واختلف الناس في أي صلاة هو هذا الوصف، فذهبت فرقة إلى أنها الصبح وأن لفظ «وسطى» يراد به الترتيب، لأنها قبلها صلاتا ليل يجهر فيهما، وبعدها صلاتا نهار يسر فيهما، قال هذا القول علي بن أبي طالب، وابن عباس، وصلى بالناس يوما الصبح فقنت قبل الركوع فلما فرغ قال: «هذه الصلاة الوسطى التي أمرنا الله أن نقوم فيها قانتين» ، وقاله أبو العالية ورواه عن جماعة من الصحابة، وقاله جابر بن عبد الله وعطاء بن أبي رباح وعكرمة ومجاهد وعبد الله بن شداد بن الهاد والربيع ومالك بن أنس. وقوى مالك ذلك بأن الصبح لا تجمع إلى غيرها، وصلاتا جمع قبلها وصلاتا جمع بعدها، وقد قال رسول الله ﷺ: «لو يعلمون ما في العتمة والصبح لأتوهما ولو حبوا» ، وقال: «إنهما أشدّ الصلوات على المنافقين» ، وفضل الصبح لأنها كقيام ليلة لمن شهدها والعتمة نصف ليلة، وقال الله تعالى إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً [الإسراء: ٧٨] ، فيقوي هذا كله أمر الصبح.
İnsanlar bu vasfın hangi namaza ait olduğu konusunda ihtilaf ettiler. Bir grup, bunun sabah namazı olduğunu ve «orta» (vustâ) lafzıyla tertipteki yerinin kastedildiğini savundu; çünkü ondan önce sesli okunan iki gece namazı, ondan sonra ise gizli okunan iki gündüz namazı vardır. Bu görüşü Alî b. Ebî Tâlib ile İbn Abbâs söylemiştir. Nitekim İbn Abbâs bir gün insanlara sabah namazını kıldırmış, rükûdan önce kunut yapmış ve namazı bitirince: «İşte bu, Allah'ın bize içinde boyun eğerek [huzurunda] durmamızı emrettiği orta namazdır» demiştir. Bunu Ebü'l-Âliye de söylemiş ve sahâbeden bir topluluktan rivayet etmiştir. Câbir b. Abdillâh, Atâ b. Ebî Rebâh, İkrime, Mücâhid, Abdullah b. Şeddâd b. el-Hâd, er-Rebî' ve Mâlik b. Enes de bu görüştedir. Mâlik bunu, sabah namazının başka bir namazla cem edilmemesiyle, öncesinde cem edilen iki namaz ve sonrasında da cem edilen iki namaz bulunmasıyla desteklemiştir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Eğer yatsı ve sabah namazındaki [sevabı] bilselerdi, emekleyerek de olsa o ikisine gelirlerdi» ve «Bu iki namaz münafıklara en ağır gelen namazlardır» buyurmuştur. Sabah namazı, ona hazır bulunan kimse için bütün geceyi ibadetle geçirmiş gibi sayıldığı, yatsı ise gecenin yarısı gibi sayıldığı için faziletli kılınmıştır. Allah Teâlâ da: { إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً } [İsrâ: 78] “Çünkü sabah Kur'an [okunuşu] şahitlidir” buyurmuştur. Bütün bunlar sabah namazı görüşünü güçlendirmektedir.
وقالت فرقة: هي صلاة الظهر. قاله زيد بن ثابت ورفع فيه حديثا عن النبي ﷺ.
Bir grup da: "O, öğle namazıdır" dedi. Bunu Zeyd b. Sâbit söylemiş ve bu hususta Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem bir hadis rivayet etmiştir.
وقاله أبو سعيد الخدري وعبد الله بن عمر. واحتج قائلو هذه المقالة بأنها أول صلاة صليت في الإسلام، فهي وسطى بذلك، أي فضلى، فليس هذا التوسط في الترتيب، وأيضا فروي أنها كانت أشق الصلوات على أصحاب النبي ﷺ لأنها كانت تجيء في الهاجرة، وهم قد نفعتهم أعمالهم في أموالهم، وأيضا فيدل على ذلك ما قالته حفصة وعائشة حين أملتا: حافظوا على الصلوات والصلاة الوسطى وصلاة العصر، فهذا اقتران الظهر والعصر.
Bunu Ebû Saîd el-Hudrî ve Abdullah b. Ömer de söylemiştir. Bu görüşü savunanlar, onun İslam'da kılınan ilk namaz olduğunu, bu bakımdan orta yani en faziletli sayıldığını ve bu ortalığın tertipteki ortalık olmadığını delil getirmişlerdir. Ayrıca, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına en ağır gelen namaz olduğu rivayet edilmiştir; çünkü günün en sıcak vaktinde geliyordu ve onlar mallarındaki işleriyle meşgul bulunuyorlardı. Yine buna Hafsa ve Âişe'nin [mushaflarını] yazdırırken: «Namazlara, orta namaza ve ikindi namazına devam edin» demeleri de delalet etmektedir; bu da öğle ile ikindinin yan yana gelmesidir.
وقالت فرقة: الصَّلاةِ الْوُسْطى صلاة العصر لأنها قبلها صلاتا نهار وبعدها صلاتا ليل، وروي هذا القول أيضا عن علي بن أبي طالب وابن عباس وأبي هريرة وابن عمر وأبي سعيد الخدري، وفي مصحف عائشة ﵂ «والصلاة الوسطى وهي صلاة العصر» ، وهو قولها المروي عنها. وقاله الحسن البصري وإبراهيم النخعي، وفي إملاء حفصة أيضا «والصلاة الوسطى وهي صلاة العصر» ، ومن روى
Bir grup da: { الصَّلاةِ الْوُسْطى } “orta namaz”, ikindi namazıdır; çünkü ondan önce iki gündüz namazı, ondan sonra da iki gece namazı vardır, dedi. Bu görüş aynı şekilde Alî b. Ebî Tâlib, İbn Abbâs, Ebû Hüreyre, İbn Ömer ve Ebû Saîd el-Hudrî'den de rivayet edilmiştir. Âişe'nin radıyallâhu anhâ mushafında: «والصلاة الوسطى وهي صلاة العصر» (Orta namaza -ki o ikindi namazıdır-) şeklindedir ve kendisinden rivayet edilen görüşü de budur. Hasan-ı Basrî ve İbrâhim en-Nehaî de bunu söylemiştir. Hafsa'nın yazdırdığı metinde de: «والصلاة الوسطى وهي صلاة العصر» şeklindedir. Kim de
«وصلاة العصر» فيتناول أنه عطف إحدى الصفتين على الأخرى وهما لشيء واحد. كما تقول جاءني زيد الكريم والعاقل، وروي عن ابن عباس أنه قرأ «حافظوا على الصلوات والصلاة الوسطى صلاة العصر» على البدل، وروى هذا القول سمرة بن جندب عن النبي ﷺ وتواتر الحديث عن النبي ﷺ أنه قال يوم الأحزاب «شغلونا عن الصلاة الوسطى صلاة العصر، ملأ الله بيوتهم وقبورهم نارا» ، وقال علي بن أبي طالب ﵁: «كنا نرى أنها الصبح حتى قال رسول الله ﷺ يوم الأحزاب: شغلونا عن الصلاة الوسطى صلاة العصر. فعرفنا أنها العصر» ، وقال البراء ابن عازب: «كنا نقرأ على عهد النبي ﷺ: حافظوا على الصلوات وصلاة العصر. ثم نسخها الله، فقرأنا: حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى. فقال له رجل: فهي العصر؟، قال: «قد أخبرتك كيف قرأناها وكيف نسخت» ، والله أعلم. وروى أبو مالك الأشعري أن رسول الله ﷺ قال: «الصلاة الوسطى صلاة العصر» .
«ve ikindi namazı» şeklinde rivayet etmişse, bu iki sıfattan birinin diğerine atfedilmesi olarak değerlendirilir ki ikisi de tek bir şey içindir. Tıpkı "Bana kerim ve akıllı olan Zeyd geldi" demen gibi. İbn Abbâs'tan bedel olarak «حافظوا على الصلوات والصلاة الوسطى صلاة العصر» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Bu görüşü Semure b. Cündeb Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etmiştir. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem Ahzâb günü: «Bizi orta namazdan, ikindi namazından alıkoydular; Allah onların evlerini ve kabirlerini ateşle doldursun» buyurduğu mütevatir olarak rivayet edilmiştir. Alî b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ahzâb günü 'Bizi orta namazdan, ikindi namazından alıkoydular' buyuruncaya kadar biz onun sabah namazı olduğunu düşünüyorduk. Böylece onun ikindi namazı olduğunu anladık» demiştir. Berâ b. Âzib de şöyle demiştir: «Biz Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında: 'Namazlara ve ikindi namazına devam edin' şeklinde okuyorduk. Sonra Allah bunu neshetti ve: { حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى } şeklinde okuduk.» Bir adam ona: "O halde o ikindi midir?" diye sordu. O da: «Sana onu nasıl okuduğumuzu ve nasıl neshedildiğini haber verdim» dedi. Doğrusunu Allah bilir. Ebû Mâlik el-Eş'arî de Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem: «Orta namaz, ikindi namazıdır» buyurduğunu rivayet etmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وعلى هذا القول جمهور الناس وبه أقوال والله أعلم.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: İnsanların cumhuru bu görüş üzeredir ve pek çok görüş buna dayanır. Doğrusunu Allah bilir.
وقال قبيصة بن ذؤيب: «الصلاة الوسطى صلاة المغرب» ، لأنها متوسطة في عدد الركعات ليست ثنائية ولا رباعية، وأيضا فقبلها صلاتا سر وبعدها صلاتا جهر، وحكى أبو عمر يوسف بن عبد الله بن عبد البر في شرح باب جامع الوقوت وغيره عن فرقة أن الصَّلاةِ الْوُسْطى صلاة العشاء الآخرة، وذلك أنها تجيء في وقت نوم وهي أشد الصلوات على المنافقين، ويستحب تأخيرها وذلك شاق فوقع التأكيد في المحافظة عليها، وأيضا فقبلها صلاتان وبعدها صلاتان.
Kabîsa b. Züeyb: «Orta namaz akşam namazıdır» demiştir; çünkü rekât sayısı bakımından ortadadır; ne iki rekâtlı ne de dört rekâtlıdır. Ayrıca ondan önce iki gizli [okunan], ondan sonra ise iki sesli [okunan] namaz vardır. Ebû Ömer Yûsuf b. Abdillâh b. Abdilberr, Şerhu Bâbi Câmi'i'l-Vukût ve diğer eserlerinde bir gruptan { الصَّلاةِ الْوُسْطى } “orta namaz”ın yatsı namazı olduğunu nakletmiştir; zira o uyku vaktinde gelir ve münafıklara en ağır gelen namazdır; geciktirilmesi müstehaptır ve bu da meşakkatlidir, bu sebeple onu koruma hususunda tekit vaki olmuştur. Ayrıca ondan önce iki namaz, ondan sonra da iki namaz vardır.
وقالت فرقة: الصَّلاةِ الْوُسْطى لم يعينها الله تعالى لنا، فهي في جملة الخمس غير معينة، كليلة القدر في ليالي العشر، فعل الله ذلك لتقع المحافظة على الجميع، قاله نافع عن ابن عمر وقاله الربيع بن خثيم.
Bir grup da şöyle dedi: Allah Teâlâ { الصَّلاةِ الْوُسْطى } “orta namaz”ı bize tayin etmemiştir; o, tıpkı [Ramazan'ın] son on gecesi içindeki Kadir Gecesi gibi, beş vakit namazın içinde belirsizdir. Allah bunu hepsinin korunup eda edilmesi için böyle yapmıştır. Bunu Nâfi', İbn Ömer'den; er-Rebî' b. Huseym de [kendiliğinden] söylemiştir.
وقالت فرقة: الصَّلاةِ الْوُسْطى هي صلاة الجمعة فإنها وسطى فضلى، لما خصت به من الجمع والخطبة وجعلت عيدا، ذكره ابن حبيب ومكي.
Bir grup da şöyle dedi: { الصَّلاةِ الْوُسْطى } “orta namaz”, cuma namazıdır; zira o, cemaatin toplanması ve hutbe ile tahsis edilip bayram kılındığı için en faziletli orta namazdır. Bunu İbn Habîb ve Mekkî zikretmiştir.
وقال بعض العلماء: الصَّلاةِ الْوُسْطى المكتوبة الخمس، وقوله أولا عَلَى الصَّلَواتِ يعم النفل والفرض، ثم خص الفرض بالذكر، ويجري مع هذا التأويل قوله ﷺ: «شغلونا عن الصلاة الوسطى» .
Bazı âlimler şöyle dedi: { الصَّلاةِ الْوُسْطى } “orta namaz”, beş vakit farz namazdır. İlk olarak { عَلَى الصَّلَواتِ } buyruğu nafileyi ve farzı kapsar, sonra farz olan zikirle tahsis edilmiştir. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bizi orta namazdan alıkoydular» hadisi de bu teville uyum içindedir.
وقوله تعالى وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ معناه في صلاتكم، واختلف الناس في معنى قانِتِينَ، فقال الشعبي: «معناه مطيعين» ، وقاله جابر بن زيد وعطاء وسعيد بن جبير، وقال الضحاك: «كل قنوت في القرآن فإنما يعنى به الطاعة» ، وقاله أبو سعيد عن النبي ﷺ، وإن أهل كل دين فهم اليوم يقومون لله عاصمين، فقيل لهذه الأمة وقوموا لله مطيعين، وقال نحو هذا الحسن بن أبي الحسن وطاوس، وقال السدي: «قانتين معناه ساكتين» ، وهذه الآية نزلت في المنع من الكلام في الصلاة وكان ذلك مباحا في صدر الإسلام. وقال عبد الله بن مسعود: «كنا نتكلم في الصلاة ونرد السلام ويسأل الرجل صاحبه عن حاجته» قال: «ودخلت يوما والنبي ﷺ يصلي بالناس فسلمت فلم يرد عليّ أحد، فاشتد
Allah Teâlâ'nın: { وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ } buyruğunun anlamı "namazınızda" [durun] demektir. İnsanlar { قانِتِينَ } kelimesinin anlamında ihtilaf ettiler. Şa'bî: «Bunun anlamı itaatkârlar olarak demektir» dedi; bunu Câbir b. Zeyd, Atâ ve Saîd b. Cübeyr de söyledi. Dahhâk: «Kur'an'daki her kunut ile ancak itaat kastedilir» dedi; bunu Ebû Saîd Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etti: «Her dinin ehli bugün Allah'a isyan ederek durmaktadırlar; bu ümmete ise 'Allah için itaatkâr olarak durun' denilmiştir.» Hasan b. Ebi'l-Hasan ve Tâvûs da buna benzer söylemiştir. Süddî: «Kânitîn, susanlar demektir» dedi. Bu ayet namazda konuşmanın yasaklanması hakkında inmiştir; oysa bu, İslam'ın ilk dönemlerinde mubahtı. Abdullah b. Mes'ûd şöyle dedi: «Biz namazda konuşur, selama karşılık verir ve kişi arkadaşına ihtiyacını sorardı.» Dedi ki: «Bir gün girdim, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem insanlara namaz kıldırıyordu, selam verdim ama kimse selamımı almadı; bu bana çok ağır»
ذلك عليّ، فلما فرغ رسول الله ﷺ قال: إنه لم يمنعني أن أرد عليك إلا أنا أمرنا أن نقوم قانتين لا نتكلم في الصلاة» ، والقنوت السكوت، وقاله زيد بن أرقم، وقال: «كنا نتكلم في الصلاة حتى نزلت: وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ، فأمرنا بالسكوت» ، وقال مجاهد: «معنى قانتين خاشعين، القنوت طول الركوع والخشوع وغض البصر وخفض الجناح» .
geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namazı bitirince şöyle buyurdu: «Sana karşılık vermeme engel olan şey, namazda konuşmayıp kânitîn olarak (saygıyla boyun eğerek) durmamızın emredilmiş olmasıdır.» Kunut ise susmaktır. Bunu Zeyd b. Erkam da söylemiş ve: «Biz { وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ } ayeti inene kadar namazda konuşuyorduk, [bu ayetle] bize susmamız emredildi» demiştir. Mücâhid: «Kânitîn'in manası huşû duyanlar demektir; kunut ise rükûyu uzatmak, huşû duymak, gözleri sakınmak ve kanatları indirmektir (alçak gönüllü olmaktır)» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وإحضار الخشية والفكر في الوقوف بين يدي الله تعالى، وقال الربيع:
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: [Kunut], korkuyu hazır bulundurmak ve Allah Teâlâ'nın huzurunda durulduğunu düşünmektir. er-Rebî' de şöyle dedi:
«القنوت طول القيام وطول الركوع والانتصاب له» ، وقال قوم: القنوت الدعاء، وقانِتِينَ معناه داعين، روي معنى هذا عن ابن عباس، وفي الحديث: قنت رسول الله ﷺ شهرا يدعو على رعل وذكوان، فقال قوم: معناه دعا، وقال قوم: معناه طوّل قيامه، ولا حجة في هذا الحديث لمعنى الدعاء.
«Kunut; kıyamı ve rükûu uzatmak ve O'nun için dosdoğru durmaktır.» Bir topluluk da: Kunut duadır, { قانِتِينَ } ise dua edenler demektir, dedi. Bu anlam İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Hadiste: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir ay boyunca kunut yaparak Ri'l ve Zekvân kabilelerine beddua etti» denilmiştir. Bir topluluk bunun anlamı dua etti demektir, diğer bir topluluk ise kıyamını uzattı demektir, demiştir. Bu hadiste dua manası için bir delil yoktur.
قوله ﷿:
Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٣٩]
[Bakara Suresi (2), Âyet 239]
فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالاً أَوْ رُكْباناً فَإِذا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَما عَلَّمَكُمْ ما لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ (٢٣٩)
{ فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالاً أَوْ رُكْباناً فَإِذا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَما عَلَّمَكُمْ ما لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ (٢٣٩) } “Eğer korkarsanız yaya yahut binitli olarak [kılın]. Güvene kavuştuğunuzda ise, bilmediklerinizi size öğrettiği gibi Allah'ı anın.”
أمر الله تعالى بالقيام له في الصلاة بحالة قنوت، وهو الوقار والسكينة وهدوء الجوارح، وهذا على الحالة الغالبة من الأمن والطمأنينة، ثم ذكر تعالى حالة الخوف الطارئة أحيانا، فرخص لعبيده في الصلاة رجالا متصرفين على الأقدام، ورُكْباناً على الخيل والإبل، ونحوه إيماء وإشارة بالرأس حيث ما توجه، هذا قول جميع العلماء وهذه هي صلاة الفذ الذي قد ضايقه الخوف على نفسه في حال المسايفة أو من سبع يطلبه أو عدو يتبعه أو سيل يحمله، وبالجملة فكل أمر يخاف منه على روحه فهو مبيح ما تضمنته هذه الآية، وأما صلاة الخوف بالإمام وانقسام الناس فليس حكمها في هذه الآية، وفرق مالك ﵀ بين خوف العدو المقاتل وبين خوف السبع ونحوه بأن استحب في غير خوف العدو الإعادة في الوقت إن وقع الأمن، وأكثر فقهاء الأمصار على أن الأمر سواء، وقوله تعالى فَرِجالًا هو جمع راجل أو رجل من قولهم رجل الإنسان يرجل رجلا إذا عدم المركب ومشى على قدميه فهو رجل وراجل ورجل» بضم الجيم وهي لغة أهل الحجاز، يقولون مشى فلان إلى بيت الله حافيا رجلا، حكاه الطبري وغيره ورجلان ورجيل، ورجل وأنشد ابن الأعرابي في «رجلان» : [الطويل]
Allah Teâlâ namazda kendisi için kunut hâliyle; yani vakar, sükûnet ve azaların durgunluğu içinde durmayı emretmiştir; bu da güven ve huzurun bulunduğu galip durum üzerinedir. Sonra Allah Teâlâ bazen arız olan korku hâlini zikrederek, kullarına ayakları üzerinde hareket eden yayalar { فَرِجالاً } ve atlar, develer ve benzerleri üzerinde binitliler { رُكْباناً } olarak hangi yöne yönelirlerse yönelsinler başlarıyla ima ve işaret ederek namaz kılmalarına ruhsat vermiştir. Bu bütün âlimlerin görüşüdür. Bu namaz, kılıçlaşma anında yahut kendisini arayan bir yırtıcı hayvandan veya peşine düşen bir düşmandan ya da kendisini sürükleyen bir selden dolayı can korkusuyla sıkışmış olan tek kişinin namazıdır. Özetle, canı için korkulan her durum bu ayetin içerdiği ruhsatı mubah kılar. İmamla birlikte kılınan ve cemaatin bölündüğü korku namazının hükmü ise bu ayette değildir. Mâlik rahimehullâh savaşan düşman korkusu ile yırtıcı hayvan ve benzeri korkuyu birbirinden ayırmış; düşman korkusu dışındaki hallerde, vakit içinde güven sağlanırsa namazın iadesini müstehap görmüştür. İslam beldelerinin fakihlerinin çoğunluğu ise durumun farksız olduğu görüşündedir. Allah Teâlâ'nın: { فَرِجالًا } buyruğu, biniti olmayıp ayakları üzerinde yürüdüğünde söylenen "racüle'l-insânü yercelü racelen" ifadesinden gelen 'râcil' veya 'racil' kelimesinin çoğuludur. O kimse için racil, râcil ve cimin zammesiyle 'rücül' denir ki bu Hicaz ehlinin lehçesidir; falan kimse Allah'ın evine yalınayak ve yaya (rücülen) yürüdü derler; bunu Taberî ve başkaları nakletmiştir. Ayrıca raclân, rüceyl ve racil de denir. İbnü'l-A'râbî 'raclân' kelimesi hakkında şu beyti inşad etmiştir: [Tavîl]
عليّ إذا لاقيت ليلى بخلوة ... أن ازدار بيت الله رجلان حافيا
Leylâ ile tenhada karşılaştığımda / Allah'ın evini yaya ve yalınayak ziyaret etmek boynumun borcu olsun.
ويجمع على رجال ورجيلى ورجالى ورجّالى ورجّالة ورجّال ورجالي ورجلان ورجلة ورجلة ورجلة بفتح الجيم وأرجلة وأراجل وأراجيل، والرجل الذي هو اسم الجنس يجمع أيضا على رجال، فهذه الآية وقوله تعالى: يَأْتُوكَ رِجالًا [الحج: ٢٧] هما من لفظ الرجلة أي عدم المركوب، وقوله تعالى شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجالِكُمْ [البقرة: ٢٨٢] فهو جمع اسم الجنس المعروف، وحكى المهدوي عن عكرمة وأبي مجلز أنهما قرآ «فرجّالا» بضم الراء وشد الجيم المفتوحة، وعن عكرمة أيضا أنه قرأ «فرجالا» بضم الراء وتخفيف الجيم، وحكى الطبري عن بعضهم أنه قرأ «فرجّلا» دون ألف على وزن فعل بضم الفاء وشد العين، وقرأ جمهور القراء «أو ركبانا» وقرأ بديل بن ميسرة «فرجالا فركبانا» بالفاء، والركبان جمع
Kelime; ricâl, rüceylâ, rücâlâ, rüccâlâ, reccâle, rüccâl, ricâlî, riclân, ricle, ricele, cimin fethasıyla recele, ercüle, erâcil ve erâcîl şeklinde çoğul yapılır. Cins ismi olan 'racul' (adam) kelimesi de 'ricâl' olarak çoğul yapılır. İşte bu ayet ile Allah Teâlâ'nın: { يَأْتُوكَ رِجالاً } [Hac: 27] “Sana yaya olarak gelirler” buyruğu 'riclet' lafzından yani binitsizlikten gelir. Allah Teâlâ'nın: { شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجالِكُمْ } [Bakara: 282] “Erkeklerinizden iki şahit” buyruğu ise bilinen cins isminin çoğuludur. Mehdevî, İkrime ve Ebû Miclez'in râ'nın zammesi ve meftuh cimin şeddesiyle «فَرُجَّالًا» şeklinde okuduklarını nakletmiştir. İkrime'den ayrıca râ'nın zammesi ve cimin şeddesiz haliyle «فَرُجَالًا» şeklinde okuduğu da nakledilmiştir. Taberî bazılarından elifsiz olarak, fâ'nın zammesi ve ayn'ın şeddesiyle fu'al vezninde «فَرُجَّلًا» şeklinde okunduğunu nakletmiştir. Kıraat imamlarının cumhuru «أَوْ رُكْباناً» şeklinde okumuştur; Büdeyl b. Meysere ise fâ ile «فرجالا فركبانا» şeklinde okumuştur. Rukbân ise
راكب، وهذه الرخصة في ضمنها بإجماع من العلماء أن يكون الإنسان حيث ما توجه من السموات، ويتصرف بحسب نظره في نجاة نفسه. واختلف الناس كم يصلي من الركعات. فمالك ﵀ وجماعة من العلماء لا يرون أن ينقص من عدد الركعات شيئا، بل يصلي المسافر ركعتين ولا بد. وقال الحسن بن أبي الحسن وقتادة وغيرهما: يصلي ركعة إيماء. وروى مجاهد عن ابن عباس أنه قال: «فرض الله الصلاة على لسان نبيكم في الحضر أربعا وفي السفر ركعتين وفي الخوف ركعة» . وقال الضحاك بن مزاحم:
râkib (binitli) kelimesinin çoğuludur. Bu ruhsat, âlimlerin icmasıyla, insanın semaların yöneldiği hangi cihetine yönelirse yönelsin ve kendi canının kurtuluşu hususundaki kanaatine göre hareket etmesini zımnında barındırır. İnsanlar kaç rekât kılınacağı konusunda ihtilaf ettiler. Mâlik rahimehullâh ve bir grup âlim rekât sayısından hiçbir şeyin eksiltilmeyeceğini, aksine yolcunun mutlaka iki rekât kılacağını savunurlar. Hasan b. Ebi'l-Hasan, Katâde ve başkaları ise: İma ile bir rekât kılar, dediler. Mücâhid, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Allah namazı Peygamberinizin diliyle hazarda dört, seferde iki, korku hâlinde ise bir rekât olarak farz kılmıştır.» Dahhâk b. Müzâhim şöyle demiştir:
«يصلي صاحب خوف الموت في المسايفة وغيرها ركعة، فإن لم يقدر فليكبر تكبيرتين» ، وقال إسحاق بن راهويه: «فإن لم يقدر إلا على تكبيرة واحدة أجزأت عنه» ، ذكره ابن المنذر.
«Kılıçlaşma ve benzeri durumlarda ölüm korkusu yaşayan kimse bir rekât kılar; şayet buna da güç yetiremezse iki tekbir getirir.» İshak b. Râhûye de: «Şayet ancak tek bir tekbire güç yetirebilirse bu onun için yeterli olur» demiştir; bunu İbnü'l-Münzir zikretmiştir.
واختلف المتأولون في قوله تعالى: فَإِذا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ الآية، فقالت فرقة: المعنى فإذا زال خوفكم الذي ألجأكم إلى هذه الصلاة فاذكروا الله بالشكر على هذه النعمة في تعليمكم هذه الصلاة التي وقع بها الإجزاء ولم تفتكم صلاة من الصلوات، وهذا هو الذي لم يكونوا يعلمونه، وقالت فرقة: المعنى فإذا كنتم آمنين قبل أو بعد، كأنه قال: فمتى كنتم على أمن فاذكروا الله، أي صلوا الصلاة التي قد علمتموها، أي فصلوا كما علمكم صلاة تامة، حكاه النقاش وغيره.
Yorumcular Allah Teâlâ'nın: { فَإِذا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ } “Güvene kavuştuğunuzda ise... Allah'ı anın” ayeti hakkında ihtilaf ettiler. Bir grup şöyle dedi: Bunun anlamı; sizi bu şekilde namaz kılmaya mecbur bırakan korkunuz ortadan kalktığında, geçerli olan ve hiçbir namazı kaçırmamanızı sağlayan bu namazı size öğretmesindeki bu nimetten ötürü Allah'ı şükürle anın demektir. İşte onların bilmediği şey budur. Başka bir grup ise şöyle dedi: Anlamı; ister önce ister sonra güven içinde olduğunuzda demektir; sanki: Ne zaman güven içinde olursanız Allah'ı anın yani size öğretilmiş olan namazı kılın, yani size öğrettiği gibi tam bir namaz kılın demiştir. Bunu Nakkâş ve başkaları nakletmiştir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وقوله على هذا التأويل ما لَمْ تَكُونُوا بدل من «ما» التي في قوله كَما، وإلا لم يتسق لفظ الآية، وعلى التأويل الأول ما مفعولة ب عَلَّمَكُمْ، وقال مجاهد: «معنى قوله فَإِذا أَمِنْتُمْ، فإذا خرجتم من دار السفر إلى دار الإقامة» ، ورد الطبري على هذا القول، وكذلك فيه تحويم على المعنى كثير، والكاف في قوله كَما للتشبيه بين ذكر الإنسان لله ونعمة الله عليه في أن تعادلا، وكان الذكر شبيها بالنعمة في القدر وكفاء لها، ومن تأول «اذكروا» بمعنى صلوا على ما ذكرناه فالكاف للتشبيه بين صلاة العبد والهيئة التي علمه الله.
Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle dedi: Bu tefsire göre { ما لَمْ تَكُونُوا } buyruğu { كَما } ifadesindeki «mâ»dan bedeldir; aksi takdirde ayetin lafzı intizamlı olmaz. Birinci tefsire göre ise «mâ», { عَلَّمَكُمْ } fiilinin mefulüdür. Mücâhid: «{ فَإِذا أَمِنْتُمْ } buyruğunun anlamı, sefer diyarından ikamet diyarına çıktığınızda demektir» demiştir. Taberî bu görüşü reddetmiştir; ayrıca bu görüşte mananın etrafında çokça dolanma vardır. { كَما } ifadesindeki kâf harfi, denkleşmeleri bakımından insanın Allah'ı anması ile Allah'ın ona olan nimeti arasındaki teşbih içindir; zikir ölçü bakımından nimete benzer ve ona denk olur. Belirttiğimiz üzere «izkürû» lafzını namaz kılın anlamında yorumlayanlara göre ise kâf harfi, kulun namazı ile Allah'ın ona öğrettiği heyet arasındaki teşbih içindir.
قوله ﷿:
Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٤٠]
[Bakara Suresi (2), Âyet 240]
وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْراجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِي ما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٤٠)
{ وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْراجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِي ما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٤٠) } “İçinizden ölüp de geride eşler bırakanlar, eşlerinin [evden] çıkarılmaksızın bir yıla kadar geçimlerinin sağlanmasını vasiyet etsinler. Şayet kendileri çıkarlarsa, kendi haklarında meşru olarak yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
الَّذِينَ رفع بالابتداء، والخبر في الجملة التي هي «وصية لأزواجهم» ، وقرأ ابن كثير ونافع والكسائي وعاصم في رواية أبي بكر «وصية» بالرفع، وذلك على وجهين: أحدهما الابتداء والخبر في الظرف الذي هو قوله لِأَزْواجِهِمْ، ويحسن الابتداء بنكرة من حيث هو موضع تخصيص كما حسن أن يرتفع «سلام عليكم» ، وخير بين يديك، وأمت في حجر لا فيك، لأنها مواضع دعاء، والوجه الآخر أن تضمر له خبرا تقدره، فعليهم وصية لأزواجهم، ويكون قوله لِأَزْواجِهِمْ صفة. قال الطبري: «قال بعض النحاة: المعنى كتبت عليهم وصية» ، قال: «وكذلك هي في قراءة عبد الله بن مسعود» ، وقرأ أبو عمرو وحمزة وابن عامر «وصية» بالنصب، وذلك حمل على الفعل كأنه قال: ليوصوا وصية، ولِأَزْواجِهِمْ
{ الَّذِينَ } mübteda (özne) olarak merfudur; haber ise «وصية لأزواجهم» cümlesindedir. İbn Kesîr, Nâfi', Kisâî ve Ebû Bekr rivayetiyle Âsım «وصيةٌ» kelimesini ref ile okumuşlardır. Bu iki vecih üzeredir: Birincisi mübteda olmasıdır, haberi ise { لِأَزْواجِهِمْ } zarfındadır. Tahsis makamı olduğu için nekre ile başlamak güzel olmuştur; tıpkı dua makamları olduğu için «selâmün aleyküm», «hayrun beyne yedeyk» ve «ümmetün fî hicrin lâ fîk» ifadelerinin merfu olmasının güzel olması gibi. Diğer vecih ise takdir edeceğin bir haberi gizlemendir: "Onların üzerine eşleri için bir vasiyet vardır" şeklinde takdir edilir ve { لِأَزْواجِهِمْ } sözü sıfat olur. Taberî şöyle demiştir: «Bazı nahivciler: Anlamı, üzerlerine bir vasiyet yazıldı demektir, dediler.» Taberî: «Abdullah b. Mes'ûd'un kıraatinde de böyledir» dedi. Ebû Amr, Hamza ve İbn Âmir «وصيةً» kelimesini nasb ile okumuşlardır; bu da fiile hamledilerek yapılmıştır, sanki: Bir vasiyette bulunsunlar demiştir. { لِأَزْواجِهِمْ } ifadesi
على هذه القراءة صفة أيضا، قال هارون: «وفي حرف أبي بن كعب «وصية لأزواجهم متاع» بالرفع، وفي حرف ابن مسعود «الوصية لأزواجهم متاعا» ، وحكى الخفاف أن في حرف أبيّ «فمتاع لأزواجهم» بدل وصية.
bu kıraate göre de sıfattır. Hârûn: «Ubeyy b. Ka'b'ın mushafında ref ile «وصيةٌ لأزواجهم متاعٌ», İbn Mes'ûd'un mushafında ise «الوصيةُ لأزواجهم متاعاً» şeklindedir» dedi. Haffâf, Ubeyy'in mushafında 'vasiyet' yerine «فمتاعٌ لأزواجهم» şeklinde olduğunu nakletmiştir.
ومعنى هذه الآية أن الرجل إذا مات كان لزوجته أن تقيم في منزله سنة وينفق عليها من ماله، وذلك وصية لها، واختلف العلماء ممن هي هذه الوصية، فقالت فرقة: كانت وصية من الله تعالى تجب بعد وفاة الزوج، قال قتادة: «كانت المرأة إذا توفي عنها زوجها فلها السكنى والنفقة حولا في مال زوجها ما لم تخرج برأيها، ثم نسخ ما في هذه الآية من النفقة بالربع أو بالثمن الذي في سورة النساء، ونسخ سكنى الحول بالأربعة الأشهر والعشر» . وقال الربيع وابن عباس والضحاك وعطاء وابن زيد، وقالت فرقة: بل هذه الوصية هي من الزوج، كانوا ندبوا إلى أن يوصوا للزوجات بذلك ف يُتَوَفَّوْنَ على هذا القول معناه يقاربون الوفاة ويحتضرون، لأن الميت لا يوصي، قال هذا القول قتادة أيضا والسدي. وعليه حمل الآية أبو علي الفارسي في الحجة، قال السدي: «إلا أن العدة كانت أربعة أشهر وعشرا، وكان الرجال يوصون بسكنى سنة ونفقتها ما لم تخرج. فلو خرجت بعد انقضاء العدة الأربعة الأشهر والعشر سقطت الوصية. ثم نسخ الله تعالى ذلك بنزول الفرائض. فأخذت ربعها أو ثمنها، ولم يكن لها سكنى ولا نفقة وصارت الوصايا لمن لا يرث، وقال الطبري عن مجاهد: «إن هذه الآية محكمة لا نسخ فيها، والعدة كانت قد ثبتت أربعة أشهر وعشرا، ثم جعل الله لهن وصية، منها سكنى سبعة أشهر وعشرين ليلة، فإن شاءت المرأة سكنت في وصيتها وإن شاءت خرجت، وهو قوله تعالى: غَيْرَ إِخْراجٍ، فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ.
Bu ayetin manası şudur: Bir kimse öldüğünde eşinin onun evinde bir yıl oturma ve malından nafakasının karşılanma hakkı vardı ve bu ona bir vasiyetti. Âlimler bu vasiyetin kimden olduğu konusunda ihtilaf ettiler. Bir grup: Bu, kocanın ölümünden sonra vacip olan Allah Teâlâ'dan bir vasiyetti, dedi. Katâde: «Bir kadının kocası vefat ettiğinde, kendi tercihiyle çıkmadığı müddetçe kocasının malından bir yıl boyunca barınma ve nafaka hakkı vardı. Sonra bu ayetteki nafaka Nisâ Suresi'ndeki dörtte bir veya sekizde bir pay ile neshedildi; bir yıllık barınma ise dört ay on gün ile neshedildi» demiştir. Bunu er-Rebî', İbn Abbâs, Dahhâk, Atâ ve İbn Zeyd de söylemiştir. Bir diğer grup ise şöyle dedi: Bilakis bu vasiyet kocadandır; kadınlara bunu vasiyet etmeleri mendup kılınmıştı. Bu görüşe göre { يُتَوَفَّوْنَ } ifadesinin manası; ölüme yaklaşırlar, can çekişirler demektir, çünkü ölü vasiyet edemez. Bu görüşü Katâde de Süddî de söylemiştir. el-Hucce'de Ebû Alî el-Fârisî de ayeti buna hamletmiştir. Süddî şöyle demiştir: «Ancak iddet dört ay on gündü; erkekler ise kadın çıkmadığı müddetçe bir yıllık barınma ve nafakayı vasiyet ediyorlardı. Şayet kadın dört ay on günlük iddetin bitiminden sonra çıkarsa vasiyet düşerdi. Sonra Allah Teâlâ miras ayetlerini indirerek bunu neshetti. Kadın dörtte birini veya sekizde birini aldı; artık onun için ne barınma ne de nafaka kaldı ve vasiyetler mirasçı olmayan kimselere tahsis edildi.» Taberî, Mücâhid'den şöyle nakletmiştir: «Bu ayet muhkemdir, onda nesh yoktur. İddet dört ay on gün olarak sabit olmuştu, sonra Allah kadınlar için bir vasiyet kıldı; bunun içinde yedi ay yirmi günlük barınma vardır. Kadın dilerse vasiyetinde oturur, dilerse çıkar. Allah Teâlâ'nın: { غَيْرَ إِخْراجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ } buyruğu budur.»
قال القاضي أبو محمد: وألفاظ مجاهد ﵀ التي حكى عنها الطبري لا يلزم منها أن الآية محكمة، ولا نص مجاهد ذلك، بل يمكن أنه أراد ثم نسخ ذلك بعد بالميراث.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Taberî'nin naklettiği Mücâhid'in rahimehullâh bu lafızlarından ayetin muhkem olduğu zorunlu olarak çıkmaz, Mücâhid bunu açıkça da ifade etmemiştir; bilakis onun daha sonra bunun miras ile neshedildiğini kastetmiş olması muhtemeldir.
ومَتاعاً نصب على المصدر، وكان هذا الأمر إلى الحول من حيث العام معلم من معالم الزمان قد أخذ بحظ من الطول، وقوله تعالى: غَيْرَ إِخْراجٍ معناه ليس لأولياء الميت ووارثي المنزل إخراجها، وغَيْرَ نصب على المصدر عند الأخفش، كأنه قال: لا إخراجا، وقيل: نصب على الحال من الموصين. وقيل: هي صفة لقوله مَتاعاً، وقوله تعالى: فَإِنْ خَرَجْنَ الآية، معناه أن الخروج إذا كان من قبل الزوجة فلا جناح على أحد ولي أو حاكم أو غيره فيما فعلن في أنفسهن من تزويج وترك حداد وتزين إذا كان ذلك من المعروف الذي لا ينكر، وقوله تعالى: وَاللَّهُ عَزِيزٌ صفة تقتضي الوعيد بالنقمة لمن خالف الحد في هذه النازلة فأخرج المرأة وهي لا تريد الخروج. حَكِيمٌ أي محكم لما يأمر به عباده، وهذا كله قد زال حكمه بالنسخ المتفق عليه إلا ما قوّله الطبري مجاهدا ﵀، وفي ذلك نظر على الطبري ﵀.
{ مَتاعاً } kelimesi masdar olarak mansubdur. Bu durumun bir yıla kadar olması, senenin zamanın belirgin alametlerinden biri olması ve uzunluktan bir pay alması sebebiyledir. Allah Teâlâ'nın: { غَيْرَ إِخْراجٍ } buyruğunun anlamı; ölünün velileri ve evin mirasçıları için onu çıkarmak hakkı yoktur demektir. Ahfeş'e göre { غَيْرَ } kelimesi masdar olarak mansubdur; sanki: Çıkarılmaksızın demiştir. Vasiyet edenlerin hâli olarak mansub olduğu da söylenmiştir. { مَتاعاً } kelimesinin sıfatı olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ خَرَجْنَ } ayetinin anlamı; şayet çıkış kadının tarafından olursa, evlenme, yası terk etme ve süslenme gibi kendi haklarında meşru olan ve yadırganmayan şeyleri yapmalarından ötürü veli, hâkim veya başkası hiçbir kimse üzerine günah yoktur demektir. Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ عَزِيزٌ } buyruğu, bu hadisede sınırı aşıp kadın çıkmak istemediği halde onu çıkaran kimseye intikamla bir tehdidi gerektiren bir sıfattır. { حَكِيمٌ } yani kullarına emrettiği şeyleri muhkem kılandır. Taberî'nin Mücâhid'e rahimehullâh nispet ettiği görüş hariç, bütün bunların hükmü üzerinde ittifak edilen nesh ile ortadan kalkmıştır; bu hususta da Taberî'ye rahimehullâh yönelik bir eleştiri vardır.
قوله ﷿:
Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٤١ الى ٢٤٢]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 241-242]
وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (٢٤١) كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٢٤٢)
{ وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (٢٤١) كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٢٤٢) } “Boşanmış kadınların da meşru ölçülerde geçimlik hakkı vardır; bu, takva sahipleri üzerine bir haktır. (241) Akledesiniz diye Allah size ayetlerini işte böyle açıklar.”
اختلف الناس في هذه الآية، فقال أبو ثور: «هي محكمة، والمتعة لكل مطلقة دخل بها أو لم
İnsanlar bu ayet hakkında ihtilaf ettiler. Ebû Sevr şöyle dedi: «Bu ayet muhkemdir ve bu ayet gereğince, kendisiyle zifafa girilmiş olsun veya
يدخل، فرض لها أو لم يفرض، بهذه الآية» ، وقال الزهري: «لكل مطلقة متعة، وللأمة يطلقها زوجها» .
girilmemiş olsun, mehir takdir edilmiş olsun veya edilmemiş olsun her boşanmış kadına müt'a (geçimlik/tazminat) hakkı vardır.» ez-Zührî de: «Her boşanmış kadına ve kocasının boşadığı cariyeye müt'a hakkı vardır» demiştir.
وقال سعيد بن جبير: «لكل مطلقة متعة» . وقال ابن القاسم في إرخاء الستور من المدونة: «جعل الله تعالى المتاع لكل مطلقة بهذه الآية، ثم استثنى في الآية الأخرى التي قد فرض لها ولم يدخل بها فأخرجها من المتعة، وزعم زيد بن أسلم أنها نسختها» .
Saîd b. Cübeyr: «Her boşanmış kadına müt'a verilir» demiştir. İbnü'l-Kâsım el-Müdevvene'nin perdelerin indirilmesi (halvet-i sahîha) babında şöyle demiştir: «Allah Teâlâ bu ayetle her boşanmış kadına müt'a hakkı kıldı, sonra mehir takdir edilip de zifafa girilmemiş kadın hakkındaki diğer ayette istisna yaparak onu müt'adan çıkardı. Zeyd b. Eslem ise o ayetin bunu neshettiğini ileri sürmüştür.»
قال القاضي أبو محمد: ففر ابن القاسم ﵀ من لفظ النسخ إلى لفظ الاستثناء، والاستثناء لا يتجه في هذا الموضع، بل هو نسخ محض كما قال زيد بن أسلم. وإذا التزم ابن القاسم أن قوله وَلِلْمُطَلَّقاتِ عمّ كل مطلقة لزمه القول بالنسخ ولا بد. وقال عطاء بن أبي رباح وغيره: هذه الآية في الثيب اللواتي قد جومعن إذ قد تقدم في غير هذه الآية ذكر المتعة للواتي لم يدخل بهن.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: İbnü'l-Kâsım rahimehullâh nesh lafzından istisna lafzına kaçmıştır; oysa bu makamda istisna geçerli olmaz, bilakis Zeyd b. Eslem'in dediği gibi bu apaçık bir neshtir. İbnü'l-Kâsım { وَلِلْمُطَلَّقاتِ } buyruğunun her boşanmış kadını kapsadığını kabul ettiğinde, kaçınılmaz olarak nesh görüşünü de kabul etmek zorundadır. Atâ b. Ebî Rebâh ve başkaları ise şöyle dedi: Bu ayet, kendileriyle cinsel ilişkide bulunulmuş dul kadınlar hakkındadır; zira bu ayetin dışındaki yerde zifafa girilmemiş kadınlar için müt'a zikri geçmişti.
قال القاضي أبو محمد: فهذا قول بأن التي قد فرض لها قبل المسيس لم تدخل قط في هذا العموم.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: İşte bu görüş, temastan önce kendisine mehir takdir edilmiş kadının bu umumi hükme hiçbir zaman girmediğini ifade eden bir görüştür.
فهذا يجيء قوله على أن قوله تعالى: وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ [البقرة: ٢٣٧] مخصصة لهذا الصنف من النساء، ومتى قيل إن العموم تناولها فذلك نسخ لا تخصيص، وقال ابن زيد: «هذه الآية نزلت مؤكدة لأمر المتعة، لأنه نزل قبل حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ [البقرة: ٢٣٦] فقال رجل: فإن لم أرد أن أحسن لم أمتع، فنزلت: حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ فوجب ذلك عليهم» .
Buna göre onun sözü, Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ } [Bakara: 237] “Eğer onlara dokunmadan önce kendilerini boşarsanız...” buyruğunun bu kadın sınıfını tahsis ettiği manasına gelir. Şayet umumun onu da kapsadığı söylenirse bu tahsis değil nesh olur. İbn Zeyd şöyle demiştir: «Bu ayet müt'a emrini tekit etmek üzere inmiştir. Çünkü daha önce: { حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ } [Bakara: 236] “İyilik edenlerin üzerine bir hak olarak” ayeti inmişti. Bunun üzerine bir adam: 'Eğer iyilik etmek istemezsem müt'a vermem' dedi. Bunun üzerine: { حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ } “Takva sahipleri üzerine bir hak olarak” ayeti indi ve bu onlara vacip oldu.»
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: هذا الإيجاب هو من تقويل الطبري لا من لفظ ابن زيد.
Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle dedi: Bu vacip kılma Taberî'nin yorumlamasından kaynaklanmaktadır, İbn Zeyd'in kendi lafzı değildir.
وقوله تعالى: حَقًّا نصب على المصدر، والْمُتَّقِينَ هنا ظاهره أن المراد من تلبس بتقوى الله تعالى، والكاف في قوله كَذلِكَ للتشبيه، وذلك إشارة إلى هذا الشرع والتنويع الذي وقع في النساء وإلى إلزام المتعة لهن، أي كبيانه هذه القصة يبين سائر آياته، ولَعَلَّكُمْ ترجّ في حق البشر، أي من رأى هذا المبين له رجا أن يعقل ما يبين له.
Allah Teâlâ'nın: { حَقًّا } buyruğu masdar olarak mansubdur. Buradaki { الْمُتَّقِينَ } lafzının zahiri, Allah Teâlâ'nın takvasına bürünen kimselerin kastedildiğidir. { كَذلِكَ } ifadesindeki kâf harfi teşbih içindir; 'zâlike' ise bu şeriata, kadınlar hakkında gerçekleşen çeşitliliğe ve onlar için müt'anın bağlayıcı kılınmasına işarettir; yani bu kıssayı açıkladığı gibi diğer ayetlerini de açıklar demektir. { لَعَلَّكُمْ } ise insanlar hakkında bir umuttur; yani kendisine bu açıklama yapılan kimse, kendisine açıklananı akletmeyi umar.
قوله ﷿:
Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٤٣]
[Bakara Suresi (2), Âyet 243]
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْياهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ (٢٤٣)
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْياهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَشْكُرُونَ (٢٤٣) } “Ölüm korkusuyla binlerce kişi olarak yurtlarından çıkanları görmedin mi? Allah onlara: 'Ölün!' dedi, sonra da onları diriltti. Şüphesiz Allah, insanlara karşı lütuf sahibidir; fakat insanların çoğu şükretmezler.”
هذه رؤية القلب بمعنى: ألم تعلم، والكلام عند سيبويه بمعنى تنبه إلى أمر الذين، ولا تحتاج هذه الرؤية إلى مفعولين، وقصة هؤلاء فيما قال الضحاك هي أنهم قوم من بني إسرائيل أمروا بالجهاد، فخافوا الموت بالقتل في الجهاد، فخرجوا من ديارهم فرارا من ذلك، فأماتهم الله ليعرفهم أنه لا ينجيهم من الموت شيء، ثم أحياهم وأمرهم بالجهاد بقوله وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ [البقرة: ١٩٠- ٢٤٤] الآية، وحكى قوم من اليهود لعمر بن الخطاب ﵁ أن جماعة من بني إسرائيل وقع فيهم الوباء، فخرجوا من ديارهم فرارا منه، فأماتهم الله، فبنى عليهم سائر بني إسرائيل حائطا، حتى إذا بليت عظامهم بعث الله حزقيل النبي ﵇، فدعا الله فأحياهم له، وقال السدي: «هم أمة كانت قبل واسط في قرية يقال لها
Bu, "bilmedin mi" anlamında kalbin görmesidir. Sîbeveyh'e göre söz, 'o kimselerin durumuna dikkat kesil' anlamındadır ve bu görme iki mefule ihtiyaç duymaz. Dahhâk'ın belirttiğine göre bunların kıssası şöyledir: Onlar İsrâiloğulları'ndan cihada emredilmiş bir kavimdi; cihatta öldürülerek ölmekten korktular ve bundan kaçarak yurtlarından çıktılar. Allah da hiçbir şeyin onları ölümden kurtaramayacağını kendilerine bildirmek için onları öldürdü; sonra onları diriltti ve: { وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } [Bakara: 190-244] “Allah yolunda savaşın” ayetiyle onlara cihadı emretti. Yahudilerden bir grup Ömer b. el-Hattâb'a radıyallâhu anh şöyle nakletmiştir: İsrâiloğulları'ndan bir topluluğa veba isabet etti, onlar da bundan kaçarak yurtlarından çıktılar. Allah onları öldürdü; İsrâiloğulları'nın geri kalanı da üzerlerine bir duvar ördü. Nihayet kemikleri çürüyünce Allah Hazkîl Peygamber'i aleyhisselâm gönderdi; o da Allah'a dua etti ve Allah onları onun için diriltti. Süddî şöyle demiştir: «Onlar Vâsıt'tan önce bulunan ve kendisine»
داوردان، وقع بها الطاعون فهربوا منه وهم بضعة وثلاثون ألفا» . في حديث طويل، ففيهم نزلت الآية.
Dâverdân denilen bir köyde yaşayan bir topluluktu. Oraya tâun (veba) isabet etti, onlar da otuz bin küsur kişi olarak oradan kaçtılar.» Uzun bir hadiste [bunu anlattı]; işte ayet onlar hakkında indi.
وقال إنهم فروا من الطاعون: الحسن وعمرو بن دينار. وحكى النقاش أنهم فروا من الحمى. وحكى فيهم مجاهد أنهم لما أحيوا رجعوا إلى قومهم يعرفون. لكن سحنة الموت على وجوههم. ولا يلبس أحد منهم ثوبا إلا عاد كفنا دسما حتى ماتوا لآجالهم التي كتبت لهم، وروى ابن جريج عن ابن عباس أنهم كانوا من بني إسرائيل، وأنهم كانوا أربعين ألفا وثمانية آلاف، وأنهم أميتوا ثم أحيوا وبقيت الرائحة على ذلك السبط من بني إسرائيل إلى اليوم، فأمرهم الله بالجهاد ثانية فذلك قوله وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ [البقرة:
Onların tâundan kaçtıklarını Hasan ve Amr b. Dînâr da söylemiştir. Nakkâş onların hummadan kaçtıklarını nakletmiştir. Mücâhid onlar hakkında; diriltildiklerinde kavimlerinin yanına dönüp tanındıklarını, ancak yüzlerinde ölüm rengi/solgunluğu bulunduğunu, içlerinden hiç kimsenin bir elbise giymediğini ki o elbisenin kendilerine yazılmış olan ecelleriyle ölene dek yağlı/karanlık bir kefene dönüştüğünü nakletmiştir. İbn Cüreyc, İbn Abbâs'tan onların İsrâiloğulları'ndan olduğunu, kırk sekiz bin kişi olduklarını, öldürülüp sonra diriltildiklerini ve o kokunun İsrâiloğulları'nın o kabilesinde bugüne kadar kaldığını, Allah'ın onlara cihadı ikinci kez emrettiğini, bunun da Allah Teâlâ'nın: { وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda savaşın” [Bakara:
١٩٠- ٢٤٤] .
190-244] buyruğu olduğunu rivayet etmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا القصص كله لين الأسانيد، وإنما اللازم من الآية أن الله تعالى أخبر نبيه محمدا ﷺ أخبارا في عبارة التنبيه والتوقيف، عن قوم من البشر خرجوا من ديارهم فرارا من الموت، فأماتهم الله تعالى ثم أحياهم، ليرواهم وكل من خلف بعدهم أن الإماتة إنما هي بيد الله لا بيد غيره، فلا معنى لخوف خائف ولاغترار مغتر، وجعل الله تعالى هذه الآية مقدمة بين يدي أمره المؤمنين من أمة محمد بالجهاد. هذا قول الطبري، وهو ظاهر رصف الآية، ولموردي القصص في هذه القصة زيادات اختصرتها لضعفها. واختلف الناس في لفظ أُلُوفٌ. فقال الجمهور: هي جمع ألف. وقال بعضهم: كانوا ثمانين ألفا. وقال ابن عباس: «كانوا أربعين ألفا» . وقيل: كانوا ثلاثين ألفا. وهذا كله يجري مع أُلُوفٌ إذا هو جمع الكثير، وقال ابن عباس أيضا: «كانوا ثمانية آلاف» ، وقال أيضا: أربعة آلاف، وهذا يضعفه لفظ أُلُوفٌ لأنه جمع الكثير. وقال ابن زيد في لفظ أُلُوفٌ: «إنما معناها وهم مؤتلفون» أي لم تخرجهم فرقة قومهم ولا فتنة بينهم. إنما كانوا مؤتلفين، فخالفت هذه الفرقة فخرجت فرارا من الموت وابتغاء الحياة، فأماتهم الله في منجاهم بزعمهم.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu kıssaların hepsinin isnatları zayıftır. Ayetten çıkarılması zorunlu olan kesin mana ise şudur: Allah Teâlâ peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem, uyarma ve bildirme üslubuyla, ölümden kaçarak yurtlarından çıkan bir insan topluluğunu haber vermiştir; Allah Teâlâ onları öldürmüş, sonra da hem kendileri hem de arkalarından gelenler öldürmenin başkasının değil yalnızca Allah'ın elinde olduğunu bilsinler, dolayısıyla ne korkanın korkmasının ne de aldananın aldanmasının bir anlamı olmadığını anlasınlar diye onları diriltmiştir. Allah Teâlâ bu ayeti, Muhammed'in ümmetinden olan müminlere cihadı emretmesinin bir mukaddimesi kılmıştır. Bu, Taberî'nin görüşüdür ve ayetin lafız dizilişinin zahiri de budur. Bu kıssayı aktaranların birtakım ilaveleri vardır ki, zayıf oldukları için onları kısalttım. İnsanlar { أُلُوفٌ } lafzı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Cumhûr: «O, 'elf' (bin) kelimesinin çoğuludur» demiştir. Bazıları: «Onlar seksen bin kişiydiler» demiştir. İbn Abbâs: «Kırk bin kişiydiler» demiştir. «Otuz bin kişiydiler» de denilmiştir. Bütün bunlar, çokluk çoğulu olması hasebiyle { أُلُوفٌ } kelimesiyle uyumludur. İbn Abbâs ayrıca: «Sekiz bin kişiydiler» demiş; yine «Dört bin kişiydiler» demiştir. Bu [son iki görüşü], çokluk çoğulu olması sebebiyle { أُلُوفٌ } lafzı zayıf düşürmektedir. İbn Zeyd ise { أُلُوفٌ } lafzı hakkında: «Bunun anlamı sadece 'onlar kaynaşmış/birlik halindeydiler' demektir» demiştir; yani onları yurtlarından çıkaran şey kavimlerinin ayrılığı veya aralarındaki bir fitne değildi; bilakis onlar birlik içindeydiler; derken bu topluluk aykırı hareket edip ölümden kaçarak ve hayatı arzulayarak çıktı, Allah da onları kendi zanlarınca kurtuldukları yerde öldürdü.
وقوله تعالى: فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا الآية، إنما هي مبالغة في العبارة عن فعله بهم. كأن ذلك الذي نزل بهم فعل من قيل له: مت، فمات، وحكي أن ملكين صاحا بهم: موتوا، فماتوا. فالمعنى قال لهم الله بواسطة الملكين. وهذا الموت ظاهر الآية، وما روي في قصصها أنه موت حقيقي فارقت فيه الأرواح الأجساد، وإذا كان ذلك فليس بموت آجالهم، بل جعله الله في هؤلاء كمرض حادث مما يحدث على البشر. وقوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ الآية، تنبيه على فضل الله على هؤلاء القوم الذين تفضل عليهم بالنعم وأمرهم بالجهاد، وأمرهم بأن لا يجعلوا الحول والقوة إلّا له، حسبما أمر جميع العالم بذلك، فلم يشكروا نعمته في جميع هذا، بل استبدوا وظنوا أن حولهم وسعيهم ينجيهم. وهذه الآية تحذير لسائر الناس من مثل هذا الفعل، أي فيجب أن يشكر الناس فضل الله في إيجاده لهم ورزقه إياهم وهدايته بالأوامر والنواهي، فيكون منهم الجري إلى امتثالها لا طلب الخروج عنها، وتخصيصه تعالى الأكثر دلالة على الأقل الشاكر.
Allah Teâlâ'nın: { فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا } [Bakara: 243] “Allah onlara: 'Ölün!' dedi” ayeti, O'nun onlara yönelik fiilini ifade etmede bir mübalağadır. Sanki başlarına gelen bu durum, kendisine 'öl' denilip de ölen birinin durumu gibidir. İki meleğin onlara: «Ölün!» diye haykırdığı ve onların da öldükleri nakledilmiştir; bu takdirde mana, Allah'ın iki melek vasıtasıyla onlara [bunu] söylemiş olmasıdır. Ayetin zahirinden ve bu husustaki kıssalarda rivayet edilenlerden anlaşılan bu ölüm, ruhların bedenlerden ayrıldığı hakiki bir ölümdür. Durum böyle olunca, bu onların [asıl] ecellerinin ölümü değil, bilakis Allah'ın insanlarda meydana gelen arızî bir hastalık gibi bunlar üzerinde meydana getirdiği bir durumdur. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ } [Bakara: 243] “Şüphesiz Allah, insanlara karşı lütuf sahibidir” ayeti, kendilerine nimetler bahşettiği, cihadı emrettiği ve bütün âleme emrettiği üzere güç ve kuvveti yalnızca Kendisine hasretmelerini emrettiği bu kavim üzerindeki Allah'ın lütfuna bir uyarıdır. Onlar ise bütün bunlarda O'nun nimetine şükretmediler; bilakis kendi başlarına buyruk davrandılar ve kendi güç ve çabalarının kendilerini kurtaracağını sandılar. Bu ayet, diğer insanları da benzer bir davranıştan sakındırmaktadır; yani insanlar, Allah'ın kendilerini yaratmasındaki, rızıklandırmasındaki, emir ve yasaklarla hidayete erdirmesindeki lütfuna şükretmeli, bunlardan çıkmayı istemek yerine emirleri yerine getirmeye koşmalıdırlar. Allah Teâlâ'nın çoğunluğu tahsis etmesi (çoğunun şükretmediğini belirtmesi), şükreden azınlığa delalet eder.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٤٤ الى ٢٤٦]
[Bakara Suresi (2): Ayetler 244-246]
وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٤٤) مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢٤٥) أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً نُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أَلاَّ تُقاتِلُوا قالُوا وَما لَنا أَلاَّ نُقاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِيارِنا وَأَبْنائِنا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ تَوَلَّوْا إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٢٤٦)
{ وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٤٤) مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢٤٥) أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً نُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أَلاَّ تُقاتِلُوا قالُوا وَما لَنا أَلاَّ نُقاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِيارِنا وَأَبْنائِنا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ تَوَلَّوْا إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٢٤٦) } “Allah yolunda savaşın ve bilin ki Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. Verdiği şeyin kat kat fazlasını kendisine katlasın diye Allah'a güzel bir borç verecek olan kimdir? Allah hem daraltır hem genişletir; ancak O'na döndürüleceksiniz. Mûsâ'dan sonra İsrâiloğulları'nın ileri gelenlerini görmedin mi? Hani peygamberlerine: 'Bize bir hükümdar gönder de Allah yolunda savaşalım' demişlerdi. [Peygamber]: 'Ya üzerinize savaş farz kılınır da savaşmazsanız?' dedi. Onlar: 'Yurtlarımızdan ve çocuklarımızdan çıkarılmışken bize ne oluyor da Allah yolunda savaşmayalım?' dediler. Fakat üzerlerine savaş farz kılınınca, içlerinden pek azı müstesna, yüz çevirdiler. Allah zalimleri hakkıyla bilendir.”
الواو في هذه الآية عاطفة جملة كلام على جملة ما تقدم، هذا قول الجمهور إن هذه الآية هي مخاطبة لأمة محمد ﷺ بالقتال في سبيل الله، وهو الذي ينوى به أن تكون كلمة الله هي العليا حسب الحديث، وقال ابن عباس والضحاك: الأمر بالقتال هو للذين أحيوا من بني إسرائيل، فالواو على هذا عاطفة على الأمر المتقدم، المعنى وقال لهم قاتلوا، قال الطبري ﵀: «ولا وجه لقول من قال إن الأمر بالقتال هو للذين أحيوا» ، وسَمِيعٌ معناه للأقوال، عَلِيمٌ بالنيات.
Bu ayetteki 'vâv' (و), bir söz cümlesini daha önce geçen cümleye bağlayan atıf harfidir. Cumhûrun görüşü şudur: Bu ayet, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetine, hadiste belirtildiği üzere Allah'ın kelimesinin en yüce olması niyet edilen 'Allah yolunda savaş' konusundaki hitabıdır. İbn Abbâs ve Dahhâk ise: «Savaş emri, İsrâiloğulları'ndan diriltilen kimseleredir» demişlerdir; buna göre 'vâv', önceki emre atıftır ve mana: «Ve onlara: Savaşın! dedi» şeklindedir. Taberî rahimehullâh şöyle demiştir: «Savaş emrinin diriltilen kimselere olduğunu söyleyenin sözünün hiçbir tutar yanı yoktur.» { سَمِيعٌ } “hakkıyla işiten” sözlerin işitilmesi; { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilen” ise niyetlerin bilinmesi anlamındadır.
ثم قال تعالى: مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ الآية، فدخل في ذلك المقاتل في سبيل الله فإنه يقرض رجاء الثواب، كما فعل عثمان ﵁ في جيش العسرة، ويروى أن هذه الآية لما نزلت قال أبو الدحداح: «يا رسول الله أوإن الله يريد منا القرض؟» قال: «نعم، يا أبا الدحداح» ، قال: «فإني قد أقرضت الله حائطي» : لحائط فيه ستمائة نخلة، ثم جاء الحائط وفيه أم الدحداح، فقال: اخرجي فإني قد أقرضت ربي حائطي هذا، قال: فكان رسول الله ﷺ يقول: «كم من عذق مذلل لأبي الدحداح في الجنة» .
Sonra Allah Teâlâ: { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ } [Bakara: 245] “Allah'a borç verecek olan kimdir?” ayetini buyurmuştur. Osman'ın radıyallâhu anh Ceyşü'l-Usre'de (Tebük ordusunda) yaptığı gibi sevap umarak borç verdiği için, Allah yolunda savaşan kimse de bu ayetin kapsamına girmiştir. Rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde Ebü'd-Dahdâh: «Ey Allah'ın Resûlü, Allah gerçekten bizden borç mu istiyor?» dedi. [Resûlullah]: «Evet, ey Ebü'd-Dahdâh» buyurdu. O da: «Ben bahçemi Allah'a borç verdim» dedi; içinde altı yüz hurma ağacı bulunan bir bahçeydi. Sonra içinde Ümmü'd-Dahdâh'ın bulunduğu bahçeye geldi ve: «Çık, zira ben bu bahçemi Rabbime borç verdim» dedi. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyuruyordu: «Ebü'd-Dahdâh için cennette sarkıtılmış nice hurma salkımları vardır!»
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: ويقال فيه ابن الدحداحة، واستدعاء القرض في هذه الآية إنما هو تأنيس وتقريب للناس بما يفهمونه من شبه القرض بالعمل للثواب، والله هو الغني الحميد، لكنه تعالى شبه عطاء المؤمن في الدنيا ما يرجو ثوابه في الآخرة بالقرض، كما شبه إعطاء النفوس والأموال في أخذ الجنة بالبيع والشراء، وقد ذهبت اليهود في مدة النبي ﷺ إلى التخليط على المؤمنين بظاهر الاستقراض وقالوا إلهكم محتاج يستقرض، وهذا بين الفساد، وقوله حَسَناً معناه تطيب فيه النية، ويشبه أيضا أن تكون إشارة إلى كثرته وجودته، واختلف القراء في تشديد العين وتخفيفها ورفع الفاء ونصبها وإسقاط الألف وإثباتها من قوله تعالى: فَيُضاعِفَهُ فقرأ ابن كثير «فيضعّفه» برفع الفاء من غير ألف وتشديد العين في جميع القرآن، وقرأ ابن عامر كذلك إلا أنه نصب الفاء في جميع القرآن، ووافقه عاصم على نصب الفاء إلا أنه أثبت الألف في «فيضاعفه» في جميع القرآن، وكان أبو عمرو لا يسقط الألف من ذلك كله إلا من سورة الأحزاب. قوله تعالى: يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ [الأحزاب: ٣٠] ، فإنه بغير ألف كان يقرأه، وقرأ حمزة والكسائي ونافع ذلك كله بالألف ورفع الفاء، فالرفع في الفاء يتخرج على وجهين: أحدهما العطف على ما في الصلة. وهو يقرض، والآخر أن يستأنف الفعل ويقطعه، قال أبو علي: «والرفع في هذا الفعل أحسن» .
Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle dedi: Onun hakkında 'İbnü'd-Dahdâha' da denilir. Bu ayette borç istenmesi, sevap karşılığı amel etmenin borç vermeye benzemesi bakımından insanların anladığı şeylerle onlara bir yakınlık ve ünsiyet kurmaktan ibarettir. Yoksa Allah zengindir, övgüye layıktır. Fakat O, cenneti almak için canların ve malların verilmesini alışverişe benzettiği gibi, müminin ahirette sevabını umduğu şeyi dünyada vermesini de borca benzetmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde Yahudiler, borç istemenin zahirî lafzıyla müminlerin kafasını karıştırmaya yeltenmiş ve: 'Tanrınız muhtaç ki borç istiyor' demişlerdir. Bu ise apaçık bir bozukluktur/safsatadır. Allah Teâlâ'nın { حَسَناً } “güzel bir [borç]” buyruğu, içinde niyetin samimi/halis olduğu şey demektir; bunun [verilen şeyin] çokluğuna ve kalitesine işaret olması da muhtemeldir. Kıraat imamları Allah Teâlâ'nın { فَيُضاعِفَهُ } lafzındaki 'ayn' (ع) harfinin şeddeli veya şeddesiz okunması, 'fâ' (ف) harfinin merfû veya mansûb olması, 'elif'in (ا) hazfedilmesi veya sabit bırakılması hususunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Kesîr bütün Kur'an'da elifsiz, ayn'ın şeddesi ve fâ'nın ref'i ile «fe-yuda''ifehû» şeklinde okumuştur. İbn Âmir de bütün Kur'an'da aynı şekilde okumuş, ancak fâ'yı nasb etmiştir. Âsım da fâ'nın nasbında ona uymuş, ancak bütün Kur'an'da «fe-yudâ'ifehû» diyerek elifi sabit tutmuştur. Ebû Amr ise Ahzâb Suresi hariç bunların hepsinde elifi hazfetmezdi; Ahzâb Suresi'ndeki: { يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ } [Ahzâb: 30] “ona azap kat kat artırılır” ayetini elifsiz okurdu. Hamza, Kisâî ve Nâfi' ise bunların hepsini elifle ve fâ'nın ref'i ile okumuşlardır. Fâ harfinin merfû okunması iki veçhe dayanır: Birincisi, sıla cümlesindeki fiile yani { يُقْرِضُ } lafzına atfedilmesidir. Diğeri ise fiilin yeni bir başlangıç (isti'nâf) kabul edilip öncekiyle bağlantısının kesilmesidir. Ebû Ali: «Bu fiilde ref' [ile okumak] daha güzeldir» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: لأن النصب إنما هو بالفاء في جواب الاستفهام، وذلك إنما يترتب إذا كان الاستفهام عن نفس الفعل الأول ثم يجيء الثاني مخالفا له. تقول: أتقرضني فأشكرك، وهاهنا إنما الاستفهام عن الذي يقرض لا عن الإقراض، ولكن تحمل قراءة ابن عامر وعاصم في النصب على المعنى، لأنه لم يستفهم عن فاعل الإقراض إلا من أجل الإقراض، فكأن الكلام أيقرض أحد الله فيضاعفه له، ونظير هذا في الحمل على المعنى قراءة من قرأ من يضلل الله فلا هادي له ونذرهم [الأعراف: ١٨٦]
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Çünkü nasb hali, ancak istifhamın (sorunun) cevabındaki fâ harfi ile olur. Bu da istifham bizzat birinci fiile yönelik olduğunda ve ardından ona zıt ikinci fiil geldiğinde geçerlidir; mesela: «Bana borç verir misin ki sana teşekkür edeyim?» dersin. Burada ise istifham borç verme eylemine değil, borç verecek kimseye yöneliktir. Fakat İbn Âmir ve Âsım'ın nasb kıraati manaya hamledilir; zira borç verenin kim olduğu, ancak borç verme eyleminden ötürü sorulmuştur. Sanki söz: «Biri Allah'a borç verir mi ki O da bunu ona kat kat artırsın?» gibidir. Manaya hamletme hususunda bunun benzeri, { مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِيَ لَهُ وَنَذَرُهُمْ } [A'râf: 186]
بجزم نذرهم، لما كان معنى قوله فَلا هادِيَ لَهُ [الأعراف: ١٨٦] فلا يهد وهذه الأضعاف الكثيرة هي إلى السبعمائة التي رويت ويعطيها مثال السنبلة، وقرأ ابن كثير «يبسط» بالسين، ونافع بالصاد في المشهور عنه، وقال الحلواني عن قالون عن نافع: إنه لا يبالي كيف قرأ بسطة ويبسط بالسين أو بالصاد، وروى أبو قرة عن نافع يبسط بالسين، وروي أن النبي ﷺ طلب منه أن يسعر بسبب غلاء خيف على المدينة، فقال: «إن الله هو الباسط القابض، وإني لأرجو أن ألقى الله ولا يتبعني أحد بمظلمة في نفس ولا مال» .
ayetini, { فَلا هادِيَ لَهُ } [A'râf: 186] sözünün anlamı 'hidayet etmez' demek olduğu için «nezürhüm» kelimesini cezm ile okuyanın kıraatidir. Bu kat kat fazlalıklar, rivayet edilen ve başak misalinin verdiği yedi yüze kadardır. İbn Kesîr «yebsutu» kelimesini 'sîn' (س) ile, Nâfi' ise meşhur rivayetinde 'sâd' (ص) ile okumuştur. Halvânî, Kālûn'dan, o da Nâfi'den naklen; onun 'basta' (بسطة) ve 'yebsutu' (يبسط) kelimelerini sîn veya sâd ile nasıl okuduğuna aldırış etmediğini söylemiştir. Ebû Kurre ise Nâfi'den 'yebsutu' kelimesini sîn ile rivayet etmiştir. Rivayet edildiğine göre Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem, Medine'de baş göstermesinden korkulan bir pahalılık sebebiyle fiyatları belirlemesi (narh koyması) istendi; bunun üzerine şöyle buyurdu: «Şüphesiz darlık ve genişlik veren (el-Bâsıt, el-Kâbıd) Allah'tır. Ben Allah'ın huzuruna, hiç kimsenin benden ne can ne de mal hususunda bir haksızlık talep etmeyeceği bir halde kavuşmayı umuyorum.»
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً نُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أَلَّا تُقاتِلُوا هذه الآية خبر عن قوم من بني إسرائيل نالتهم ذلة وغلبة عدو، فطلبوا الإذن في الجهاد وأن يؤمروا به، فلما أمروا كع أكثرهم وصبر الأقل، فنصرهم الله، وفي هذا كله مثال للمؤمنين يحذر المكروه منه ويقتدى بالحسن، والْمَلَإِ في هذه الآية جميع القوم، لأن المعنى يقتضيه، وهذا هو أصل اللفظة.
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً نُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أَلَّا تُقاتِلُوا } Bu ayet, başlarına bir zillet ve düşman üstünlüğü gelen, bu yüzden cihada izin verilmesini ve kendilerine bunun emredilmesini isteyen İsrâiloğulları'ndan bir topluluk hakkındaki haberdir. Kendilerine savaş emredilince çoğu korkaklık gösterip geri durdu, pek azı ise sabretti ve Allah onlara zafer verdi. Bütün bunlarda, hoşa gitmeyen şeyinden sakınılacak ve güzel olanına uyulacak şekilde müminler için bir ibret/örnek vardır. Bu ayetteki { الْمَلَإِ } kelimesi, mana bunu gerektirdiği için topluluğun tamamı demektir; lafzın asıl manası da budur.
ويسمى الأشراف الملأ تشبيها، وقوله مِنْ بَعْدِ مُوسى معناه من بعد موته وانقضاء مدته، واختلف المتأولون في النبي الذي قيل له ابْعَثْ، فقال ابن إسحاق وغيره عن وهب بن منبه: هو سمويل بن بالي.
İleri gelenlere (eşrafa) benzetme yoluyla 'el-mele'' (الْمَلَأ) denilir. { مِنْ بَعْدِ مُوسى } “Mûsâ'dan sonra” buyruğunun manası; onun vefatından ve devrinin sona ermesinden sonra demektir. Kendisine «[bize bir hükümdar] gönder» denilen peygamber hususunda müfessirler ihtilaf etmişlerdir: İbn İshâk ve başkaları Vehb b. Münebbih'ten naklen onun Şemvîl b. Bâlî olduğunu söylemişlerdir.
وقال السدي: هو شمعون وقال قتادة: هو يوشع بن نون.
Süddî: «O Şem'ûn'dur» demiş; Katâde ise: «O Yûşa' b. Nûn'dur» demiştir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وهذا قول ضعيف، لأن مدة داود هي بعد مدة موسى بقرون من الناس، ويوشع هو فتى موسى، وكانت بنو إسرائيل تغلب من حاربها، وروي أنها كانت تضع التابوت الذي فيه السكينة والبقية في مأزق الحرب، فلا تزال تغلب حتى عصوا وظهرت فيهم الأحداث. وخالف ملوكهم الأنبياء، واتبعوا الشهوات، وقد كان الله تعالى أقام أمورهم بأن يكون أنبياؤهم يسددون ملوكهم، فلما فعلوا ما ذكرناه سلط الله عليهم أمما من الكفرة فغلبوهم وأخذ لهم التابوت في بعض الحروب فذل أمرهم. وقال السدي: «كان الغالب لهم جالوت وهو من العمالقة، فلما رأوا أنه الاصطلام وذهاب الذكر أنف بعضهم وتكلموا في أمرهم. حتى اجتمع ملأهم على أن قالوا لنبي الوقت:
Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle dedi: Bu zayıf bir görüştür; zira Dâvûd'un dönemi, Mûsâ'nın döneminden nesiller sonradır, Yûşa' ise Mûsâ'nın genç arkadaşıdır (hizmetlisidir). İsrâiloğulları kendileriyle savaşanlara galip gelirlerdi. Rivayet edildiğine göre onlar, içinde sekîne ve [peygamberlerden kalan] hatıraların bulunduğu Sandığı (Tâbût'u) savaşın en şiddetli anında ortaya koyarlardı ve isyan edip içlerinde bidatler/kötülükler ortaya çıkıncaya kadar sürekli galip gelirlerdi. Hükümdarları peygamberlere muhalefet etti ve şehvetlerine uydular. Oysa Allah Teâlâ onların işlerini, peygamberleri hükümdarlarını doğru yola sevk edecek şekilde düzenlemişti. Zikrettiğimiz şeyleri yapınca Allah kâfir milletleri onlara musallat etti; onlar da kendilerine üstün geldiler ve savaşlardan birinde Sandığı onların elinden aldılar, böylece durumları zelil oldu. Süddî şöyle demiştir: «Onlara galip gelen Câlût idi, o da Amâlika kavmindendi. Köklerinin kazınacağını ve şanlarının yok olacağını görünce bazılarının gururu incindi ve durumları hakkında konuştular; nihayet ileri gelenleri o vaktin peygamberine şöyle deme konusunda birleştiler:
ابْعَثْ لَنا مَلِكاً الآية، وإنما طلبوا ملكا يقوم بأمر القتال، وكانت المملكة في سبط من أسباط بني إسرائيل يقال لهم: «بنو يهوذا» ، فعلم النبي بالوحي أنه ليس في بيت المملكة من يقوم بأمر الحرب، ويسر الله لذلك طالوت.
{ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً } 'Bize bir hükümdar gönder' ayeti... Onlar sadece savaş işini üstlenecek bir hükümdar istemişlerdi. Hükümdarlık İsrâiloğulları'nın kabilelerinden 'Yehûzaoğulları' denilen bir kabilede idi. Peygamber vahiy yoluyla öğrendi ki o hükümdarlık ailesinde savaş işini üstlenecek kimse yoktu ve Allah bu iş için Tâlût'u kolaylaştırdı.
وقرأ جمهور الناس «نقاتل» بالنون وجزم اللام على جواب الأمر، وقرأ الضحاك وابن أبي عبلة «يقاتل» بالياء ورفع الفعل، فهو في موضع الصفة للملك. وأراد النبي المذكور ﵇ أن يتوثق منهم فوقفهم على جهة التقرير وسبر ما عندهم بقوله هَلْ عَسَيْتُمْ وقرأ نافع «عسيتم» بكسر العين في الموضعين، وفتح الباقون السين، قال أبو علي: «الأكثر فتح السين وهو المشهور» ، ووجه الكسر قول
İnsanların cumhûru, emrin cevabı olarak 'nûn' harfiyle ve lâm'ın cezmiyle «nukâtil» (نُقاتِلْ) şeklinde okumuştur. Dahhâk ve İbn Ebî Able ise 'yâ' harfiyle ve fiilin ref'i ile «yukâtilu» (يُقاتِلُ) şeklinde okumuşlardır ki bu takdirde [fiil], hükümdarın sıfatı konumundadır. Zikredilen peygamber aleyhisselâm onlardan kesin bir güvence almak istedi; bu yüzden { هَلْ عَسَيْتُمْ } buyruğuyla onları ikrar ettirme ve içlerindekini yoklama yoluyla hesaba çekti. Nâfi', her iki yerde de 'ayn' harfinin kesresiyle «'asîtüm» şeklinde okumuş, diğerleri ise sîn'i fetha ile okumuşlardır. Ebû Ali: «Çoğunluğun tercihi ve meşhur olanı sîn'in fethasıdır» demiştir. Kesrenin vechi ise şudur:
العرب هو عس بذلك مثل حر وشج، وقد جاء فعل وفعل في نحو نقم ونقم، فكذلك عسيت وعسيت، فإن أسند الفعل إلى ظاهر فقياس عسيتم أن يقال عسي زيد مثل رضي، فإن قيل فهو القياس، وإن لم يقل فسائغ أن يأخذ باللغتين فيستعمل إحداهما في موضع الأخرى كما فعل ذلك في غيره، ومعنى هذه المقالة:
Arapların 'harin' (حَرٍ) ve 'şacin' (شَجٍ) [kelimeleri gibi] «hüve 'asin bi zâlike» (o buna yakındır) sözüdür. Nitekim 'nakime' ve 'nekame' gibi fe'ile ve fa'ale kalıbı gelmiştir; aynı şekilde 'asîtü ve 'aseytü de böyledir. Eğer fiil açık bir isme isnat edilirse, «'asîtüm» kıyasınca 'radiye' gibi «'asiye Zeydün» denilmesi gerekir. Eğer bu söylenmişse kıyas budur; şayet söylenmemişse, başka yerlerde yapıldığı gibi iki lügatten birini alıp diğerinin yerine kullanmak caizdir. Bu sözün manası:
هل أنتم قريب من التولي والفرار. إن كتب عليكم القتال؟.
«Üzerinize savaş farz kılınırsa, yüz çevirip kaçmanız yakın bir ihtimal midir?» demektir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ.......
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ... } [Bakara: 246]
المعنى وأي شيء يجعلنا ألا نقاتل وقد وترنا وأخرجنا من ديارنا؟ وقالوا هذه المقالة وإن كان القائل لم يخرج من حيث قد أخرج من هو مثله وفي حكمه، ثم أخبر الله تعالى عنهم أنهم لما فرض عليهم القتال ورأوا الحقيقة ورجعت أفكارهم إلى مباشرة الحرب تولوا، أي اضطربت نياتهم وفترت عزائمهم، وهذا شأن الأمم المتنعمة المائلة إلى الدعة، تتمنى الحرب أوقات الأنفة، فإذا حضرت الحرب كعت وانقادت لطبعها، وعن هذا المعنى نهى النبي ﷺ بقوله: «لا تتمنوا لقاء العدو، واسألوا الله العافية، فإذا لقيتموهم فاثبتوا» ، ثم أخبر الله تعالى عن قليل منهم أنهم ثبتوا على النية الأولى واستمرت عزيمتهم على القتال في سبيل الله، ثم توعد الظالمين في لفظ الخبر الذي هو قوله وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ، وقرأ أبي بن كعب «تولوا إلا أن يكون قليل منهم» .
Mana şudur: İntikamımız alınmış, yurtlarımızdan çıkarılmışken bizi savaşmaktan alıkoyan ne olabilir? Söyleyen kişi [bizzat] çıkarılmamış olsa bile, kendi emsalinden ve kendi hükmünde olan kimseler çıkarıldığı için bu sözü söylemişlerdir. Sonra Allah Teâlâ onlar hakkında; üzerlerine savaş farz kılınınca, gerçeği görüp düşünceleri bizzat savaşa girmeye dönünce yüz çevirdiklerini, yani niyetlerinin sarsıldığını ve azimlerinin gevşediğini haber vermiştir. Nimet içinde yaşayan ve rahatlığa meyilli milletlerin durumu böyledir; gururlandıkları anlarda savaşı arzularlar, ancak savaş kapıya dayandığında korkup geri dururlar ve kendi tabiatlarına teslim olurlar. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Düşmanla karşılaşmayı temenni etmeyin, Allah'tan afiyet dileyin. Onlarla karşılaştığınızda ise sebat edin» sözüyle işte bu manayı nehyetmiştir. Sonra Allah Teâlâ, içlerinden pek azının ilk niyetleri üzere sebat ettiklerini ve Allah yolunda savaşma azimlerini sürdürdüklerini haber vermiştir. Ardından: { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ } [Bakara: 246] “Allah zalimleri hakkıyla bilendir” buyruğundaki haber lafzıyla zalimleri tehdit etmiştir. Übey b. Ka'b: «İçlerinden pek azı olması müstesna, yüz çevirdiler» şeklinde okumuştur.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٤٧]
[Bakara Suresi (2): Ayet 247]
وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طالُوتَ مَلِكاً قالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمالِ قالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ وَزادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٢٤٧)
{ وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طالُوتَ مَلِكاً قالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمالِ قالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ وَزادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٢٤٧) } “Peygamberleri onlara: 'Allah, size hükümdar olarak Tâlût'u gönderdi' dedi. Onlar: 'Biz hükümdarlığa ondan daha layık iken ve ona bol mal da verilmemişken, başımıza nasıl hükümdar olabilir?' dediler. [Peygamber]: 'Şüphesiz Allah onu sizin üzerinize seçti; ona bilgice ve vücutça bir üstünlük/genişlik verdi. Allah mülkünü dilediğine verir. Allah lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir' dedi.”
قال وهب بن منبه: «إنه لما قال الملأ من بني إسرائيل لسمويل بن بالي ما قالوا، سأل الله تعالى أن يبعث لهم ملكا ويدله عليه، فقال الله تعالى له: انظر إلى القرن الذي فيه الدهن في بيتك، فإذا دخل عليك رجل فنش الدهن الذي في القرن فهو ملك بني إسرائيل، فادهن رأسه منه وملكه عليهم، قال: وكان طالوت رجلا دباغا، وكان من سبط بنيامين بن يعقوب، وكان سبطا لا نبوة فيه ولا ملك، فخرج طالوت في بغاء دابة له أضلها، فقصد سمويل عسى أن يدعو له في أمر الدابة أو يجد عنده فرجا، فنش الدهن» .
Vehb b. Münebbih şöyle demiştir: «İsrâiloğulları'nın ileri gelenleri Şemvîl b. Bâlî'ye bu söylediklerini söyleyince, o da kendilerine bir hükümdar göndermesini ve onu kendisine göstermesini Allah Teâlâ'dan istedi. Allah Teâlâ ona şöyle buyurdu: 'Evindeki içinde yağ bulunan boynuza bak; senin yanına bir adam girdiğinde boynuzdaki yağ kaynayıp taşarsa, işte o İsrâiloğulları'nın hükümdarıdır; onun başını o yağla mesh et ve onu üzerlerine hükümdar kıl.' [Vehb] dedi ki: Tâlût dericilik yapan bir adamdı ve Ya'kūb'un oğlu Bünyâmin'in soyundandı; o ise içinde ne peygamberlik ne de hükümdarlık bulunan bir kabileydi. Tâlût kaybettiği bir binek hayvanını aramak için çıkmıştı; belki binek işinde kendisine dua eder veya yanında bir ferahlık bulur ümidiyle Şemvîl'in yanına yöneldi; derken yağ kaynayıp taştı.»
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وهو دهن القدس فيما يزعمون، قال: فقام إليه سمويل فأخذه ودهن منه رأس طالوت، وقال له: أنت ملك بني إسرائيل الذي أمرني الله بتقديمه، ثم قال لبني إسرائيل «إن الله قد بعث لكم طالوت ملكا» ، وطالُوتَ اسم أعجمي معرب ولذلك لم ينصرف،
Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle dedi: İddialarına göre o, kutsama yağı idi. [Vehb] dedi ki: Şemvîl ona doğru kalktı, yağı alıp Tâlût'un başına sürdü ve ona: 'Sen, Allah'ın öne geçirmemi emrettiği İsrâiloğulları'nın hükümdarısın' dedi. Sonra İsrâiloğulları'na: «Allah, size hükümdar olarak Tâlût'u gönderdi» dedi. 'Tâlût' (طالُوتَ) yabancı (Arapça olmayan) ve Arapçalaştırılmış bir isimdir; gayrimunsarif olması da bu yüzdendir.
وقال السدي: «إن الله أرسل إلى شمعون عصا وقال له: من دخل عليك من بني إسرائيل فكان على طول هذه العصا فهو ملكهم، فقيس بها بنو إسرائيل فكانت تطولهم حتى مربهم طالوت في بغاء حماره الذي كان يسقي عليه، وكان رجلا سقاء، فدعوه فقاسوه بالعصا فكان مثلها، فقال لهم نبيهم ما قال، ثم إن بني إسرائيل تعنتوا وحادوا عن أمر الله تعالى، وجروا على سننهم فقالوا: أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ، أي لأنه ليس في بيت ملك ولا سبقت له فيه سابقة. وَلَمْ يُؤْتَ مالا واسعا يجمع به نفوس الرجال حتى يغلب أهل الأنفة بماله.
Süddî şöyle demiştir: «Allah Şem'ûn'a bir asa gönderdi ve ona: 'İsrâiloğulları'ndan yanına giren kim olursa olsun boyu bu asanın boyunda ise o onların hükümdarıdır' dedi. İsrâiloğulları asayla ölçüldü, asa hepsinden uzun geliyordu; nihayet üzerine su taşıdığı eşeğini aramakta olan Tâlût onların yanına uğradı; kendisi su taşıyıcılığı yapan bir adamdı. Onu çağırdılar ve asayla ölçtüler; boyu asayla tam denk geldi. Bunun üzerine peygamberleri onlara söyleyeceğini söyledi. Sonra İsrâiloğulları inatçılık edip Allah Teâlâ'nın emrinden saptılar ve kendi alışılagelmiş yollarına uyarak: { أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ } [Bakara: 247] 'Biz hükümdarlığa ondan daha layık iken, başımıza nasıl hükümdar olabilir?' dediler; yani ne bir hükümdar ailesindendir ne de onda bu konuda geçmiş bir liyakati vardır. { وَلَمْ يُؤْتَ } [Bakara: 247] 'Ve ona geniş bir mal da verilmemiştir' ki onunla adamların gönüllerini toplasın ve malıyla gururlu kimselere üstün gelsin.»
قال القاضي أبو محمد: وترك القوم السبب الأقوى وهو قدر الله وقضاؤه السابق، وأنه مالك الملك، فاحتج عليهم نبيهم ﵇ بالحجة القاطعة، وبيّن لهم مع ذلك تعليل اصطفائه طالوت، وأنه زاده بسطة في العلم وهو ملاك الإنسان، والجسم الذي هو معينه في الحرب وعدته عند اللقاء، قال ابن عباس:
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Kavim en kuvvetli sebebi, yani Allah'ın takdirini, geçmiş kazasını ve mülkün gerçek sahibinin O olduğunu terk etti. Peygamberleri aleyhisselâm da kesin bir delille onlara karşı hüccet getirdi; bununla birlikte Allah'ın Tâlût'u seçmesinin gerekçesini, yani ona insanın asıl dayanağı olan ilimde ve savaşta yardımcısı olup karşılaşma anındaki techizatı olan vücutta üstünlük ve genişlik verdiğini açıkladı. İbn Abbâs şöyle demiştir:
«كان في بني إسرائيل سبطان أحدهما للنبوة والآخر للملك، فلا يبعث نبي إلا من الواحد ولا ملك إلا من الآخر، فلما بعث طالوت من غير ذلك قالوا مقالتهم» ، قال مجاهد: معنى الملك في هذه الآية الإمرة على الجيش.
«İsrâiloğulları'nda iki kabile vardı: Biri peygamberlik, diğeri hükümdarlık için idi; peygamber sadece birinden, hükümdar da sadece diğerinden gönderilirdi. Tâlût bunların dışından gönderilince o sözlerini söylediler.» Mücâhid: «Bu ayetteki hükümdarlığın manası ordunun komutanlığıdır» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: ولكنهم قلقوا لأن من عادة من تولى الحرب وغلب أن يستمر ملكا، و «اصطفى» افتعل، مأخوذ من الصفوة، وقرأ نافع «بصطة» بالصاد، وقرأ أبو عمرو وابن كثير «بسطة» بالسين، والجمهور على أن العلم في هذه الآية يراد به العموم في المعارف، وقال بعض المتأولين: المراد علم الحرب، وأما جسمه فقال وهب بن منبه: إن أطول رجل في بني إسرائيل كان يبلغ منكب طالوت.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Fakat onlar tedirgin oldular; çünkü savaşı üstlenip galip gelen kimsenin hükümdarlığı sürdürmesi adettendir. «Istafâ» (اصْطَفَى) ifti'âl kalıbında olup صفوة (seçkinlik/arı duruluk) kökünden alınmıştır. Nâfi' sâd ile «bastatan» (بَصْطَةً), Ebû Amr ve İbn Kesîr ise sîn ile «bastaten» (بَسْطَةً) şeklinde okumuşlardır. Cumhûr, bu ayetteki ilimden maksadın genel bilgiler olduğu görüşündedir. Bazı müfessirler ise: «Maksat savaş ilmidir» demişlerdir. Bedenine gelince; Vehb b. Münebbih: «İsrâiloğulları'nın en uzun boylu adamı Tâlût'un omzuna ulaşırdı» demiştir.
وَاللَّهُ يُؤْتِي.....
{ وَاللَّهُ يُؤْتِي... } [Bakara: 247]
لما علم نبيهم ﵇ تعنتهم وجدالهم في الحجج تمم كلامه بالقطعي الذي لا اعتراض عليه، وهو قوله: وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ، وظاهر اللفظ أنه من قول النبي لهم، وقد ذهب بعض المتأولين إلى أنه من قول الله تعالى لمحمد ﷺ، والأول أظهر، وأضيف ملك الدنيا إلى الله تعالى، إضافة مملوك إلى مالك، وواسِعٌ معناه وسعت قدرته وعلمه كل شيء، وأما قول النبي لهم: إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ فإن الطبري ذهب إلى أن بني إسرائيل تعنتوا وقالوا لنبيهم: وما آية ملك طالوت؟ وذلك على جهة سؤال الدلالة على صدقه في قوله إن الله قد بعث.
Peygamberleri aleyhisselâm onların inatçılıklarını ve deliller konusundaki tartışmalarını görünce, sözünü itiraz edilemeyecek kesin bir hükümle tamamladı ki o da: { وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ } [Bakara: 247] “Allah mülkünü dilediğine verir” sözüdür. Lafzın zahiri, bunun peygamberin onlara söylediği sözden olduğunu göstermektedir. Bazı müfessirler ise bunun Allah Teâlâ'nın Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem hitabı olduğu görüşüne varmışlardır; ancak birincisi daha açıktır. Dünya mülkü Allah Teâlâ'ya, memlûkün mâlike izafe edilmesi şeklinde izafe edilmiştir. { واسِعٌ } “lütfu geniş olan” lafzının manası; kudreti ve ilmi her şeyi kuşatmış olandır. Peygamberin onlara: { إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ } [Bakara: 248] “Onun hükümdarlığının alameti...” sözüne gelince; Taberî, İsrâiloğulları'nın inatçılık edip peygamberlerine: «Tâlût'un hükümdarlığının alameti nedir?» dedikleri, bunun da onun: 'Allah gönderdi' sözündeki doğruluğuna delil isteme kabilinden olduğu görüşüne meyletmiştir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٤٨]
[Bakara Suresi (2): Ayet 248]
وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى وَآلُ هارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلائِكَةُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٤٨)
{ وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى وَآلُ هارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلائِكَةُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٤٨) } “Peygamberleri onlara şöyle dedi: 'Onun hükümdarlığının alameti, size meleklerin taşıdığı, içinde Rabbinizden bir sekîne/huzur ve Mûsâ ailesiyle Hârûn ailesinin bıraktıklarından geriye kalan bir kısmın bulunduğu Sandığın gelmesidir. Eğer inanmış kimseler iseniz, bunda sizin için kesin bir ibret vardır.'”
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: ويحتمل أن نبيهم قال لهم ذلك على جهة التغبيط والتنبيه على هذه النعمة التي قرنها الله بملك طالوت وجعلها آية له دون أن تعن بنو إسرائيل لتكذيب نبيهم، وهذا عندي أظهر من لفظ الآية، وتأويل الطبري أشبه بأخلاق بني إسرائيل الذميمة، فإنهم أهل تكذيب وتعنت واعوجاج، وقد حكى الطبري معناه عن ابن عباس وابن زيد والسدي.
Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle dedi: Peygamberlerinin bunu onlara, İsrâiloğulları peygamberlerini yalanlamak için inatçılık yapmaksızın, Allah'ın Tâlût'un hükümdarlığına bağladığı ve onun için bir mucize kıldığı bu nimeti müjdeleme ve hatırlatma sadedinde söylemiş olması muhtemeldir. Bu [ihtimal], bana göre ayetin lafzından daha açıktır. Taberî'nin tefsiri ise İsrâiloğulları'nın kötü ahlakına daha uygundur; zira onlar yalanlama, inatçılık ve eğrilik ehlidirler. Taberî bunun anlamını İbn Abbâs, İbn Zeyd ve Süddî'den nakletmiştir.
واختلف المفسرون في كيفية إتيان التَّابُوتُ وكيف كان بدء أمره، فقال وهب بن منبه: كان التابوت عند بني إسرائيل يغلبون به من قاتلهم حتى عصوا فغلبوا على التابوت، وصار التابوت عند القوم الذين غلبوا، فوضعوه في كنيسة لهم فيها أصنام، فكانت الأصنام تصبح منكسة، فجعلوه في قرية قوم فأصاب أولئك القوم أوجاع في أعناقهم، وقيل: جعل في مخراة قوم فكانوا يصيبهم الناسور، فلما عظم بلاؤهم كيف كان، قالوا: ما هذا إلا لهذا التابوت فلنرده إلى بلاد بني إسرائيل، فأخذوا عجلة فجعلوا التابوت عليها وربطوها ببقرتين فأرسلوهما في الأرض نحو بلاد بني إسرائيل، فبعث الله ملائكة تسوق البقرتين حتى دخلتا به على بني إسرائيل، وهم في أمر طالوت، فأيقنوا بالنصر. وهذا هو حمل الملائكة للتابوت في هذه الرواية. وقال قتادة والربيع: بل كان هذا التابوت مما تركه موسى عند يوشع بن نون، فجعله يوشع في البرية، ومرت عليه الدهور حتى جاء وقت طالوت. وكان أمر التابوت مشهورا عندهم في تركة موسى، فجعل الله الإتيان به آية لملك طالوت، وبعث الله ملائكة حملته إلى بني إسرائيل، فيروى أنهم رأوا التابوت في الهواء يأتي حتى نزل بينهم، وروي أن الملائكة جاءت به تحمله حتى جعلته في دار طالوت، فاستوسقت بنو إسرائيل عند ذلك على طالوت، وقال وهب بن منبه: كان قدر التابوت نحوا من ثلاثة أذرع في ذراعين، وقرأ زيد بن ثابت «التابوه» ، وهي لغته، والناس على قراءته بالتاء.
Müfessirler Sandığın (Tâbût'un) nasıl geldiği ve ilk durumunun nasıl olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Vehb b. Münebbih şöyle demiştir: Sandık İsrâiloğulları'nın yanındaydı ve isyan edip de Sandığı kaptırana dek kendileriyle savaşan kimselere onunla galip gelirlerdi. Sandık onlara galip gelen kavmin eline geçti ve onu içinde putların bulunduğu bir tapınaklarına koydular; putlar sabahleyin baş aşağı devrilmiş bulunuyordu. Sonra onu bir kavmin köyüne koydular, o kavmin de boyunlarına ağrılar girdi. Bir kavmin helasına konulduğu, bu yüzden onlara basur/fistül isabet ettiği de söylenmiştir. Başlarına gelen bela büyüyünce: 'Bu ancak şu Sandık yüzündendir, onu İsrâiloğulları'nın diyarına geri gönderelim' dediler. Bir araba aldılar, Sandığı üzerine koydular, onu iki ineğe bağladılar ve yeryüzünde İsrâiloğulları'nın diyarına doğru saldılar. Allah iki ineği süren melekler gönderdi; nihayet melekler inekleri, İsrâiloğulları Tâlût'un meselesiyle meşgulken onların yanına soktular; onlar da zafere kesin olarak inandılar. Bu rivayette meleklerin Sandığı taşıması budur. Katâde ve Rebî' ise şöyle demişlerdir: Bilakis bu Sandık, Mûsâ'nın Yûşa' b. Nûn'un yanında bıraktıklarındandı; Yûşa' onu çöle koydu ve üzerinden devirler geçti, nihayet Tâlût'un vakti geldi. Sandığın durumu Mûsâ'nın terekesi içinde onların katında meşhurdu; Allah onun gelmesini Tâlût'un hükümdarlığı için bir alamet kıldı ve Allah onu İsrâiloğulları'na taşıyan melekler gönderdi. Rivayet edildiğine göre onlar Sandığı havada gelirken gördüler, nihayet aralarına indi. Meleklerin onu taşıyarak getirip Tâlût'un evine koydukları da rivayet edilmiştir; bunun üzerine İsrâiloğulları Tâlût'un etrafında birleştiler. Vehb b. Münebbih: «Sandığın boyutu yaklaşık üç arşına iki arşın idi» demiştir. Zeyd b. Sâbit kendi şivesi üzere «et-Tâbûh» şeklinde okumuştur; insanların geneli ise 'tâ' (ت) ile okumaktadır.
قال القاضي أبو محمد: وكثر الرواة في قصص التابوت وصورة حمله بما لم أر لإثباته وجها للين إسناده.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Rivayetçiler, isnatlarının zayıflığı sebebiyle sabit görmeye bir yol bulamadığım hususlarda Sandık kıssaları ve onun taşınma şekli hakkında pek çok rivayet nakletmişlerdir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
فِيهِ سَكِينَةٌ ...
{ فِيهِ سَكِينَةٌ... } [Bakara: 248]
قال علي بن أبي طالب ﵁: السكينة ريح هفافة لها وجه كوجه الإنسان، وروي عنه أنه قال: هي ريح خجوج ولها رأسان، وقال مجاهد: السكينة لها رأس كرأس الهرة وجناحان وذنب، وقال:
Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh: «Sekîne, insan yüzü gibi yüzü olan tatlı ve hafif esen bir rüzgardır» demiştir. Ondan, «O iki başlı, şiddetli esen bir rüzgardır» dediği de rivayet edilmiştir. Mücâhid: «Sekîne'nin kedi başı gibi bir başı, iki kanadı ve bir kuyruğu vardı» demiş ve şöyle devam etmiştir:
أقبلت السكينة والصرد وجبريل مع إبراهيم من الشام. وقال وهب بن منبه عن بعض علماء بني إسرائيل:
«Sekîne, surad kuşu ve Cebrâil, Şam'dan İbrâhim ile birlikte geldiler.» Vehb b. Münebbih İsrâiloğulları'nın bazı âlimlerinden şöyle nakletmiştir:
السكينة رأس هرة ميتة كانت إذا صرخت في التابوت بصراخ الهر أيقنوا بالنصر. وقال ابن عباس: السكينة طست من ذهب من الجنة كان يغسل فيه قلوب الأنبياء، وقاله السدي. وقال وهب بن منبه: السكينة روح من الله يتكلم إذا اختلفوا في شيء أخبرهم ببيان ما يريدون. وقال عطاء بن أبي رباح: السكينة ما يعرفون من الآيات فيسكنون إليها. وقال الربيع بن أنس: سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ أي رحمة من ربكم، وقال قتادة:
«Sekîne, ölü bir kedi başıydı; Sandıkta kedi miyavlaması gibi ses çıkardığında zafere kesin olarak inanırlardı.» İbn Abbâs: «Sekîne, cennetten altından bir leğendi ki içinde peygamberlerin kalpleri yıkanırdı» demiştir; Süddî de böyle söylemiştir. Vehb b. Münebbih: «Sekîne, Allah'tan bir ruhtur; bir şeyde ihtilafa düştüklerinde konuşur ve onlara istedikleri şeyin açıklamasını haber verirdi» demiştir. Atâ b. Ebî Rabâh: «Sekîne, tanıdıkları ve kendisiyle sükûnet buldukları ayetlerdir» demiştir. Rebî' b. Enes: «{ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ } Rabbinizden bir rahmettir» demiştir. Katâde ise:
سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ أي وقار لكم من ربكم.
«{ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ }, Rabbinizden sizin için bir vakar/ağırlıktır» demiştir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: والصحيح أن التابوت كانت فيه أشياء فاضلة من بقايا الأنبياء وآثارهم، فكانت النفوس تسكن إلى ذلك وتأنس به وتقوى، فالمعهود أن الله ينصر الحق والأمور الفاضلة عنده، والسكينة على هذا فعيلة مأخوذة من السكون، كما يقال عزم عزيمة وقطع قطيعة.
Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle dedi: Doğru olan şudur ki; Sandığın içinde peygamberlerin bıraktıklarından ve hatıralarından değerli/faziletli şeyler vardı; nefisler buna sükûnet bulur, bununla ünsiyet eder ve güç kazanırdı. Çünkü bilinen adet, Allah'ın hakkı ve Kendi katındaki değerli şeyleri muzaffer kılmasıdır. Buna göre sekîne, 'azm'den 'azîmet', 'kat''tan 'katî'at' denildiği gibi sükûndan (durgunluk ve huzurdan) türetilmiş 'fa'île' vezninde bir kelimedir.
واختلف المفسرون في البقية ما هي؟: فقال ابن عباس: هي عصا موسى ورضاض الألواح، وقال الربيع: هي عصا موسى وأمور من التوراة. وقال عكرمة: هي التوراة والعصا ورضاض الألواح.
Müfessirler geriye kalan hatıraların (el-bakıyye) ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs: «O, Mûsâ'nın asası ve levhaların kırıklarıdır» demiştir. Rebî': «Mûsâ'nın asası ve Tevrat'tan birtakım hususlardır» demiştir. İkrime ise: «Tevrat, asa ve levhaların kırıklarıdır» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: ومعنى هذا ما روي من أن موسى ﵇ لما جاء قومه بالألواح فوجدهم قد عبدوا العجل ألقى الألواح غضبا فتكسرت. فنزع منها ما بقي صحيحا وأخذ رضاض ما تكسر فجعل في التابوت. وقال أبو صالح: البقية عصا موسى وعصا هارون ولوحان من التوراة والمن. وقال عطية بن سعد: هي عصا موسى وعصا هارون وثيابهما ورضاض الألواح. وقال الثوري: من الناس من يقول البقية قفيز منّ ورضاض الألواح. ومنهم من يقول: العصا والنعلان. وقال الضحّاك: البقية الجهاد وقتال الأعداء.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bunun manası rivayet edilen şu olaydır: Mûsâ aleyhisselâm levhalarla kavmine gelip de onları buzağıya tapar bulunca öfkeyle levhaları attı ve onlar kırıldı. Sağlam kalanları ayırdı, kırılan parçaları da alıp Sandığa koydu. Ebû Sâlih: «Geriye kalanlar; Mûsâ'nın asası, Hârûn'un asası, Tevrat'tan iki levha ve kudret helvasıdır (menn)» demiştir. Atıyye b. Sa'd: «Mûsâ'nın asası, Hârûn'un asası, ikisinin elbiseleri ve levhaların kırıklarıdır» demiştir. Sevrî şöyle demiştir: «İnsanlardan bazısı geriye kalan şeyin bir kile kudret helvası ve levha kırıkları olduğunu söyler. Bazıları da: Asa ve çarıklar, der.» Dahhâk ise: «Geriye kalan şey; cihat ve düşmanlarla savaşmaktır» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: أي الأمر بذلك في التابوت، إما أنه مكتوب فيه، وإما أن نفس الإتيان به هو كالأمر بذلك، وأسند الترك إلى آل موسى وهارون من حيث كان الأمر مندرجا من قوم إلى قوم، وكلهم آل لموسى وهارون، وآل الرجل قرابته وأتباعه، وقال ابن عباس والسدي وابن زيد: حمل الملائكة هو سوقها التابوت دون شيء يحمله سواها حتى وضعته بين يدي بني إسرائيل وهم ينظرون إليه بين السماء والأرض، وقال وهب بن منبه والثوري عن بعض أشياخهم: حملها إياه هو سوقها الثورين أو البقرتين اللتين جرتا العجلة به، ثم قرر تعالى أن مجيء التابوت آية لهم إن كانوا ممن يؤمن ويبصر بعين حقيقة.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Yani buna dair emir Sandığın içindedir; ya onda yazılıdır ya da bizzat getirilmesi buna bir emir gibidir. Bırakma eylemi Mûsâ ve Hârûn ailesine isnat edilmiştir; çünkü bu iş kavimden kavme intikal etmiştir ve hepsi Mûsâ ile Hârûn'un ailesidir. Kişinin âli, onun akrabaları ve ona uyanlardır. İbn Abbâs, Süddî ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir: «Meleklerin taşıması; gökle yer arasında İsrâiloğulları ona bakıp dururken, Sandığı onu kendilerinden başka hiçbir şey taşımaksızın sürüp onların önüne koymalarıdır.» Vehb b. Münebbih ve Sevrî bazı hocalarından naklen: «Meleklerin onu taşıması, arabayı çeken iki öküzü veya iki ineği sürmeleridir» demişlerdir. Sonra Allah Teâlâ, Sandığın gelişinin, eğer iman eden ve hakikat gözüyle bakan kimseler iseler kendileri için kesin bir ibret/mucize olduğunu tekit etmiştir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu: