قوله ﷿:
Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٣٠ الى ٢٣١]
[Bakara Suresi (2), 230 ila 231. Ayetler]
فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَها فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يَتَراجَعا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُها لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٢٣٠) وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٣١)
{ فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَها فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يَتَراجَعا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُها لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٢٣٠) وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٣١) } “Eğer erkek onu [üçüncü defa] boşarsa, artık bundan sonra kadın kendisinden başka bir eşle evlenmedikçe ona helal olmaz. Eğer o [ikinci eş de] kadını boşarsa, Allah’ın sınırlarını koruyabileceklerine inanırlarsa, [eski karı kocanın] birbirlerine dönmelerinde kendileri için bir günah yoktur. İşte bunlar Allah’ın sınırlarıdır; O, bunları bilen bir topluluk için açıklamaktadır. Kadınları boşadığınızda ve onlar da bekleme sürelerinin sonuna yaklaştıklarında, ya onları meşru şekilde tutun ya da meşru şekilde serbest bırakın; haklarına tecavüz etmek için onları zarara uğratmak kastıyla tutmayın. Kim bunu yaparsa, şüphesiz kendine zulmetmiş olur. Allah’ın ayetlerini eğlenceye almayın; Allah’ın üzerinizdeki nimetini, kendisiyle size öğüt vermek üzere indirdiği Kitab’ı ve hikmeti hatırlayın. Allah’tan korkun ve bilin ki Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”
قال ابن عباس والضحاك وقتادة والسدي: هذا ابتداء الطلقة الثالثة.
İbn Abbâs, ed-Dahhâk, Katâde ve es-Süddî şöyle demişlerdir: Bu, üçüncü talakın başlangıcıdır.
قال القاضي أبو محمد: فيجيء التسريح المتقدم ترك المرأة تتم عدتها من الثانية، ومن قول ابن عباس ﵁: «إن الخلع فسخ عصمة وليس بطلاق» ، واحتج من هذه الآية بذكر الله- تعالى- الطلاقين ثم ذكره الخلع ثم ذكره الثالثة بعد الطلاقين ولم يك للخلع حكم يعتد به، ذكر هذا ابن المنذر في «الإشراف» عنه وعن عكرمة وطاوس وأحمد وإسحاق وأبي ثور، وذكر عن الجمهور خلاف قولهم، وقال مجاهد: «هذه الآية بيان ما يلزم المسرح، والتسريح هو الطلقة الثالثة» .
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Buna göre daha önce geçen serbest bırakma (tesrîh), kadının ikinci talaktan sonraki iddetini tamamlamaya terk edilmesidir. İbn Abbâs radıyallâhu anh'ın görüşlerinden biri de: «Hul‘ nikâh bağının feshidir, talak değildir» şeklindedir. O, bu ayette Allah Teâlâ'nın iki talakı zikretmesini, ardından hul'u zikretmesini, sonra da iki talaktan sonra üçüncü talakı zikretmesini delil getirmiştir; [zira hul' talak olsaydı] hul'un hesaba katılan bir hükmü kalmazdı. Bunu İbnü'l-Münzir el-İşrâf adlı eserinde ondan, İkrime'den, Tâvûs'tan, Ahmed'den, İshâk'tan ve Ebû Sevr'den nakletmiş; cumhurdan ise onların bu görüşünün aksini aktarmıştır. Mücâhid de şöyle demiştir: «Bu ayet, boşayan kimseye gereken şeyin açıklamasıdır; serbest bırakma (tesrîh) ise üçüncü talaktır.»
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وقوله تعالى: أَوْ تَسْرِيحٌ يحتمل الوجهين: إما تركها تتم العدة، وإما إرداف الثالثة. ثم بين في هذه الآية حكم الاحتمال الواحد، إذ الاحتمال الثاني قد علم منه أنه لا حكم له عليها بعد انقضاء العدة. وتَنْكِحَ في اللغة جار على حقيقته في الوطء ومجاز في العقد، وأجمعت الأمة في هذه النازلة على اتباع الحديث الصحيح في بنت سموأل امرأة رفاعة حين تزوجها
Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle dedi: Allah Teâlâ'nın { أَوْ تَسْرِيحٌ } buyruğu iki ihtimal taşır: Ya kadını iddetini tamamlamaya terk etmek ya da üçüncü talakı eklemektir. Sonra bu ayette bu ihtimallerden birinin hükmü açıklanmıştır; zira ikinci ihtimalden, iddet bittikten sonra erkeğin kadın üzerinde hiçbir hükmünün kalmayacağı zaten anlaşılmıştır. Sözlükte nikâh (تَنْكِحَ) kelimesi cinsel ilişkide (vatıy) hakikat, akitte ise mecazdır. Ümmet, bu meselede Rifâa'nın karısı Semev'el'in kızı Abdurrahman b. ez-Zübeyr ile evlendiği zaman gerçekleşen hadise hakkında rivayet edilen sahih hadise uymak gerektiği hususunda icma etmiştir; oysa Rifâa onu üç talakla boşamıştı.
عبد الرحمن بن الزبير وكان رفاعة قد طلقها ثلاثا، فقالت للنبي ﷺ: «إني لا أريد البقاء مع عبد الرحمن، ما معه إلا مثل الهدبة» ، فقال لها رسول الله ﷺ: «لعلك أردت الرجوع إلى رفاعة، لا حتى يذوق عسيلتك وتذوقي عسيلته» ، فرأى العلماء أن النكاح المحل إنما هو الدخول والوطء، وكلهم على أن مغيب الحشفة يحل إلا الحسن بن أبي الحسن فإنه قال: «لا يحل إلا الإنزال وهو ذوق العسيلة» ، وقال بعض الفقهاء: التقاء الختانين يحل.
Bunun üzerine kadın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Ben Abdurrahman ile kalmak istemiyorum, onun yanındaki ancak elbise saçağı gibidir [cinsel gücü yoktur]» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de ona: «Herhalde sen Rifâa'ya dönmek istiyorsun. Hayır, o senin balcığından tatmadıkça, sen de onun balcığından tatmadıkça [bu helal olmaz]» buyurdu. Âlimler helal kılıcı nikâhın ancak zifaf ve cinsel ilişki (vatıy) olduğu görüşüne varmışlardır. Hepsi, sünnet yerinin (haşefe) duhulü ile helal olacağı görüşündedir; el-Hasan b. Ebi'l-Hasan müstesna. Zira o: «İnzal olmadıkça helal olmaz, balcığı tatmak budur» demiştir. Bazı fakihler de: «İki sünnet mahallinin kavuşması helal kılar» demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: والمعنى واحد، إذ لا يلتقي الختانان إلا مع المغيب الذي عليه الجمهور، وروي عن سعيد بن المسيب أن العقد عليها يحلها للأول، وخطىء هذا القول لخلافه الحديث الصحيح، ويتأول على سعيد- ﵀ أن الحديث لم يبلغه، ولما رأى العقد عاملا في منع الرجل نكاح امرأة قد عقد عليها أبوه قاس عليه عمل العقد في تحليل المطلقة.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Anlam birdir; zira iki sünnet mahalli ancak cumhurun benimsediği duhul ile kavuşur. Saîd b. el-Müseyyeb'den ise, sadece nikâh akdinin yapılmasının kadını birinci kocasına helal kılacağı rivayet edilmiştir; ancak sahih hadise aykırı olduğu için bu görüş hatalı bulunmuştur. Saîd rahmetullâhi aleyh hakkında, hadisin kendisine ulaşmadığı ve bir kimsenin babasının akit yaptığı bir kadınla evlenmesinin haram kılınmasında akdin etkili olduğunu görünce, boşanmış kadının helal kılınmasında da akdin etkisini buna kıyas ettiği şeklinde tevil yapılır.
قال القاضي أبو محمد: وتحليل المطلقة ترخيص فلا يتم إلا بالأوفى، ومنع الابن شدة تدخل بأرق الأسباب على أصلهم في البر والحنث. والذي يحل عند مالك- ﵀ النكاح الصحيح والوطء المباح، والمحلل إذا وافق المرأة: فلم تنكح زوجا، ولا يحل ذلك، ولا أعلم في اتفاقه مع الزوجة خلافا، وقال عثمان بن عفان: «إذا قصد المحلل التحليل وحده لم يحل، وكذلك إن قصدته المرأة وحدها» .
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Boşanmış kadının helal kılınması bir ruhsattır, dolayısıyla ancak en kâmil şekliyle tamamlanır. Oğulun menedilmesi ise, yemin ve yemini bozma konusundaki asılları gereğince en ince sebeplerle gerçekleşen bir şiddettir (kesinliktir). Mâlik rahmetullâhi aleyh katında helal kılan şey, sahih bir nikâh ve mubah bir cinsel ilişkidir. Hülle yapan kişi kadınla anlaştığında, kadın [gerçekte] bir koca ile evlenmiş olmaz ve bu helal kılmaz; kadının onunla anlaşması hususunda bir ihtilaf olduğunu bilmiyorum. Osmân b. Affân şöyle demiştir: «Hülleci tek başına helal kılmayı kastederse helal olmaz; aynı şekilde sadece kadın bunu kastederse de helal olmaz.»
ورخص فيه مع قصد المرأة وحدها إبراهيم والشعبي إذا لم يأمر به الزوج. وقال الحسن بن أبي الحسن:
İbrâhim ve eş-Şa‘bî, koca emretmediği takdirde sadece kadının bunu kastetmesi halinde buna ruhsat vermişlerdir. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan ise şöyle demiştir:
«إذا هم أحد الثلاثة بالتحليل لم تحل للأول» ، وهذا شاذ، وقال سالم والقاسم: لا بأس أن يتزوجها ليحلها إذا لم يعلم الزوجان.
«Üç kişiden biri hülleye niyet ederse, kadın birinci kocasına helal olmaz.» Bu görüş şazdır. Sâlim ve el-Kâsım ise: İki eş bilmediği takdirde, bir kimsenin kadını helal kılmak maksadıyla evlenmesinde bir sakınca yoktur demişlerdir.
وقوله تعالى: فَإِنْ طَلَّقَها فَلا جُناحَ عَلَيْهِما الآية، المعنى إن طلقها المتزوج الثاني فلا جناح عليهما أي المرأة والزوج الأول، قاله ابن عباس، ولا خلاف فيه، والظن هنا على بابه من تغليب أحد الجائزين، وقال أبو عبيدة: «المعنى أيقنا» ، وقوله في ذلك ضعيف، وحُدُودَ اللَّهِ الأمور التي أمر أن لا تتعدى، وخص الذين يعلمون بالذكر تشريفا لهم، وإذ هم الذين ينتفعون بما بين. أي نصب للعبرة من قول أو صنعة، وأما إن أردنا بالتبيين خلق البيان في القلب فذلك يوجب تخصيص الذين يعلمون بالذكر، لأن من طبع على قلبه لم يبين له شيء، وقرأ السبعة «يبينها» بالياء، وقرأ عاصم روي عنه «نبينها» بالنون.
Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ طَلَّقَها فَلا جُناحَ عَلَيْهِما } “Eğer o [ikinci eş de] kadını boşarsa, kendileri için bir günah yoktur...” ayetinin anlamı şudur: Eğer ikinci koca onu boşarsa kadın ve birinci koca için bir günah yoktur; bunu İbn Abbâs söylemiştir ve bu hususta ihtilaf yoktur. Buradaki zan (ظَنَّا) iki caiz durumdan birini baskın kılma şeklindeki asıl manasındadır. Ebû Ubeyde: «Anlamı, kesin olarak bilirlerse demektir» demiştir; fakat bu konudaki sözü zayıftır. { حُدُودَ اللَّهِ } ise aşılmaması emredilen hususlardır. Bilenlerin (الَّذِينَ يَعْلَمُونَ) zikredilerek tahsis edilmesi onlara şeref vermek içindir ve açıklanandan faydalananlar da onlardır. Yani söz veya sanat kabilinden ibret için konulan şeydir. Eğer açıklamaktan (tebyîn) kasıt kalpte beyanın yaratılması ise, bu durum bilenlerin tahsis edilmesini gerektirir; çünkü kalbi mühürlenmiş kimseye hiçbir şey açıklanmış olmaz. Yedi kıraat imamı «يبينها» lafzını 'yâ' ile okumuş, Âsım'dan rivayet edilen bir kıraatte ise 'nûn' ile «نبينها» şeklinde okunmuştur.
وقوله تعالى: وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ الآية خطاب للرجال لا يختص بحكمه إلا الأزواج، وذلك نهي للرجل أن يطول العدة على المرأة مضارّة منه لها، بأن يرتجع قرب انقضائها ثم يطلق بعد ذلك، قاله الضحاك وغيره، ولا خلاف فيه، ومعنى «بلغن أجلهن» قاربن، لأن المعنى يضطر إلى ذلك، لأنه بعد بلوغ الأجل لا خيار له في الإمساك، ومعنى «أمسكوهن» راجعوهن، وبِمَعْرُوفٍ قيل هو الإشهاد، ولا تُمْسِكُوهُنَّ أي لا تراجعوهن ضرارا، وباقي الآية بيّن.
Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ } “Kadınları boşadığınızda...” ayeti erkeklere hitaptır, hükmü ise sadece kocalara aittir. Bu, erkeğin kadına zarar vermek maksadıyla, iddetin bitimine yakın ona dönüp ardından tekrar boşaması suretiyle iddeti uzatmasının yasaklanmasıdır; bunu ed-Dahhâk ve başkaları söylemiştir, bu konuda ihtilaf yoktur. «Sürelerinin sonuna vardıklarında» (بلغن أجلهن) ifadesinin anlamı 'yaklaştıklarında' demektir; zira anlam bunu zorunlu kılar, çünkü süre bittikten sonra erkeğin kadını nikâhında tutma seçeneği kalmaz. «Onları tutun» (أمسكوهن) ifadesinin anlamı 'onlara geri dönün' demektir. { بِمَعْرُوفٍ } “Meşru şekilde” ifadesinin şahit tutmak olduğu söylenmiştir. { وَلا تُمْسِكُوهُنَّ } yani zarar vermek kastıyla onlara dönmeyin demektir. Ayetin geri kalanı ise açıktır.
المراد آياته النازلة في الأوامر والنواهي، وقال الحسن: «نزلت هذه الآية فيمن طلق لاعبا أو هازلا أو راجع كذلك» ، وقالته عائشة، وقال رسول الله ﷺ: «ثلاث جدهن جد وهزلهن جد:
Kastedilen, emirler ve yasaklar hakkında inen ayetleridir. el-Hasan: «Bu ayet, oyun veya şaka olsun diye boşayan ya da aynı şekilde dönen kimse hakkında inmiştir» demiştir; Âişe de böyle söylemiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurmuştur: «Üç şey vardır ki onların ciddisi de ciddi, şakası da ciddidir:
النكاح والطلاق والرجعة» . ووقع هذا الحديث في المدونة من كلام ابن المسيب، النكاح والطلاق والعتق، ثم ذكر الله عباده بإنعامه عليهم بالقرآن والسنة، والْحِكْمَةِ هي السنة المبينة على لسان رسول الله ﷺ: مراد الله فيما لم ينص عليه في الكتاب، والوصف ب عَلِيمٌ يقتضيه ما تقدم من الأفعال التي ظاهرها خلاف النية فيها، كالمحلل والمرتجع مضارة.
Nikâh, talak ve ric'at.» Bu hadis el-Müdevvene'de İbnü'l-Müseyyeb'in sözü olarak «Nikâh, talak ve âzât etme» şeklinde geçmiştir. Sonra Allah kullarına Kur'an ve Sünnet ile onlara olan nimetini hatırlatmıştır. { الْحِكْمَةِ } ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle Kitap'ta açıkça belirtilmeyen hususlarda Allah'ın muradını açıklayan Sünnettir. { عَلِيمٌ } “Bilen” sıfatı ise, hülleci ve zarar vermek için dönen gibi, zahiri niyetine aykırı olan daha önce geçen fiillerin gerektirdiği bir durumdur.
قوله ﷿:
Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٣٢]
[Bakara Suresi (2), 232. Ayet]
وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ إِذا تَراضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذلِكُمْ أَزْكى لَكُمْ وَأَطْهَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٢٣٢)
{ وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ إِذا تَراضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذلِكُمْ أَزْكى لَكُمْ وَأَطْهَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٢٣٢) } “Kadınları boşadığınızda ve onlar da bekleme sürelerini tamamladıklarında, aralarında meşru şekilde anlaştıkları takdirde, kocalarıyla [yeniden] evlenmelerine engel olmayın. İşte bununla içinizden Allah’a ve ahiret gününe inanan kimseye öğüt verilmektedir. Bu sizin için daha nezih ve daha temizdir. Allah bilir, siz bilmezsiniz.”
وقوله تعالى: وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ الآية خطاب للمؤمنين الذين منهم الأزواج ومنهم الأولياء، لأنهم المراد في تَعْضُلُوهُنَّ، وبلوغ الأجل في هذا الموضع تناهيه، لأن المعنى يقتضي ذلك، وقد قال بعض الناس في هذا الموضع: إن المراد ب تَعْضُلُوهُنَّ، الأزواج، وذلك بأن يكون الارتجاع مضارة عضلا عن نكاح الغير، فقوله أَزْواجَهُنَّ على هذا يعني به الرجال، إذ منهم الأزواج، وعلى أن المراد ب تَعْضُلُوهُنَّ الأولياء فالأزواج هم الذين كنّ في عصمتهم، والعضل المنع من الزواج، وهو من معنى التضييق والتعسير، كما يقال أعضلت الدجاجة إذا عسر بيضها، والداء العضال العسير البرء، وقيل: نزلت هذه الآية في معقل بن يسار وأخته، وقيل: في جابر بن عبد الله، وذلك أن رجلا طلق أخته، وقيل بنته، وتركها حتى تمت عدتها، ثم أراد ارتجاعها فغار جابر، وقال: «تركتها وأنت أملك بها، لا زوجتكها أبدا» ، فنزلت الآية، وهذه الآية تقتضي ثبوت حق الولي في إنكاح وليته، وأن النكاح يفتقر إلى ولي، خلاف قول أبي حنيفة إن الولي ليس من شروط النكاح، وقوله بِالْمَعْرُوفِ معناه المهر والإشهاد.
Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ } “Kadınları boşadığınızda ve onlar da bekleme sürelerini tamamladıklarında, onlara engel olmayın...” ayeti, aralarında kocaların ve velilerin de bulunduğu müminlere hitaptır; zira { تَعْضُلُوهُنَّ } “onlara engel olmayın” ifadesinde kastedilenler onlardır. Bu makamda sürenin sona ermesi (bulûğu'l-ecel), iddetin bitmesidir; çünkü mana bunu gerektirmektedir. Bazı kimseler bu makamda: { تَعْضُلُوهُنَّ } ifadesiyle kastedilenlerin kocalar olduğunu, bunun da başkasıyla evlenmesine engel olmak için zarar verme maksatlı geri dönmekle olacağını söylemişlerdir. Bu takdirde { أَزْواجَهُنَّ } “kocalarıyla” ifadesinden kasıt erkeklerdir, zira koca olmaya elverişlidirler. { تَعْضُلُوهُنَّ } ifadesiyle velilerin kastedildiği görüşüne göre ise kocalar, daha önce onların nikâhı altında bulunan kimselerdir. Adl (عضل), evlenmeye engel olmaktır; daraltmak ve güçleştirmek manasından gelir. Nitekim tavuğun yumurtlaması güçleştiğinde «أعضلت الدجاجة» denir ve tedavisi güç olan hastalığa da «الداء العضال» denir. Bu ayetin Ma'kıl b. Yesâr ve kız kardeşi hakkında indiği, bir rivayette de Câbir b. Abdillâh hakkında indiği söylenmiştir; şöyle ki: Bir adam onun kız kardeşini —bir rivayette kızını— boşamış ve iddeti bitene kadar onu bırakmıştı. Sonra ona dönmek isteyince Câbir kıskanıp: «Onun üzerinde daha çok hak sahibiyken onu terk ettin, onu ebediyen seninle evlendirmeyeceğim» dedi; bunun üzerine ayet indi. Bu ayet, velinin velayeti altındaki kadını evlendirme hakkının sabit olduğunu ve Ebû Hanîfe'nin velinin nikâhın şartlarından olmadığı yönündeki görüşünün aksine, nikâhın bir veliye muhtaç olduğunu iktiza eder. { بِالْمَعْرُوفِ } “Meşru şekilde” ifadesinin anlamı ise mehir ve şahit tutmaktır.
وقوله تعالى: ذلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كانَ مِنْكُمْ خطاب للنبي ﷺ: ثم رجوع إلى خطاب الجماعة، والإشارة في ذلِكُمْ أَزْكى إلى ترك العضل، وأَزْكى وأَطْهَرُ معناه أطيب للنفس وأطهر للعرض والدين، بسبب العلاقات التي تكون بين الأزواج، وربما لم يعلمها الولي فيؤدي العضل إلى الفساد والمخالطة على ما لا ينبغي، والله- تعالى- يعلم من ذلك ما لا يعلم البشر.
Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كانَ مِنْكُمْ } “İşte bununla içinizden ... inanan kimseye öğüt verilmektedir” ayeti Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaptır; sonra topluluğa hitaba dönülmüştür. { ذلِكُمْ أَزْكى } “Bu sizin için daha nezih...” ifadesindeki işaret engellemeyi (adli) terk etmeyyedir. { أَزْكى وَأَطْهَرُ } ise, eşler arasındaki bağlar sebebiyle nefis için daha hoş, ırz ve din için daha temizdir demektir. Bazen veli bunu bilmez de engelleme fesada ve uygun olmayan şekilde münasebete yol açar. Allah Teâlâ ise insanların bilmediği bu gibi şeyleri bilir.
قوله ﷿:
Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu buyruğu:
والوالدات يرضعن أولدهنّ حولين كاملين لمن أراد أن يتمّ الرضاعة يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ خبر، معناه: الأمر على الوجوب لبعض الوالدات، والأمر على جهة الندب والتخيير لبعضهن، فأما المرأة التي في العصمة فعليها الإرضاع، وهو عرف يلزم إذ قد صار كالشرط إلا أن تكون شريفة ذات ترفه فعرفها أن لا ترضع وذلك كالشرط، فإن مات الأب ولا مال للصبي فمذهب مالك في
{ والوالدات يرضعن أولدهنّ حولين كاملين لمن أراد أن يتمّ الرضاعة } { يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ } ifadesi bir haberdir; manası: Bazı anneler için vücub (farziyet) yoluyla bir emir, bazıları için ise mendubluk ve muhayyerlik yoluyla bir emirdir. Nikâh bağı devam eden kadına gelince, emzirmek onun görevidir; bu, şart gibi bağlayıcı hale gelmiş bir örftür. Ancak refah içinde yaşayan soylu bir kadın olması müstesnadır; zira onun örfü emzirmemektir ve bu da bir şart gibidir. Eğer baba ölür ve çocuğun da malı bulunmazsa, Mâlik'in
المدونة أن الرضاع لازم للأم، بخلاف النفقة، وفي كتاب ابن الجلاب: رضاعه في بيت المال، وقال عبد الوهاب: هو من فقراء المسلمين، وأما المطلقة طلاق بينونة فلا رضاع عليها، والرضاع على الزوج إلا أن تشاء هي، فهي أحق به بأجرة المثل. هذا مع يسر الزوج، فإن كان معدما لم يلزمها الرضاع إلا أن يكون المولود لا يقبل غيرها فتجبر حينئذ على الإرضاع، ولها أجر مثلها في يسر الزوج، وكل ما يلزمها الإرضاع فإن أصابها عذر يمنعها منه عاد الإرضاع على الأب. وروي عن مالك أن الأب إذا كان معدما ولا مال للصبي فإن الرضاع على الأم، فإن كان بها عذر ولها مال فالإرضاع عليها في مالها. وهذه الآية هي في المطلقات، قاله السدي والضحاك وغيرهما، جعلها الله حدا عند اختلاف الزوجين في مدة الرضاع فمن دعا منهما إلى إكمال الحولين فذلك له، وقال جمهور المفسرين: إن هذين الحولين لكل واحد، وروي عن ابن عباس أنه قال: «هي في الولد الذي يمكث في البطن ستة أشهر، فإن مكث سبعة أشهر فرضاعه أحد وعشرون شهرا» .
el-Müdevvene'deki mezhebine göre emzirme nafakadan farklı olarak anneye vaciptir. İbnü'l-Cellâb'ın kitabında ise: Onun emzirilmesi beytülmalden karşılanır denmiştir. Abdülvehhâb da: «O, Müslümanların fakirlerindendir» demiştir. Bâin talakla boşanmış kadına gelince, onun üzerinde emzirme yükümlülüğü yoktur; kadının kendisi istemesi müstesna, emzirme kocanın üzerindedir. Bu durumda kadın emsal ücret karşılığında buna daha layıktır. Bu, kocanın varlıklı olması durumundadır. Eğer koca fakir ise, çocuk başkasını kabul etmemesi durumu hariç kadına emzirmek zorunlu değildir; bu durumda emzirmeye zorlanır ve kocanın zenginleştiğinde ödemesi üzere emsal ücretini alır. Kadına emzirmenin vacip olduğu her durumda, onu bundan alıkoyan bir mazeret meydana gelirse emzirme babaya geri döner. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre, baba fakir olup çocuğun da malı olmadığında emzirme annenin üzerindedir; eğer annenin bir mazereti olup malı varsa, emzirme masrafı kendi malından onun üzerinedir. Bu ayet boşanmış kadınlar hakkındadır; bunu es-Süddî, ed-Dahhâk ve başkaları söylemiştir. Allah bunu eşlerin emzirme süresinde ihtilaf etmeleri halinde bir sınır kılmıştır; ikisinden hangisi iki yılı tamamlamaya çağırırsa bu hak onundur. Müfessirlerin cumhuru: «Bu iki tam yıl herkes içindir» demiştir. İbn Abbâs'tan ise şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Bu, anne karnında altı ay kalan çocuk hakkındadır; eğer yedi ay kalırsa onun emzirilmesi yirmi bir aydır.»
قال القاضي أبو محمد: كأن هذا القول انبنى على قوله تعالى: وَحَمْلُهُ وَفِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً [الأحقاف:
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Sanki bu görüş, Allah Teâlâ'nın: { وَحَمْلُهُ وَفِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً } [Ahkâf: 15]
١٥] ، لأن ذلك حكم على الإنسان عموما، وسمي العام حولا لاستحالة الأمور فيه في الأغلب، ووصفهما ب كامِلَيْنِ إذ مما قد اعتيد تجوزا أن يقال في حول وبعض آخر حولين، وفي يوم وبعض آخر مشيت يومين وصبرت عليك في ديني يومين وشهرين. وقوله تعالى: لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ مبني على أن الحولين ليسا بفرض لا يتجاوز، وقرأ السبعة «أن يتم الرضاعة» بضم الياء ونصب الرضاعة، وقرأ مجاهد وابن محيصن وحميد والحسن وأبو رجاء «تتم الرضاعة» بفتح التاء الأولى ورفع الرضاعة على إسناد الفعل إليها، وقرأ أبو حيوة وابن أبي عبلة والجارود بن أبي سبرة كذلك، إلا أنهم كسروا الراء من الرضاعة، وهي لغة كالحضارة والحضارة، وغير ذلك. وروي عن مجاهد أنه قرأ «الرضعة» على وزن الفعلة، وروي عن ابن عباس أنه قرأ «أن يكمل الرضاعة» بالياء المضمومة، وانتزع مالك ﵀ وجماعة من العلماء من هذه الآية أن الرضاعة المحرمة الجارية مجرى النسب إنما هي ما كان في الحولين، لأن بانقضاء الحولين تمت الرضاعة فلا رضاعة، وروي عن قتادة أنه قال: «هذه الآية تضمنت فرض الإرضاع على الوالدات، ثم يسر ذلك وخفف بالتخيير الذي في قوله: لِمَنْ أَرادَ.
buyruğuna dayandırılmıştır; çünkü bu, genel olarak insan hakkındaki bir hükümdür. Yıla, içindeki hallerin çoğunlukla değişmesinden (istihâle) dolayı havl (حول) denilmiştir. İki yıl { كامِلَيْنِ } “tam iki yıl” olarak nitelenmiştir; çünkü mecaz yoluyla bir yıl ve diğerinden bir parçaya iki yıl denmesi, bir gün ve diğerinden bir parçaya «iki gün yürüdüm» veya «borcum hususunda sana iki gün ve iki ay sabrettim» denmesi alışılageldik bir kullanımdır. Allah Teâlâ'nın: { لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ } “Emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse için” buyruğu, iki yılın aşılamayacak bir farz olmadığı esasına dayanır. Yedi kıraat imamı «أن يتم الرضاعة» lafzını 'yâ'nın zammesi ve 'er-radâate'nin nasbı ile okumuştur. Mücâhid, İbn Muhaysın, Humeyd, el-Hasan ve Ebû Recâ ise fiili ona isnat ederek ilk 'tâ'nın fethası ve 'er-radâatu'nun ref'i ile «تتم الرضاعة» şeklinde okumuşlardır. Ebû Hayve, İbn Ebî Able ve el-Cârûd b. Ebî Sebre de aynı şekilde okumuşlar, ancak 'er-rıdâate' kelimesinin 'râ'sını kesreli yapmışlardır ki bu da Hadâra ve Hıdâra gibi bir lügattir. Mücâhid'den 'fi'le' vezninde «الرضعة» şeklinde okuduğu da rivayet edilmiştir. İbn Abbâs'tan ise zamme 'yâ' ile «أن يكمل الرضاعة» şeklinde okuduğu rivayet olunmuştur. Mâlik rahmetullâhi aleyh ve bir grup âlim bu ayetten, nesep gibi haramlık kılan süt emzirmenin ancak iki yıl içinde olan emzirme olduğu hükmünü çıkarmışlardır; çünkü iki yılın bitmesiyle emzirme tamamlanmış olur ve artık [hüküm ifade eden] bir emzirme kalmaz. Katâde'den ise şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Bu ayet annelere emzirmenin farz kılınmasını içermiş, sonra bu durum { لِمَنْ أَرادَ } “isteyen kimse için” buyruğundaki muhayyerlik ile kolaylaştırılmış ve hafifletilmiştir.»
قال القاضي أبو محمد: وهذا قول متداع.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu tutarsız bir sözdür.
قول ﷿:
Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu buyruğu:
وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَها لا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ الْمَوْلُودِ لَهُ اسم جنس وصنف من الرجال، والرزق في هذا الحكم الطعام الكافي، وقوله بِالْمَعْرُوفِ يجمع حسن القدر في الطعام وجودة الأداء له وحسن الاقتضاء من المرأة، ثم بين تعالى أن الإنفاق على قدر غنى الزوج ومنصبها بقوله: لا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَها، وقرأ جمهور الناس:
{ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَها لا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ } “Çocuğun babasına da meşru şekilde onların yiyeceği ve giyeceği aittir. Hiçbir kimse gücünün yettiğinden fazlasıyla yükümlü tutulmaz. Ne bir anne çocuğu yüzünden, ne de bir baba çocuğu sebebiyle zarara sokulmasın. Varisin üzerine de bunun benzeri vardır.” { الْمَوْلُودِ لَهُ } cins ismidir ve erkeklerden bir sınıftır. Bu hükümdeki rızık, yeterli miktardaki yiyecektir. { بِالْمَعْرُوفِ } “Meşru şekilde” ifadesi, yiyecekteki miktar güzelliğini, onun ifasındaki iyiliği ve kadından da güzellikle talep etmeyi bir araya getirir. Sonra Allah Teâlâ: { لا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَها } “Hiçbir kimse gücünün yettiğinden fazlasıyla yükümlü tutulmaz” buyruğu ile nafakanın kocanın zenginliği ve kadının konumuna göre olduğunu açıklamıştır. İnsanların cumhuru:
«تكلف» بضم التاء «نفس» على ما لم يسمّ فاعله، وقرأ أبو رجاء «تكلّف» بفتح التاء بمعنى تتكلف «نفس» فاعله، وروى عنه أبو الأشهب «لا نكلّف» بالنون «نفسا» بالنصب، وقرأ أبو عمرو وابن كثير وأبان عن عاصم «لا تضار والدة» بالرفع في الراء، وهو خبر معناه الأمر، ويحتمل أن يكون الأصل «تضارر» بكسر الراء الأولى فوالدة فاعل، ويحتمل أن يكون «تضارر» بفتح الراء الأولى فوالدة مفعول لم يسم فاعله، ويعطف مولود له على هذا الحد في الاحتمالين، وقرأ نافع وحمزة والكسائي وعاصم لا تُضَارَّ بفتح الراء المشددة، وهذا على النهي، ويحتمل أصله ما ذكرنا في الأولى، ومعنى الآية في كل قراءة: النهي عن أن تضار الوالدة زوجها المطلق بسبب ولدها، وأن يضارها هو بسبب الولد، أو يضار الظئر، لأن لفظة نهيه تعم الظئر، وقد قال عكرمة في قوله: لا تُضَارَّ والِدَةٌ: معناه الظئر، ووجوه الضرر لا تنحصر، وكل ما ذكر منها في التفاسير فهو مثال. وروي عن عمر بن الخطاب ﵁ أنه قرأ «لا تضارر» براءين الأولى مفتوحة. وقرأ أبو جعفر بن القعقاع «لا تضار» بإسكان الراء وتخفيفها، وروي عنه الإسكان والتشديد، وروي عن ابن عباس «لا تضارر» بكسر الراء الأولى.
«تُكلَّف» kelimesini 'tâ'nın zammesiyle meçhul fiil, «نَفْسٌ» kelimesini de nâib-i fâil olarak okumuştur. Ebû Recâ ise «تَكلَّف» şeklinde 'tâ'nın fethasıyla 'külfet üstlenir' (tetekellefü) anlamında, «نَفْسٌ» kelimesini de fâil olarak okumuştur. Ebû'l-Eşheb ondan «لا نُكلِّف» şeklinde 'nûn' ile, «نَفْسًا» kelimesini de nasb ile okuduğunu rivayet etmiştir. Ebû Amr, İbn Kesîr ve Âsım'dan rivayetle Ebân «لا تضارُّ والدةٌ» şeklinde 'râ'nın ref'i ile okumuşlardır ki bu, anlamı emir olan bir haberdir. Aslının ilk 'râ'nın kesresiyle «تُضارِرْ» olması muhtemeldir; bu takdirde «والدة» fâildir. Aslının ilk 'râ'nın fethasıyla «تُضارَرْ» olması da muhtemeldir; bu takdirde «والدة» nâib-i fâildir. Bu iki ihtimalde de «مولود له» ifadesi bu esasa göre atfedilir. Nâfi', Hamza, el-Kisâî ve Âsım ise { لا تُضَارَّ } şeklinde şeddeli 'râ'nın fethasıyla okumuşlardır; bu nehiy (yasaklama) üzeredir, aslı da birincisinde zikrettiğimiz ihtimalleri taşır. Ayetin her iki kıraatteki anlamı şudur: Annenin çocuğu sebebiyle boşanmış kocasına zarar vermesinin, kocanın da çocuk sebebiyle anneye zarar vermesinin veya sütanneye zarar vermesinin yasaklanmasıdır; zira yasaklama lafzı sütanneyi de kapsar. İkrime, { لا تُضَارَّ والِدَةٌ } buyruğu hakkında: «Bunun anlamı sütannedir» demiştir. Zarar verme şekilleri sayılamayacak kadar çoktur ve tefsirlerde bunlardan zikredilen her şey birer örnektir. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan, birincisi fethalı iki 'râ' ile «لا تُضارَرَ» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Ebû Ca'fer b. el-Ka'kâ' ise «لا تضارْ» şeklinde 'râ'nın sükûnu ve şeddesiz olarak okumuştur; ondan sükûn ve şedde ile okuduğu da rivayet edilmiştir. İbn Abbâs'tan ise ilk 'râ'nın kesresiyle «لا تُضارِرْ» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir.
واختلف العلماء في معنى قوله تعالى: وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ. فقال قتادة والسدي والحسن وعمر بن الخطاب ﵁ وغيرهم: هو وارث الصبي إن لو مات، قال بعضهم: وارثه من الرجال خاصة يلزمه الإرضاع كما كان يلزم أبا الصبي لو كان حيا، وقاله مجاهد وعطاء، وقال قتادة أيضا وغيره: هو وارث الصبي من كان من الرجال والنساء، ويلزمهم إرضاعه على قدر مواريثهم منه. وحكى الطبري عن أبي حنيفة وأبي يوسف ومحمد بن الحسن أنهم قالوا: الوارث الذي يلزمه إرضاع المولود هو وليه ووارثه إذا كان ذا رحم محرم منه، فإن كان ابن عم وغيره وليس بذي رحم محرم فلا يلزمه شيء.
Âlimler Allah Teâlâ'nın: { وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ } “Varisin üzerine de bunun benzeri vardır” buyruğunun anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Katâde, es-Süddî, el-Hasan, Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh ve başkaları: Bu, şayet ölseydi çocuğun varisi olacak kimsedir demişlerdir. Bazıları: Çocuğun babası hayatta olsaydı nasıl emzirme ona gerekiyorsa, sadece erkek varislerine gerekir demişlerdir; bunu Mücâhid ve Atâ söylemiştir. Katâde ve başkaları da şöyle demiştir: O, erkek ve kadınlardan çocuğun varisi olan herkestir ve ondan alacakları miras oranında emzirme masrafı onlara gerekir. et-Taberî; Ebû Hanîfe, Ebû Yûsuf ve Muhammed b. el-Hasan'dan şöyle dediklerini nakletmiştir: Çocuğun emzirilmesi gereken vâris, çocuğun velisi ve ona mahrem olan akrabasıdır (zû rahim mahrem). Eğer amcaoğlu ve benzeri olup mahrem bir akraba değilse ona hiçbir şey gerekmez.
قال القاضي أبو محمد: وفي هذا القول تحكم، وقال قبيصة بن ذؤيب والضحاك وبشير بن نصر قاضي عمر بن عبد العزيز: الوارث هو الصبي نفسه، أي عليه في ماله إذا ورث أباه إرضاع نفسه، وقال سفيان ﵀: «الوارث هو الباقي من والدي المولود بعد وفاة الآخر منهما» ويرى مع ذلك إن كانت الوالدة هي الباقية أن يشاركها العاصب في إرضاع المولود على قدر حظه من الميراث. ونص هؤلاء الذين ذكرت أقوالهم على أن المراد بقوله تعالى: مِثْلُ ذلِكَ الرزق والكسوة، وذكر ذلك أيضا من العلماء إبراهيم النخعي وعبيد الله بن عبد الله بن عتبة بن مسعود والشعبي والحسن وابن عباس وغيرهم. وقال مالك ﵀ في المدونة وجميع أصحابه والشعبي أيضا والزهري والضحاك وجماعة من العلماء: المراد بقوله مِثْلُ ذلِكَ أن لا يضار، وأما الرزق والكسوة فلا شيء عليه منه، وروى ابن القاسم عن مالك أن الآية تضمنت أن الرزق والكسوة على الوارث ثم نسخ ذلك.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu görüşte delilsiz bir hüküm verme (tahakküm) vardır. Kabîsa b. Züeyb, ed-Dahhâk ve Ömer b. Abdilazîz'in kadısı Beşîr b. Nasr: Vâris, bizzat çocuğun kendisidir; yani babasına vâris olduğu takdirde kendi malından kendini emzirtmek onun üzerinedir demişlerdir. Süfyân rahmetullâhi aleyh ise: «Vâris, eşlerden birinin vefatından sonra geride kalan ebeveyndir» demiştir; bununla birlikte eğer geride kalan anne ise, asabenin de mirastaki payı oranında çocuğun emzirilmesine ortak olması gerektiği görüşündedir. Görüşlerini zikrettiğim bu zatlar, Allah Teâlâ'nın { مِثْلُ ذلِكَ } “bunun benzeri” buyruğundan kastın rızık ve giyecek olduğunu açıkça belirtmişlerdir. Âlimlerden İbrâhim en-Nehaî, Ubeydullâh b. Abdillâh b. Utbe b. Mes'ûd, eş-Şa‘bî, el-Hasan, İbn Abbâs ve başkaları da bunu zikretmiştir. Mâlik rahmetullâhi aleyh el-Müdevvene'de, bütün talebeleri, ayrıca eş-Şa‘bî, ez-Zührî, ed-Dahhâk ve bir grup âlim: { مِثْلُ ذلِكَ } buyruğundan kastın zarar vermemek olduğunu, rızık ve giyecekten ise vârisin üzerine hiçbir şey düşmediğini söylemişlerdir. İbnü'l-Kâsım'ın Mâlik'ten rivayetine göre ise ayet rızık ve giyeceğin vârisin üzerinde olduğunu içermiş, daha sonra bu neshedilmiştir.
قال القاضي أبو محمد: فالإجماع من الأمة في أن لا يضار الوارث، والخلاف هل عليه رزق وكسوة أم لا؟، وقرأ يحيى بن يعمر «وعلى الورثة مثل ذلك» بالجمع.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Ümmetin vârisin zarar görmemesi ve zarar vermemesi gerektiği hususunda icmaı vardır; ihtilaf ise onun üzerine rızık ve giyeceğin gerekip gerekmediğindedir. Yahyâ b. Ya'mer ise çoğul olarak «وعلى الورثة مثل ذلك» şeklinde okumuştur.
قوله ﷿:
Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٣٣ الى ٢٣٤]
[Bakara Suresi (2), 233 ila 234. Ayetler]
وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلاَّ وُسْعَها لا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ فَإِنْ أَرادا فِصالاً عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَتَشاوُرٍ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِذا سَلَّمْتُمْ ما آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٣٣) وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٣٤)
{ وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلاَّ وُسْعَها لا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ فَإِنْ أَرادا فِصالاً عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَتَشاوُرٍ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِذا سَلَّمْتُمْ ما آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٣٣) وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٣٤) } “Emzirmeyi tamamlatmak isteyen kimse için anneler çocuklarını tam iki yıl emzirirler. Çocuğun babasına da meşru şekilde onların yiyeceği ve giyeceği aittir. Hiçbir kimse gücünün yettiğinden fazlasıyla yükümlü tutulmaz. Ne bir anne çocuğu yüzünden, ne de bir baba çocuğu sebebiyle zarara sokulmasın. Varisin üzerine de bunun benzeri vardır. Eğer anne baba aralarında anlaşarak ve danışarak [çocuğu iki yıldan önce] sütten kesmek isterlerse, kendilerine bir günah yoktur. Eğer çocuklarınızı [sütanneye] emzirtmek isterseniz, vereceğiniz ücreti meşru şekilde teslim ettiğiniz takdirde size bir günah yoktur. Allah’tan korkun ve bilin ki Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir. İçinizden ölüp de geride eşler bırakanların hanımları, kendi başlarına dört ay on gün beklerler. Bekleme sürelerinin sonuna vardıklarında, meşru dairede kendi haklarında yaptıkları şeylerden dolayı size bir günah yoktur. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”
الضمير في أَرادا للوالدين، وفِصالًا معناه «فطاما» عن الرضاع، ولا يقع التشاور ولا يجوز التراضي إلا بما لا ضرر فيه على المولود، فإذا ظهر من حاله الاستغناء عن اللبن قبل تمام الحولين فلا جناح على الأبوين في فصله، هذا معنى الآية، وقاله مجاهد وقتادة وابن زيد وسفيان وغيرهم، وقال ابن عباس: «لا جناح مع التراضي في فصله قبل الحولين وبعدهما» .
{ أَرادا } ifadesindeki zamir anne babaya aittir. { فِصالًا } ise emzirmeyi «sütten kesmek» demektir. İstişare ancak çocuğa zarar vermeyecek şekilde gerçekleşir ve rıza da ancak böyle caiz olur. Çocukta iki yıl dolmadan önce süte ihtiyaç kalmadığı durumu ortaya çıkarsa, anne babanın onu sütten kesmesinde bir günah yoktur; ayetin anlamı budur. Bunu Mücâhid, Katâde, İbn Zeyd, Süfyân ve başkaları söylemiştir. İbn Abbâs ise: «Rıza ile birlikte çocuğun iki yıldan önce ve iki yıldan sonra sütten kesilmesinde bir günah yoktur» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وتحرير القول في هذا أن فصله قبل الحولين لا يصح إلا بتراضيهما وأن لا يكون على المولود ضرر، وأما بعد تمامهما فمن دعا إلى الفصل فذلك له إلا أن يكون في ذلك على الصبي ضرر، وقوله تعالى: وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا مخاطبة لجميع الناس تجمع الآباء والأمهات، أي لهم اتخاذ الظئر مع الاتفاق على ذلك، وأما قوله تعالى: إِذا سَلَّمْتُمْ فمخاطبة للرجال خاصة، إلا على أحد التأويلين في قراءة من قرأ «أتيتم» ، وقرأ الستة من السبعة «آتيتم» بالمد، المعنى أعطيتم، وقرأ ابن كثير «أتيتم» بمعنى ما جئتم وفعلتم كما قال زهير: [الطويل] .
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu konudaki sözün tahkiki şudur: İki yıldan önce sütten kesmek ancak ikisinin rızasıyla ve çocuğa bir zarar olmamasıyla sahih olur. İki yılın tamamlanmasından sonra ise kim sütten kesmeyi talep ederse bu hak onundur; meğerki bunda çocuğa bir zarar bulunsun. Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا } “Eğer [sütanneye] emzirtmek isterseniz...” buyruğu bütün insanlara yönelik olup anne ve babaları kapsayan bir hitaptır; yani bu hususta anlaştıkları takdirde sütanne tutma hakları vardır. Allah Teâlâ'nın: { إِذا سَلَّمْتُمْ } “teslim ettiğiniz takdirde” buyruğu ise, «أتيتم» şeklinde okuyanların kıraatindeki iki tefsirden biri müstesna, sadece erkeklere hitaptır. Yedi kıraat imamından altısı med ile «آتيتم» şeklinde okumuşlardır; anlamı 'verdiğiniz takdirde' demektir. İbn Kesîr ise Züheyr'in şu beytinde olduğu gibi 'geldiğiniz ve yaptığınız şey' anlamında «أتيتم» şeklinde okumuştur: [Tavîl]
وما كان من خير أتوه فإنما ... توارثه آباء آبائهم قبل
Yaptıkları her ne hayır varsa, ancak Önceki atalarının babalarından tevarüs etmişlerdir
قال أبو علي: «المعنى إذا سلمتم ما أتيتم نقده أو إعطاءه أو سوقه، فحذف المضاف وأقيم الضمير مقامه فكان التقدير ما أتيتموه، ثم حذف الضمير من الصلة» .
Ebû Ali şöyle dedi: «Anlamı: Ödemeye, vermeye veya sevk etmeye geldiğiniz şeyi teslim ettiğinizde demektir; muzâf hazfedilmiş ve zamir onun yerine konmuştur, böylece takdiri 'ما أتيتموه' olmuş, sonra da sıladan zamir hazfedilmiştir.»
قال القاضي أبو محمد: ويحتمل اللفظ معنى آخر قاله قتادة، وهو إذا سلمتم ما أتيتم من إرادة الاسترضاع، أي سلم كل واحد من الأبوين ورضي وكان ذلك عن اتفاق منهما وقصد خير وإرادة معروف من الأمر. وعلى هذا الاحتمال: فيدخل في الخطاب ب سَلَّمْتُمْ الرجال والنساء، وعلى التأويل الذي ذكره أبو علي وغيره: فالخطاب للرجال، لأنهم الذين يعطون أجر الرضاع، قال أبو علي: ويحتمل أن تكون ما مصدرية، أي إذا سلمتم الإتيان، والمعنى كالأول، لكن يستغنى عن الصنعة من حذف المضاف، ثم حذف الضمير، قال مجاهد: «المعنى إذا سلمتم إلى الأمهات أجرهن بحساب ما أرضعن إلى وقت إرادة الاسترضاع» ، وقال سفيان: «المعنى إذا سلمتم إلى المسترضعة وهي الظئر أجرها بالمعروف» . وباقي الآية أمر بالتقوى وتوقيف على أن الله تعالى بصير بكل عمل، وفي هذا وعيد وتحذير، أي فهو مجاز بحسب عملكم.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Lafız, Katâde'nin söylediği başka bir anlamı da taşır; o da şudur: Sütanne tutma iradesiyle ortaya koyduğunuz şeyi teslim ettiğinizde; yani ebeveynin her biri teslim olup razı geldiğinde ve bu durum aralarındaki bir ittifaktan, bir hayır kastından ve işteki meşru bir iradeden kaynaklandığında [günah yoktur]. Bu ihtimale göre { سَلَّمْتُمْ } hitabına kadınlar ve erkekler dahil olur. Ebû Ali ve başkalarının zikrettiği tefsire göre ise hitap erkekleredir; çünkü emzirme ücretini verenler onlardır. Ebû Ali şöyle demiştir: 'mâ'nın mastariye olması da muhtemeldir; yani gelmeyi (verme işini) teslim ettiğinizde demektir. Mana birinci gibidir, ancak muzâfın hazfedilmesi ve sonra zamirin hazfedilmesi külfetinden müstağni olunur. Mücâhid: «Anlamı, annelere sütanne tutmak istedikleri vakte kadar emzirmelerinin karşılığı olan ücretlerini teslim ettiğiniz takdirdedir» demiştir. Süfyân ise: «Anlamı, sütanneye (zı'r) meşru olan ücretini teslim ettiğiniz takdirdedir» demiştir. Ayetin geri kalanı takvayı emretmekte ve Allah Teâlâ'nın her ameli hakkıyla gördüğünü bildirmektedir; bunda bir tehdit ve uyarı vardır, yani O amelinize göre karşılık verecektir.
قوله ﷿:
Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu buyruğu:
وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً قال بعض نحاة الكوفيين: الخبر عن الَّذِينَ متروك والقصد الإخبار عن أزواجهم بأنهن يتربصن، ومذهب نحاة البصرة أن خبر الَّذِينَ مترتب بالمعنى، وذلك أن الكلام إنما تقديره يتربص أزواجهم، وإن شئت قدرته. وأزواج الذين يتوفون منكم يتربصن، فجاءت العبارة في غاية الإيجاز، وإعرابها مترتب على
{ وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً } Bazı Kûfeli dilciler şöyle demiştir: { الَّذِينَ } lafzının haberi terk edilmiştir ve maksat onların eşlerinin bekleyeceğini bildirmektir. Basralı dilcilerin mezhebine göre ise { الَّذِينَ } kelimesinin haberi mana itibariyle tertiplenmiştir; zira sözün takdiri ancak «onların eşleri beklerler» şeklindedir, dilersen bunu «İçinizden vefat edenlerin eşleri beklerler» şeklinde takdir edersin. Dolayısıyla ifade son derece veciz gelmiştir ve irabı da
هذا المعنى المالك لها المتقرر فيها، وحكى المهدوي عن سيبويه أن المعنى: وفيما يتلى عليكم الذين يتوفون، ولا أعرف هذا الذي حكاه لأن ذلك إنما يتجه إذا كان في الكلام لفظ أمر بعد. مثل قوله:
ona hâkim olan ve onda yerleşen bu manaya göre tertip edilmiştir. el-Mehdevî, Sîbeveyh'ten mananın: «Ve size okunanlar arasında ölenler de vardır» şeklinde olduğunu nakletmiştir; fakat onun naklettiği bu görüşü bilmiyorum, çünkü bu ancak kelamda daha sonra bir emir lafzı bulunduğu takdirde yön bulur. Tıpkı Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibi:
وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما [المائدة: ٣٨] ، وهذه الآية فيها معنى الأمر لا لفظه فيحتاج مع هذا التقدير إلى تقدير آخر يستغنى عنه إذا حضر لفظ الأمر، وحسن مجيء الآية هكذا أنها توطئة لقوله: فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ، إذ القصد بالمخاطبة من أول الآية إلى آخرها الرجال الذين منهم الحكام والنظرة، وعبارة المبرد والأخفش ما ذكرناه، وهذه الآية هي في عدة المتوفى عنها زوجها، وظاهرها العموم ومعناها الخصوص في الحرائر غير الحوامل ولم تعن الآية لما يشذ من مرتابة ونحوها، وحكى المهدوي عن بعض العلماء أن الآية تناولت الحوامل ثم نسخ ذلك بقوله: وَأُولاتُ الْأَحْمالِ [الطلاق: ٤] ، وعدة الحامل وضع حملها عند جمهور العلماء، وروي عن علي بن أبي طالب وابن عباس وغيرهما أن تمام عدتها آخر الأجلين، والتربص الصبر والتأني بالشخص في مكان أو حال، وقد بين تعالى ذلك بقوله: بِأَنْفُسِهِنَّ، والأحاديث عن النبي ﷺ: متظاهرة أن التربص بإحداد وهو الامتناع عن الزينة ولبس المصبوغ الجميل والطيب ونحوه، والتزام المبيت في مسكنها حيث كانت وقت وفاة الزوج. وهذا قول جمهور العلماء وهو قول مالك وأصحابه. وقال ابن عباس وأبو حنيفة فيما روي عنه وغيرهما: ليس المبيت بمراعى، تبيت حيث شاءت. وقال الحسن بن أبي الحسن: «ليس الإحداد بشيء، إنما تتربص عن الزواج، ولها أن تتزين وتتطيب» .
{ وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما } [Mâide: 38] “Hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadının ellerini kesin”; bu ayette ise emrin lafzı değil manası vardır; dolayısıyla bu takdirle birlikte, emir lafzı mevcut olduğunda müstağni olunan başka bir takdire ihtiyaç duyulur. Ayetin bu şekilde gelmesinin güzelliği, { فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ } buyruğu için bir zemin hazırlamasıdır; zira ayetin başından sonuna kadar hitaptaki asıl maksat, aralarında hâkimlerin ve gözeticilerin de bulunduğu erkeklerdir. el-Müberred ve el-Ahfeş'in ifadesi de zikrettiğimiz şekildedir. Bu ayet kocası vefat eden kadının iddeti hakkındadır; zahiri umum (genel) ifade etse de manası hamile olmayan hür kadınlara hastır; ayet şüphe içinde olan [hamile mi değil mi bilinmeyen] ve benzeri istisnai durumları kastetmemiştir. el-Mehdevî bazı âlimlerden, ayetin önce hamile kadınları da kapsadığını, sonra bunun: { وَأُولاتُ الْأَحْمالِ } [Talâk: 4] “Hamile olanların [iddetleri ise yüklerini bırakmalarıdır]” buyruğu ile neshedildiğini nakletmiştir. Âlimlerin cumhuruna göre hamile kadının iddeti doğum yapmasıdır. Ali b. Ebî Tâlib, İbn Abbâs ve başkalarından ise onun iddetinin tamamlanmasının iki sürenin en uzunu ile olacağı rivayet edilmiştir. Terabbus (تربص), bir şahsın bir mekânda veya bir halde sabredip beklemesidir; Allah Teâlâ bunu { بِأَنْفُسِهِنَّ } “kendi başlarına” buyruğu ile açıklamıştır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen hadisler, beklemenin ihdâd ile yani süslenmekten, güzel boyalı elbiseler giymekten, kokudan ve benzerlerinden kaçınmakla ve kocasının vefatı anında bulunduğu meskende gecelemeyi iltizam etmekle olacağı hususunda birbirini desteklemektedir. Âlimlerin cumhurunun görüşü budur; Mâlik ve ashabının kavli de böyledir. İbn Abbâs, Ebû Hanîfe —kendisinden rivayet edildiğine göre— ve başkaları: Gecelemek gözetilmez, dilediği yerde geceler demişlerdir. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan ise: «İhdâd [diye] bir şey yoktur, o sadece evlenmekten geri durur; süslenmesi ve koku sürünmesi ise caizdir» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف. وقرأ جمهور الناس «يتوفون» بضم الياء، وقرأ علي بن أبي طالب ﵁ «يتوفون» بفتح الياء، وكذلك روى المفضل عن عاصم، ومعناه يستوفون آجالهم، وجعل الله الأربعة الأشهر والعشر عبادة في العدة فيها استبراء للحمل، إذا فيها تكمل الأربعون والأربعون والأربعون، حسب الحديث الذي رواه ابن مسعود وغيره ثم ينفخ الروح، وجعل الله تعالى العشر تكملة إذ هي مظنة لظهور الحركة بالجنين وذلك لنقص الشهور أو كمالها ولسرعة حركة الجنين أو إبطائها، قاله سعيد بن المسيب وأبو العالية وغيرهما، وقال تعالى: عَشْراً، ولم يقل عشرة تغليبا لحكم الليالي إذ الليلة أسبق من اليوم والأيام في ضمنها، وعشر أخف في اللفظ. قال جمهور أهل العلم: ويدخل في ذلك اليوم العاشر وهو من العدة لأن الأيام مع الليالي، وحكى منذر بن سعيد- وروي أيضا عن الأوزاعي-: أن اليوم العاشر ليس من العدة بل انقضت بتمام عشر ليال، قال المهدوي: «وقيل المعنى وعشر مدد كل مدة من يوم وليلة» ، وروي عن ابن عباس أنه قرأ «أربعة أشهر وعشر ليال» .
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu zayıf bir görüştür. İnsanların cumhuru «يُتَوَفَّوْنَ» lafzını 'yâ'nın zammesiyle okumuştur. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh ise 'yâ'nın fethasıyla «يَتَوَفَّوْنَ» şeklinde okumuştur; el-Mufaddal da Âsım'dan böyle rivayet etmiştir; anlamı da ecellerini tamamlarlar demektir. Allah, dört ay on günü iddet içinde bir ibadet kılmıştır ki bunda hamileliğin bulunmadığının tespiti (istibrâ) vardır; zira İbn Mes'ûd ve başkalarının rivayet ettiği hadise göre kırk, kırk ve kırk günler bunda tamamlanır, sonra ruh üflenir. Allah Teâlâ on günü de bir tamamlayıcı kılmıştır; zira bu süre, ayların eksik veya tam olmasına, ceninin hareketinin hızlı veya yavaş olmasına bağlı olarak ceninde hareketin ortaya çıkmasının muhtemel olduğu vakittir; bunu Saîd b. el-Müseyyeb, Ebû'l-Âliye ve başkaları söylemiştir. Allah Teâlâ müzekker sığasıyla «عَشَرَة» demeyip müennes sığasıyla { عَشْراً } demiştir; zira geceler gündüzden önce geldiği ve gündüzler de onun zımnında yer aldığı için gecelerin hükmü galip kılınmıştır, ayrıca «عَشْر» lafız olarak daha hafiftir. İlim ehlinin cumhuru şöyle demiştir: Onuncu gün de buna dahildir ve iddettendir; çünkü gündüzler gecelerle birliktedir. Münzir b. Saîd nakletmiş —el-Evzâî'den de rivayet edilmiştir— ki: Onuncu gün iddetteen değildir, bilakis iddet on gecenin tamamlanmasıyla biter. el-Mehdevî: «Mananın her biri bir gün ve bir geceden ibaret olan on müddet olduğu da söylenmiştir» dedi. İbn Abbâs'tan ise «أربعة أشهر وعشر ليال» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir.
قوله ﷿:
Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu buyruğu:
فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا..........
{ فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا.......... } “İddet sürelerinin sonuna ulaştıklarında artık...”
أضاف تعالى الأجل إليهنّ إذ هو محدود مضروب في أمرهن، والمخاطبة بقوله فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ عامة لجميع الناس، والتلبس بهذا الحكم هو للحكام والأولياء اللاصقين والنساء المعتدات، وقوله ﷿ فِيما فَعَلْنَ يريد به التزوج فما دونه من التزين واطراح الإحداد. قال مجاهد وابن شهاب وغيرهما: أراد
Allah Teâlâ eceli onlara nispet etmiştir; çünkü bu, onların durumları hakkında sınırlandırılmış ve belirlenmiştir. { فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ } “size bir günah yoktur” buyruğundaki hitap bütün insanlara yöneliktir; bu hükümle doğrudan irtibatlı olanlar ise hâkimler, yakın veliler ve iddet bekleyen kadınlardır. Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { فِيما فَعَلْنَ } “yaptıkları şeylerden” buyruğu ile evlenmeyi ve bunun altındaki süslenmeyi ve yası (ihdâdı) bırakmayı murad etmektedir. Mücâhid, İbn Şihâb ve başkaları şöyle demiştir: Yaptıkları şeylerden maksat,
بما فعلن النكاح لمن أحببن إذا كان معروفا غير منكر.
meşru olup münker olmadığı takdirde sevdikleri kimselerle nikâhlanmaktır.
قال القاضي أبو محمد: ووجوه المنكر في هذا كثيرة، وقال بعض المفسرين: بِالْمَعْرُوفِ معناه بالإشهاد، وقوله تعالى: وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ وعيد يتضمن التحذير. وخَبِيرٌ اسم فاعل من خبر إذا تقصى علم الشيء.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu konudaki münker (gayrimeşru) yönler çoktur. Bazı müfessirler: { بِالْمَعْرُوفِ } ifadesinin anlamı şahit tutmakladır demişlerdir. Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” buyruğu, uyarı içeren bir tehdittir. { خَبِيرٌ } ise, bir şeyin bilgisini en ince ayrıntısına kadar araştırıp bildiğinde kullanılan 'habera' (خَبَرَ) fiilinden türemiş fâil ismidir.
قوله ﷿:
Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٣٥]
[Bakara Suresi (2), Âyet 235]
وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلكِنْ لا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلاَّ أَنْ تَقُولُوا قَوْلاً مَعْرُوفاً وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ (٢٣٥)
{ وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلكِنْ لا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلاَّ أَنْ تَقُولُوا قَوْلاً مَعْرُوفاً وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ } “[İddet bekleyen] kadınları nikâhlamayı üstü kapalı çıtlatmanızda veya içinizde saklamanızda size bir günah yoktur. Allah, onları anacağınızı elbette bilmektedir. Fakat meşru bir söz söylemeniz müstesna, onlarla gizlice sözleşmeyin. Belirlenen süre (iddet) sona erinceye kadar nikâh akdine kesin karar vermeyin. Bilin ki Allah, içinizde olanı bilir; öyleyse O'ndan sakının. Yine bilin ki Allah çok bağışlayıcıdır, halîmdir (hemen cezalandırmaz, mühlet tanır).”
المخاطبة بهذه الآية لجميع الناس، والمباشر لحكمها هو الرجل الذي في نفسه تزويج معتدة، والتعريض هو الكلام الذي لا تصريح فيه كأنه يعرض لفكر المتكلم به، وأجمعت الأمة على أن الكلام مع المعتدة بما هو نص في تزويجها وتنبيه عليه لا يجوز، وكذلك أجمعت على أن الكلام معها بما هو رفث وذكر جماع أو تحريض عليه لا يجوز. وجوز ما عدا ذلك، ومن أعظمه قربا إلى التصريح قول النبي ﷺ لفاطمة بنت قيس: «كوني عند أم شريك ولا تسبقيني بنفسك» . ومن المجوز قول الرجل:
Bu ayetteki hitap bütün insanlaradır; hükmüyle doğrudan muhatap olan ise içinden iddet bekleyen bir kadınla evlenmeyi geçiren erkektir. Ta'rîz (üstü kapalı ima), içinde açık ifade bulunmayan, sanki konuşanın zihninde beliren bir düşünceyi andıran sözdür. Ümmet, iddet bekleyen kadınla onunla evlenmeye dair açık ve net bir ifadeyle konuşmanın caiz olmadığı konusunda icmâ etmiştir. Aynı şekilde onunla müstehcen sözler (rafes), cinsel ilişkiyi anma veya buna teşvik etme niteliğindeki konuşmaların da caiz olmadığı hususunda icmâ etmiştir. Bunun dışındakilere ise cevaz verilmiştir. Açık ifadeye en yakın olanlardan biri, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Fâtıma bnt. Kays'a söylediği şu sözdür: «Ümmü Şerîk'in yanında kal ve bana sormadan kendi başına bir karar verme (beni nefsine geçirme).» Cevaz verilen sözlerden biri de erkeğin şöyle demesidir:
إنك لإلى خير، وإنك لمرغوب فيك، وإني لأرجو أن أتزوجك، وإن يقدر أمر يكن، هذا هو تمثيل مالك وابن شهاب وكثير من أهل العلم في هذا، وجائز أن يمدح نفسه ويذكر مآثره على جهة التعريض بالزواج، وقد فعله أبو جعفر محمد بن علي بن حسين، واحتج بأن النبي ﷺ فعله مع أم سلمة، والهدية إلى المعتدة جائزة، وهي من التعريض، قاله سحنون وكثير من العلماء.
«Şüphesiz sen hayır üzeresin», «Sen arzu edilen birisin», «Seninle evlenmeyi çok arzu ederim», «Bir iş takdir edilmişse olur». Mâlik, İbn Şihâb ve ilim ehlinden pek çoğunun bu konudaki örneklendirmesi böyledir. Kişinin evliliği ima etmek maksadıyla kendini övmesi ve meziyetlerini sayması da caizdir; nitekim bunu Ebû Ca'fer Muhammed b. Alî b. Hüseyin yapmış ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ümmü Seleme ile evlenirken böyle yaptığını delil getirmiştir. İddet bekleyen kadına hediye vermek de caizdir ve bu da ta'rîz (ima) kabilindendir; bunu Sahnûn ve birçok âlim söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وقد كره مجاهد أن يقول لا تسبقيني بنفسك، ورآه من المواعدة سرا، وهذا عندي على أن يتأول قول النبي ﷺ لفاطمة بنت قيس إنه على جهة الرأي لها فيمن يتزوجها لا أنه أرادها لنفسه، وإلا فهو خلاف لقوله ﷺ، والخطبة بكسر الخاء فعل الخاطب من كلام وقصد واستلطاف بفعل أو قول، يقال خطبها يخطبها خطبا وخطبة ورجل خطّاب كثير التصرف في الخطبة، ومنه قول الشاعر: [الرجز]
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Mücâhid «bana sormadan kendi başına bir karar verme» denilmesini mekruh görmüş ve bunu gizlice sözleşmekten saymıştır. Bana göre bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Fâtıma bnt. Kays'a söylediği sözün, kendisi için istediğinden değil, onunla evlenecek kişi hususunda ona yol göstermek amacıyla söylendiği şeklinde tevil edilmelidir; aksi takdirde bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözüne aykırı düşer. Hıtbe (خِطْبَة) —hâ harfinin kesresiyle— dünür olan kişinin söz, niyet ve fiil veya sözle yakınlık gösterme yönündeki fiilidir. «خطبها يخطبها خطبا وخطبة» denir. Çokça dünürlük girişiminde bulunan erkeğe de «خطّاب» (hıttâb) denir. Şairin şu sözü de bundandır: [Recez]
برح بالعينين خطّاب الكثب ... يقول إني خاطب وقد كذب
Gözleri yordu o yakınların dünürü / Dünürüm diyor ama yalan söyledi
وإنما يخطب عسا من حلب والخطبة «فعلة» كجلسة «وقعدة» ، والخطبة بضم الخاء هي الكلام الذي يقال في النكاح وغيره، أَوْ أَكْنَنْتُمْ معناه سترتم وأخفيتم، تقول العرب: كننت الشيء من الأجرام، إذا سترته في بيت أو ثوب أو أرض ونحوه، وأكننت الأمر في نفسي، ولم يسمع من العرب كننته في نفسي، وتقول أكن البيت الإنسان ونحو هذا، فرفع الله الجناح عمن أراد تزوج المعتدة مع التعريض ومع الإكنان، ونهى عن المواعدة التي هي تصريح بالتزويج وبناء عليه واتفاق على وعد، فرخص لعلمه تعالى بغلبة النفوس وطمحانها وضعف البشر عن ملكها، وقوله تعالى سَتَذْكُرُونَهُنَّ، قال الحسن: معناه ستخطبونهن.
O sadece sağılmış bir tas süt istiyor. Hıtbe (خِطْبَة), «جلسة» (cilse) ve «قعدة» (kı'de) gibi «فِعْلَة» veznindedir. Hutbe (خُطْبَة) —hâ harfinin dammesiyle— ise nikâhta ve diğer yerlerde söylenen konuşmadır. { أَوْ أَكْنَنْتُمْ } ifadesinin manası: örttünüz ve gizlediniz demektir. Araplar somut cisimler için, bir şeyi evde, elbisede, toprakta veya benzeri bir yerde örttüğünde «كننت الشيء» derler; içte gizlenen şey için ise «أكننت الأمر في نفسي» derler. Araplardan «كننته في نفسي» şeklinde bir kullanım işitilmemiştir. Yine «أكن البيت الإنسان» (ev insanı barındırıp örttü) ve benzeri ifadeler kullanılır. Böylece Allah, iddet bekleyen kadınla evlenmek isteyen kimseden ta'rîz (ima) ve iknân (içte gizleme) halinde günahı kaldırmış; evliliği açıkça ifade etmek, onun üzerine bina kurmak ve bir söz üzerinde anlaşmak anlamına gelen muvâadeyi (sözleşmeyi) ise yasaklamıştır. Allah Teâlâ, nefislerin galebe çalacağını, meyledeceğini ve beşerin nefsine hâkim olmaktaki zayıflığını bildiği için ruhsat vermiştir. Allah Teâlâ'nın { سَتَذْكُرُونَهُنَّ } buyruğu hakkında Hasan: «Onlara dünür olacaksınız demektir» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: كأنه قال إن لم تنهوا، وقال غير الحسن: معناه علم الله أنكم ستذكرون النساء المعتدات في نفوسكم وبألسنتكم لمن يخف عندكم فنهى عن أن يوصل إلى التواعد معها لما في ذلك من هتك حرمة العدة، وقوله تعالى: وَلكِنْ لا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا ذهب ابن عباس وابن جبير ومالك وأصحابه والشعبي ومجاهد وعكرمة والسدي وجمهور أهل العلم إلى أن المعنى لا توافقوهن بالمواعدة والتوثق وأخذ العهود في استسرار منكم وخفية، ف سِرًّا على هذا التأويل نصب على الحال أي مستسرين. وقال جابر بن زيد وأبو مجلز لاحق بن حميد والحسن بن أبي الحسن والضحاك وإبراهيم النخعي: السر في هذه الآية الزنا أي لا تواعدوهن زنى.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Sanki o, «Şayet yasaklanmazsanız» demiştir. Hasan dışındakiler ise şöyle demiştir: Bunun manası; Allah, iddet bekleyen kadınları içinizden ve güvendiğiniz kimselere dillerinizle anacağınızı bilmiştir. Fakat iddetin hürmetini çiğnemek olacağından ötürü onunla sözleşmeye varılmasını yasaklamıştır. Allah Teâlâ'nın: { وَلكِنْ لا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا } “Fakat onlarla gizlice sözleşmeyin” buyruğuna gelince; İbn Abbâs, İbn Cübeyr, Mâlik ve arkadaşları, Şa'bî, Mücâhid, İkrime, es-Süddî ve ilim ehlinin cumhuru, mananın: gizlilik ve saklılık içinde sözleşerek, kesin bağlar kurarak ve ahitler alarak onlarla anlaşmayın demek olduğu görüşüne varmışlardır. Bu tevile göre { سِرًّا } kelimesi hâl olarak mansubdur; yani «gizleyerek/gizlice» demektir. Câbir b. Zeyd, Ebû Miclez Lâhık b. Humeyd, el-Hasan b. Ebi'l-Hasan, ed-Dahhâk ve İbrâhîm en-Nehaî ise şöyle demişlerdir: Bu ayetteki sır (سِرّ), zinadır; yani «onlarla zina üzere sözleşmeyin» demektir.
قال القاضي أبو محمد: هكذا جاءت عبارة هؤلاء في تفسير السر وفي ذلك عندي نظر، وذلك أن السر في اللغة يقع على الوطء حلاله وحرامه، لكن معنى الكلام وقرينته ترد إلى أحد الوجهين، فمن الشواهد قول الحطيئة: [الوافر]
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bunların sır lafzının tefsirindeki ifadeleri böyle gelmiştir, fakat bence bu tartışmalıdır. Çünkü dilde 'sır' (سِرّ), helaliyle de haramıyla da cinsel ilişki için kullanılır; ancak sözün manası ve karinesi iki vecihten birine yönlendirir. Şahitlerden biri Hutay'e'nin şu sözüdür: [Vâfir]
ويحرم سرّ جارتهم عليهم ... ويأكل جارهم أنف القصاع
Komşularının mahremiyeti (sırrı) onlara haramdır / Komşuları ise çanakların en lezzetli yerini yer
فقرينة هذا البيت تعطي أن السر أراد به الوطء حراما، وإلا فلو تزوجت الجارة كما يحسن لم يكن في ذلك عار، ومن الشواهد قول الآخر: [الطويل]
Bu beytin karinesi, 'sır' ile haram yoldan cinsel ilişkiyi kastettiğini gösterir; zira komşu kadın meşru şekilde evlenmiş olsaydı bunda bir ayıp olmazdı. Bir diğer şahit de diğer şairin şu sözüdür: [Tavîl]
أخالتنا سرّ النّساء محرّم ... عليّ، وتشهاد النّدامى مع الخمر
Ey teyzemiz! Kadınların mahremiyeti (cinsel ilişkisi) bana haram kılındı / Şarap meclislerinde nedimlerle bulunmak da öyle
لئن لم أصبّح داهنا ولفيفها ... وناعبها يوما براغية البكر
Eğer bir gün Dâhin'e, avenesine / Ve onların borazanına genç deve böğürtüsüyle sabah baskını yapmazsam
فقرينة هذا الشعر تعطي أنه أراد تحريم جماع النساء عموما في حرام وحلال حتى ينال ثأره، والآية تعطي النهي عن أن يواعد الرجل المعتدة أن يطأها بعد العدة بوجه التزويج، وأما المواعدة في الزنى فمحرم على المسلم مع معتدة وغيرها، وحكى مكي عن ابن جبير أنه قال: «سرا: نكاحا» ، وهذه عبارة مخلصة، وقال ابن زيد: «معنى قوله وَلكِنْ لا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا أي لا تنكحوهن وتكتمون ذلك فإذا حلت أظهر تموه ودخلتم بهن» .
Bu şiirin karinesi, intikamını alıncaya kadar hem haramda hem helalde genel olarak kadınlarla ilişkiyi kendine haram kılmayı kastettiğini gösterir. Ayet ise erkeğin iddet bekleyen kadınla iddetten sonra evlilik yoluyla cinsel ilişkiye girmek üzere sözleşmesini yasaklamaktadır. Zinaya dair sözleşmek ise müslümana hem iddet bekleyenle hem de başkasıyla zaten haramdır. Mekkî, İbn Cübeyr'den: «Gizlice (sirran): Nikâhla» dediğini nakletmiştir ki bu çok isabetli bir ifadedir. İbn Zeyd ise şöyle demiştir: «{ وَلكِنْ لا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا } buyruğunun manası; onlarla nikâhlanıp bunu gizlemeyin, helal olduğunda ise açığa vurup zifafa girmeyin demektir.»
قال القاضي أبو محمد: فابن زيد في معنى السر مع القول الأول أي خفية، وإنما شذ في أن سمى العقد مواعدة، وذلك قلق لأن العقد متى وقع وإن تكتم به فإنما هو في عزم العقدة، وحكى مكي عنه أنه قال: «الآية منسوخة بقوله: وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ وأجمعت الأمة على كراهية المواعدة في العدة للمرأة في نفسها، وللأب في ابنته البكر، وللسيد في أمته، قال ابن المواز: «فأما الولي الذي لا يملك الجبر فأكرهه، وإن نزل لم أفسخه» ، وقال مالك ﵀ فيمن يواعد في العدة ثم يتزوج بعدها: «فراقها أحب إليّ دخل بها أو لم يدخل وتكون تطليقة واحدة، فإذا حلت خطبها مع الخطاب» ، هذه رواية ابن وهب، وروى أشهب عن مالك أنه يفرق بينهما إيجابا، وقاله ابن القاسم، وحكى ابن حارث مثله عن ابن الماجشون، وزاد ما يقتضي أن التحريم يتأبد، وقوله تعالى: إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفاً استثناء منقطع، والقول المعروف هو ما أبيح من التعريض، وقد ذكر الضحاك أن من القول المعروف أن يقول الرجل للمعتدة احبسي عليّ نفسك فإن لي بك رغبة، فتقول هي وأنا مثل ذلك.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: İbn Zeyd, sırrın manası konusunda birinci görüşle beraberdir; yani gizliliktir. Sadece akdi 'sözleşme' (muvâade) olarak isimlendirmesinde şâzz kalmıştır. Bu da problemlidir; çünkü akit gizlense bile gerçekleştiği anda nikâh bağına kesin karar verme (azmü'l-ukde) kapsamına girer. Mekkî ondan: «Ayet, { وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ } buyruğu ile mensuhtur» dediğini nakletmiştir. Ümmet; kadının bizzat kendisi için, babanın bekâr kızı için ve efendinin câriyesi için iddet esnasında sözleşmenin mekruh olduğu hususunda icmâ etmiştir. İbnü'l-Muvvâz şöyle demiştir: «Zorlama (icbar) yetkisi olmayan veliye gelince, bunu mekruh görürüm; fakat vaki olmuşsa feshetmem.» Mâlik rahimehullâh iddet içinde sözleşip iddetten sonra evlenen kimse hakkında şöyle demiştir: «Zifafa girsin veya girmesin, ondan ayrılması bana daha sevimlidir; bu da bir talak olur, kadın helal olunca da dünürlerle birlikte ona dünür olur.» Bu, İbn Vehb'in rivayetidir. Eşheb ise Mâlik'ten aralarının zorunlu olarak ayrılacağını rivayet etmiştir; İbnü'l-Kâsım da bunu söylemiştir. İbn Hâris, İbnü'l-Mâcişûn'dan da benzerini nakletmiş ve haramlığın ebedî olmasını gerektiren bir ziyade yapmıştır. Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفاً } “Meşru bir söz söylemeniz müstesna” buyruğu munkatı bir istisnadır. Meşru söz (el-kavlü'l-ma'rûf), ta'rîzden (imadan) mubah kılınan kısımdır. ed-Dahhâk meşru sözün, erkeğin iddet bekleyen kadına: «Kendini benim için tut, zira sana rağbetim var» demesi, kadının da «Ben de senin gibiyim» demesi olduğunu zikretmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذه عندي مواعدة، وإنما التعريض قول الرجل: إنكم لأكفاء كرام، وما قدر كان، وإنك لمعجبة، ونحو هذا.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bana göre bu bir sözleşmedir (muvâadedir). Ta'rîz (ima) ise ancak erkeğin: «Siz şerefli ve denk insanlarsınız», «Takdir edilen olur», «Sen gerçekten beğenilecek birisin» ve benzeri sözler söylemesidir.
عزم العقدة عقدها بالإشهاد والولي، وحينئذ تسمى عُقْدَةَ، وقوله تعالى: حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ يريد تمام العدة، والْكِتابُ هنا هو الحد الذي جعل والقدر الذي رسم من المدة، سماه كتابا إذ قد حده وفرضه كتاب الله، كما قال: كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ [النساء: ٢٤] ، وكما قال: إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً [النساء: ١٠٣] ، ولا يحتاج عندي في الكلام إلى حذف مضاف، وقد قدر أبو إسحاق في ذلك حذف مضاف أي فرض الكتاب، وهذا على أن جعل الكتاب القرآن، واختلف أهل العلم إن خالف أحد هذا النهي وعزم العقدة قبل بلوغ الأجل.
Nikâh bağına kesin karar vermek (azmü'l-ukde), şahit tutarak ve veli ile nikâhı akdetmektir; ancak o zaman 'ukde' (bağ) adını alır. Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ } “Belirlenen süre sona erinceye kadar” buyruğu, iddetin tamamlanmasını kastetmektedir. Buradaki 'el-Kitâb', müddetten konulan sınır ve çizilen ölçüdür; bunu Allah'ın Kitabı sınırlandırıp farz kıldığı için ona kitap demiştir; nitekim: { كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } [Nisâ: 24] ve { إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً } [Nisâ: 103] buyurmuştur. Bana göre sözde bir muzaf hazfine ihtiyaç yoktur. Ebû İshâk ise burada bir muzaf hazfi takdir etmiş, yani «kitabın farzı» demiştir; bu da el-Kitâb'ın Kur'an kabul edilmesine dayanır. Bir kimse bu yasağa muhalefet edip süre dolmadan nikâh akdine kesin karar verirse ne olacağı hususunda ilim ehli ihtilaf etmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وأنا أفصل المسألة إن شاء الله تعالى، أما إن عقد في العدة وعثر عليه ففسخ الحاكم نكاحه وذلك قبل الدخول: فقول عمر بن الخطاب وجماعة من العلماء إن ذلك لا يؤبد تحريما، وقاله مالك وابن القاسم في المدونة في آخر الباب الذي يليه ضرب أجل امرأة المفقود، وقال الجميع:
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Ben inşâallahu teâlâ meseleyi tafsilatıyla açıklayayım: Şayet iddet esnasında akit yapar da fark edilip zifaftan önce hâkim nikâhını feshederse; Ömer b. el-Hattâb ve bir grup âlimin görüşüne göre bu, ebedî bir haramlık doğurmaz. Mâlik ve İbnü'l-Kâsım da el-Müdevvene'de, kayıp kişinin (mefkûd) karısına mühlet verilmesini takip eden bâbın sonunda bunu söylemişlerdir. Hepsi şöyle demiştir:
يكون خاطبا من الخطّاب، وحكى ابن الجلاب عن مالك رواية أن التحريم يتأبد في العقد في العدة وإن فسخ قبل الدخول، وأما إن عقد في العدة ودخل بعد انقضائها فقال قوم من أهل العلم: ذلك كالدخول في العدة يتأبد التحريم بينهما، وقال قوم من أهل العلم: لا يتأبد بذلك تحريم، وقال مالك مرة: يتأبد التحريم، وقال مرة: وما التحريم بذلك بالبين، والقولان له في المدونة في طلاق السنة، وأما إن دخل في العدة فقول عمر بن الخطاب ومالك وجماعة من أصحابه والأوزاعي والليث وغيرهم من أهل العلم: إن التحريم يتأبد، وقول علي بن أبي طالب ﵁ وابن مسعود وإبراهيم وأبي حنيفة والشافعي وجماعة من العلماء وعبد العزيز بن أبي سلمة: إن التحريم لا يتأبد وإن وطئ في العدة، بل يفسخ بينهما ثم تعتد منه ثم يكون خاطبا من الخطاب، قال أبو حنيفة والشافعي: تعتد من الأول فإذا انقضت العدة فلا بأس أن يتزوجها الآخر، وحكى ابن الجلاب رواية في المذهب أن التحريم لا يتأبد مع الدخول في العدة، ذكرها في العالم بالتحريم المجترئ لأنه زان، وأما الجاهل فلا أعرف فيها خلافا في المذهب.
Dünürlerden bir dünür olur. İbnü'l-Cellâb, Mâlik'ten iddet esnasındaki akitte zifaftan önce feshedilse bile haramlığın ebedîleşeceğine dair bir rivayet nakletmiştir. Şayet iddet esnasında akit yapar da zifaf iddet bittikten sonra olursa ilim ehlinden bir topluluk: «Bu, iddet içindeki zifaf gibidir, aralarındaki haramlık ebedîleşir» demiştir. İlim ehlinden bir başka topluluk ise: «Bununla haramlık ebedîleşmez» demiştir. Mâlik bir keresinde: «Haramlık ebedîleşir» demiş, bir keresinde de: «Bununla haramlık kesin/açık değildir» demiştir; bu iki görüş de el-Müdevvene'de sünnet talakı bahsinde ona aittir. Şayet iddet esnasında zifafa girerse; Ömer b. el-Hattâb, Mâlik ve ashabından bir topluluk, Evzâî, Leys ve ilim ehlinden başkalarının görüşü, haramlığın ebedîleşeceği yönündedir. Alî b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh, İbn Mes'ûd, İbrâhîm, Ebû Hanîfe, Şâfiî, bir grup âlim ve Abdülazîz b. Ebî Seleme'nin görüşü ise; iddet esnasında cinsel ilişkide bulunsa bile haramlığın ebedîleşmeyeceği, bilakis aralarının ayrılacağı, ardından kadının ondan iddet bekleyeceği ve sonra erkeğin dünürlerden bir dünür olacağı yönündedir. Ebû Hanîfe ve Şâfiî: «Birincisinden iddet bekler, iddet bittiğinde diğerinin onunla evlenmesinde bir sakınca yoktur» demişlerdir. İbnü'l-Cellâb, mezhepte iddet içinde zifaf vaki olsa dahi haramlığın ebedîleşmeyeceğine dair bir rivayet nakletmiştir; bunu haram olduğunu bilerek cüret eden kimse hakkında zikretmiştir, zira o zânidir. Bilmeyene (câhil) gelince, mezhepte bu konuda bir ihtilaf bilmiyorum.
حدثني أبو علي الحسين بن محمد الغساني مناولة، قال نا أبو عمر بن عبد البر، نا عبد الوارث بن سفيان، نا قاسم بن أصبغ، عن محمد بن إسماعيل، عن نعيم بن حماد، عن ابن المبارك، عن أشعث، عن الشعبي، عن مسروق، قال: بلغ عمر بن الخطاب أن امرأة من قريش تزوجها رجل من ثقيف في عدتها، فأرسل إليهما ففرق بينهما وعاقبهما، وقال: «لا تنكحها أبدا» . وجعل صداقها في بيت المال، وفشا ذلك في الناس، فبلغ عليا فقال: «يرحم الله أمير المؤمنين، ما
Bana Ebû Alî el-Hüseyin b. Muhammed el-Gassânî münâvele yoluyla rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ömer b. Abdilberr rivayet etti, bize Abdülvâris b. Süfyân rivayet etti, bize Kâsım b. Asbağ, Muhammed b. İsmâîl'den, o Nuaym b. Hammâd'dan, o İbnü'l-Mübârek'ten, o Eş'as'tan, o Şa'bî'den, o Mesrûk'tan rivayet etti; dedi ki: Ömer b. el-Hattâb'a, Kureyş'ten bir kadının iddeti içindeyken Sakîf'ten bir adamla evlendiği haberi ulaştı. Bunun üzerine ikisine [haber] gönderip aralarını ayırdı, onları cezalandırdı ve: «Onunla ebediyen evlenemezsin» dedi. Kadının mehrini de beytülmâle aktardı. Bu durum insanlar arasında yayıldı ve Alî'ye ulaştı; bunun üzerine şöyle dedi: «Allah Müminlerin Emîri'ne rahmet etsin,
بال الصداق وبيت المال؟ إنما جهلا فينبغي للإمام أن يردهما إلى السنة» ، قيل: فما تقول أنت فيها؟.
mehrin beytülmâl ile ne alakası var? Onlar sadece cehalet ettiler; devlet başkanına düşen onları sünnete döndürmektir.» Kendisine: 'Peki sen bu konuda ne dersin?' denildi.
قال: لها الصداق بما استحل من فرجها، ويفرق بينهما، ولا حد عليهما، وتكمل عدتها من الأول، ثم تعتد من الثاني عدة كاملة ثلاثة أقراء، ثم يخطبها إن شاء» ، فبلغ ذلك عمر بن الخطاب فخطب الناس فقال: «يا أيها الناس ردوا الجهالات إلى السنة» ، وهذا قول الشافعي والليث في العدة من اثنين، وقال مالك وأصحاب الرأي والأوزاعي والثوري: عدة واحدة تكفيهما جميعا سواء كانت بالحمل أو بالإقراء أو بالأشهر، وروى المدنيون عن مالك مثل قول علي بن أبي طالب والشافعي في إكمال العدتين، واختلف قول مالك ﵀ في الذي يدخل في العدة عالما بالتحريم مجترما، فمرة قال: العالم والجاهل فيه سواء لا حد عليه، والصداق له لازم، والولد لاحق، ويعاقبان ولا يتناكحان أبدا، ومرة قال: العالم بالتحريم كالزاني يحد، ولا يلحق به الولد، وينكحها بعد الاستبراء، والقول الأول أشهر عن مالك ﵀.
Şöyle dedi: Kadın, erkeğin onun fercini helal saymasına karşılık mehre hak kazanır; araları ayrılır; ikisine de had cezası uygulanmaz; kadın birinci kocasından olan iddetini tamamlar, sonra ikincisinden üç kur' (üç hayız/temizlik süresi) tam bir iddet bekler, sonra [ikinci koca] dilerse ona dünür olur.» Bu söz Ömer b. el-Hattâb'a ulaşınca insanlara hitap edip şöyle dedi: «Ey insanlar! Cahilce uygulamaları sünnete döndürün.» İki kişiden dolayı iddet bekleme konusunda Şâfiî ve Leys'in görüşü budur. Mâlik, re'y ehli, Evzâî ve Sevrî ise şöyle demiştir: İster hamilelikle, ister kur' ile, ister aylar ile olsun, tek bir iddet ikisi için de yeterlidir. Medineliler Mâlik'ten, iki iddetin de tamamlanması hususunda Alî b. Ebî Tâlib ve Şâfiî'nin görüşü gibi bir rivayette bulunmuşlardır. Mâlik rahimehullâh'ın, haram olduğunu bilerek ve cürüm işleyerek iddet içinde zifafa giren kişi hakkındaki görüşü ihtilaflıdır: Bir keresinde: «Bilenle bilmeyen bu konuda eşittir; ona had cezası yoktur, mehir vermesi gerekir, çocuk nesebine katılır, ikisi de cezalandırılır ve ebediyen birbiriyle evlenemezler» demiştir. Bir keresinde de: «Haram olduğunu bilen kimse zâni gibidir, had vurulur, çocuk nesebine katılmaz ve istibrâdan sonra kadınla evlenebilir» demiştir. Mâlik rahimehullâh'tan gelen birinci görüş daha meşhurdur.
وقوله تعالى وَاعْلَمُوا إلى آخر الآية: تحذير من الوقوع فيما نهى عنه، وتوقيف على غفره وحلمه في هذه الأحكام التي بيّن ووسّع فيها من إباحة التعريض ونحوه.
Allah Teâlâ'nın: { وَاعْلَمُوا } buyruğundan ayetin sonuna kadar olan kısım: Yasakladığı şeylere düşmekten sakındırma; ta'rîzin mubah kılınması ve benzeri konularda açıkladığı ve genişlik tanıdığı bu hükümlerdeki bağışlamasını ve hilmini bildirmedir.
قوله ﷿:
Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٣٦]
[Bakara Suresi (2), Âyet 236]
لا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ ما لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ (٢٣٦)
{ لا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ ما لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ } “Kendilerine el sürmediğiniz veya bir mehir belirlemediğiniz kadınları boşarsanız size bir günah yoktur. Onlara faydalanacakları bir meta (müt'a) verin; eli geniş olan kendi gücüne göre, eli dar olan da kendi gücüne göre maruf ölçülerde bir müt'a vermelidir. Bu, iyilik edenlerin (muhsinlerin) üzerine bir borçtur.”
هذا ابتداء إخبار برفع الجناح عن المطلق قبل البناء والجماع، فرض مهرا أو لم يفرض، ولما نهى رسول الله ﷺ عن التزوج لمعنى الذوق وقضاء الشهوة وأمر بالتزوج طلبا للعصمة والتماس ثواب الله وقصد دوام الصحبة وقع في نفوس المؤمنين أن من طلق قبل البناء قد واقع جزءا من هذا المكروه، فنزلت الآية رافعة للجناح في ذلك إذا كان أصل النكاح على المقصد الحسن، وقال قوم: لا جُناحَ عَلَيْكُمْ معناه لا طلب بجميع المهر بل عليكم نصف المفروض لمن فرض لها والمتعة لمن لم يفرض لها، وقال قوم: لا جُناحَ عَلَيْكُمْ معناه في أن ترسلوا الطلاق في وقت حيض بخلاف المدخول بها، وقال مكي: «المعنى لا جناح عليكم في الطلاق قبل البناء لأنه قد يقع الجناح على المطلق بعد أن كان قاصدا للذوق، وذلك مأمون قبل المسيس» ، والخطاب بالآية لجميع الناس، وقرأ أبو عمرو وابن كثير ونافع وعاصم وابن عامر «تمسوهن» بغير ألف، وقرأ الكسائي وحمزة «تماسوهن» بألف وضم التاء، وهذه القراءة الأخيرة تعطي المس من الزوجين، والقراءة الأولى تقتضي ذلك بالمعنى المفهوم من المس، ورجحها أبو علي لأن أفعال هذا المعنى جاءت ثلاثية على هذا الوزن: نكح وسفد وقرع وذقط وضرب الفحل، والقراءتان حسنتان، وتَفْرِضُوا عطف على «تمسوا» ، وفرض المهر إثباته وتحديده، وهذه الآية تعطي جواز العقد على التفويض لأنه نكاح مقرر في الآية مبين حكم الطلاق فيه، قاله مالك في المدونة، والفريضة الصداق، وقوله تعالى وَمَتِّعُوهُنَّ معناه أعطوهن شيئا يكون متاعا لهن، وحمله ابن عمر وعلي بن أبي طالب والحسن بن أبي الحسن وسعيد بن جبير وأبو قلابة والزهري وقتادة والضحاك بن
Bu, mehir belirlemiş olsun veya olmasın, zifaf ve cinsel ilişkiden önce boşayan kimseden günahın kaldırıldığını bildiren bir başlangıçtır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sadece zevk tatmak ve şehvet gidermek maksadıyla evlenmeyi yasaklayıp iffeti korumak, Allah'ın sevabını aramak ve birlikteliğin devamını kastetmek amacıyla evlenmeyi emredince, müminlerin gönlüne zifaftan önce boşayan kişinin bu mekruh durumun bir parçasına bulaşmış olabileceği düşüncesi düştü. Bunun üzerine nikâhın aslı güzel bir maksada dayandığı takdirde bu durumdaki günahı kaldıran ayet indi. Bir topluluk: { لا جُناحَ عَلَيْكُمْ } ifadesinin manası; bütün mehri ödemekle yükümlü değilsiniz, aksine mehri belirlenmiş olan kadına belirlenenin yarısı, belirlenmemiş olana ise müt'a gerekir demektir, dedi. Başka bir topluluk: { لا جُناحَ عَلَيْكُمْ } ifadesinin manası; zifafa girilmiş kadının aksine, hayız vaktinde boşamakta size bir günah yoktur demektir, dedi. Mekkî ise şöyle demiştir: «Mana; zifaftan önce boşamada size günah yoktur demektir. Çünkü sırf zevk tatmayı kasteden kimse için boşadıktan sonra günah söz konusu olabilir; oysa bu durum ilişkiden önce söz konusu değildir.» Ayetteki hitap bütün insanlaradır. Ebû Amr, İbn Kesîr, Nâfi', Âsım ve İbn Âmir elifsiz olarak «تمسوهن» şeklinde okumuşlardır. Kisâî ve Hamza ise elif ile ve tâ harfinin dammesiyle «تماسوهن» şeklinde okumuşlardır. Bu son kıraat iki taraftan dokunmayı ifade eder; birinci kıraat ise dokunmanın (mes) anlaşılan manasıyla bunu gerektirir. Ebû Alî bu kıraati tercih etmiştir; zira bu manadaki fiiller «نكح», «سفد», «قرع», «ذقط» ve «ضرب الفحل» gibi bu vezinde sülâsî (üç harfli) olarak gelmiştir. İki kıraat de güzeldir. { تَفْرِضُوا } lafzı «تمسوا» üzerine matuftur. Mehrin farz kılınması, onun belirlenip takdir edilmesidir. Bu ayet, tefvîz üzerine (mehir belirlenmeksizin) nikâh akdi yapmanın caiz olduğunu gösterir; çünkü bu, ayette hükmü kabul edilmiş ve kendisinde talak hükmü açıklanmış bir nikâhtır; bunu Mâlik el-Müdevvene'de söylemiştir. Ferîza ise mehirdir. Allah Teâlâ'nın: { وَمَتِّعُوهُنَّ } buyruğunun manası: Onlara yararlanacakları bir şey verin demektir. İbn Ömer, Alî b. Ebî Tâlib, el-Hasan b. Ebi'l-Hasan, Saîd b. Cübeyr, Ebû Kılâbe, ez-Zührî, Katâde ve ed-Dahhâk b.
مزاحم على الوجوب، وحمله أبو عبيد ومالك بن أنس وأصحابه وشريح وغيرهم على الندب، ثم اختلفوا في الضمير المتصل ب «متعوا» من المراد به من النساء؟، فقال ابن عباس وابن عمر وعطاء وجابر بن زيد والحسن والشافعي وأحمد وإسحاق وأصحاب الرأي: المتعة واجبة للمطلقة قبل البناء والفرض، ومندوبة في غيرها، وقال مالك وأصحابه: المتعة مندوب إليها في كل مطلقة وإن دخل بها إلا في التي لم يدخل بها وقد فرض لها، فحسبها ما فرض لها، ولا متعة لها، وقال أبو ثور: لها المتعة ولكل مطلقة، وأجمع أهل العلم على أن التي لم يفرض لها ولم يدخل بها لا شيء لها غير المتعة، فقال الزهري: يقضي لها بها القاضي، وقال جمهور الناس: لا يقضي بها، قاله شريح، ويقال للزوج: إن كنت من المتقين والمحسنين فمتع ولم يقض عليه.
Müzâhim bunu vücûba (farz oluşa) hamletmişlerdir. Ebû Ubeyd, Mâlik b. Enes ve arkadaşları, Şüreyh ve başkaları ise bunu mendupluğa hamletmişlerdir. Daha sonra «متعوا» fiiline bitişen zamirle hangi kadınların kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs, İbn Ömer, Atâ, Câbir b. Zeyd, Hasan, Şâfiî, Ahmed, İshâk ve re'y ehli şöyle demiştir: Müt'a, zifaftan ve mehir belirlenmesinden önce boşanan kadın için vacip, diğer kadınlar için ise menduptur. Mâlik ve arkadaşları ise şöyle demiştir: Müt'a, kendisiyle zifafa girilmiş olsa bile her boşanan kadın için menduptur; sadece kendisiyle zifafa girilmemiş ve mehir belirlenmiş olan kadın müstesnadır; ona belirlenen mehir yeterlidir ve müt'a yoktur. Ebû Sevr ise: Ona da ve her boşanan kadına da müt'a vardır, demiştir. İlim ehli, mehri belirlenmemiş ve kendisiyle zifafa girilmemiş kadın için müt'adan başka bir şey olmadığı konusunda icmâ etmiştir. ez-Zührî: Hâkim onun lehine buna hükmeder, dedi. İnsanların cumhuru ise: [Zorla] hükmedilmez, demiştir; bunu Şüreyh söylemiştir ve kocaya: «Eğer takva sahiplerinden ve muhsinlerden isen müt'a ver» denilir, fakat aleyhine hüküm verilmez.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وهذا مع إطلاق لفظ الوجوب عند بعضهم، وأما ربط مذهب مالك فقال ابن شعبان: المتعة بإزاء غم الطلاق ولذلك ليس للمختلعة والمبارئة والملاعنة متعة، وقال الترمذي وعطاء والنخعي: للمختلعة متعة، وقال أصحاب الرأي: للملاعنة متعة، قال ابن القاسم: ولا متعة في نكاح مفسوخ، قال ابن المواز: ولا فيما يدخله الفسخ بعد صحة العقد مثل ملك أحد الزوجين صاحبه، وروى ابن وهب عن مالك أن المخيرة لها المتعة بخلاف الأمة تعتق تحت العبد فتختار، فهذه لا متعة لها، وأما الحرة تخير أو تملك أو يتزوج عليها أمة فتختار هي نفسها في ذاك كله فلها المتعة، لأن الزوج سبب الفراق، وعليها هي غضاضة في أن لا تختار نفسها.
Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle dedi: Bu durum, bazılarının katında vücûb lafzının mutlak kullanımına rağmen böyledir. Mâlik mezhebinin illetlendirmesine gelince; İbn Şa'bân şöyle demiştir: Müt'a, boşanma üzüntüsünün karşılığıdır; bu sebeple muhâlea yapan (hul' ile boşanan), ibrâlaşarak ayrılan ve mülâane yapan kadına müt'a yoktur. Tirmizî, Atâ ve en-Nehaî ise: Muhâlea yapan kadına müt'a vardır, demişlerdir. Re'y ehli: Mülâane yapan kadına müt'a vardır, demiştir. İbnü'l-Kâsım: Feshedilen nikâhta müt'a yoktur, demiştir. İbnü'l-Muvvâz: Eşlerden birinin diğerine mâlik olması gibi akdin sıhhatinden sonra fesih giren durumlarda da müt'a yoktur, demiştir. İbn Vehb'in Mâlik'ten rivayetine göre muhayyere (seçim hakkı verilen kadın) için müt'a vardır; kölenin nikâhı altındayken azat edilip [ayrılmayı] seçen câriye ise bundan farklıdır, ona müt'a yoktur. Hür kadına gelince; muhayyer kılınır veya [boşama yetkisi] mülküne verilirse yahut üzerine bir câriye ile evlenilir de o bütün bunlarda kendi ayrılığını seçerse ona müt'a verilir; çünkü ayrılığın sebebi kocadır ve kadının kendini seçmemesinde bir zillet/kusur vardır.
واختلف الناس في مقدار المتعة، فقال ابن عمر: «أدنى ما يجزىء في المتعة ثلاثون درهما أو شبهها» ، وروي أن ابن حجيرة كان يقضي على صاحب الديوان بثلاثة دنانير، وقال ابن عباس: «أرفع المتعة خادم ثم كسوة ثم نفقة» ، وقال عطاء: «من أوسط ذلك درع وخمار وملحفة» ، وقال الحسن: «يمتع كل على قدره: هذا بخادم، وهذا بأثواب، وهذا بثوب وهذا بنفقة» ، وكذلك يقول مالك بن أنس، ومتع الحسن بن علي بعشرين ألفا وزقاق من عسل، ومتع شريح بخمسمائة درهم، وقالت أم حميد بن عبد الرحمن بن عوف: «كأني أنظر إلى خادم سوداء متع بها عبد الرحمن بن عوف زوجه أم أبي سلمة» ، وقال أصحاب الرأي وغيرهم: متعة التي تطلق قبل الدخول والفرض نصف مهر مثلها لا غير، وقوله تعالى عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ دليل على رفض التحديد، وقرأ الجمهور «على الموسع» بسكون الواو وكسر السين بمعنى الذي أوسع أي اتسعت حاله، وقرأ أو حيوة: «الموسّع» بفتح الواو وشد السين وفتحها، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وعاصم في رواية أبي بكر «قدره» بسكون الدال في الموضعين، وقرأ ابن عامر وحمزة والكسائي وعاصم في رواية حفص «قدره» بفتح الدال فيهما، قال أبو الحسن الأخفش وغيره: هما بمعنى لغتان فصيحتان، وكذلك حكى أبو زيد، تقول: خذ قدر كذا وقدر كذا بمعنى، ويقرأ في كتاب الله فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها [الرعد: ١٧] وقدرها، وقال: وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ [الأنعام: ٩١] ، ولو حركت الدال لكان جائزا، والْمُقْتِرِ: المقل القليل المال، ومَتاعاً نصب على المصدر وقوله تعالى بِالْمَعْرُوفِ أي لا حمل فيه ولا تكلف على أحد الجانبين، فهو تأكيد لمعنى قوله عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ، ثم أكد تعالى الندب بقوله حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ أي في هذه
İnsanlar müt'anın miktarı konusunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Ömer: «Müt'ada yeterli olan en az miktar otuz dirhem veya benzeridir» demiştir. İbn Hucayre'nin divan ehline (maaşlı askere) üç dinar hükmettiği rivayet edilmiştir. İbn Abbâs: «Müt'anın en yükseği bir hizmetçi, sonra giysi, sonra nafakadır» demiştir. Atâ: «Bunun orta derecesi bir zıbın (dir'), başörtüsü (hımâr) ve çarşaftır (milhafe)» demiştir. Hasan: «Herkes gücüne göre müt'a verir: Kimi bir hizmetçiyle, kimi elbiselerle, kimi tek bir elbiseyle, kimi de bir nafakayla» demiştir. Mâlik b. Enes de böyle söylemektedir. Hasan b. Alî yirmi bin [dirhem] ve bal tulumları müt'a olarak vermiştir. Şüreyh beş yüz dirhem vermiştir. Humeyd b. Abdirrahmân b. Avf'ın annesi şöyle demiştir: «Abdurrahmân b. Avf'ın, hanımı Ümmü Ebî Seleme'ye müt'a olarak verdiği siyah bir cariyeyi hâlâ görür gibiyim.» Re'y ehli ve başkaları: Zifaftan ve mehir takdirinden önce boşanan kadının müt'ası, emsal mehrinin yarısıdır, başka bir şey değildir, demişlerdir. Allah Teâlâ'nın: { عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ } “eli geniş olan kendi gücüne göre, eli dar olan da kendi gücüne göre” buyruğu, kesin bir sınırlandırmanın reddedildiğine delildir. Cumhur, hâli genişleyen anlamına gelecek şekilde vâv harfinin sükûnu ve sîn harfinin kesresiyle «على الموسع» (el-mûsi') şeklinde okumuştur. Ebû Hayve ise vâv harfinin fethası, sîn harfinin şeddesi ve fethasıyla «الموسّع» (el-muvassa') şeklinde okumuştur. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr ve Ebû Bekr rivayetiyle Âsım, her iki yerde de dâl harfinin sükûnuyla «قَدْرُهُ» (kadruhû) okumuşlardır. İbn Âmir, Hamza, Kisâî ve Hafs rivayetiyle Âsım ise her iki yerde dâl harfinin fethasıyla «قَدَرُهُ» (kaderuhû) okumuşlardır. Ebu'l-Hasan el-Ahfeş ve başkaları: Bunlar aynı manada iki fasih lügattir, demişlerdir. Ebû Zeyd de böyle nakletmiştir: Aynı anlamda olmak üzere «خذ قدر كذا» ve «قدر كذا» denilir. Allah'ın Kitabı'nda { فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها } [Ra'd: 17] şeklinde ve «بِقَدْرِها» olarak okunur. { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } [En'âm: 91] buyurmuştur, dâl harfi harekeli okunsaydı da caiz olurdu. «الْمُقْتِرِ» ise; fakir, malı az olan kimsedir. { مَتاعاً } lafzı masdar olarak mansubdur. Allah Teâlâ'nın: { بِالْمَعْرُوفِ } buyruğu; her iki tarafa da aşırı yük ve külfet getirmeyen demektir; bu da { عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ } buyruğunun manasını tekit etmektedir. Sonra Allah Teâlâ: { حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ } “iyilik edenlerin (muhsinlerin) üzerine bir borçtur” buyruğu ile mendupluğu tekit etmiştir; yani bu
النازلة من التمتيع هم محسنون، ومن قال بأن المتعة واجبة قال: هذا تأكيد الوجوب، أي على المحسنين بالإيمان والإسلام، فليس لأحد أن يقول لست بمحسن على هذا التأويل، وحَقًّا صفة لقوله مَتاعاً، أو نصب على المصدر وذلك أدخل في التأكيد للأمر.
müt'a verme meselesinde onlar muhsindirler (iyilik edenlerdir). Müt'anın vacip olduğunu söyleyenler ise: Bu, vücûbun tekit edilmesidir; yani iman ve İslâm ile muhsin olanların üzerine [bir borçtur]; bu tevile göre hiç kimsenin 'ben muhsin değilim' deme hakkı yoktur, demişlerdir. { حَقًّا } lafzı { مَتاعاً } lafzının sıfatıdır veya masdar olarak mansubdur ki bu, emri tekit etmede daha kuvvetlidir.
قوله ﷿:
Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٣٧]
[Bakara Suresi (2), Âyet 237]
وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ ما فَرَضْتُمْ إِلاَّ أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٣٧)
{ وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ ما فَرَضْتُمْ إِلاَّ أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Kendilerine mehir belirlediğiniz halde el sürmeden onları boşarsanız, belirlediğinizin yarısı onlarındır. Ancak kadınların bağışlaması yahut nikâh bağı elinde bulunanın bağışlaması müstesnadır. Sizin bağışlamanız takvaya daha yakındır. Aranızdaki lütuf ve fazileti unutmayın. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.”
اختلف الناس في هذه الآية، فقالت فرقة فيها مالك وغيره: إنها مخرجة المطلقة بعد الفرض من حكم التمتيع، إذ يتناولها قوله تعالى: وَمَتِّعُوهُنَّ، وقال ابن المسيب: نسخت هذه الآية الآية التي في الأحزاب، لأن تلك تضمنت تمتيع كل من لم يدخل بها. وقال قتادة: نسخت هذه الآية الآية التي قبلها.
İnsanlar bu ayet hakkında ihtilaf etmişlerdir: İçlerinde Mâlik ve başkalarının bulunduğu bir grup şöyle demiştir: Bu ayet, Allah Teâlâ'nın { وَمَتِّعُوهُنَّ } buyruğu kapsamına giren mehir belirlendikten sonra boşanan kadını müt'a hükmünden çıkarmıştır. İbnü'l-Müseyyeb: Bu ayet, Ahzâb suresindeki ayeti neshetmiştir; çünkü o ayet kendisiyle zifafa girilmemiş herkesin müt'alandırılmasını içeriyordu, dedi. Katâde ise: Bu ayet bir önceki ayeti neshetmiştir, dedi.
وقال ابن القاسم في المدونة: كان المتاع لكل مطلقة بقوله تعالى وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ [البقرة:
İbnü'l-Kâsım el-Müdevvene'de şöyle demiştir: Müt'a, { وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ } [Bakara:
٢٤١] ولغير المدخول بها بالآية التي في سورة الأحزاب، الآية: ٤٩ فاستثنى الله المفروض لها قبل الدخول بهذه الآية، وأثبت للمفروض لها نصف ما فرض فقط، وزعم زيد بن أسلم أنها منسوخة بهذه الآية، حكى ذلك في المدونة عن زيد بن أسلم زعما، وقال ابن القاسم: إنه استثناء، والتحرير برد ذلك إلى النسخ الذي قال زيد، لأن ابن القاسم قال: إن قوله تعالى وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ [البقرة: ٢٤١] عم الجميع، ثم استثنى الله منه هذه التي فرض لها قبل المسيس، وقال فريق من العلماء منهم أبو ثور: المتعة لكل مطلقة عموما، وهذه الآية إنما بينت أن المفروض لها تأخذ نصف ما فرض، ولم تعن الآية لإسقاط متعتها بل لها المتعة ونصف المفروض، وقرأ الجمهور «فنصف» بالرفع، والمعنى فالواجب نصف ما فرضتم، وقرأت فرقة «فنصف» بنصب الفاء، المعنى فادفعوا نصف، وقرأ علي بن أبي طالب وزيد بن ثابت «فنصف» بضم النون في جميع القرآن، وهي لغة، وكذلك روى الأصمعي قراءة عن أبي عمرو بن العلاء، وقوله تعالى إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ استثناء منقطع لأن عفوهن عن النصف ليس من جنس أخذهن، ويَعْفُونَ معناه يتركن ويصفحن، وزنه يفعلن، والمعنى إلا أن يتركن النصف الذي وجب لهن عند الزوج، والعافيات في هذه الآية كل امرأة تملك أمر نفسها. وقال ابن عباس وجماعة من الفقهاء والتابعين:
241] ayetiyle her boşanan kadın için, Ahzâb suresi 49. ayetiyle de zifafa girilmemiş kadın için geçerliydi; Allah bu ayetle zifaftan önce mehir belirlenen kadını istisna etti ve mehri belirlenen kadına sadece belirlenenin yarısını sabit kıldı. Zeyd b. Eslem ise bu ayetle neshedildiğini ileri sürdü; bu durum el-Müdevvene'de Zeyd b. Eslem'in bir iddiası olarak nakledilmiştir. İbnü'l-Kâsım ise bunun bir istisna olduğunu söyledi. Meseleyi tahkik etmek, bunu Zeyd'in söylediği nesh görüşüne döndürmektir; zira İbnü'l-Kâsım: Allah Teâlâ'nın { وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ } [Bakara: 241] buyruğu hepsini kapsamış, sonra Allah zifaftan önce mehir belirlenen bu kadını ondan istisna etmiştir, demiştir. İçlerinde Ebû Sevr'in de bulunduğu bir grup âlim ise: Müt'a genel olarak her boşanan kadın içindir; bu ayet ise sadece mehri belirlenen kadının belirlenenin yarısını alacağını açıklamıştır, ayet onun müt'asını düşürmeyi kastetmemiştir, bilakis onun hem müt'a hem de belirlenenin yarısını alma hakkı vardır, demişlerdir. Cumhur «فَنِصْفُ» şeklinde ref ile okumuştur; mana: «Vacip olan, belirlediğinizin yarısıdır» şeklindedir. Bir grup fâ harfinin nasbıyla «فَنِصْفَ» şeklinde okumuştur; mana: «Yarısını ödeyin» şeklindedir. Alî b. Ebî Tâlib ve Zeyd b. Sâbit bütün Kur'an'da nûn harfinin dammesiyle «فنُصف» şeklinde okumuşlardır ki bu bir lügattir; Asmaî de Ebû Amr b. el-Alâ'dan böyle bir kıraat rivayet etmiştir. Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ } buyruğu munkatı bir istisnadır; çünkü onların yarıdan vazgeçmeleri (afvetmeleri), [hakkı] almaları cinsinden değildir. { يَعْفُونَ } lafzının manası: terk ederler ve vazgeçerler demektir; vezni 'yef'ulne'dir (يَفْعُلْنَ). Mana: Kocanın üzerindeki kendilerine vacip olan yarıyı terk etmeleri müstesnadır. Bu ayette affeden kadınlar (el-âfiyât), kendi tasarrufuna mâlik olan her kadındır. İbn Abbâs ile fukaha ve tâbiînden bir grup şöyle demiştir:
ويجوز عفو البكر التي لا ولي لها، وحكاه سحنون في المدونة عن غير ابن القاسم بعد أن ذكر لابن القاسم أن وضعها نصف الصداق لا يجوز، وأما التي في حجر أب وصي فلا يجوز وضعها لنصف صداقها قولا واحدا فيما أحفظ.
Velisi bulunmayan bekâr kızın affı caizdir. Sahnûn bunu el-Müdevvene'de, İbnü'l-Kâsım'ın kadının mehrin yarısını düşürmesinin caiz olmadığını belirttiğini zikrettikten sonra, İbnü'l-Kâsım dışındakilerden nakletmiştir. Bir vasî babanın hacri (vesayeti) altında bulunan kıza gelince, hatırladığım kadarıyla ittifakla (tek bir görüş olarak) onun mehrinin yarısını düşürmesi caiz değildir.
واختلف الناس في المراد بقوله تعالى أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ فقال ابن عباس وعلقمة وطاوس ومجاهد وشريح والحسن وإبراهيم والشعبي وأبو صالح وعكرمة والزهري ومالك وغيرهم: هو الولي الذي المرأة في حجره، فهو الأب في ابنته التي لم تملك أمرها، والسيد في أمته، وأما شريح فإنه
Allah Teâlâ'nın: { أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ } “yahut nikâh bağı elinde bulunanın bağışlaması” buyruğunda murad edilen kimse hakkında insanlar ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs, Alkame, Tâvûs, Mücâhid, Şüreyh, Hasan, İbrâhîm, Şa'bî, Ebû Sâlih, İkrime, Zührî, Mâlik ve başkaları şöyle demiştir: Bu, kadının vesayeti altında bulunduğu velisidir; yani kendi tasarrufuna mâlik olmayan kızında baba, câriyesinde ise efendidir. Şüreyh'e gelince, o
جوز عفو الأخ عن نصف المهر، وقال وأنا أعفو عن مهور بني مرة وإن كرهن، وكذلك قال عكرمة: يجوز عفو الذي عقد عقدة النكاح بينهما، كان عما أو أخا أو أبا وإن كرهت، وقالت فرقة من العلماء: الذي بيده عقدة النكاح الزوج، قاله علي بن أبي طالب وقاله ابن عباس أيضا، وشريح أيضا رجع إليه، وقاله سعيد ابن جبير وكثير من فقهاء الأمصار، فعلى القول الأول: الندب لهما هو في النصف الذي يجب للمرأة فإما أن تعفو هي وإما أن يعفو وليها، وعلى القول الثاني: فالندب في الجهتين إما أن تعفو هي عن نصفها فلا تأخذ من الزوج شيئا، وإما أن يعفو الزوج عن النصف الذي يحط فيؤدي جميع المهر، وهذا هو الفضل منهما، وبحسب حال الزوجين يحسن التحمل والتجمل، ويروى أن جبير بن مطعم دخل على سعد بن أبي وقاص فعرض عليه ابنة له فتزوجها، فلما خرج طلقها وبعث إليه بالصداق، فقيل له: لم تزوجتها؟، فقال: عرضها علي فكرهت رده، قيل: فلم تبعث بالصداق؟ قال: فأين الفضل؟
erkek kardeşin mehrin yarısını affetmesini caiz görmüş ve: «Ben, istemeseler dahi Mürre oğullarının mehirlerini affederim» demiştir. Aynı şekilde İkrime: «İster amca, ister kardeş, ister baba olsun, aralarındaki nikâh akdini bağlayan kişinin affı, kadın istemese bile caizdir» demiştir. Âlimlerden bir grup ise şöyle demiştir: Nikâh bağı elinde olan kişi kocadır. Bunu Alî b. Ebî Tâlib söylemiştir; İbn Abbâs da bunu söylemiş, Şüreyh de bu görüşe dönmüştür; Saîd b. Cübeyr ve şehirlerin fukahasının çoğu da bunu söylemiştir. Birinci görüşe göre: Her ikisi için mendup olan şey, kadına vacip olan yarım mehir hakkındadır; ya kadın affeder ya da velisi affeder. İkinci görüşe göre ise: Mendup olan şey iki taraftadır; ya kadın kendi hakkı olan yarıyı affeder ve kocadan hiçbir şey almaz, ya da koca düşen diğer yarıyı affeder ve mehrin tamamını öder; her ikisinden sadır olan fazilet (lütuf) de budur. Eşlerin durumuna göre fedakârlık ve güzellikle muamele etmek güzel olur. Rivayet edildiğine göre Cübeyr b. Mut'ım, Sa'd b. Ebî Vakkâs'ın yanına girdi; Sa'd ona bir kızını teklif etti, o da evlendi. Dışarı çıkınca onu boşadı ve mehrini gönderdi. Kendisine: «Onunla niçin evlendin?» denildi. O: «Bana teklif etti, onu geri çevirmeyi kerih gördüm» dedi. «Peki mehri niçin gönderdin?» denildiğinde: «O halde fazilet (lütuf) nerede kaldı?» dedi.
قال القاضي أبو محمد: ويحتج القائلون بأن الذي بيده عقدة النكاح هو الزوج، بأن هذا الولي لا يجوز له ترك شيء من صداقها قبل الطلاق فلا فرق بعد الطلاق. وأيضا فإنه لا يجوز له ترك شيء من مالها الذي ليس من الصداق فماله يترك نصف الصداق؟ وأيضا فإنه إذا قيل إنه الولي فما الذي يخصص بعض الأولياء دون بعض وكلهم بيده عقدة النكاح وإن كان كافلا أو وصيا أو الحاكم أو الرجل من العشيرة؟، ويحتج من يقول إنه الولي الحاجر بعبارة الآية، لأن قوله الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ عبارة متمكنة في الولي، وهي في الزوج قلقة بعض القلق، وليس الأمر في ذلك كما قال الطبري ومكي من أن المطلق لا عقدة بيده بل نسبة العقدة إليه باقية من حيث كان عقدها قبل، وأيضا فإن قوله إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ لا تدخل فيه من لا تملك أمرها لأنها لا عفو لها فكذلك لا يغبن النساء بعفو من يملك أمر التي لا تملك أمرها، وأيضا فإن الآية إنما هي ندب إلى ترك شيء قد وجب في مال الزوج، يعطي ذلك لفظ العفو الذي هو الترك والاطراح وإعطاء الزوج المهر كاملا لا يقال فيه عفو، إنما هو انتداب إلى فضل، اللهم إلا أن تقدر المرأة قد قبضته، وهذا طار لا يعتد به، قال مكي: وأيضا فقد ذكر الله الأزواج في قوله فَنِصْفُ ما فَرَضْتُمْ ثم ذكر الزوجات بقوله يَعْفُونَ، فكيف يعبر عن الأزواج بعد بالذي بيده عقدة النكاح بل هي درجة ثالثة لم يبق لها إلا الولي.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Nikâh bağı elinde olanın koca olduğunu söyleyenler şöyle delil getirirler: Bu velinin boşanmadan önce kadının mehrinden bir şeyi terk etmesi caiz değildir, dolayısıyla boşanmadan sonra da bir fark yoktur. Ayrıca velinin, kadının mehir dışındaki malından herhangi bir şeyi terk etmesi caiz olmadığına göre, mehrin yarısını nasıl terk edebilir? Yine veli olduğu söylendiğinde; kefil, vasî, hâkim veya aşiretten bir adam olsun hepsinin elinde nikâh bağı bulunmasına rağmen bazı velileri diğerlerinden ayıran gerekçe nedir? Velî-i hâcir (vesayet yetkisi olan veli) olduğunu söyleyenler ise ayetin ifadesini delil getirirler; çünkü { الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ } buyruğu veli hakkında oturmuş bir ifadedir, koca hakkında ise biraz oturmamaktadır. Taberî ve Mekkî'nin dediği gibi boşayanın elinde nikâh bağı kalmamış değildir; bilakis bağı daha önce akdetmiş olması hasebiyle nikâh bağının ona nispeti devam etmektedir. Ayrıca { إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ } buyruğuna kendi tasarrufuna mâlik olmayan kadın dahil değildir; çünkü onun affetme yetkisi yoktur. Dolayısıyla kendi tasarrufuna mâlik olmayanın velayetini elinde bulunduranın affıyla kadınlar zarara uğratılmaz. Yine bu ayet, kocanın malında vacip olmuş bir şeyi terk etmeye yönelik bir mendupluktur; zira terk etmek ve vazgeçmek demek olan 'afv' lafzı bunu ifade eder; kocanın mehrin tamamını vermesine ise 'afv' denilmez, bu ancak bir fazilete yönelmedir. Meğerki kadının mehri kabzettiği varsayılsın ki bu da itibar edilmeyen arızî bir durumdur. Mekkî şöyle dedi: Ayrıca Allah, { فَنِصْفُ ما فَرَضْتُمْ } buyruğunda kocaları zikretmiş, sonra { يَعْفُونَ } buyruğu ile hanımları zikretmiştir; bundan sonra kocalar nasıl 'nikâh bağı elinde olan' diye ifade edilsin? Bilakis bu üçüncü bir mertebedir ve geriye veliden başkası kalmamaktadır.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وفي هذا نظر، وقرأ الجمهور «أو يعفو» بفتح الواو لأن الفعل منصوب، وقرأ الحسن بن أبي الحسن «أو يعفو الذي» بواو ساكنة، قال المهدوي: ذلك على التشبيه بالألف، ومنه قول عامر بن الطفيل: [الطويل]
Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle dedi: Bunda tutarsızlık vardır. Cumhur, fiil mansub olduğu için vâv harfinin fethasıyla «أو يعفُوَ» şeklinde okumuştur. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan ise sakin vâv ile «أو يعفُو الذي» şeklinde okumuştur. el-Mehdevî: Bu, elife benzetme kabilindendir; Âmir b. et-Tufeyl'in şu sözü de bundandır, demiştir: [Tavîl]
فما سوّدتني عامر عن وراثة ... أبى الله أن أسمو بأمّ ولا أب
Âmir oğulları beni miras yoluyla baş yapmadı / Allah bir anne veya babayla yükselmemi istemedi
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: والذي عندي أنه استثقل الفتحة على واو متطرفة قبلها متحرك لقلة مجيئها في كلام العرب، وقد قال الخليل ﵀: لم يجىء في الكلام واو مفتوحة متطرفة قبلها فتحة إلا في قولهم عفوة وهو جمع عفو وهو ولد الحمار، وكذلك الحركة ما كانت قبل الواو المفتوحة فإنها ثقيلة، ثم خاطب تعالى الجميع نادبا بقوله وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى أي يا جميع الناس، وهذه قراءة الجمهور بالتاء باثنتين من فوق، وقرأ أبو نهيك والشعبي «وأن يعفو» بالياء، وذلك راجع إلى
Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle dedi: Bana göre o, Arap kelâmında az gelmesinden dolayı, kendisinden önce harekeli harf bulunan kelime sonundaki vâv üzerindeki fethayı ağır bulmuştur. Nitekim Halîl rahimehullâh: «Arap kelâmında, sıpa demek olan 'afv' kelimesinin çoğulu olan 'afve' (عَفْوَة) sözü dışında, kendisinden önce fetha bulunan kelime sonundaki meftuh bir vâv gelmemiştir» demiştir. Aynı şekilde meftuh vâv'dan önceki hareke ne olursa olsun ağırdır. Sonra Allah Teâlâ: { وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } “Sizin bağışlamanız takvaya daha yakındır” buyruğuyla mendup kılarak herkese hitap etmiştir; yani ey bütün insanlar! Bu, üstten iki noktalı tâ harfi ile cumhurun kıraatidir. Ebû Nehîk ve Şa'bî ise yâ harfi ile «وأن يعفوا» şeklinde okumuşlardır; bu da
الذي بيده عقدة النكاح، وقرأ الجمهور «ولا تنسوا الفضل» ، وقرأ علي بن أبي طالب ومجاهد وأبو حيوة وابن أبي عبلة «ولا تناسوا الفضل» ، وهي قراءة متمكنة المعنى لأنه موضع تناس لا نسيان إلا على التشبيه، وقوله تعالى وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ ندب إلى المجاملة، قال مجاهد: الفضل إتمام الزوج الصداق كله أو ترك المرأة النصف الذي لها، وقوله إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ خبر في ضمنه الوعد للمحسن والحرمان لغير المحسن.
nikâh bağı elinde bulunana râcidir. Cumhur «وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ» şeklinde okumuştur. Alî b. Ebî Tâlib, Mücâhid, Ebû Hayve ve İbn Ebî Able ise «وَلا تَناسَوُا الْفَضْلَ» şeklinde okumuşlardır; bu manası oldukça sağlam bir kıraattir, çünkü burası benzetme yolu dışında nisyan (unutma) değil, tenâsî (unutmuş gibi davranma/terk etme) yeridir. Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ } “Aranızdaki lütuf ve fazileti unutmayın” buyruğu güzellikle muamele etmeye bir teşviktir. Mücâhid: Fazilet; kocanın mehrin tamamını tamamlaması yahut kadının kendisine ait olan yarıyı bırakmasıdır, demiştir. { إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir” buyruğu ise zımnında muhsin olan için mükâfat, muhsin olmayan için mahrumiyet barındıran bir haberdir.
قوله ﷿:
Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٣٨]
[Bakara Suresi (2), Âyet 238]
حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ (٢٣٨)
{ حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ } “Namazlara ve orta namaza devam edin; gönülden boyun eğerek Allah'ın huzurunda durun.”
الخطاب لجميع الأمة، والآية أمر بالمحافظة على إقامة الصلوات في أوقاتها وبجميع شروطها، وذكر تعالى الصَّلاةِ الْوُسْطى ثانية وقد دخلت قبل في عموم قوله الصَّلَواتِ لأنه قصد تشريفها وإغراء المصلين بها، وقرأ أبو جعفر الرؤاسي «والصلاة الوسطى» بالنصب على الإغراء، وقرأ كذلك الحلواني.
Hitap bütün ümmetedir; ayet, namazların vakitlerinde ve bütün şartlarıyla ikame edilmesini korumayı emretmektedir. Allah Teâlâ, daha önce { الصَّلَواتِ } buyruğunun umumuna dahil olmuşken { الصَّلاةِ الْوُسْطى } namazını ikinci kez zikretmiştir; çünkü onu şereflendirmeyi ve namaz kılanları ona teşvik etmeyi murad etmiştir. Ebû Ca'fer er-Ruâsî «والصلاةَ الوسطى» şeklinde teşvik (iğrâ) üzere mansub olarak okumuştur; el-Halvânî de böyle okumuştur.