتأخر، وكان من عادة العرب أن يحلف الرجل أن لا يطأ امرأته، يقصد بذلك الأذى عند المشارّة ونحوها، فجعل الله تعالى في ذلك هذا الحد لئلا يضر الرجال بالنساء، وبقي للحالف على هذا المعنى فسحة فيما دون الأربعة الأشهر، واختلف من المراد أن يلزمه حكم الإيلاء فقال مالك ﵀: «هو الرجل يغاضب امرأته فيحلف بيمين يلحق عن الحنث فيها حكم، أن لا يطأها، ضررا منه، أكثر من أربعة أشهر، لا يقصد بذلك إصلاح ولد رضيع ونحوه» ، وقال به عطاء وغيره، وقال علي بن أبي طالب وابن عباس والحسن بن أبي الحسن: هو الرجل يحلف أن لا يطأ امرأته على وجه مغاضبة ومشارة، وسواء كان في ضمن ذلك إصلاح ولد أولم يكن، فإن لم يكن عن غضب فليس بإيلاء.

Allah Teâlâ'nın: { لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ } “Kadınlarına yaklaşmamaya yemin edenler için...” ayetini Übey b. Ka‘b ve İbn Abbâs: «للذين يقسمون» şeklinde okumuşlardır. { يُؤْلُونَ } ifadesinin manası; yemin ederler demektir. Kişi yemin ettiğinde 'âlâ'r-racülü yü’lî îlâen' denir; el-Elye (الألية), yemin demektir. Bu kelime hemzenin fethası, dammesi ve kesrasıyla 'elve' şeklinde de söylenir. et-Terebbus (التربص), beklemek ve tehir etmektir. Arapların adetlerinden biri, kişinin aralarındaki geçimsizlik ve benzeri durumlarda eziyet etmeyi kastederek karısına yaklaşmamaya yemin etmesiydi. Allah Teâlâ erkekler kadınlara zarar vermesin diye bu hususta bu sınırı koydu; bu manada yemin eden kimse için de dört aydan daha az bir sürede bir ruhsat kalmış oldu. Kendisine ilâ hükmünün gerekeceği kastedilen kimsenin kim olduğu hususunda ihtilaf edildi. Mâlik rahimehullâh şöyle demiştir: «O, süt emen çocuğun ıslahını veya benzerini kastetmeksizin, sırf zarar vermek maksadıyla, karısına öfkelenerek bozulduğunda hüküm terettüp eden bir yeminle dört aydan fazla ona yaklaşmamaya yemin eden kimsedir.» Atâ ve diğerleri de bu görüşü benimsemiştir. Ali b. Ebî Tâlib, İbn Abbâs ve el-Hasan b. Ebi'l-Hasan ise şöyle demiştir: O, öfke ve kavga yoluyla karısına yaklaşmamaya yemin eden kimsedir; bunun zımnında çocuğun ıslahı bulunsun ya da bulunmasın fark etmez. Eğer öfkeden kaynaklanmıyorsa ilâ değildir.

وقال ابن عباس: «لا إيلاء إلا بغضب» ، وقال ابن سيرين: «سواء كانت اليمين في غضب أو غير غضب هو إيلاء» . وقاله ابن مسعود والثوري ومالك والشافعي وأهل العراق، إلا أن مالكا قال: ما لم يرد إصلاح ولد.

İbn Abbâs: «Öfke olmaksızın ilâ olmaz» demiştir. İbn Sîrîn ise: «Yemin ister öfkeyle ister öfkesiz olsun, ilâdır» demiştir. İbn Mes‘ûd, es-Sevrî, Mâlik, eş-Şâfiî ve Irak ehli de bunu söylemiştir; ancak Mâlik, 'çocuğun ıslahını murat etmediği sürece' kaydını koymuştur.

وقال الشعبي والقاسم بن محمد وسالم بن عبد الله وابن المسيب: كل يمين حلفها الرجل أن لا يطأ امرأته أو أن لا يكلمها أو أن يضارها أو أن يغاضبها فذلك كله إيلاء، وقال ابن المسيب منهم: إلا أنه إن حلف أن لا يكلم وكان يطأ فليس بإيلاء، وإنما تكون اليمين على غير الوطء إيلاء إذا اقترن بذلك الامتناع من الوطء.

eş-Şa‘bî, el-Kâsım b. Muhammed, Sâlim b. Abdillâh ve İbnü'l-Müseyyeb şöyle demiştir: Kişinin karısına yaklaşmamaya veya onunla konuşmamaya ya da ona zarar vermeye veya ona kızmaya dair ettiği her yemin ilâdır. Bunlardan İbnü'l-Müseyyeb: 'Ancak konuşmamaya yemin eder de cinsel ilişkide bulunursa ilâ değildir; cinsel ilişki dışındaki bir şey üzerine edilen yemin, ancak buna ilişkiden kaçınma eşlik ettiği takdirde ilâ olur' demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وأقوال من ذكرناه مع سعيد مسجلة محتملة ما قال سعيد ومحتملة أن فساد العشرة إيلاء، وذهب إلى هذا الاحتمال الأخير الطبري، وقال ابن عباس أيضا: لا يسمى موليا إلا الذي

Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Sa‘îd ile birlikte zikrettiğimiz kimselerin sözleri mutlak olup, Sa‘îd'in dediği manaya da, geçimsizliğin bizzat kendisinin ilâ olduğu manasına da ihtimallidir. Taberî bu son ihtimale meyletmiştir. İbn Abbâs da şöyle demiştir: Ancak ebediyen

يحلف أن لا يطأ أبدا، حكاه ابن المنذر، وقال مالك والشافعي وأحمد وأبو ثور: لا يكون موليا إلا إن زاد على الأربعة الأشهر، وقال عطاء والثوري وأصحاب الرأي: الإيلاء أن يحلف على أربعة أشهر فصاعدا، وقال قتادة والنخعي وحماد بن أبي سليمان وإسحاق وابن أبي ليلى: من حلف على قليل من الوقت أو كثير فتركها أربعة أشهر فهو مول. قال ابن المنذر: وأنكر هذا القول كثير من أهل العلم. وقوله تعالى مِنْ نِسائِهِمْ يدخل فيه الحرائر والإماء إذا تزوجن، والعبد يلزمه الإيلاء من زوجته، وقال الشافعي وأحمد وأبو ثور: أجله أربعة أشهر، وقال مالك والزهري وعطاء بن أبي رباح وإسحاق: أجله شهران، وقال الحسن:

ilişkide bulunmayacağına yemin eden kimseye mü’lî (ilâ yapan) denir; bunu İbnü'l-Münzir nakletmiştir. Mâlik, eş-Şâfiî, Ahmed ve Ebû Sevr: 'Dört ayı aşmadıkça mü’lî olmaz' demişlerdir. Atâ, es-Sevrî ve re'y ehli: 'İlâ, dört ay ve daha fazlası üzerine yemin etmektir' demişlerdir. Katâde, en-Nehaî, Hammâd b. Ebî Süleymân, İshâk ve İbn Ebî Leylâ ise: 'Az veya çok bir süre üzerine yemin edip de kadını dört ay terk eden kimse mü’lîdir' demişlerdir. İbnü'l-Münzir: 'İlim ehlinden pek çok kimse bu görüşü reddetmiştir' dedi. Allah Teâlâ'nın: { مِنْ نِسائِهِمْ } “Kadınlarına...” buyruğuna, evlendikleri takdirde hür kadınlar da cariyeler de dahildir. Köleye de karısına karşı ilâ hükümleri gerekir. eş-Şâfiî, Ahmed ve Ebû Sevr: 'Onun süresi dört aydır' demiştir. Mâlik, ez-Zührî, Atâ b. Ebî Rabâh ve İshâk ise: 'Onun süresi iki aydır' demiştir. el-Hasan şöyle demiştir:

أجله من حرة أربعة أشهر ومن أمة زوجة شهران، وقاله النخعي، وقال الشعبي: «الإيلاء من الأمة نصف الإيلاء من الحرة» ، وقال مالك والشافعي وأصحاب الرأي والأوزاعي والنخعي وغيرهم: المدخول بها وغير المدخول بها سواء في لزوم الإيلاء فيهما، وقال الزهري وعطاء والثوري: لا إيلاء إلا بعد الدخول، قال مالك: «ولا إيلاء من صغيرة لم تبلغ، فإن آلى منها فبلغت لزمه الإيلاء من يوم بلوغها» ، وقال عمر بن الخطاب وعثمان بن عفان وعلي بن أبي طالب وأبو الدرداء وابن عمر وابن المسيب ومجاهد وطاوس ومالك والشافعي وأحمد وإسحاق وأبو عبيد: إذا انقضت الأربعة الأشهر وقف: فإما فاء، وإما طلق، وإلا طلق عليه، وقال ابن مسعود وابن عباس وعثمان وعلي أيضا وزيد بن ثابت وجابر بن زيد والحسن ومسروق بانقضاء الأربعة الأشهر دخل عليه الطلاق دون توقيت، واختلف العلماء في الطلاق الداخل على المولي، فقال عثمان وعلي وابن عباس وابن مسعود وعطاء والنخعي والأوزاعي وغيرهم: هي طلقة بائنة لا رجعة له فيها، وقال سعيد بن المسيب وأبو بكر بن عبد الرحمن ومكحول والزهري ومالك: هي رجعية، وفاؤُ معناه رجعوا، ومنه حَتَّى تَفِيءَ إِلى أَمْرِ اللَّهِ [الحجرات: ٩] ، والفيء الظل الراجع عشيا، وقال الحسن وإبراهيم: إذا فاء المولي ووطئ فلا كفارة عليه في يمينه، لقوله تعالى فَإِنْ فاؤُ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ.

Onun süresi hür kadın hakkında dört ay, nikahlı cariye hakkında iki aydır; bunu en-Nehaî de söylemiştir. eş-Şa‘bî: «Cariyeye ilâ, hür kadına ilânın yarısıdır» demiştir. Mâlik, eş-Şâfiî, re'y ehli, el-Evzâî, en-Nehaî ve diğerleri: 'Zifafa girilmiş olan ile girilmemiş olan, haklarında ilânın gerekliliği hususunda eşittir' demişlerdir. ez-Zührî, Atâ ve es-Sevrî ise: 'İlâ ancak zifaftan sonra olur' demiştir. Mâlik: «Büluğ çağına ermemiş küçük kıza ilâ olmaz; şayet ona ilâ yapar da kız büluğa ererse, büluğa erdiği günden itibaren ilâ [süresi] gerekir» demiştir. Ömer b. el-Hattâb, Osmân b. Affân, Ali b. Ebî Tâlib, Ebû'd-Derdâ, İbn Ömer, İbnü'l-Müseyyeb, Mücâhid, Tâvûs, Mâlik, eş-Şâfiî, Ahmed, İshâk ve Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Dört ay tamamlandığında [koca] durdurulur: Ya [evliliğe] döner ya boşar, aksi halde hâkim onun adına boşar. İbn Mes‘ûd, İbn Abbâs, yine Osmân ve Ali, Zeyd b. Sâbit, Câbir b. Zeyd, el-Hasan ve Mesrûk ise: Dört ayın bitmesiyle birlikte ayrıca bir süre tanınmaksızın talak vaki olur demişlerdir. Âlimler ilâ yapan kimseye vaki olan talak hususunda ihtilaf etmişlerdir. Osmân, Ali, İbn Abbâs, İbn Mes‘ûd, Atâ, en-Nehaî, el-Evzâî ve diğerleri: 'O, kendisine geri dönüş olmayan bâin bir talaktır' demiştir. Sa‘îd b. el-Müseyyeb, Ebû Bekr b. Abdirrahmân, Mekhûl, ez-Zührî ve Mâlik ise: 'O ric‘îdir' demiştir. { فاؤُ } ifadesinin manası; döndüler demektir. { حَتَّى تَفِيءَ إِلى أَمْرِ اللَّهِ } [Hucurât: 9] ayeti de bu köktendir. el-Fey' (الفيء), akşam üzeri geri dönen gölgedir. el-Hasan ve İbrâhîm: İlâ yapan kimse dönüp de ilişkide bulunursa, Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ فاؤُ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şayet [bu süre içinde yeminlerinden] dönerlerse, şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğundan ötürü yemini sebebiyle ona kefaret gerekmez demişlerdir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا متركب على أن لغو اليمين ما حلف في معصية، وترك وطء الزوجة معصية، وقال الجمهور: إذا فاء كفر، والفيء عند ابن المسيب وابن جبير لا يكون إلا بالجماع، وإن كان مسجونا أو في سفر مضى عليه حكم الإيلاء إلا أن يطأ ولا عذر له ولا فيء بقول، وقال مالك ﵀:

Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu görüş, lağiv yeminin günah üzerine edilen yemin olduğu ve zevceyle cinsel ilişkiyi terk etmenin de bir günah olduğu esasına dayanmaktadır. Cumhur ise: Döndüğü takdirde kefaret öder demiştir. İbnü'l-Müseyyeb ve İbn Cübeyr'e göre dönmek (fey') ancak cinsel ilişki ile olur; kişi hapiste veya yolculukta olsa bile ilişkiye girmedikçe hakkında ilâ hükmü geçerlidir, onun için mazeret kabul edilmez ve sözle fey' olmaz. Mâlik rahimehullâh şöyle demiştir:

«لا يكون الفيء إلا بالوطء أو بالتفكير في حال العذر كالغائب والمسجون» ، قال ابن القاسم في المدونة:

«Fey' ancak cinsel ilişki ile veya gâib (uzakta olan) ve mahpus gibi mazeret halinde [kefaret üzerine] düşünmekle/karar vermekle olur.» İbnü'l-Kâsım el-Müdevvene'de şöyle demiştir:

«إلا أن تكون يمينه مما لا يكفرها لأنها لا تقع عليه إلا بعد الحنث، فإن القول يكفيه ما دام معذورا» ، واختلف القول في المدونة في اليمين بالله تعالى هل يكتفى فيه بالفيء بالقول والعزم على التكفير أم لا بد من التفكير وإلا فلا فيء، وقال الحسن وعكرمة والنخعي وغيرهم: الفيء من غير المعذور الجماع ولا بد، ومن المعذور أن يشهد أنه قد فاء بقلبه، وقال النخعي أيضا: يصح الفيء بالقول والإشهاد فقط، ويسقط حكم الإيلاء. أرأيت إن لم ينتشر للوطء؟

«Yemini, ancak yemin bozulduktan sonra üzerine terettüp ettiği için [önceden] kefaretini ödeyemeyeceği türden bir yemin olmadıkça, mazeretli olduğu müddetçe söz yeterlidir.» el-Müdevvene'de Allah Teâlâ adına edilen yeminde sözle dönmenin ve kefarete azmetmenin yeterli olup olmayacağı, yoksa mutlaka [kefaret için] düşünmenin/karar vermenin şart olup aksi takdirde dönmenin gerçekleşmeyeceği hususunda farklı görüşler yer almıştır. el-Hasan, İkrime, en-Nehaî ve diğerleri şöyle demiştir: Mazereti olmayan kimsenin dönmesi mutlaka cinsel ilişki ile olur; mazereti olan kimsenin dönmesi ise kalbiyle döndüğüne şahit tutmasıdır. en-Nehaî ayrıca şöyle demiştir: Yalnızca söz ve şahit tutma ile fey' sahih olur ve ilâ hükmü düşer. Peki ya ilişki için uzvu sertleşmezse?

وقال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: ويرجع في هذا القول إن لم يطأ إلى باب الضرر، وقرأ أبي بن كعب «فإن فاؤوا فيهن» وروي عنه «فإن فاؤوا فيها» .

Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle dedi: Bu görüşe göre ilişkide bulunmazsa zarar konusuna dönülür. Übey b. Ka‘b: «فإن فاؤوا فيهن» şeklinde okumuştur; kendisinden «فإن فاؤوا فيها» şeklinde okuduğu da rivayet edilmiştir.

وقوله تعالى: وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ الآية، قال القائلون إن بمضي الأربعة أشهر يدخل الطلاق:

Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلاقَ } “Eğer boşanmaya karar verirlerse...” ayeti hakkında, dört ayın geçmesiyle talakın vaki olacağını söyleyenler şöyle demiştir:

عزيمة الطلاق هي ترك الفيء حتى تنصرم الأشهر، وقال القائلون لا بد من التوقيف بعد تمام الأشهر:

Talak azmi, aylar tamamlanıncaya kadar [evliliğe] dönmeyi terk etmektir. Ayların tamamlanmasından sonra mutlaka [hâkim tarafından] durdurulması gerektiğini söyleyenler ise şöyle demiştir:

العزيمة هي التطليق أو الإبانة وقت التوقيف حتى يطلق الحاكم، واستدل من قال بالتوقيف بقوله سَمِيعٌ، لأن هذا الإدراك إنما هو في المقولات، وقرأ ابن عباس «وإن عزموا السراح» .

Azim, durdurma anında hâkim boşayıncaya kadar bizzat boşamak veya bâin kılmaktır. Durdurma (tevkîf) görüşünü benimseyenler { سَمِيعٌ } “Hakkıyla işitendir” buyruğunu delil getirmişlerdir; çünkü bu idrak ancak söylenen sözlerde olur. İbn Abbâs: «وإن عزموا السراح» şeklinde okumuştur.

قوله ﷿:

Azîz ve Celîl olan Allah'ın buyruğu:

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٢٨]

[Bakara Suresi (2): Ayet 228]

وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ ما خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذلِكَ إِنْ أَرادُوا إِصْلاحاً وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٢٨)

{ وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ ما خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذلِكَ إِنْ أَرادُوا إِصْلاحاً وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٢٨) } “Boşanmış kadınlar kendi kendilerine üç kur’ (üç hayız veya temizlik süresi) beklerler. Eğer Allah’a ve ahiret gününe inanıyorlarsa, Allah’ın kendi rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helal olmaz. Eğer kocaları barışmak isterlerse, bu süre içinde onları geri almaya daha çok hak sahibidirler. Erkeklerin kadınlar üzerindeki meşru hakları gibi, kadınların da erkekler üzerinde hakları vardır. Yalnız erkekler onlar üzerinde bir dereceye sahiptirler. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. (228)”

قرأ جمهور الناس «قروء» على وزن فعول، اللام همزة، وروي عن نافع شد الواو دون همز، وقرأ الحسن «ثلاثة قرو» بفتح القاف وسكون الراء وتنوين الواو خفيفة، وحكم هذه الآية مقصده الاستبراء لا أنه عبادة، ولذلك خرجت منه من لم يبن بها. بخلاف عدة الوفاة التي هي عبادة، والْمُطَلَّقاتُ لفظ عموم يراد به الخصوص في المدخول بهن، ولم تدخل في العموم المطلقة قبل البناء ولا الحامل ولا التي لم تحض ولا القاعد، وقال قوم: تناولهن العموم ثم نسخن، وهذا ضعيف فإنما الآية فيمن تحيض، وهو عرف النساء وعليه معظمهن، فأغنى ذلك عن النص عليه، والقرء في اللغة الوقت المعتاد تردده، وقرء النجم وقت طلوعه، وكذلك وقت أفوله وقرء الريح وقت هبوبها، ومنه قول الراجز: [الرجز]

İnsanların cumhuru (çoğunluğu) «قروء» kelimesini 'feûl' vezninde ve lamel-fiili hemze olarak okumuştur. Nâfi‘den ise hemzesiz olarak vav'ın şeddelenmesiyle rivayet edilmiştir. el-Hasan ise kaf harfinin fethası, ra harfinin sükûnu ve şeddesiz vav'ın tenviniyle «ثلاثة قرو» şeklinde okumuştur. Bu ayetin hükmünün maksadı ibadet olması değil, istibrâdır (rahmin temiz olduğunun anlaşılmasıdır). Bu sebeple kendisiyle zifafa girilmemiş kadın bu hükmün dışında kalmıştır; ibadet niteliğinde olan vefat iddeti ise böyle değildir. { وَالْمُطَلَّقاتُ } “Boşanmış kadınlar” ifadesi, kendileriyle zifafa girilmiş kadınlar kastedilen umumi bir lafızdır. Zifaftan önce boşanan kadın, gebe kadın, henüz hayız görmemiş olan ve hayızdan kesilmiş (âis) kadın bu umuma dahil değildir. Bir topluluk şöyle demiştir: 'Umum bunları da kapsamaktaydı, sonra nesh edildi.' Fakat bu zayıf bir görüştür; zira ayet ancak hayız gören kadınlar hakkındadır ki kadınların genel hali ve çoğunluğunun durumu budur; bu durum da ayrıca açıkça belirtilme ihtiyacını ortadan kaldırmıştır. Dil açısından el-Kur’ (القرء), tekrar etmesi mutat olan vakittir. Yıldızın kur'u doğuş vaktidir, aynı şekilde batış vaktidir; rüzgarın kur'u ise esiş vaktidir. Recez şairinin şu sözü de bu kabildendir: [Recez]

يا رب ذي ضغن على فارض ... له قروء كقروء الحائض

[Bana karşı büyük bir kin besleyen nice kimse vardır ki, onun da tıpkı hayız gören kadının kur'ları gibi kur'ları (öfke nöbetleri) vardır.]

أراد وقت غضبه، فالحيض على هذا يسمى قرءا، ومنه قول النبي ﷺ: «اتركي الصلاة أيام أقرائك» ، أي أيام حيضك، وكذلك على هذا النظر يسمى الطهر قرءا، لأنه وقت معتاد تردده يعاقب الحيض، ومنه قول الأعشى:

Şair onun öfke vaktini kastetmiştir. Hayız da bu yaklaşıma göre kur' olarak adlandırılır. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kur'ların günlerinde namazı bırak» yani hayız günlerinde buyruğu bundandır. Yine bu yaklaşıma göre temizlik (tuhr) de kur' olarak adlandırılır; çünkü o, hayzı takip eden ve tekrarlanması adet olan bir vakittir. el-A‘şâ'nın şu sözü bundandır:

أفي كلّ عام أنت جاشم غزوة ... تشدّ لأقصاها عزيم عزائكا

E-fî külli ‘âmin ente câşimü ğazvetin ... Teşüddü li-aksâhâ ‘azîme ‘azâikâ

مورثة مالا وفي الحي رفعة ... بما ضاع فيها من قروء نسائكا

Mûriseten mâlen ve fi'l-hayyi rif‘aten ... Bi-mâ dâ‘a fîhâ min kurûi nisâikâ

أي من أطهارهن، وقال قوم: القرء مأخوذ من قرء الماء في الحوض، وهو جمعه، فكأن الرحم تجمع الدم وقت الحيض والجسم يجمعه وقت الطهر، واختلف أيهما أراد الله تعالى بالثلاثة التي حددها للمطلقة، فقال أبو بكر وعمر وعثمان وعلي وابن عباس والضحاك ومجاهد والربيع وقتادة وأصحاب الرأي وجماعة كبيرة من أهل العلم: المراد الحيض، فإذا طلق الرجل امرأته في طهر لم يطأ فيه استقبلت حيضة ثم حيضة ثم حيضة فإذا اغتسلت من الثالثة خرجت من العدة، وقال بعض من يقول بالحيض إذا طهرت من الثالثة انقضت العدة قبل الغسل، هذا قول سعيد بن جبير وغيره، وقالت عائشة وابن عمر وجماعة من الصحابة والتابعين ومن بعدهم منهم سليمان بن يسار ومالك: المراد الاطهار، فإذا طلق الرجل امرأته في طهر لم يطأ فيه اعتدت بما بقي منه ولو ساعة، ثم استقبلت طهرا ثانيا بعد حيضة ثم ثالثا بعد حيضة ثانية، فإذا رأت الدم من الحيضة الثالثة حلت للأزواج وخرجت من

Yani onların temizlik günlerinden [ziyan olanlar karşılığında]. Bir topluluk ise şöyle demiştir: el-Kur’, havuzda suyun toplanması manasındaki 'kar'u'l-mâi fi'l-havz' tabirinden alınmıştır; zira rahim hayız vaktinde kanı toplar, beden de temizlik vaktinde onu toplar. Boşanmış kadın için belirlenen üç sayısı ile Allah Teâlâ'nın bunlardan hangisini murat ettiği hususunda ihtilaf edilmiştir. Ebû Bekr, Ömer, Osmân, Ali, İbn Abbâs, ed-Dahhâk, Mücâhid, er-Rebî‘, Katâde, re'y ehli ve ilim ehlinden büyük bir topluluk: 'Murat hayızdır; bir adam karısını kendisiyle ilişkide bulunmadığı bir temizlik döneminde boşarsa kadın bir hayız, sonra ikinci hayız, sonra üçüncü hayız bekler; üçüncüsünden boy abdesti aldığında iddetten çıkmış olur' demişlerdir. Hayız görüşünü benimseyenlerden bazıları: 'Üçüncüsünden temizlendiğinde boy abdesti almadan önce iddet sona erer' demişlerdir; bu, Sa‘îd b. Cübeyr ve diğerlerinin görüşüdür. Âişe, İbn Ömer, sahabe ve tabiinden bir grup ile onlardan sonra gelenlerden Süleymân b. Yesâr ve Mâlik ise şöyle demiştir: 'Murat temizlik dönemleridir (athâr); adam karısını kendisiyle ilişkide bulunmadığı bir temizlik döneminde boşarsa bir saat bile olsa o temizlikten geri kalanla iddet bekler, sonra bir hayızın ardından ikinci temizliği, sonra ikinci hayızın ardından üçüncü temizliği karşılar; üçüncü hayızın kanını gördüğünde ise diğer erkeklere helal olur ve

العدة، فإن طلق مطلق في طهر قد مس فيه لزمه الطلاق وقد أساء، واعتدت بما بقي من ذلك الطهر. وقول ابن القاسم ومالك: إن المطلقة إذا رأت أول نقطة من الحيضة الثالثة خرجت من العصمة. وهو مذهب زيد بن ثابت وغيره، وقال أشهب: لا تنقطع العصمة والميراث حتى يتحقق أنه دم حيض لئلا يكون دفعة دم من غير الحيض، واختلف المتأولون في المراد بقوله ما خَلَقَ فقال ابن عمر ومجاهد والربيع وابن زيد والضحاك هو الحيض والحبل جميعا، ومعنى النهي عن الكتمان النهي عن الإضرار بالزوج وإذهاب حقه، فإذا قالت المطلقة حضت وهي لم تحض ذهبت بحقه من الارتجاع، وإذا قالت لم أحض وهي قد حاضت ألزمته من النفقة ما لم يلزمه، فأضرت به، أو تقصد بكذبها في نفي الحيض أن لا يرتجع حتى تتم العدة ويقطع الشرع حقه، وكذلك الحامل تكتم الحمل لينقطع حقه من الارتجاع، وقال قتادة: «كانت عادتهن في الجاهلية أن يكتمن الحمل ليلحقن الولد بالزوج الجديد ففي ذلك نزلت الآية» ، وقال السدي: «سبب الآية أن الرجل كان إذا أراد أن يطلق امرأته سألها أبها حمل؟

iddetten çıkmış olur. Eğer boşayan kimse kendisiyle temasta bulunduğu bir temizlik döneminde boşarsa boşanma geçerli olur, ancak kötü bir iş yapmış sayılır ve kadın o temizlik döneminden geri kalanla iddet bekler. İbnü'l-Kâsım ve Mâlik'in görüşü şudur: Boşanmış kadın üçüncü hayzın ilk damlasını gördüğü anda nikâh bağından (ismet) çıkmış olur. Bu, Zeyd b. Sâbit ve başkalarının da mezhebidir. Eşheb ise şöyle demiştir: Hayızdan başka bir kan fışkırması olmaması ihtimaline binaen, onun hayız kanı olduğu kesinleşinceye kadar nikâh bağı ve miras kesilmez. Tevil ehli { مَا خَلَقَ } “yarattığını” sözüyle ne kastedildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Ömer, Mücâhid, er-Rebî‘, İbn Zeyd ve ed-Dahhâk: 'Bu hem hayız hem de gebeliktir' demişlerdir. Gizleme yasağının anlamı, kocaya zarar vermeyi ve onun hakkını ortadan kaldırmayı yasaklamaktır. Boşanmış kadın hayız görmediği halde 'Hayız gördüm' derse, [kocanın] geri dönme hakkını elinden almış olur. Hayız gördüğü halde 'Hayız görmedim' derse, kocaya gerekenden fazla nafaka yüklemiş olur ve böylece ona zarar verir; ya da hayzı inkâr etmedeki yalanıyla, iddet tamamlanıncaya ve şeriat [kocanın] hakkını kesinceye kadar geri dönmemesini hedefler. Aynı şekilde hamile kadın da geri dönme hakkının kesilmesi için hamileliği gizler. Katâde şöyle demiştir: «Cahiliye döneminde onların âdeti, çocuğu yeni kocaya nispet etmek için hamileliği gizlemekti; ayet bu konuda indi.» es-Süddî de şöyle demiştir: «Ayetin sebebi şudur: Kişi karısını boşamak istediğinde, onda gebelik olup olmadığını sorardı;

مخافة أن يضر بنفسه وولده في فراقها، فأمرهن الله بالصدق في ذلك» . وقال إبراهيم النخعي وعكرمة:

ondan ayrılmakla kendisine ve çocuğuna zarar vermekten korkardı; bu sebeple Allah kadınlara bu hususta doğru söylemelerini emretti.» İbrâhîm en-Nehaî ve İkrime ise şöyle demişlerdir:

المراد ب ما خَلَقَ الحيض، وروي عن عمر وابن عباس أن المراد الحبل، والعموم راجح، وفي قوله تعالى: وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ ما يقتضي أنهن مؤتمنات على ما ذكر، ولو كان الاستقصاء مباحا لم يكن كتم، وقرأ مبشر بن عبيد «في أرحامهن» بضم الهاء، وقوله إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ الآية، أي حق الإيمان فإن ذلك يقتضي أن لا يكتمن الحق، وهذا كما تقول: إن كنت حرا فانتصر، وأنت تخاطب حرا، وقوله وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذلِكَ إِنْ أَرادُوا إِصْلاحاً، البعل: الزوج، وجمعه على بعولة شاذ لا ينقاس. لكن هو المسموع. وقال قوم: الهاء فيه دالة على تأنيث الجماعة، وقيل: هي هاء تأنيث دخلت على بعول. وبعول لا شذوذ فيه. وقرأ ابن مسعود «بردتهن» بزيادة تاء، وقرأ مبشر بن عبيد «بردهن» بضم الهاء، ونص الله تعالى بهذه الآية على أن للزوج أن يرتجع امرأته المطلقة ما دامت في العدة، والإشارة ب ذلِكَ هي إلى المدة، ثم اقترن بما لهم من الرد شرط إرادة الإصلاح دون المضارة، كما تشدد على النساء في كتم ما في أرحامهن، وهذا بيان الأحكام التي بين الله تعالى وبين عباده في ترك النساء الكتمان وإرادة الرجال الإصلاح، فإن قصد أحد بعد هذا إفسادا أو كتمت امرأة ما في رحمها فأحكام الدنيا على الظاهر، والبواطن إلى الله تعالى يتولى جزاء كل ذي عمل.

{ ما خَلَقَ } “Yarattığını...” ifadesiyle kastedilenin hayız olduğunu [söylemişlerdir]. Ömer ve İbn Abbâs'tan kastedilenin gebelik olduğu rivayet edilmiştir; genel anlamı ise daha tercihe şayandır. Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ } “Onlara helal olmaz” buyruğunda, zikredilen hususta kadınların güvenilir kabul edildiklerini gerektiren bir delil vardır; zira derinlemesine araştırma mubah olsaydı gizleme söz konusu olmazdı. Mübeşşir b. Ubeyd ha harfinin dammesiyle «في أرحامهُن» şeklinde okumuştur. Allah Teâlâ'nın: { إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Eğer Allah’a ve ahiret gününe inanıyorlarsa...” ayeti, yani gerçek bir imanla [inanıyorlarsa] demektir; çünkü bu durum hakkı gizlememeyi gerektirir. Bu tıpkı, hür olan bir kimseye hitap ederken: 'Eğer hürsen intikamını al' demen gibidir. Allah Teâlâ'nın: { وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذلِكَ إِنْ أَرادُوا إِصْلاحاً } “Eğer kocaları barışmak isterlerse, bu süre içinde onları geri almaya daha çok hak sahibidirler” buyruğundaki el-Ba‘l (البعل), kocadır; 'bûlet' şeklindeki çoğulu kural dışıdır (şâzdır), kıyasa uymaz; ancak işitilen (semâî) budur. Bir topluluk: 'Buradaki he harfi topluluğun müennesliğine delalet eder' demiştir. Kural dışı olmayan 'buûl' kelimesine dahil olmuş bir müenneslik he'sidir de denilmiştir. İbn Mes‘ûd ziyade bir te ile «بردتهن» şeklinde okumuş; Mübeşşir b. Ubeyd ise he harfinin dammesiyle «بردهُن» şeklinde okumuştur. Allah Teâlâ bu ayetle, iddet içinde olduğu sürece kocanın boşanmış karısına geri dönme hakkı olduğunu açıkça hükme bağlamıştır. { ذلِكَ } ile yapılan işaret iddet süresinedir. Sonra kadınların rahimlerindekini gizlemeleri hususunda sıkı tutulduğu gibi, erkeklerin geri alma haklarına da zarar verme amacı gütmeksizin ıslah isteme şartı eklenmiştir. Bu, kadınların gizlemeyi terk etmesi ve erkeklerin ıslah istemesi hususunda Allah Teâlâ ile kulları arasındaki hükümlerin beyanıdır. Bundan sonra bir kimse fesat kasteder veya bir kadın rahmindekini gizlerse, dünya hükümleri zahire göredir; gizli olanlar ise her amel sahibinin karşılığını bizzat verecek olan Allah Teâlâ'ya aittir.

وتضعف هذه الآية قول من قال في المولي: إن بانقضاء الأشهر الأربعة تزول العصمة بطلقة بائنة لا رجعة فيها، لأن أكثر ما تعطي ألفاظ القرآن أن ترك الفيء في الأشهر الأربعة هو عزم الطلاق، وإذا كان ذلك فالمرأة من المطلقات اللواتي يتربصن وبعولتهن أحق بردهن.

Bu ayet, ilâ yapan kimse hakkında 'Dört ayın geçmesiyle nikah bağı geri dönüşü olmayan bâin bir talak ile zail olur' diyen kimsenin sözünü zayıflatmaktadır; çünkü Kur'an lafızlarının verdiği en ileri mana, dört ayda fey'i (dönmeyi) terk etmenin talak azmi olduğudur; böyle olunca da kadın iddet bekleyen ve kocalarının kendilerini geri almaya daha hak sahibi olduğu boşanmış kadınlardan olur.

وقوله تعالى: وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ، قال ابن عباس: «ذلك في التزين والتصنع والمؤاتاة» ، وقال الضحاك وابن زيد: ذلك في حسن العشرة وحفظ بعضهم لبعض وتقوى الله فيه، والآية تعم جميع حقوق الزوجية، وقوله وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ قال مجاهد وقتادة: ذلك تنبيه على فضل حظه على حظها في الجهاد والميراث وما أشبهه، وقال زيد بن أسلم وابنه: ذلك في الطاعة، عليها أن تطيعه وليس عليه أن يطيعها، وقال عامر الشعبي: «ذلك الصداق الذي يعطي الرجل، وأنه يلاعن إن قذف وتحد

Allah Teâlâ'nın: { وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ } “Erkeklerin kadınlar üzerindeki meşru hakları gibi, kadınların da erkekler üzerinde hakları vardır” buyruğu hakkında İbn Abbâs: «Bu; süslenme, özen gösterme ve uyum sağlama hususundadır» demiştir. ed-Dahhâk ve İbn Zeyd: 'Bu; güzel geçim, birbirlerini koruma ve bu hususta Allah'tan sakınmadır' demişlerdir; ayet bütün evlilik haklarını kapsamaktadır. { وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ } “Yalnız erkekler onlar üzerinde bir dereceye sahiptirler” buyruğu hakkında Mücâhid ve Katâde: 'Bu, cihatta, mirasta ve benzeri hususlarda erkeğin payının kadının payına olan üstünlüğüne bir uyarıdır' demiştir. Zeyd b. Eslem ve oğlu: 'Bu itaattedir; kadının ona itaat etmesi gerekir, erkeğin ise ona itaat etmesi gerekmez' demişlerdir. Âmir eş-Şa‘bî: «Bu; erkeğin verdiği mehir, iftira ettiği takdirde liân yapması ve kadına iftira edildiğinde

إن قذفت» ، فقال ابن عباس: «تلك الدرجة إشارة إلى حض الرجال على حسن العشرة والتوسع للنساء في المال والخلق» ، أي إن الأفضل ينبغي أن يتحامل على نفسه، وهذا قول حسن بارع، وقال ابن إسحاق:

kadına had cezası uygulanmasıdır» demiştir. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: «O derece, erkekleri güzel geçime, kadınlar için malda ve ahlakta cömert ve hoşgörülü davranmaya teşvik etmeye bir işarettir»; yani üstün olanın kendi nefsine karşı fedakarlıkta bulunması gerekir. Bu pek güzel ve üstün bir sözdür. İbn İshâk:

«الدرجة الإنفاق وأنه قوام عليها» ، وقال ابن زيد: «الدرجة ملك العصمة وأن الطلاق بيده» ، وقال حميد:

«Derece, nafaka temini ve erkeğin kadın üzerinde yönetici (kavvâm) olmasıdır» demiştir. İbn Zeyd: «Derece, nikah bağına malik olması ve talakın erkeğin elinde bulunmasıdır» demiştir. Humeyd ise:

«الدرجة اللحية» .

«Derece, sakaldır» demiştir.

وقال القاضي أبو محمد: وهذا إن صح عنه ضعيف لا يقتضيه لفظ الآية ولا معناها، وإذا تأملت هذه الوجوه التي ذكر المفسرون فيجيء من مجموعها درجة تقتضي التفضيل، وعَزِيزٌ لا يعجزه أحد، وحَكِيمٌ فيما ينفذه من الأحكام والأمور.

Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu söz eğer ondan sahih olarak gelmişse zayıftır; ayetin lafzı da manası da bunu gerektirmez. Müfessirlerin zikrettiği bu vecihleri düşündüğünde, bunların tamamından üstünlüğü gerektiren bir derece ortaya çıkar. { عَزِيزٌ } hiç kimsenin kendisini aciz bırakamayacağı kimsedir; { حَكِيمٌ } ise infaz ettiği hükümlerde ve işlerde hikmet sahibidir.

قوله ﷿:

Azîz ve Celîl olan Allah'ın buyruğu:

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٢٩]

[Bakara Suresi (2): Ayet 229]

الطَّلاقُ مَرَّتانِ فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً إِلاَّ أَنْ يَخافا أَلاَّ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٢٢٩)

{ الطَّلاقُ مَرَّتانِ فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً إِلاَّ أَنْ يَخافا أَلاَّ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٢٢٩) } “Boşama iki defadır. Bundan sonrası ya iyilikle tutmak ya da güzellikle salıvermektir. Kadınların Allah’ın sınırlarını koruyamamalarından korkmanız hali müstesna, onlara verdiklerinizden hiçbir şeyi geri almanız size helal olmaz. Şayet onların Allah’ın sınırlarını koruyamayacaklarından korkarsanız, kadının [boşanmak için] fidye vermesinde her ikisine de bir günah yoktur. İşte bunlar Allah’ın sınırlarıdır; sakın onları aşmayın. Kim Allah’ın sınırlarını aşarsa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir. (229)”

قال عروة بن الزبير وقتادة وابن زيد وغيرهم: نزلت هذه الآية بيانا لعدد الطلاق الذي للمرء فيه أن يرتجع دون تجديد مهر وولي، وذلك أنهم كانوا في الجاهلية يطلقون ويرتجعون إلى غير غاية، فقال رجل لامرأته على عهد النبي ﷺ: لا أؤويك ولا أدعك تحلين، قالت: وكيف؟ قال: أطلقك فإذا دنا مضي عدتك راجعتك، فشكت ذلك، فنزلت الآية. وقال ابن مسعود وابن عباس ومجاهد وغيرهم:

Urve b. ez-Zübeyr, Katâde, İbn Zeyd ve diğerleri şöyle demiştir: Bu ayet, kişinin yeni bir mehir ve veli olmaksızın karısına geri dönebileceği talak sayısını beyan etmek üzere inmiştir; çünkü onlar Cahiliye döneminde sınırsız bir şekilde boşar ve geri dönerlerdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında bir adam karısına: 'Seni ne yanıma alırım ne de başkasına helal olacak şekilde bırakırım' dedi. Kadın: 'Bu nasıl olur?' deyince, adam: 'Seni boşarım, iddetinin bitimi yaklaştığında da sana geri dönerim' dedi. Kadın bu durumu şikayet edince ayet indi. İbn Mes‘ûd, İbn Abbâs, Mücâhid ve diğerleri ise şöyle demiştir:

المراد بالآية التعريف بسنة الطلاق، أي من طلق اثنتين فليتق الله في الثالثة فإما تركها غير مظلومة شيئا من حقها وإما أمسكها محسنا عشرتها.

Ayetten maksat talakın sünnetini bildirmektir; yani kim iki defa boşarsa üçüncüde Allah'tan korksun; ya hakkından hiçbir şeyde ona haksızlık etmeksizin kadını bıraksın ya da birlikteliğini güzelleştirerek onu tutsun.

قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: والآية تتضمن هذين المعنيين، والإمساك بالمعروف هو الارتجاع بعد الثانية إلى حسن العشرة والتزام حقوق الزوجية. والتسريح يحتمل لفظه معنيين: أحدهما تركها تتم العدة من الثانية وتكون أملك بنفسها، وهذا قول السدي والضحاك، والمعنى الآخر أن يطلقها ثالثة فيسرحها بذلك، وهذا قول مجاهد وعطاء وغيرهما، ويقوى عندي هذا القول من ثلاثة وجوه: أولها أنه روي أن رجلا قال للنبي ﷺ: يا رسول الله هذا ذكر الطلقتين فأين الثالثة؟، فقال النبي ﷺ: هي قوله: أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ، والوجه الثاني أن التسريح من ألفاظ الطلاق، ألا ترى أنه قد قرىء وإن عزموا السراح [البقرة: ٢٢٧] ، والوجه الثالث أن فعّل تفعيلا بهذا التضعيف يعطي أنه أحدث فعلا مكررا على الطلقة الثانية، وليس في الترك إحداث فعل يعبر عنه بالتفعيل، و «إمساك» مرتفع بالابتداء والخبر أمثل أو أحسن، ويصح أن يرتفع على خبر ابتداء تقديره فالواجب إمساك، وقوله بِإِحْسانٍ معناه أن لا يظلمها شيئا من حقها ولا يتعدى في قول. وقوله تعالى: وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا الآية خطاب للأزواج، نهاهم به أن يأخذوا من أزواجهم شيئا على وجه المضارة، وهذا هو الخلع الذي لا يصح إلا بأن لا ينفرد الرجل بالضرر، وخص بالذكر ما آتى الأزواج نساءهم لأن العرف من الناس أن يطلب الرجل عند الشقاق والفساد ما خرج عن يده، هذا وكدهم في الأغلب فلذلك خص

Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle dedi: Ayet bu iki manayı da içermektedir. İyilikle tutmak (el-imsâkü bi'l-ma‘rûf), ikinci [boşamadan] sonra güzel geçime ve evlilik haklarına riayete geri dönmektir. Salıvermenin (et-tesrîh) lafzı ise iki manaya ihtimallidir: Birincisi, kadının ikinci boşamadan sonra iddeti tamamlamasına izin verip kendi nefsine daha çok malik olmasıdır; bu es-Süddî ve ed-Dahhâk'ın görüşüdür. Diğer mana ise kadını üçüncü defa boşayıp böylece onu salıvermesidir; bu da Mücâhid, Atâ ve diğerlerinin görüşüdür. Bu son görüş üç açıdan bana daha kuvvetli gelmektedir: Birincisi, rivayet edildiğine göre bir adam Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ey Allah'ın Resûlü, bu iki talakın zikridir, peki üçüncüsü nerede?' deyince Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «O, { أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ } sözüdür» buyurmuştur. İkinci vecih, tesrîh lafzının talak lafızlarından olmasıdır; görmez misin ki { وَإِنْ عَزَمُوا السَّرَاحَ } [Bakara: 227] şeklinde de kıraat edilmiştir. Üçüncü vecih ise, bu şeddeli kalıpla 'fe‘‘ale tef‘îlen' vezninin, ikinci talak üzerine tekrarlanan yeni bir fiil ihdas ettiğini göstermesidir; terk etmede ise 'tef‘îl' vezniyle ifade edilecek yeni bir fiil ihdası yoktur. 'İmsâk' lafzı mübteda olarak merfudur; haberi ise 'emselü' (daha uygundur) veya 'ahsenü'dür (daha güzeldir). Takdiri 'fe'l-vâcibü imsâkün' (o halde vacip olan tutmaktır) şeklinde bir mübtedanın haberi olarak merfu olması da sahihtir. { بِإِحْسانٍ } “Güzellikle” ifadesinin manası; hakkından hiçbir şeyde kadına haksızlık etmemesi ve sözlü olarak haddi aşmamasıdır. Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا } “...Geri almanız size helal olmaz” ayeti kocalara hitaptır; bununla kocalara zarar verme yoluyla karılarından bir şey almaları yasaklanmıştır. İşte bu, ancak erkeğin tek başına zarara sebep olmaması şartıyla sahih olan muhâleadır (hul'). Ayette kocaların kadınlarına verdiklerinin özellikle zikredilmesi, geçimsizlik ve fesat durumunda erkeğin elinden çıkan şeyi geri istemesinin insanların örfü olmasından ötürüdür; çoğunlukla onların gayreti bu yönde olduğu için bu husus özellikle

بالذكر. وقرأ جميع السبعة إلا حمزة «يخافا» بفتح الياء على بناء الفعل للفاعل، فهذا باب خاف في التعدي إلى مفعول واحد وهو أَنْ، وقرأ حمزة وحده «يخافا» بضم الياء على بناء الفعل للمفعول، فهذا على تعدية خاف إلى مفعولين، أحدهما أسند الفعل إليه، والآخر أَنْ بتقدير حرف جر محذوف، فموضع أَنْ: خفض بالجار المقدر عنه سيبويه والكسائي، ونصب عند غيرهما لأنه لما حذف الجار وصار الفعل إلى المفعول الثاني، مثل استغفر الله ذنبا، وأمرتك الخير، وفي مصحف ابن مسعود «إلا أن يخافوا» بالياء وواو الجمع، والضمير على هذا للحكام ومتوسطي أمور الناس. وحرم الله- تعالى- على الزوج في هذه الآية أن يأخذ إلا بعد الخوف أن لا يقيما، وأكد التحريم بالوعيد لمن تعدى الحد، وأجمع عوام أهل العلم على تحظير أخذ مالها إلا أن يكون النشوز وفساد العشرة من قبلها. قال ابن المنذر: «روينا معنى ذلك عن ابن عباس والشعبي ومجاهد وعطاء والنخعي وابن سيرين والقاسم بن محمد وعروة بن الزبير والزهري وحميد بن عبد الرحمن وقتادة وسفيان الثوري ومالك وإسحاق وأبي ثور» ، وقال مالك- ﵀ والشعبي وجماعة معهما: فإن كان مع فساد الزوجة ونشوزها فساد من الزوج وتفاقم ما بينهما فالفدية جائزة للزوج.

zikredilmiştir. Hamza dışındaki yedi kıraat imamının tamamı fiili etken (mâlûm) kılarak ye harfinin fethasıyla { يَخافا } şeklinde okumuştur; bu, hâfe fiilinin { أَنْ } şeklindeki tek mefule geçişi (müteaddî olması) babındandır. Yalnızca Hamza fiili edilgen (meçhul) kılarak ye harfinin dammesiyle «يُخافا» şeklinde okumuştur; bu ise hâfe fiilinin iki mefule geçişi üzeredir; bunlardan biri fiilin kendisine isnat edildiği naib-i fâildir, diğeri ise takdir edilen mahzuf bir harf-i cer ile { أَنْ } edatıdır. Dolayısıyla { أَنْ } edatının konumu; Sîbeveyh ve el-Kisâî'ye göre takdir edilen car sebebiyle mecrur, diğerlerine göre ise car hazfedilip fiil ikinci mefule ulaştığı için mansubdur; tıpkı 'estağfirullâhe zenben' (Allah'tan günahımı bağışlamasını dilerim) ve 'emertüke'l-hayra' (sana hayrı emrettim) sözlerinde olduğu gibi. İbn Mes‘ûd'un mushafında ye ve cemi vav'ı ile «إلا أن يخافوا» şeklindedir; buna göre zamir hâkimlere ve insanların işlerinde aracılık yapanlara aittir. Allah Teâlâ bu ayette, Allah'ın sınırlarını ayakta tutamayacaklarından korkulması hali dışında kocanın almasını haram kılmış ve sınırı aşan kimseye yönelik tehdit ile bu haramlığı pekiştirmiştir. İlim ehlinin geneli, geçimsizlik ve itaatsizlik (nüşûz) kadın tarafından olmadıkça kadının malının alınmasının yasak olduğu hususunda icma etmiştir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: «Bunun manasını İbn Abbâs, eş-Şa‘bî, Mücâhid, Atâ, en-Nehaî, İbn Sîrîn, el-Kâsım b. Muhammed, Urve b. ez-Zübeyr, ez-Zührî, Humeyd b. Abdirrahmân, Katâde, Süfyân es-Sevrî, Mâlik, İshâk ve Ebû Sevr'den rivayet ettik.» Mâlik rahimehullâh, eş-Şa‘bî ve onlarla beraber bir grup ise şöyle demiştir: Eğer kadının fesadı ve nüşûzu ile birlikte kocanın da bir fesadı bulunur ve aralarındaki durum şiddetlenirse, fidye [almak] kocaya caizdir.

قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: ومعنى ذلك أن يكون الزوج لو ترك فساده لم يزل نشوزها هي، وأما إن انفرد الزوج بالفساد فلا أعلم أحدا يجيز له الفدية، إلا ما روي عن أبي حنيفة أنه قال: «إذا جاء الظلم والنشوز من قبله فخالعته فهو جائز ماض وهو آثم لا يحل ما صنع، ولا يرد ما أخذ» ، قال ابن المنذر: «وهذا خلاف ظاهر كتاب الله، وخلاف سنة رسول الله ﷺ، ولو قيل لأحد: اجهد نفسك في طلب الخطأ، ما وجد أمرا أعظم من أن ينطق القرآن بتحريم شيء فيحله هو ويجيزه» ، وحُدُودَ اللَّهِ في هذا الموضع هي ما يلزم الزوجين من حسن العشرة وحقوق العصمة.

Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle dedi: Bunun manası; koca kendi fesadını terk etse bile kadının nüşûzunun devam edecek olmasıdır. Fakat fesat yalnızca kocadan kaynaklanıyorsa fidyeyi ona caiz gören hiçbir kimse bilmiyorum; ancak Ebû Hanîfe'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Zulüm ve nüşûz koca tarafından gelip de kadın onunla muhâlea yaparsa (hul' ile boşanırsa), bu caizdir, geçerlidir; koca günahkardır, yaptığı şey helal değildir, fakat aldığını geri vermez.» İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: «Bu, Allah'ın Kitabı'nın zahirine ve Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetine aykırıdır. Bir kimseye: 'Hata bulmak için var gücünle çabala' dense, Kur'an'ın bir şeyi haram kıldığını açıkça bildirmesine karşılık kişinin onu helal ve caiz kılmasından daha büyük bir şey bulamaz.» Buradaki { حُدُودَ اللَّهِ } “Allah’ın sınırları”, eşlerin yerine getirmesi gereken güzel geçim ve nikah bağı haklarıdır.

ونازلة حبيبة بنت سهل- وقيل جميلة بنت أبي ابن سلول والأول أصح- مع ثابت بن قيس حين أباح له النبي ﷺ أخذ الفدية منها إنما كان التعسف فيها من المرأة لأنها ذكرت عنه كل خير وأنها لا تحب البقاء معه، وقوله تعالى: فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ المخاطبة للحكام والمتوسطين لمثل هذا الأمر وإن لم يكن حاكما، وترك إقامة حدود الله هو استخفاف المرأة بحق زوجها وسوء طاعتها إياه، قاله ابن عباس ومالك بن أنس وجمهور الفقهاء، وقال الحسن بن أبي الحسن وقوم معه: إذا قالت له: لا أطيع لك أمرا ولا أغتسل لك من جنابة ولا أبر لك قسما، حل الخلع، وقال الشعبي: أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ: معناه أن لا يطيعا الله، وذلك أن المغاضبة تدعو إلى ترك الطاعة» ، وقال عطاء بن أبي رباح: «يحل الخلع والأخذ أن تقول المرأة لزوجها إني لأكرهك ولا أحبّك ونحو هذا» .

Habîbe bint Sehl'in —Cemîle bint Übey b. Selûl de denilmiştir; birincisi daha sahihtir— Sâbit b. Kays ile olan hadisesinde, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kocaya kadından fidye almayı mubah kılması, bu olayda haksızlığın kadından kaynaklanmasından dolayıdır; çünkü kadın onun hakkında her türlü hayrı zikretmiş, fakat onunla birlikte kalmayı istemediğini belirtmiştir. Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ } “Şayet onların Allah’ın sınırlarını koruyamayacaklarından korkarsanız” buyruğundaki hitap, hâkimlere ve bizzat hâkim olmasa bile bu tür meselelerde aracı olanlaradır. Allah'ın sınırlarını ayakta tutmayı terk etmek ise; kadının kocasının hakkını hafife alması ve ona itaatte kusur etmesidir; bunu İbn Abbâs, Mâlik b. Enes ve fakihlerin cumhuru söylemiştir. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan ve onunla beraber bir grup: Kadın kocasına 'Senin hiçbir emrine itaat etmeyeceğim, senin için cünüplükten yıkanmayacağım ve senin hiçbir yeminini yerine getirmeyeceğim' dediğinde hul' helal olur demişlerdir. eş-Şa‘bî: «{ أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ }: Allah'a itaat etmemeleri demektir; çünkü öfke ve kavga itaati terk etmeye sevk eder» demiştir. Atâ b. Ebî Rabâh: «Kadının kocasına 'Senden gerçekten nefret ediyorum, seni sevmiyorum' ve benzeri sözleri söylemesi hul' yapmayı ve [mal] almayı helal kılar» demiştir.

وقوله تعالى: فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ إباحة للفدية، وشركهما في ارتفاع الجناح لأنها لا يجوز لها أن تعطيه مالها حيث لا يجوز له أخذه وهي تقدر على المخاصمة، فإذا كان الخوف المذكور جاز له أن يأخذ ولها أن تعطي، ومتى لم يقع الخوف فلا يجوز لها أن تعطي على طالب الفراق، وقال ابن عمر والنخعي وابن عباس ومجاهد وعثمان بن عفان ﵁ ومالك والشافعي وأبو حنيفة وعكرمة وقبيصة بن ذؤيب وأبو ثور وغيرهم: مباح للزوج أن يأخذ من المرأة في الفدية جميع ما تملكه، وقضى

Allah Teâlâ'nın: { فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ } “Kadının [boşanmak için] fidye vermesinde her ikisine de bir günah yoktur” buyruğu fidyenin mubahlığına dairdir. Günahın kalkmasında her ikisi de ortak kılınmıştır; çünkü kocanın almasının caiz olmadığı yerde, dava açma imkanı varken kadının ona malını vermesi caiz olmaz. Zikredilen korku meydana geldiğinde ise erkeğin alması, kadının da vermesi caiz olur. Bu korku vaki olmadığında ise ayrılık talebi üzerine kadının vermesi caiz olmaz. İbn Ömer, en-Nehaî, İbn Abbâs, Mücâhid, Osmân b. Affân radıyallâhu anh, Mâlik, eş-Şâfiî, Ebû Hanîfe, İkrime, Kabîsa b. Züeyb, Ebû Sevr ve diğerleri: Kocanın fidyede kadının sahip olduğu her şeyi alması mubahtır demişler ve Ömer b. el-Hattâb

بذلك عمر بن الخطاب، وقال طاوس والزهري وعطاء وعمر بن شعيب والحسن والشعبي والحكم وحماد وأحمد وإسحاق: لا يجوز له أن يزيد على المهر الذي أعطاها. وبه قال الربيع، وكان يقرأ هو والحسن بن أبي الحسن «فيما افتدت به منه» بزيادة «منه» ، يعني مما آتيتموهن وهو المهر. وحكى مكي هذا القول عن أبي حنيفة، وابن المنذر أثبت. وقال ابن المسيب: «لا أرى أن يأخذ منها كل مالها ولكن ليدع لها شيئا» . وقال بكر بن عبد الله المزني: «لا يجوز للرجل أن يأخذ من زوجه شيئا خلعا قليلا ولا كثيرا» قال: «وهذه الآية منسوخة بقوله ﷿: وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَكانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً [النساء: ٢٠] .

da bu şekilde hükmetmiştir. Tâvûs, ez-Zührî, Atâ, Amr b. Şuayb, el-Hasan, eş-Şa‘bî, el-Hakem, Hammâd, Ahmed ve İshâk ise: Kadına verdiği mehirden fazlasını alması caiz değildir demişlerdir. er-Rebî‘ de bu görüşü benimsemiştir; o ve el-Hasan b. Ebi'l-Hasan «منه» lafzının ziyadesiyle «فيما افتدت به منه» şeklinde okurlardı; yani onlara verdiğiniz şeyden ki o da mehirdir [fazlasını alamaz]. Mekkî bu görüşü Ebû Hanîfe'den nakletmiştir; ancak İbnü'l-Münzir'in tespiti daha sağlamdır. İbnü'l-Müseyyeb: «Kadından bütün malını almasını uygun görmem, bilakis kadına bir miktar mal bıraksın» demiştir. Bekr b. Abdillâh el-Müzenî ise: «Erkeğin karısından hul' yoluyla az veya çok hiçbir şey alması caiz değildir» demiş ve şöyle eklemiştir: «Bu ayet, Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَكانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً } [Nisâ: 20] buyruğu ile neshedilmiştir.»

قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف، لأن الأمة مجمعة على إجازة الفدية، ولأن المعنى المقترن بآية الفدية غير المعنى الذي في آية إرادة الاستبدال.

Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu görüş zayıftır; çünkü ümmet fidyenin caiz olduğu hususunda icma etmiştir ve fidye ayetine bitişik olan mana, başka bir eşle değiştirme iradesi ayetindeki manadan farklıdır.

وقوله تعالى: تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ الآية، أي هذه الأوامر والنواهي هي المعالم بين الحق والباطل والطاعة والمعصية فلا تتجاوزوها، ثم توعد- تعالى- على تجاوز الحد ووصف المتعدي بالظلم وهو وضع الشيء في غير موضعه، والظلم معاقب صاحبه، وهو كما قال ﷺ: «الظلم ظلمات يوم القيامة» .

Allah Teâlâ'nın: { تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ } “İşte bunlar Allah’ın sınırlarıdır...” ayeti, yani bu emir ve yasaklar hak ile batıl, itaat ile masiyet arasındaki sınırlardır; sakın onları aşmayın demektir. Sonra Allah Teâlâ sınırı aşma hususunda tehditte bulunmuş ve haddi aşanı, bir şeyi layık olduğu yerin dışına koymak demek olan zulümle nitelemiştir. Zulmün sahibi ise cezalandırılır; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Zulüm, kıyamet gününde karanlıklardır.»