[سورة البقرة (٢) : آية ٢٤٩]
[Bakara Suresi (2), Âyet 249]
فَلَمَّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ قالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلاَّ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ فَلَمَّا جاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قالُوا لا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجالُوتَ وَجُنُودِهِ قالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٢٤٩)
{ فَلَمَّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ قالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلاَّ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ فَلَمَّا جاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قالُوا لا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجالُوتَ وَجُنُودِهِ قالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٢٤٩) } “Tâlut ordularla birlikte ayrılıp yola koyulunca: «Şüphesiz Allah sizi bir ırmakla imtihan edecektir. Kim ondan içerse benden değildir; kim de onu tatmazsa muhakkak ki o bendendir. Ancak eliyle bir avuç avuçlayan müstesna» dedi. İçlerinden pek azı müstesna hepsi ondan içtiler. Nihayet o ve beraberindeki inananlar ırmağı geçtiklerinde: «Bugün Câlût ve ordularına karşı bizim gücümüz yetmez» dediler. Allah'a kavuşacaklarına kesin olarak inananlar ise: «Nice az bir topluluk vardır ki, Allah'ın izniyle pek çok topluluğa galip gelmiştir. Allah sabredenlerle beraberdir» dediler.”
قبل هذه الآية متروك من اللفظ يدل معنى ما ذكر عليه، وهو فاتفق بنو إسرائيل على طالوت ملكا وأذعنوا وتهيؤوا لغزوهم عدوهم فلما فصل، وفَصَلَ معناه خرج بهم من القطر، وفصل حال السفر من حال الإقامة، قال السدي وغيره: كانوا ثمانين ألفا.
Bu ayetten önce, zikredilen mananın delalet ettiği hazfedilmiş bir söz vardır; o da şudur: İsrâiloğulları Tâlut'un krallığı üzerinde anlaştılar, boyun eğdiler ve düşmanlarıyla savaşmak üzere hazırlandılar; ayrılıp yola koyulunca da... { فَصَلَ } ifadesinin manası; onlarla birlikte şehirden/bölgeden çıktı ve sefer halini ikamet halinden ayırdı demektir. Süddî ve başkaları: «Seksen bin kişiydiler» demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: ولا محالة أنهم كان فيهم المؤمن والمنافق والمجد والكسلان، وقال وهب بن منبه: لم يتخلف عنه إلا ذو عذر من صغر أو كبر أو مرض.
Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle dedi: Hiç şüphesiz onların içinde mümin de münafık da, gayretli olan da tembel olan da vardı. Vehb b. Münebbih: «Küçüklük, yaşlılık veya hastalık gibi bir özrü olanlar dışında hiç kimse ondan geri kalmadı» demiştir.
واختلف المفسرون في النهر، فقال وهب بن منبه: لما فصل طالوت قالوا له إن المياه لا تحملنا فادع الله يجر لنا نهرا، فقال لهم طالوت إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ الآية، وقال قتادة: النهر الذي ابتلاهم الله به هو نهر بين الأردن وفلسطين، وقاله ابن عباس، وقال أيضا هو والسدي: النهر نهر فلسطين، وقرأ جمهور القراء «بنهر» بفتح الهاء، وقرأ مجاهد وحميد الأعرج وأبو السمال وغيرهم «بنهر» بإسكان الهاء في جميع القرآن، ومعنى هذا الابتلاء أنه اختبار لهم، فمن ظهرت طاعته في ترك الماء علم أنه يطيع فيما عدا ذلك، ومن غلب شهوته في الماء وعصى الأمر فهو بالعصيان في الشدائد أحرى، وروي أنهم أتوا النهر وهم قد نالهم عطش وهو في غاية العذوبة والحسن، ولذلك رخص للمطيعين في الغرفة ليرتفع عنهم أذى العطش بعض الارتفاع، وليكسروا نزاع النفس في هذه الحال إلى الاغتراف بالأيدي لنظافته وسهولته، وقد قال
Müfessirler ırmak konusunda ihtilaf etmişlerdir. Vehb b. Münebbih şöyle demiştir: «Tâlut ordusuyla ayrıldığında ona: 'Sular bize yetmez, Allah'a dua et de bize bir ırmak akıtsın' dediler. Tâlut da onlara: { إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ } 'Şüphesiz Allah sizi imtihan edecektir' ayetini söyledi.» Katâde ise: «Allah'ın kendilerini imtihan ettiği ırmak, Ürdün ile Filistin arasındaki bir ırmaktır» demiştir. İbn Abbâs da bunu söylemiştir. Ayrıca o ve Süddî: «Bu ırmak Filistin ırmağıdır» demişlerdir. Kıraat imamlarının cumhuru { بِنَهَرٍ } kelimesini he harfinin fethasıyla (neher) okumuş; Mücâhid, Humeyd el-A'rec, Ebü's-Semmâl ve başkaları ise bütün Kur'an'da he harfinin sükûnuyla (nehr) şeklinde okumuşlardır. Bu ibtilanın (imtihanın) manası, onlar için bir deneme olmasıdır. Kimin sudan uzak durmakta itaati ortaya çıkarsa, bundan başkasında da itaat edeceği anlaşılır. Kim de su konusundaki arzusuna yenik düşüp emre isyan ederse, o kimse zorluk anlarında isyana daha layıktır/meyillidir. Rivayet edildiğine göre onlar ırmağa susamış bir vaziyette ulaştılar; oysa ırmak son derece tatlı ve güzeldi. İşte bu sebeple itaat edenlere, susuzluğun eziyetini bir nebze gidermeleri ve bu durumda elleriyle avuçlamanın temizliği ve kolaylığı sebebiyle nefsin arzusunu kırmaları için bir avuca ruhsat verildi. Nitekim
علي بن أبي طالب ﵁: الأكف أنظف الآنية. ومنه قول الحسن ﵀: [البسيط] .
Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh: «Avuçlar kapların en temizidir» demiştir. Hasan'ın rahimehullâh şu sözü de bu kabildendir: [Basît]
لا يدلفون إلى ماء بآنية ... إلّا اغترافا من الغدران بالرّاح
Kaplarla yanaşmazlar suya asla... Göletlerden ancak avuçla içerler.
وظاهر قول طالوت إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ هو أن ذلك بوحي إلى النبي وإخبار من النبي لطالوت، ويحتمل أن يكون هذا مما ألهم الله طالوت إليه فجرب به جنده، وجعل الإلهام ابتلاء من الله لهم، وهذه النزعة واجب أن تقع من كل متولي حرب، فليس يحارب إلّا بالجند المطيع، ومنه قول معاوية: «عليّ في أخبث جند وأعصاه وأنا في أصح جند وأطوعه» ، ومنه قول علي ﵁: «أفسدتم عليّ رأيي بالعصيان» ، وبين أن الغرفة كافة ضرر العطش عند الحزمة الصابرين على شظف العيش الذين هممهم في غير الرفاهية، كما قال عروة: [الطويل] وأحسو قراح الماء والماء بارد فيشبه أن طالوت أراد تجربة القوم، وقد ذهب قوم إلى أن عبد الله بن حذافة السهمي صاحب رسول الله ﷺ إنما أمر أصحابه بإيقاد النار والدخول فيها تجربة لطاعتهم، لكنه حمله مزاحه على تخشين الأمر الذي كلفهم.
Tâlut'un { إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ } “Şüphesiz Allah sizi imtihan edecektir” sözünün zahiri, bunun peygambere bir vahiy ve peygamberin de Tâlut'a bildirmesiyle olduğuna delalet eder. Bunun, Allah'ın Tâlut'a ilham ettiği, onun da ordusunu bununla denediği ve bu ilhamı Allah'ın onlar için bir imtihanı kıldığı şeylerden olması da muhtemeldir. Bu tavır, savaş yöneten her komutanın göstermesi gereken bir tutumdur; zira savaş ancak itaatkâr bir orduyla yapılır. Muâviye'nin: «Ali orduların en kötüsü ve en isyankârı içindedir, ben ise orduların en sağlamı ve en itaatkârı içindeyim» sözü ile Ali'nin radıyallâhu anh: «İsyanınızla benim görüşümü bozdunuz» sözü de bu kabildendir. Ayrıca bir avucun, himmetleri lükste ve refahta olmayan, hayatın zorluklarına sabreden dirayetli kimseler nezdinde susuzluğun zararını tamamen giderdiği açıktır. Nitekim Urve şöyle demiştir: [Tavîl] «Suyu soğuk olduğu halde sadece yudum yudum içerim.» Tâlut'un bu kavmi denemek istediği anlaşılmaktadır. Nitekim bir grup, Resûlullah'ın ﷺ ashabından olan Abdullah b. Huzâfe es-Sehmî'nin, arkadaşlarına ateşi yakıp içine girmelerini emretmesinin sadece onların itaatini denemek için olduğunu, ancak şakacılığının onu kendilerine yüklediği bu emri sertleştirmeye sevk ettiğini kabul etmiştir.
وقوله: فَلَيْسَ مِنِّي أي ليس من أصحابي في هذه الحرب، ولم يخرجهم بذلك عن الإيمان، ومثل هذا قول النبي ﷺ: «من غشنا فليس منا، ومن رمانا بالنبل فليس منا، وليس منا من شق الجيوب ولطم الخدود» ، وفي قوله تعالى: وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ سد للذرائع لأن أدنى الذوق يدخل في لفظ الطعم، فإذا وقع النهي عن الطعم فلا سبيل إلى وقوع الشرب ممن يتجنب الطعم. ولهذه المبالغات لم يأت الكلام، ومن لم يشرب منه. وقرأ أبو عمرو ونافع وابن كثير «غرفة» بفتح الغين. وهذا على تعدية الفعل إلى المصدر. والمفعول محذوف، والمعنى إلا من اغترف ماء غرفة، وقرأ الباقون «غرفة» بضم الغين وهذا على تعدية الفعل إلى المفعول به، لأن الغرفة هي العين المغترفة. فهذا بمنزلة إلّا من اغترف ماء، وكان أبو علي يرجح ضم الغين، ورجحه الطبري أيضا من جهة أن «غرفة» بالفتح إنما هو مصدر على غير اغتراف، ثم أخبر تعالى عنهم أن الأكثر شرب وخالف ما أريد منه، وروي عن ابن عباس وقتادة وغيرهما أن القوم شربوا على قدر يقينهم. فشرب الكفار شرب الهيم، وشرب العاصون دون ذلك، وانصرف من القوم ستة وسبعون ألفا، وبقي بعض المؤمنين لم يشرب شيئا، وأخذ بعضهم الغرفة، فأما من شرب فلم يرو، بل برّح به العطش، وأما من ترك الماء فحسنت حاله وكان أجلد ممن أخذ الغرفة.
{ فَلَيْسَ مِنِّي } “O benden değildir” buyruğu; yani «bu savaşta benim arkadaşlarımdan/taraftarlarımdan değildir» demektir; bununla onları imandan çıkarmış değildir. Peygamber'in ﷺ şu sözleri de böyledir: «Bizi aldatan bizden değildir, bize ok atan bizden değildir, yakalarını yırtan ve yanaklarını döven de bizden değildir.» Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ } “Kim de onu tatmazsa” buyruğunda sedd-i zerâi' (kötülüğe giden yolları tıkama) vardır; çünkü en ufak bir tatma dahi tatmak (ta'm) lafzına girer. Tatmaktan nehiy vâki olunca, tatmaktan kaçınan kimsenin içmesi de asla söz konusu olamaz. Bu mübalağalardan ötürü söz «kim ondan içmezse» şeklinde gelmemiştir. Ebû Amr, Nâfi' ve İbn Kesîr { غُرْفَةً } kelimesini gayn harfinin fethasıyla (garfeten) okumuşlardır. Bu, fiilin mastara geçişli kılınması esasına göredir ve mef'ûl hazfedilmiştir; mana ise «bir avuçlama ile su avuçlayan müstesna» demektir. Diğer kıraat imamları ise gayn harfinin dammesiyle { غُرْفَةً } (gurfeten) şeklinde okumuşlardır; bu da fiilin mef'ûlün bihe geçişli kılınması esasına göredir; çünkü gurfe, avuçlanan şeyin bizzat kendisidir. Bu da «su avuçlayan müstesna» mesabesindedir. Ebû Ali dammeli okuyuşu tercih etmekteydi; Taberî de fetha ile «garfe»nin iğtirâf vezni dışında bir mastar olması cihetiyle dammeli okuyuşu tercih etmiştir. Sonra Allah Teâlâ onların çoğunun içtiğini ve kendilerinden istenene muhalefet ettiğini haber vermiştir. İbn Abbâs, Katâde ve başkalarından rivayet edildiğine göre, o topluluk yakînleri (inançları) ölçüsünde içtiler. İnkârcılar susuzluk illetine tutulmuş develerin içişi gibi içtiler, isyankârlar ise bundan daha az içtiler. Topluluktan yetmiş altı bin kişi geri döndü; müminlerin bir kısmı hiç içmeden kaldı, bir kısmı da bir avuç aldı. İçen kimseye gelince, o suya kanmadı, bilakis susuzluğu daha da şiddetlendi; suyu terk eden kimsenin ise hali güzelleşti ve bir avuç alandan daha dayanıklı oldu.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
فَلَمَّا جاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ ...
{ فَلَمَّا جاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ ... } “Vaktaki o ve beraberindekiler onu geçtiler...”
«جاوز» فاعل من جاز يجوز. وهي مفاعلة من اثنين في كل موضع. لأن النهر وما أشبهه كأنه
«Câveze» (geçti) fiili «câze-yecûzü»den fâ'ale veznindedir. Her yerde iki taraf arasındaki karşılıklı eylemi (mufâ'ale) ifade eder; çünkü nehir ve benzeri şeyler adeta
يجاوز. واختلف الناس في الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ كم كانوا؟ فقال البراء بن عازب: كنا نتحدث أن عدة أهل بدر كعدة أصحاب طالوت الذين جاوزوا معه النهر، ثلاثمائة وبضعة عشر رجلا، وفي رواية: وثلاثة عشر رجلا، وما جاوز معه إلا مؤمن، وقال قتادة: ذكر لنا أن رسول الله ﷺ قال لأصحابه يوم بدر: «أنتم كعدة أصحاب طالوت» ، وقال السدي وابن عباس: بل جاوز معه أربعة آلاف رجل، قال ابن عباس: فيهم من شرب، قالا: فلما نظروا إلى جالوت وجنوده قالوا: لا طاقة لنا اليوم، ورجع منهم ثلاثة آلاف وستمائة وبضعة وثمانون، هذا نص قول السدي ومعنى قول ابن عباس، فعلى القول الأول قالت الجملة: لا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ، على جهة استكثار العدو. فقال أهل الصلابة منهم والتصميم والاستماتة: كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ الآية، وظن لقاء الله على هذا القول يحسن أن يكون ظنا على بابه، أي يظنون أنهم يستشهدون في ذلك اليوم لعزمهم على صدق القتال، كما جرى لعبد الله بن حرام في يوم أحد، ولغيره، وعلى القول الثاني قال كثير من الأربعة الآلاف: لا طاقة لنا على جهة الفشل والفزع من الموت، وانصرفوا عن طالوت، فقال المؤمنون الموقنون بالبعث والرجوع إلى الله وهم عدة أهل بدر: كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ والظن على هذا بمعنى اليقين، وهو فيما لم يقع بعد ولا خرج إلى الحس.
geçen kimseyle karşılıklı olarak birbirini geçiyor gibidir. İnsanlar { الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ } “Onunla beraber inananlar”ın kaç kişi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Berâ b. Âzib şöyle demiştir: «Biz Bedir ehlinin sayısının, Tâlut ile birlikte nehri geçen arkadaşlarının sayısı kadar, yani üç yüz on küsur adam olduğunu konuşurduk.» Bir rivayette: «Üç yüz on üç adamdı ve onunla nehri ancak mümin olan geçti» denilmiştir. Katâde ise şöyle demiştir: «Bize rivayet edildiğine göre Resûlullah ﷺ Bedir günü ashabına: 'Siz Tâlut'un arkadaşlarının sayısı kadarsınız' buyurmuştur.» Süddî ve İbn Abbâs ise: «Bilakis onunla beraber dört bin adam geçti» demişlerdir. İbn Abbâs: «Aralarında sudan içenler de vardı» demiştir. İkisi şöyle dediler: «Câlût ve ordularını görünce: 'Bugün bizim gücümüz yetmez' dediler ve onlardan üç bin altı yüz seksen küsur kişi geri döndü.» Bu, Süddî'nin sözünün lafzı ve İbn Abbâs'ın sözünün manasıdır. Birinci görüşe göre topluluğun tamamı düşmanı çok görme cihetiyle: { لا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ } “Bugün bizim gücümüz yetmez” demiş, içlerinden sebat, azim ve kendini feda etme ehli olanlar ise: { كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ } “Nice az bir topluluk vardır ki...” ayetini söylemişlerdir. Bu görüşe göre Allah'a kavuşma zannının, gerçek manasında bir zan (tahmin) olması uygundur; yani hakkıyla savaşmaya azmettikleri için o gün şehit olacaklarını zannediyorlardı; nitekim Uhud gününde Abdullah b. Harâm'ın ve başkalarının başına geldiği gibi. İkinci görüşe göre ise dört bin kişiden çoğu korkaklık ve ölüm dehşetine kapılma cihetiyle «Bizim gücümüz yetmez» demiş ve Tâlut'tan ayrılıp geri dönmüştür. Yeniden dirilmeye ve Allah'a döndürüleceklerine kesin olarak inanan ve Bedir ehli sayısınca olan müminler ise: { كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ } “Nice az bir topluluk vardır ki...” demişlerdir. Buna göre zan, yakîn (kesin bilgi) manasındadır ve henüz gerçekleşmemiş, duyu alemine çıkmamış olan şeyler hakkındadır.
قال القاضي أبو محمد: وما روي عن ابن عباس من أن في الأربعة الآلاف من شرب يرد عليه قوله تعالى: هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ، وأكثر المفسرين على أنه إنما جاوز النهر من لم يشرب إلا غرفة ومن لم يشرب جملة، ثم كانت بصائر هؤلاء مختلفة، فبعض كع وقليل صمم، وقرأ أبي بن كعب «كأين من فئة» ، والفئة الجماعة التي يرجع إليها في الشدائد، من قولهم: فاء يفيء إذا رجع، وقد يكون الرجل الواحد فئة تشبيها، والملك فئة الناس، والجبل فئة، والحصن، كل ذلك تشبيه، وفي قولهم ﵃: كَمْ مِنْ فِئَةٍ الآية، تحريض بالمثال وحض واستشعار للصبر، واقتداء بمن صدق ربه، و «إذن الله» هنا تمكينه وعلمه، فمجموع ذلك هو الإذن، وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ بنصره وتأييده.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: İbn Abbâs'tan rivayet edilen 'dört bin kişinin içinde sudan içenlerin de bulunduğu' şeklindeki rivayete, Allah Teâlâ'nın: { هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ } “O ve beraberindeki inananlar” buyruğu itiraz olarak yöneltilir. Müfessirlerin çoğunluğuna göre nehri ancak hiç içmeyenler ile sadece bir avuç alanlar geçmiştir. Sonra bunların da basiretleri farklı farklı olmuştur; nitekim bir kısmı geri durup çekinmiş, pek azı ise sebat ve kararlılık göstermiştir. Übey b. Ka'b bu kısmı «Ke-eyyin min fietin» şeklinde okumuştur. Fie (فئة); zorluk anlarında kendisine sığınılan cemaat demektir ve dönmek manasına gelen «fâe yefîü» (فاء يفيء) sözünden türemiştir. Bazen tek bir kişiye de benzetme yoluyla fie denir; hükümdar insanların fiesidir, dağ bir fiedir, kale bir fiedir; bunların hepsi birer teşbihtir. Onların radıyallâhu anhüm { كَمْ مِنْ فِئَةٍ } “Nice az bir topluluk vardır ki...” ayetindeki sözlerinde örnekle teşvik etme, sabrı telkin etme ve Rabbine sadakat gösteren kimselere uyma vardır. Buradaki { بِإِذْنِ اللَّهِ } «Allah'ın izni» ifadesi; O'nun imkân vermesi ve bilmesidir; bunların tamamı 'izin'dir. { وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ } “Allah sabredenlerle beraberdir” buyruğu ise, yardımı ve teyidiyle [onlarla beraberdir] demektir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٥٠ الى ٢٥١]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 250-251]
وَلَمَّا بَرَزُوا لِجالُوتَ وَجُنُودِهِ قالُوا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٢٥٠) فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ داوُدُ جالُوتَ وَآتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشاءُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمِينَ (٢٥١)
{ وَلَمَّا بَرَزُوا لِجالُوتَ وَجُنُودِهِ قالُوا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٢٥٠) فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ داوُدُ جالُوتَ وَآتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشاءُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمِينَ (٢٥١) } “Câlût ve ordularına karşı meydana çıktıklarında: «Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır, ayaklarımızı sabit kıl ve kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et!» dediler. Derken Allah'ın izniyle onları bozguna uğrattılar. Dâvûd da Câlût'u öldürdü. Allah ona hükümdarlık ve hikmet verdi, dilediği şeylerden de ona öğretti. Eğer Allah'ın, insanların bir kısmıyla diğerlerini savıp defetmesi olmasaydı, yeryüzü mutlaka fesada uğrardı. Fakat Allah, âlemlere karşı büyük lütuf sahibidir.”
بَرَزُوا معناه: صاروا في البراز وهو الأفيح من الأرض المتسع، و «جالوت» اسم أعجمي معرب، والإفراغ أعظم الصب، كأنه يتضمن عموم المفرغ عليه، والهزم أصله أن يضرب الشيء فيدخل بعضه في بعض، وكذلك الجيش الذي يرد يركب ردعه، ثم قيل في معنى الغلبة: هزم، وكان جالوت أمير العمالقة وملكهم، وكان فيما روي في ثلاثمائة ألف فارس.
{ بَرَزُوا } ifadesinin manası: Berâza (açık alana), yani arazinin geniş ve ferah yerine çıktılar demektir. «Câlût» yabancı kökenli (a'cemî) olup Arapçalaştırılmış bir isimdir. İfrâğ (أَفْرِغْ), dökmenin en büyüğüdür; sanki üzerine dökülen şeyin tamamını kapsamasını içerir. Hezm (bozgun) kelimesinin aslı ise bir şeye vurulup bir kısmının diğer kısmının içine girmesidir; nitekim püskürtülen ordu da birbirinin üstüne yığılır. Sonra galibiyet manasında da «hezem» (bozguna uğrattı) denilmiştir. Câlût, Amâlika kavminin emîri ve hükümdarıydı; rivayet edildiğine göre üç yüz bin süvarinin başındaydı.
وروي في قصة داود وقتله جالوت، أن أصحاب طالوت كان فيهم إخوة داود وهم بنو إيشى، وكان داود صغيرا يرعى غنما لأبيه، فلما حضرت الحرب قال في نفسه: لأذهبن لرؤية هذه الحرب، فلما نهض
Dâvûd'un kıssası ve Câlût'u öldürmesi hakkında rivayet edildiğine göre; Tâlut'un ordusunda Dâvûd'un kardeşleri olan Îşâ'nın oğulları da vardı. Dâvûd ise küçük yaştaydı ve babasının koyunlarını otlatıyordu. Savaş vakti gelince içinden: «Gidip bu savaşı bir göreyim» dedi. Yola koyulduğunda
مر في طريقه بحجر فناداه: يا داود، خذني فبي تقتل جالوت، ثم ناداه حجر آخر، ثم آخر، ثم آخر فأخذها وجعلها في مخلاته وسار، فلما حضر الناس، خرج جالوت يطلب مبارزا فكع الناس عنه حتى قال طالوت:
yolda bir taşın yanından geçti; taş ona: «Ey Dâvûd, beni al; çünkü Câlût'u benimle öldüreceksin» diye seslendi. Sonra başka bir taş, sonra bir diğeri, sonra bir diğeri daha seslendi. O da onları alıp torbasına koydu ve yoluna devam etti. İnsanlar toplandığında Câlût er meydanına çıkıp karşısına dövüşecek birini istedi; insanlar onun karşısına çıkmaktan çekindiler. Nihayet Tâlut şöyle dedi:
من يبرز له ويقتله فأنا أزوجه بنتي وأحكمه في مالي، فجاء داود، فقال: أنا أبرز له وأقتله، فقال له طالوت:
«Kim onun karşısına çıkar ve onu öldürürse kızımla evlendireceğim ve onu malımda söz sahibi kılacağım.» Bunun üzerine Dâvûd geldi ve: «Onun karşısına ben çıkarım ve onu öldürürüm» dedi. Tâlut ona:
فاركب فرسي، وخذ سلاحي، ففعل، وخرج في أحسن شكة فلما مشى قليلا رجع. فقال الناس: جبن الفتى، فقال داود: إن الله إن لم يقتله لي ويعني عليه لم ينفعني هذا الفرس ولا هذا السلاح، ولكني أحب أن أقاتله على عادتي.
«Atıma bin ve silahımı kuşan» dedi. O da öyle yaptı ve en güzel teçhizatla meydana çıktı; fakat biraz yürüdükten sonra geri döndü. İnsanlar: «Genç korktu» dediler. Dâvûd ise: «Eğer Allah onu benim için öldürmez ve bana ona karşı yardım etmezse, ne bu at ne de bu silah bana fayda verir. Fakat ben onunla alışık olduğum tarzda savaşmak istiyorum» dedi.
قال: وكان داود من أرمى الناس بالمقلاع، فنزل وأخذ مخلاته فتقلدها وأخذ مقلاعه، وخرج إلى جالوت وهو شاك في سلاحه، فقال له جالوت: أنت يا فتى تخرج إليّ، قال: نعم. قال: هكذا كما يخرج إلى الكلب. قال: نعم وأنت أهون. قال: لأطعمن اليوم لحمك الطير والسباع، ثم تدانيا فأدار داود مقلاعه، وأدخل يده إلى الحجارة فروي أنها التأمت فصارت حجرا واحدا فأخذه فوضعه في المقلاع وسمى الله وأداره ورماه فأصاب به رأس جالوت فقتله، وحز رأسه وجعله في مخلاته واختلط الناس وحمل أصحاب طالوت وكانت الهزيمة، ثم إن داود جاء يطلب شرطه من طالوت، فقال له: إن بنات الملوك لهن غرائب من المهر، ولا بد لك من قتل مائتين من هؤلاء الجراجمة الذين يؤذون الناس، وتجيئني بغلفهم وطمع طالوت أن يعرض داود للقتل بهذه النزعة فقتل داود منهم مائتين، وجاء بذلك وطلب امرأته فدفعها إليه طالوت، وعظم أمر داود، فيروى أن طالوت تخلى له عن الملك وصار هو الملك، ويروى أن بني إسرائيل غلبت طالوت على ذلك بسبب أن داود قتل جالوت، وكان سبب الفتح، وروي أن طالوت أخاف داود حتى هرب منه فكان في جبل إلى أن مات طالوت فذهبت بنو إسرائيل إلى داود فملكته أمرها، وروي أن نبي الله سمويل أوحى الله إليه أن يذهب إلى إيشى ويسأله أن يعرض عليه بنيه فيدهن الذي يشار إليه بدهن القدس ويجعله ملك بني إسرائيل. والله أعلم أي ذلك كان، غير أنه يقطع من ألفاظ الآية على أن داود صار ملك بني إسرائيل. وقد روي في صدر هذه القصة: أن داود كان يسير في مطبخة طالوت ثم كلمه حجر فأخذه فكان ذلك سبب قتله جالوت ومملكته، وقد أكثر الناس في قصص هذه الآية، وذلك كله لين الأسانيد، فلذلك انتقيت منه ما تنفك به الآية وتعلم به مناقل النازلة واختصرت سائر ذلك، وأما الحكمة التي آتاه الله فهي النبوة والزبور وقال السدي: آتاه الله ملك طالوت ونبوة شمعون والذي علمه هي صنعة الدروع ومنطق الطير وغير ذلك من أنواع علمه ﷺ.
Ravi dedi ki: Dâvûd sapan taşını en iyi atan insanlardandı. [Attan] indi, torbasını alıp boynuna astı ve sapanını aldı; Câlût ise tepeden tırnağa silahlanmış haldeydi. Câlût ona: «Bana sen mi karşı çıkıyorsun ey genç?» dedi. Dâvûd: «Evet» dedi. Câlût: «Köpeğe karşı çıkar gibi mi?» dedi. Dâvûd: «Evet, sen ondan daha değersizsin» dedi. Câlût: «Bugün senin etini kuşlara ve yırtıcı hayvanlara yedireceğim» dedi. Sonra birbirlerine yaklaştılar. Dâvûd sapanını çevirdi, elini taşlara uzattı; rivayet edildiğine göre taşlar birbirine kaynayıp tek bir taş haline geldi. Onu alıp sapana koydu, besmele çekti, çevirip fırlattı; taş Câlût'un kafasına isabet edip onu öldürdü. Başını kesip torbasına koydu. Ortalık karıştı, Tâlut'un adamları hücuma geçti ve bozgun gerçekleşti. Sonra Dâvûd Tâlut'tan vadettiği şartı istemeye geldi. Tâlut ona: «Hükümdar kızlarının mehirleri sıra dışı olur; insanlara eziyet eden şu Cerâcime kavminden iki yüz kişiyi öldürmen ve onların sünnet derilerini bana getirmen gerekir» dedi. Tâlut bu yolla Dâvûd'un öldürülmesini umuyordu. Dâvûd onlardan iki yüz kişi öldürüp isteneni getirdi ve karısını istedi; Tâlut da kızını ona verdi. Dâvûd'un şanı büyüdü. Rivayet edilir ki Tâlut krallığı ona bıraktı ve kral o oldu. Yine rivayet edilir ki İsrâiloğulları, Dâvûd'un Câlût'u öldürmesi ve fethin sebebi olması dolayısıyla Tâlut'a galip gelip hükümdarlığı Dâvûd'a verdiler. Bir başka rivayette Tâlut Dâvûd'u tehdit edip korkuttu, o da kaçıp Tâlut ölünceye kadar bir dağda yaşadı; Tâlut ölünce İsrâiloğulları Dâvûd'a gidip onu başlarına hükümdar yaptılar. Bir diğer rivayette ise Allah'ın peygamberi İşmûîl'e (Samuel), Îşâ'ya gitmesi, oğullarını kendisine göstermesini istemesi, işaret edilen oğlunu mukaddes yağla meshetmesi ve onu İsrâiloğullarının kralı yapması vahyedildi. Bunlardan hangisinin vuku bulduğunu en iyi Allah bilir; ancak ayetin lafızlarından kesin olarak anlaşılan şudur ki Dâvûd İsrâiloğullarının hükümdarı olmuştur. Bu kıssanın başında Dâvûd'un Tâlut'un mutfağında/hizmetinde çalıştığı, sonra taşın onunla konuştuğu, onu alıp Câlût'u öldürmesine ve hükümdarlığına vesile olduğu da rivayet edilmiştir. İnsanlar bu ayetin kıssaları hakkında çok şey anlatmışlardır; fakat bunların hepsi zayıf isnatlıdır. Bu sebeple ayetin manasını açığa kavuşturacak ve olayın seyrini bildirecek olanları seçip aldım, geri kalanını ise kısalttım. Allah'ın ona verdiği 'hikmet'e gelince; o, peygamberlik ve Zebûr'dur. Süddî: «Allah ona Tâlut'un mülkünü ve Şem'ûn'un peygamberliğini verdi» demiştir. Ona öğrettiği şey ise zırh yapma sanatı, kuş dili ve ona ﷺ bahşedilen diğer ilim türleridir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ ...
{ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ ... } “Eğer Allah'ın [insanları birbiriyle] savması olmasaydı...”
أخبر الله تعالى في هذه الآية أنه لولا دفعه بالمؤمنين في صدور الكفرة على مر الدهر لَفَسَدَتِ
Allah Teâlâ bu ayette haber vermiştir ki, çağlar boyunca kâfirlerin hücumlarını müminler vasıtasıyla savıp defetmesi olmasaydı,
الْأَرْضُ
{ الْأَرْضُ } yeryüzü fesada uğrardı;
، لأن الكفر كان يطبقها ويتمادى في جميع أقطارها، ولكنه تعالى لا يخلي الزمان من قائم بحق، وداع إلى الله ومقاتل عليه، إلى أن جعل ذلك في أمة محمد ﷺ إلى قيام الساعة، له الحمد كثيرا. قال مكي: وأكثر المفسرين على أن المعنى لولا أن الله يدفع بمن يصلي عمن لا يصلي وبمن يتقي عمن لا يتقي لأهلك الناس بذنوبهم.
çünkü küfür yeryüzünü kaplar ve bütün beldelerine yayılıp devam ederdi. Fakat Allah Teâlâ kıyamete kadar Muhammed'in ﷺ ümmetinde bunu kılıncaya dek hiçbir zamanı hak ile kaim olan, Allah'a davet eden ve O'nun yolunda savaşan birinden mahrum bırakmaz; O'na çokça hamdolsun. Mekkî şöyle demiştir: «Müfessirlerin çoğuna göre mana şudur: Eğer Allah namaz kılanlar sebebiyle kılmayanlardan, takva sahipleri sebebiyle de takvasızlardan [belayı] defetmeseydi, insanları günahları yüzünden helak ederdi.»
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وليس هذا معنى الآية ولا هي منه في ورد ولا صدر، والحديث الذي رواه ابن عمر صحيح، وما ذكر مكي من احتجاج ابن عمر عليه بالآية لا يصح عندي لأن ابن عمر من الفصحاء، وقرأ أبو عمرو وابن كثير: وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ، وفي الحج إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ [الآية: ٣٨] ، وقرأ نافع «ولولا دفاع الله» ، «وإن الله يدافع» ، وقرأ الباقون وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ «وإن الله يدافع» ففرقوا بينهما، والدفاع يحتمل أن يكون مصدر دفع ككتب كتابا ولقي لقاء، ويحتمل أن يكون مصدر دافع كقاتل قتالا، قوله ﷿:
Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle dedi: Ayetin manası bu değildir; ayetin bu manayla ne önden ne arkadan hiçbir ilgisi yoktur. İbn Ömer'in rivayet ettiği hadis sahihtir; ancak Mekkî'nin İbn Ömer'in bu hadise ayeti delil getirdiğine dair zikrettiği husus bana göre sahih değildir; çünkü İbn Ömer fasih dil ehlinin önde gelenlerindendir. Ebû Amr ve İbn Kesîr: { وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ } (def'u) şeklinde, Hac Suresi'nde ise { إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ } [Hac 38] şeklinde okumuşlardır. Nâfi' «ve levlâ difâ'ullâhi» ve «ve innallâhe yudâfi'u» şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise { وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ } ve «inne'llâhe yudâfi'u» şeklinde okuyarak ikisinin arasını ayırmışlardır. «Difâ'» kelimesinin, «ketebe kitâben» ve «lekiye likâen» örneklerinde olduğu gibi 'defa' fiilinin mastarı olması muhtemel olduğu gibi, «kâtele kıtâlen» örneğinde olduğu gibi 'dâfea' fiilinin mastarı olması da muhtemeldir. Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥٢]
[Bakara Suresi (2), Âyet 252]
تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (٢٥٢)
{ تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (٢٥٢) } “İşte bunlar Allah'ın ayetleridir; onları sana hak ile okuyoruz. Şüphesiz sen gönderilen elçilerdensin.”
والإشارة بتلك إلى ما سلف من القصص والأنباء، وفي هذه القصة بجملتها مثال عظيم للمؤمنين ومعتبر، وقد كان أصحاب محمد ﷺ معدين لحرب الكفار، فلهم في هذه النازلة معتبر يقتضي تقوية النفوس والثقة بالله وغير ذلك من وجوه العبرة.
{ تِلْكَ } «İşte bunlar» lafzıyla yapılan işaret, geçmiş kıssalara ve haberleredir. Bu kıssanın bütününde müminler için büyük bir misal ve ibret vardır. Muhammed'in ﷺ ashabı kâfirlerle savaşa hazırlanmaktaydılar; dolayısıyla bu hadisede onlar için nefisleri güçlendirmeyi, Allah'a güvenmeyi ve daha başka ibret yönlerini gerektiren bir öğüt vardır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥٣]
[Bakara Suresi (2), Âyet 253]
تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ وَلكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ما يُرِيدُ (٢٥٣)
{ تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ وَلكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ما يُرِيدُ (٢٥٣) } “İşte o elçiler! Biz onların bir kısmını bir kısmına üstün kıldık. İçlerinden kimiyle Allah konuştu, kiminin de derecelerini yükseltti. Meryem oğlu İsa'ya apaçık deliller verdik ve onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik. Eğer Allah dileseydi, kendilerine apaçık deliller geldikten sonra onların ardından gelenler birbirleriyle savaşmazlardı. Fakat ihtilafa düştüler; onlardan kimi inandı, kimi de inkâr etti. Eğer Allah dileseydi birbirleriyle savaşmazlardı. Fakat Allah dilediğini yapar.”
الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ تِلْكَ رفع بالابتداء، والرُّسُلُ خبره، ويجوز أن يكون الرُّسُلُ عطف بيان وفَضَّلْنا الخبر، وتِلْكَ إشارة إلى جماعة مؤنثة اللفظ، ونص الله في هذه الآية على تفضيل بعض الأنبياء على بعض وذلك في الجملة دون تعيين مفضول. وهكذا هي الأحاديث عن النبي ﵇. فإنه قال: «أنا سيد ولد آدم» ، وقال: «لا تفضلوني على موسى» ، وقال: «لا ينبغي لأحد أن يقول أنا خير من يونس بن متى» ، وفي هذا نهي شديد عن تعيين المفضول، لأن يونس ﵇ كان شابا وتفسخ تحت أعباء النبوءة، فإذا كان هذا التوقف فيه لمحمد وإبراهيم ونوح فغيره أحرى، فربط الباب أن التفضيل فيهم على غير تعيين المفضول، وقد قال أبو هريرة: خير ولد آدم نوح وإبراهيم وموسى وعيسى ومحمد وهم أولو العزم والمكلم موسى ﷺ.
{ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ } ayetinde { تِلْكَ } mübteda (özne) olarak merfûdur, { الرُّسُلُ } onun haberidir. { الرُّسُلُ } kelimesinin atf-ı beyân, { فَضَّلْنا } ifadesinin ise haber olması da caizdir. { تِلْكَ } lafız bakımından müennes olan bir topluluğa işarettir. Allah bu ayette, üstünlük derecesi daha düşük olanı (mefdûlü) tayin etmeksizin genel anlamda peygamberlerin bazısını bazısına üstün kıldığını açıkça belirtmiştir. Peygamber'den aleyhisselâm gelen hadisler de bu şekildedir. Nitekim o: «Ben Âdemoğlunun efendisiyim» buyurmuş; yine «Beni Mûsâ'ya üstün tutmayın» ve «Hiç kimseye 'Ben Yûnus b. Mettâ'dan daha hayırlıyım' demek yaraşmaz» buyurmuştur. Bunda, mefdûlü tayin etmekten kesin bir yasaklama vardır; çünkü Yûnus aleyhisselâm gençti ve peygamberlik yükü altında zorlanmıştı. Bu şekildeki çekimserlik Muhammed, İbrâhim ve Nûh hakkında söz konusu olunca, başkaları için öncelikle geçerlidir. Dolayısıyla meselenin esası, peygamberler arasındaki üstünlüğün mefdûl tayin edilmeksizin kabul edilmesidir. Ebû Hureyre şöyle demiştir: «Âdemoğlunun en hayırlıları Nûh, İbrâhim, Mûsâ, Îsâ ve Muhammed'dir; bunlar 'Ülü'l-azm' peygamberlerdir. Kendisiyle konuşulan (el-Mükellem) ise Mûsâ'dır ﷺ.»
وقد سئل رسول الله ﷺ عن آدم أنبي مرسل هو؟ فقال نعم نبي مكلم، وقد تأول بعض الناس أن تكليم آدم كان في الجنة، فعلى هذا تبقى خاصة موسى، وقوله تعالى: وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ قال مجاهد وغيره: هي إشارة إلى محمد ﷺ، لأنه بعث إلى الناس كافة وأعطي الخمس التي لم يعطها أحد قبله، وهو أعظم الناس أمة، وختم الله به النبوات إلى غير ذلك من الخلق العظيم الذي أعطاه الله، ومن معجزاته وباهر آياته، ويحتمل اللفظ أن يراد به محمد وغيره ممن عظمت آياته ويكون الكلام تأكيدا للأول، ويحتمل أن يريد رفع إدريس المكان العليّ ومراتب الأنبياء في السماء فتكون
Resûlullah'a ﷺ Âdem'in gönderilmiş bir peygamber olup olmadığı sorulmuş, o da: «Evet, kendisiyle konuşulmuş bir peygamberdir» buyurmuştur. Bazı kimseler Âdem ile konuşmanın cennette olduğunu yorumlamışlardır; buna göre bu vasıf Mûsâ'ya mahsus kalır. Allah Teâlâ'nın: { وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ } “Kiminin de derecelerini yükseltti” buyruğuna gelince; Mücâhid ve başkaları: «Bu, Muhammed'e ﷺ bir işarettir; çünkü o bütün insanlara gönderilmiş, kendisinden önce kimseye verilmeyen beş özellik ona verilmiş, ümmeti en büyük ümmet kılınmış, peygamberlik onunla mühürlenmiş ve ayrıca Allah'ın ona bahşettiği yüce ahlak, mucizeleri ve parlak delilleri de buna eklenmiştir» demişlerdir. Lafzın, Muhammed ve onun gibi delilleri büyük olan kimseleri kastetmesi ve bu sözün öncekinin teyidi olması muhtemel olduğu gibi; İdrîs'in yüce bir mekâna yükseltilmesini ve peygamberlerin semadaki derecelerini kastetmiş olması da muhtemeldir. Bu takdirde
الدرجات في المسافة ويبقى التفضيل مذكورا في صدر الآية فقط، وبينات عيسى ﵇ هي إحياء الموتى، وإبراء الأكمه والأبرص، وخلق الطير من الطين، و «روح القدس» جبريل ﵇، وقد تقدم ما قال العلماء فيه.
dereceler mesafe bakımından olur ve üstün kılma sadece ayetin başında zikredilmiş olarak kalır. Îsâ'nın aleyhisselâm beyyinâtı (apaçık delilleri); ölüleri diriltmesi, körü ve alacalıyı iyileştirmesi ve çamurdan kuş yaratmasıdır (yapmasıdır). { رُوحِ الْقُدُسِ } «Rûhu'l-Kudüs» ise Cebrail'dir aleyhisselâm; âlimlerin onun hakkındaki görüşleri daha önce geçmişti.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
وَلَوْ شاءَ اللَّهُ ...
{ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ ... } “Eğer Allah dileseydi...”
ظاهر اللفظ في قولهم: من بعدهم يعطي أنه أراد القوم الذين جاؤوا من بعد جميع الرسل، وليس كذلك المعنى، بل المراد ما اقتتل الناس بعد كل نبي فلف الكلام لفا يفهمه السامع، وهذا كما تقول:
Onların 'onlardan sonra' sözündeki lafzın zahiri, bütün peygamberlerden sonra gelen topluluğun kastedildiğini düşündürür; ancak mana öyle değildir. Bilakis kastedilen, her peygamberden sonra insanların savaştığıdır; dinleyenin anlayacağı şekilde söz toparlanarak veciz söylenmiştir. Bu durum şuna benzer:
اشتريت خيلا، ثم بعتها، فجائزة لك هذه العبارة وأنت اشتريت فرسا ثم بعته، ثم آخر وبعته، ثم آخر وبعته، وكذلك هذه النوازل إنما اختلف الناس بعد كل نبي فمنهم من آمن ومنهم من كفر بغيا وحسدا، وعلى حطام الدنيا، وذلك كله بقضاء وقدر وإرادة من الله تعالى، ولو شاء خلاف ذلك لكان. ولكنه المستأثر بسر الحكمة في ذلك. الفعال لما يريد، فاقتتلوا بأن قاتل المؤمنون الكافرين على مر الدهر. وذلك هو دفع الله الناس بعضهم ببعض.
«Atlar satın aldım, sonra onları sattım» dersin; oysa sen bir at alıp satmış, sonra bir başkasını alıp satmış, sonra bir başkasını alıp satmışsındır; yine de bu ifadeyi kullanman caizdir. İşte bu hadiseler de böyledir: İnsanlar her peygamberin ardından azgınlık, haset ve dünya menfaati yüzünden ihtilafa düştüler; kimi inandı, kimi de inkâr etti. Bunların hepsi Allah Teâlâ'nın kaza, kader ve iradesi iledir. Şayet aksini dileseydi öyle olurdu. Fakat O, bu husustaki hikmetin sırrına tek başına sahip olandır; dilediğini hakkıyla yapandır. Çağlar boyunca müminlerin kâfirlerle savaşmasıyla birbirleriyle savaştılar. İşte Allah'ın insanların bir kısmıyla diğerlerini savıp defetmesi budur.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥٤]
[Bakara Suresi (2), Âyet 254]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٢٥٤)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٢٥٤) } “Ey iman edenler! Kendisinde hiçbir alışverişin, hiçbir dostluğun ve hiçbir şefaatin bulunmadığı bir gün gelmeden önce, size rızık olarak verdiklerimizden infak edin. Kâfirler ise zalimlerin ta kendileridir.”
قال ابن جريج: هذه الآية تجمع الزكاة والتطوع، وهذا كلام صحيح فالزكاة واجبة والتطوع مندوب إليه، وظاهر هذه الآية أنها مراد بها جميع وجوه البر من سبيل وصلة رحم، ولكن ما تقدم من الآيات في ذكر القتال وأن الله يدفع بالمؤمنين في صدور الكافرين، يترجح منه أن هذا الندب إنما هو في سبيل الله، ويقوي ذلك قوله في آخر الآية: وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ، أي فكافحوهم بالقتال بالأنفس وإنفاق الأموال، وندب الله تعالى بهذه الآية، إلى إنفاق شيء مما أنعم به وهذه غاية التفضل فعلا وقولا، وحذر تعالى من الإمساك، إلى أن يجيء يوم لا يمكن فيه بيع ولا شراء ولا استدراك بنفقة في ذات الله، إذ هي مبايعة على ما قد فسرناه في قوله تعالى: مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ [البقرة: ٢٤٥] ، أو إذ البيع فدية لأن المرء قد يشتري نفسه ومراده بماله، وكأن معنى الآية معنى سائر الآي التي تتضمن إلا فدية يوم القيامة.
İbn Cüreyc: «Bu ayet hem zekâtı hem de nafile infakı kapsamaktadır» demiştir. Bu doğru bir sözdür; zira zekât farz, nafile infak ise menduptur. Bu ayetin zahirinden; Allah yolunda harcama ve sıla-i rahim gibi bütün iyilik yollarının kastedildiği anlaşılmaktadır. Ancak savaştan bahseden ve Allah'ın müminler eliyle kâfirleri defettiğini bildiren önceki ayetlerden ötürü, bu teşvikin Allah yolundaki harcamaya dair olduğu tercihe şayan görünmektedir. Ayetin sonundaki: { وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kâfirler ise zalimlerin ta kendileridir” buyruğu da bunu güçlendirmektedir; yani bizzat canlarla savaşarak ve malları infak ederek onlarla mücadele edin. Allah Teâlâ bu ayetle, lütfettiği nimetlerin bir kısmının infak edilmesini teşvik etmiştir; bu ise fiilen ve kavlen lütfun en son noktasıdır. Allah Teâlâ; ne bir alım satımın, ne bir fidye vermenin, ne de Allah yolunda infak ile telafi etmenin mümkün olmadığı bir gün gelinceye kadar cimrilik yapmaktan sakındırmıştır; çünkü infak bir tür alışveriştir; nitekim bunu Allah Teâlâ'nın: { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ } [Bakara 245] “Allah'a kim borç verecek...” ayetinde tefsir etmiştik; yahut [oradaki] 'bey'' fidye demektir; çünkü kişi malıyla nefsini ve arzusunu satın alır. Sanki bu ayetin manası, kıyamet gününde fidye olamayacağını içeren diğer ayetlerin manası gibidir.
وأخبر الله تعالى بعدم الخلة يوم القيامة، والمعنى: خلة نافعة تقتضي المساهمة، كما كانت في الدنيا، وأهل التقوى بينهم في ذلك اليوم خلة ولكنها غير محتاج إليها. وخلة غيرهم لا تغني من الله شيئا.
Allah Teâlâ kıyamet gününde dostluğun (hulle) bulunmayacağını haber vermiştir; buradaki mana: Dünyada olduğu gibi yardımlaşmayı gerektiren faydalı bir dostluktur. Takva ehlinin o günde aralarında bir dostluk vardır fakat buna ihtiyaç duyulmaz; başkalarının dostluğu ise Allah katında hiçbir fayda sağlamaz.
وأخبر تعالى أن الشفاعة أيضا معدومة في ذلك اليوم، فحمل الطبري ذلك على عموم اللفظ وخصوص المعنى، وأن المراد وَلا شَفاعَةٌ للكفار. وهذا لا يحتاج إليه. بل الشفاعة المعروفة في الدنيا وهي
Allah Teâlâ o gün şefaatin de bulunmayacağını haber vermiştir. Taberî bunu lafzın umumiliği ve mananın hususiliği esasına hamlederek, kastedilenin kâfirler için { وَلا شَفاعَةٌ } “hiçbir şefaatin bulunmadığı” şeklinde olduğunu söylemiştir. Oysa buna gerek yoktur; aksine dünyada bilinen şekliyle,
انتداب الشافع وتحكمه على كره المشفوع عنده مرتفعة يوم القيامة البتة. وإنما توجد شفاعة بإذن الله تعالى. فحقيقتها رحمة من الله تعالى. لكنه شرف الذي أذن له في أن يشفع، وإنما المعدوم مثل حال الدنيا من البيع والخلة والشفاعة. وقرأ ابن كثير وأبو عمرو: «لا بيع فيه ولا خلة ولا شفاعة» بالنصب في كل ذلك بلا تنوين، وكذلك في سورة إبراهيم لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خِلالٌ [الآية: ٣١] ، وفي الطور: لا لَغْوٌ فِيها وَلا تَأْثِيمٌ [الآية: ٢٣] ، وقرأ الباقون جميع ذلك بالرفع والتنوين، والظَّالِمُونَ واضعو الشيء في غير موضعه. وقال عطاء بن دينار: الحمد لله الذي قال: وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ ولم يقل: الظالمون هم الكافرون.
şefaatçinin kendiliğinden öne çıkması ve katında şefaat edilen kimseye istemediği halde hükmünü geçirmesi kıyamet gününde kesinlikle ortadan kalkmıştır. Şefaat ancak Allah Teâlâ'nın izniyle bulunur. Dolayısıyla onun hakikati Allah Teâlâ'dan bir rahmettir; ancak kendisine şefaat etme izni verilen kimseyi şereflendirmiş olur. Yok olan şey ise, alışveriş, dostluk ve şefaatin dünyadaki benzeri durumudur. İbn Kesîr ve Ebû Amr tenvinsiz olarak hepsini fetha (mansub) ile: «lâ bey'a fîhi ve lâ hullete ve lâ şefâ'ate» şeklinde okumuşlardır; aynı şekilde İbrâhim Suresi'ndeki { لا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خِلالٌ } [İbrâhim 31] ve Tûr Suresi'ndeki { لا لَغْوٌ فِيها وَلا تَأْثِيمٌ } [Tûr 23] ayetlerini de böyle okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise bunların tamamını damme (merfû) ve tenvin ile okumuşlardır. { الظَّالِمُونَ } ise bir şeyi yerinden başka yere koyanlardır. Atâ b. Dînâr şöyle demiştir: «'Zalimler kâfirlerin ta kendileridir' demeyip de { وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ } 'Kâfirler ise zalimlerin ta kendileridir' buyuran Allah'a hamdolsun.»
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥٥]
[Bakara Suresi (2), Âyet 255]
اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاَّ بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلاَّ بِما شاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَلا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ (٢٥٥)
{ اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاَّ بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلاَّ بِما شاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَلا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ } “Allah, O'ndan başka ilah yoktur; diridir (el-Hayy), kayyûmdur (bütün varlığı idare edendir). O'nu ne bir uyuklama tutar ne de uyku. Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur. O'nun izni olmaksızın katında şefaat edecek kimdir? O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir. Onlar ise O'nun ilminden, O'nun dilediği kadarından başka hiçbir şeyi kavrayamazlar. O'nun kürsüsü gökleri ve yeri kuşatmıştır; onları koruyup gözetmek O'na ağır gelmez. O, çok yücedir (el-Aliyy), çok büyüktür (el-Azîm).” (255)
هذه سيدة آي القرآن، ورد ذلك في الحديث ورود أنها تعدل ثلث القرآن، وورد أن من قرأها أول ليله لم يقربه شيطان، وكذلك من قرأها أول نهاره. وهذه متضمنة التوحيد والصفات العلى، واللَّهُ مبتدأ، ولا إِلهَ مبتدأ ثان، وخبره محذوف تقديره معبود أو موجود، وإِلَّا هو بدل من موضع لا إِلهَ، والْحَيُّ صفة من صفات الله تعالى ذاتية، وذكر الطبري، عن قوم أنهم قالوا: الله تعالى حي لا بحياة. وهذا قول المعتزلة وهو قول مرغوب عنه، وحكي عن قوم أنه حي بحياة هي صفة له، وحكي عن قوم أنه يقال حي كما وصف نفسه، ويسلم ذلك دون أن ينظر فيه، والْقَيُّومُ فيعول من القيام أصله قيووم اجتمعت الياء والواو وسبقت إحداهما بالسكون فأدغمت الأولى في الثانية بعد قلب الواو ياء، وقيوم بناء مبالغة أي: هو القائم على كل أمر بما يجب له، وبهذا المعنى فسره مجاهد والربيع والضحاك، وقرأ ابن مسعود وعلقمة وإبراهيم النخعي والأعمش: «الحي القيام» بالألف ثم نفى ﷿ أن تأخذه سِنَةٌ أو نَوْمٌ، وفي لفظ الأخذ غلبة ما، فلذلك حسنت في هذا الموضع بالنفي، والسنة بدء النعاس، وهو فتور يعتري الإنسان وترنيق في عينيه، وليس يفقد معه كل ذهنه، والنوم هو المستثقل الذي يزول معه الذهن، والمراد بهذه الآية أن الله تعالى لا تدركه آفة ولا يلحقه خلل بحال من الأحوال، فجعلت هذه مثالا لذلك وأقيم هذا المذكور من الآفات مقام الجميع، وهذا هو مفهوم الخطاب كما قال تعالى: فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ [الإسراء: ٢٣] ، ومما يفرق بين الوسن والنوم قول عدي بن الرقاع: [الكامل]
Bu, Kur'an ayetlerinin efendisidir. Hadiste bu husus, onun Kur'an'ın üçte birine denk olduğu şeklinde rivayet edilmiştir. Yine gecesinin başında onu okuyan kimseye şeytanın yaklaşamayacağı, aynı şekilde gündüzünün başında okuyan için de böyle olduğu rivayet edilmiştir. Bu [ayet] tevhide ve yüce sıfatlara şamildir. { اللَّهُ } mübtedadır (özne), { لا إِلهَ } ikinci mübtedadır; haberi (yüklemi) mahzûftur (düşmüştür) ve takdiri "ma'bûd" veya "mevcûd"dur. { إِلَّا هُوَ } ise { لا إِلهَ } terkibinin mahallinden bedeldir. { الْحَيُّ }, Allah Teâlâ'nın zâtî sıfatlarındandır. Taberî bir topluluktan, onların: "Allah Teâlâ bir hayat olmaksızın diridir" dediklerini zikretmiştir ki bu Mu'tezile'nin görüşüdür ve rağbet edilmeyen (reddedilen) bir görüştür. Bir topluluktan, O'nun Kendisine ait bir sıfat olan hayat ile diri olduğu nakledilmiş; bir diğer topluluktan da Kendisini vasfettiği gibi "diri" denileceği ve keyfiyeti araştırılmaksızın buna teslim olunacağı nakledilmiştir. { الْقَيُّومُ } kelimesi "el-kıyâm" kökünden fey'ûl veznindedir; aslı "kayvûm"dur; yâ ve vâv harfleri bir araya gelip biri diğerinden önce sakin olunca, vâv yâ harfine dönüştürüldükten sonra birincisi ikincisine idğam edilmiştir. "Kayyûm" mübalağa sîgasıdır; yani: Her işi gereğince çekip çevirendir. Mücâhid, Rebî' ve Dahhâk bu kelimeyi bu manayla tefsir etmişlerdir. İbn Mes'ûd, Alkame, İbrâhim en-Nehaî ve A'meş elif ile «el-Hayyu'l-Kıyyâm» şeklinde okumuşlardır. Sonra Aziz ve Celil olan [Allah], Kendisini { سِنَةٌ } (uyuklama) veya { نَوْمٌ } (uyku) tutmasını nefyetmiştir (reddetmiştir). "Ahz" (tutma/yakalama) lafzında bir tür galebe çalma manası vardır; bu sebeple bu makamda nefyedilmesi pek güzel düşmüştür. "Sine" (سنة) uyuklamanın başlangıcıdır; o da insana arız olan bir gevşeklik ve gözlerinde bir süzülmedir ki bununla zihninin tamamını kaybetmez. "Nevm" (uyku) ise zihnin tamamen kaybolduğu ağır uykudur. Bu ayetten kastedilen; Allah Teâlâ'ya hiçbir halükârda bir afetin erişmeyeceği ve Kendisine hiçbir eksikliğin arız olmayacağıdır. Nitekim bunlar buna bir misal kılınmış ve afetlerden burada zikredilenler, hepsinin makamına kaim kılınmıştır. Bu da tıpkı Allah Teâlâ'nın: { فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ } [İsrâ 23] “Onlara 'öf' bile deme” buyruğunda olduğu gibi mefhûm-ı hitaptır (lafzın gayesidir). Vesen (uyuklama) ile nevm (uyku) arasını ayıran durumlardan biri de Adiy b. er-Rıkâ'ın şu sözüdür: [Kâmil]
وسنان أقصده النّعاس فرنّقت ... في عينه سنة وليس بنائم
"Uyuklayan bir adam ki uyku onu mecalsiz bırakmış, gözüne bir uyuklama süzülmüş ama o henüz uyumuş değildir."
وبهذا المعنى في السنة فسر الضحاك والسدي، وقال ابن عباس وغيره: السنة النعاس، وقال ابن زيد: الوسنان، الذي يقوم من النوم وهو لا يعقل حتى ربما جرد السيف على أهله.
Dahhâk ve Süddî, "sine" kelimesini bu manayla tefsir etmişlerdir. İbn Abbâs ve başkaları: «Sine, uyuklamadır» demişlerdir. İbn Zeyd ise: «Vesnân (uyuklayan); uykudan aklı başında olmadan kalkan kimsedir, hatta öyle ki bazen ailesine karşı kılıç çeker» demiştir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وهذا الذي قال ابن زيد فيه نظر وليس ذلك بمفهوم من كلام العرب، وروى أبو هريرة قال: سمعت رسول الله ﷺ يحكي عن موسى على
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak -radıyallâhu anh- dedi ki: İbn Zeyd'in bu söylediği tartışmaya açıktır ve Arapların kelamından anlaşılan bu değildir. Ebû Hureyre şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in minberde Mûsâ [aleyhisselâm]'dan naklederek şöyle dediğini işittim:
المنبر قال: «وقع في نفس موسى هل ينام الله جل ثناؤه؟ فأرسل الله إليه ملكا فأرقه ثلاثا ثم أعطاه قارورتين في كل يد قارورة وأمره أن يحتفظ بهما، قال: فجعل ينام وتكاد يداه تلتقيان، ثم يستيقظ فيحبس إحداهما عن الأخرى حتى نام نومة فاصطفقت فانكسرت القارورتان» قال: ضرب الله مثلا أن لو كان ينام لم تستمسك السماء والأرض، وقوله تعالى: لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ أي بالملك. فهو مالك الجميع وربه، وجاءت العبارة ب ما وإن كان في الجملة من يعقل من حيث المراد الجملة والموجود، ثم قرر ووقف تعالى على من يتعاطى أن يَشْفَعُ عِنْدَهُ أو يتعاطى ذلك فيه إلا أن يأذن هو في ذلك لا إله إلا هو وقال الطبري: هذه الآية نزلت لما قال الكفار: ما نعبد أوثاننا هذه إلا ليقربونا إلى الله زلفى، فقال الله: لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ الآية وتقرر في هذه الآية أن الله يأذن لمن يشاء في الشفاعة وهنا هم الأنبياء والعلماء وغيرهم، والإذن هنا راجع إلى الأمر فيما نص عليه، كمحمد ﷺ إذا قيل له: واشفع تشفع وإلى العلم والتمكين إن شفع أحد من الأنبياء والعلماء قبل أن يؤمر، والذي يظهر أن العلماء والصالحين يشفعون فيمن لم يصل إلى النار، وهو بين المنزلتين أو وصل ولكن له أعمال صالحة.
«Mûsâ'nın aklına, 'Sena-sı yüce olan Allah uyur mu?' diye bir düşünce geldi. Bunun üzerine Allah ona bir melek gönderdi, melek onu üç [gece] uykusuz bıraktı; sonra ona iki şişe verdi, her eline bir şişe verip bunları muhafaza etmesini emretti. Dedi ki: [Mûsâ] uyuklamaya başladı, elleri birbirine kavuşacak gibi oluyordu; sonra uyanıp birini diğerinden uzak tutuyordu. Nihayet öyle bir uykuya daldı ki elleri birbirine çarptı ve iki şişe kırıldı.» Dedi ki: «Allah [bununla] bir misal getirdi; eğer O uyusaydı gök ve yer ayakta duramazdı.» Allah Teâlâ'nın: { لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur” buyruğu, mülkiyet bakımındandır. Zira O, hepsinin maliki ve Rabbidir. İfade, içlerinde akıl sahibi olanlar bulunsa da kastedilen şeyin bütün ve mevcut varlıklar olması hasebiyle { ما } lafzıyla gelmiştir. Sonra Allah Teâlâ, O'ndan başka ilah bulunmayan zâtı izin vermedikçe, katında { يَشْفَعُ عِنْدَهُ } şefaat etmeye veya şefaat edilmeye yeltenen kimsenin önünü kesip bunu takrir etmiştir. Taberî şöyle demiştir: Bu ayet, kâfirler: «Biz bu putlarımıza, bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye ibadet ediyoruz» dediklerinde inmiştir; bunun üzerine Allah: { لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } ayetini indirmiştir. Bu ayette sabit olmuştur ki Allah dilediği kimseye şefaat için izin verir; bunlar da burada peygamberler, âlimler ve diğerleridir. Buradaki izin; nass ile bildirilen hususlarda emre racidir; nitekim Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Şefaat et, şefaatin kabul edilsin» denilmesi böyledir. Peygamberlerden ve âlimlerden biri emrolunmadan önce şefaat edecek olursa, [bu izin] ilme ve imkân vermeye racidir. Zahir olan odur ki âlimler ve salihler, henüz cehenneme girmemiş olup iki makam arasında kalan yahut cehenneme girmiş fakat salih amelleri bulunan kimseler hakkında şefaat ederler.
وفي البخاري، في باب بقية من باب الرؤية، أن المؤمنين يقولون: ربنا إخواننا كانوا يصلون معنا ويصومون معنا ويعملون معنا، فهذه شفاعة فيمن يقرب أمره، وكما يشفع الطفل المحبنطئ على باب الجنة الحديث، وهذا إنما هو في قرابتهم ومعارفهم وأن الأنبياء يشفعون فيمن حصل في النار من عصاة أممهم بذنوب دون قربى ولا معرفة إلا بنفس الإيمان ثم تبقى شفاعة أرحم الراحمين في المستغرقين بالذنوب الذين لم تنلهم شفاعة الأنبياء.
Buhârî'de, rü'yet bahsinden arta kalan kısmın babında, müminlerin şöyle diyeceği yer alır: «Rabbimiz! Kardeşlerimiz bizimle beraber namaz kılıyor, bizimle beraber oruç tutuyor ve bizimle beraber amel ediyorlardı.» İşte bu, durumu yakın olan kimseler hakkındaki şefaattir; nitekim hadiste geçen, cennetin kapısında dikilip duran (muhbentî) sabinin şefaat etmesi de böyledir. Bu durum ancak onların akrabaları ve tanıdıkları hakkındadır. Peygamberler ise akrabalık ve tanışıklık olmaksızın, ümmetlerinin sadece imanları sebebiyle günahlarından ötürü cehenneme düşen asileri hakkında şefaat ederler. Sonra peygamberlerin şefaatinin erişmediği günahlara batmış kimseler için Erhamürrâhimîn'in şefaati kalır.
وأما شفاعة محمد في تعجيل الحساب فخاصة له، وهي الخامسة التي في قوله: «وأعطيت الشفاعة» وهي عامة للناس، والقصد منها إراحة المؤمنين، ويتعجل للكفار منها المصير إلى العذاب، وكذلك إنما يطلبها إلى الأنبياء المؤمنون، والضميران في قوله: أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ عائدان على كل من يعقل ممن تضمنه قوله: لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ، وقال مجاهد ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ الدنيا وَما خَلْفَهُمْ الآخرة، وهذا صحيح في نفسه عند موت الإنسان، لأن ما بين اليد هو كل ما تقدم الإنسان، وما خلفه هو كل ما يأتي بعده، وبنحو قول مجاهد قاله السدي وغيره.
Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in hesabın çabuklaştırılması hususundaki şefaati ise sadece kendisine hastır; o, «Bana şefaat verildi» buyruğundaki beşinci [haslettir]. Bu şefaat bütün insanları kapsar; ondan maksat müminleri rahatlatmaktır, kâfirlerin ise azaba gitmesi çabuklaştırılmış olur. Aynı şekilde peygamberlerden şefaati ancak müminler talep eder. { أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ } “önlerindekini de arkalarındakini de” buyruğundaki iki zamir, { لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } buyruğunun kapsadığı akıl sahibi herkese döner. Mücâhid: { ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ } dünyadır, { وَما خَلْفَهُمْ } ise ahirettir, demiştir. Bu açıklama, insanın ölümü esnasında bizzat kendisinde doğrudur; zira insanın 'önündeki' (mâ beyne yedeyh) şey, ondan önce geçen her şeydir; 'arkasındaki' (mâ halfehû) ise ondan sonra gelecek olan her şeydir. Süddî ve başkaları da Mücâhid'in sözünün benzerini söylemişlerdir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ....
{ وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ.... } “O'nun ilminden hiçbir şeyi kavrayamazlar...”
قوله تعالى: وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ معناه: من معلوماته، وهذا كقول الخضر لموسى ﵉ حين نقر العصفور من حرف السفينة: ما نقص علمي وعلمك من علم الله إلا كما نقص هذا العصفور من هذا البحر، فهذا وما شاكله راجع إلى المعلومات، لأن علم الله تعالى الذي هو صفة ذاته لا يتبعض، ومعنى الآية: لا معلوم لأحد إلا ما شاء الله أن يعلمه، واختلف الناس في الكرسي الذي وصفه الله
Allah Teâlâ'nın: { وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ } “O'nun ilminden hiçbir şeyi kavrayamazlar” buyruğunun manası: O'nun malumatından [hiçbir şeyi kavrayamazlar] demektir. Bu, Hızır'ın Mûsâ -aleyhisselâm-'a, serçe geminin kenarından [su] gagaladığında söylediği şu söze benzer: «Benim ilmim ve senin ilmin, Allah'ın ilminden ancak bu serçenin şu denizden eksilttiği kadar eksiltmiştir.» Bu ve benzeri ifadeler malumata racidir; zira Allah Teâlâ'nın zâtî sıfatı olan ilmi bölünme kabul etmez. Ayetin manası şudur: Allah'ın bilmesini dilediği şey dışında hiç kimse için bilinen bir şey olamaz. İnsanlar, Allah Teâlâ'nın
تعالى بأنه وسع السموات والأرض، فقال ابن عباس: كُرْسِيُّهُ علمه، ورجحه الطبري: وقال: منه الكراسة للصحائف التي تضم العلم، ومنه قيل للعلماء الكراسيّ، لأنهم المعتمد عليهم، كما يقال: أوتاد الأرض، وهذه الألفاظ تعطي نقض ما ذهب إليه من أن الكرسي العلم، قال الطبري: ومنه قول الشاعر:
gökleri ve yeri kuşattığını vasfettiği kürsü hakkında ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs: «{ كُرْسِيُّهُ }, O'nun ilmidir» demiştir. Taberî bunu tercih etmiş ve şöyle demiştir: İlmi toplayan sahifelere "kürrâse" (defter) denilmesi bundandır. Kendilerine itimat edildiği için âlimlere de 'kürsüler' (el-kerâsî) denilmiştir; nitekim 'yeryüzünün kazıkları' denildiği gibi. Oysa bu lafızlar, onun 'kürsünün ilim olduğu' yönündeki görüşünü çürütmektedir. Taberî demiştir ki: Şairin şu sözü de bundandır:
تحف بهم بيض الوجوه وعصبة ... كراسيّ بالأحداث حين تنوب
"Onları ak yüzlüler ve hadiseler başa geldiğinde kürsü olan (güvenilir/bilgili) bir topluluk kuşatır."
يريد بذلك علماء بحوادث الأمور ونوازلها، وقال أبو موسى الأشعري: الكرسي موضع القدمين وله أطيط كأطيط الرحل، وقال السدي: هو موضع قدميه.
Bununla meydana gelen işleri ve inen hadiseleri bilen kimseleri kastetmektedir. Ebû Mûsâ el-Eş'arî şöyle demiştir: «Kürsü iki ayağın konulduğu yerdir ve devenin semerinin gıcırdaması gibi bir gıcırtısı (atît) vardır.» Süddî ise: «O, O'nun iki ayağının konulduğu yerdir» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وعبارة أبي موسى مخلصة لأنه يريد هو من عرش الرحمن كموضع القدمين في أسرة الملوك، وهو مخلوق عظيم بين يدي العرش نسبته إليه نسبة الكرسي إلى سرير الملك، والكرسي هو موضع القدمين، وأما عبارة السدي فقلقة، وقد مال إليها منذر البلوطي وتأولها بمعنى: ما قدم من المخلوقات على نحو ما تأول في قول النبي ﵇ وفي كتاب الله، وأما في عبارة مفسر فلا، وقال الحسن بن أبي الحسن: الكرسي هو العرش نفسه.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Ebû Mûsâ'nın ifadesi [teşbihten] uzaktır; zira o, kralların tahtlarındaki ayak basamağı gibi, bunun da Rahmân'ın arşına nispetle böyle olduğunu kastetmektedir. O, arşın önünde bulunan büyük bir yaratıktır; onun arşa nispeti, kürsünün hükümdar tahtına nispeti gibidir; nitekim kürsü ayakların konulduğu yerdir. Süddî'nin ifadesi ise problemlidir. Münzir el-Bellûtî bu ifadeye meyletmiş ve onu, gerek Peygamber aleyhisselâm'ın sözünde gerekse Allah'ın Kitabı'nda tevil edildiği şekilde yaratılmışlardan öne geçirilen şey manasında tevil etmiştir; ancak bir müfessirin ifadesinde böyle bir [lafız] kullanılmaz. Hasen b. Ebi'l-Hasen ise: «Kürsü, Arş'ın bizzat kendisidir» demiştir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: والذي تقتضيه الأحاديث أن الكرسي مخلوق عظيم بين يدي العرش، والعرش أعظم منه، وقد قال رسول الله ﷺ: ما السموات السبع في الكرسي إلا كدراهم سبعة ألقيت في ترس، وقال أبوذر: سمعت رسول الله ﷺ يقول: ما الكرسي في العرش إلا كحلقة من حديد ألقيت في فلاة من الأرض، وهذه الآية منبئة عن عظم مخلوقات الله تعالى، والمستفاد من ذلك عظم قدرته إذ لا يَؤُدُهُ حفظ هذا الأمر العظيم، ويَؤُدُهُ: معناه يثقله، يقال آدني الشيء بمعنى أثقلني وتحملت منه مشقة، وبهذا فسر اللفظة ابن عباس والحسن وقتادة وغيرهم، وروي عن الزهري وأبي جعفر والأعرج بخلاف عنهم، تخفيف الهمزة التي على الواو الأولى، جعلوها بين بين لا تخلص واوا مضمومة ولا همزة محققة، كما قيل في لؤم لوم، والْعَلِيُّ: يراد به علو القدر والمنزلة لا علو المكان، لأن الله منزه عن التحيز، وحكى الطبري عن قوم أنهم قالوا: هو العلي عن خلقه بارتفاع مكانه عن أماكن خلقه.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak -radıyallâhu anh- dedi ki: Hadislerin gerektirdiği şudur ki Kürsü, Arş'ın önünde bulunan büyük bir yaratıktır; Arş ise ondan daha büyüktür. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Yedi gök Kürsü'nün yanında, bir kalkanın içine atılmış yedi dirhem gibidir» buyurmuştur. Ebû Zerr de şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Kürsü Arş'ın yanında, yeryüzündeki geniş bir çöle atılmış demir bir halka gibidir» buyurduğunu işittim. Bu ayet, Allah Teâlâ'nın yarattıklarının büyüklüğünü haber vermektedir; bundan anlaşılan ise O'nun kudretinin büyüklüğüdür; zira bu büyük şeyi { يَؤُدُهُ } koruyup gözetmek O'na ağır gelmez. { يَؤُدُهُ } lafzının manası: O'na ağır gelir demektir. Bir şey bana ağır geldiğinde ve ondan meşakkat çektiğimde «Âdenî eş-şey'» denir. İbn Abbâs, Hasen, Katâde ve başkaları bu lafzı böyle tefsir etmişlerdir. Zührî, Ebû Ca'fer ve A'rac'dan –aralarındaki ihtilafla birlikte– ilk vâv üzerindeki hemzenin teshîl ile okunduğu rivayet edilmiştir; onlar hemzeyi 'beyne beyne' (orta halli) yapmışlar, ne tam zammeli bir vâv ne de tam tahkikli bir hemze kılmışlardır; nitekim «lü'm» kelimesinde «levm» denildiği gibi. { الْعَلِيُّ } ile kastedilen kadrin ve mertebenin yüceliğidir, mekânın yüceliği değildir; çünkü Allah mekân tutmaktan (tahayyüzden) münezzehtir. Taberî bir topluluktan, onların: «O, mekânının yarattıklarının mekânlarından yüksekte olması sebebiyle yaratılmışlarından yücedir» dediklerini nakletmiştir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وهذا قول جهلة مجسمين، وكان الوجه أن لا يحكى وكذا الْعَظِيمُ هي صفة بمعنى عظم القدر والخطر، لا على معنى عظم الأجرام، وحكى الطبري عن قوم: أن الْعَظِيمُ معناه المعظم، كما يقال العتيق بمعنى المعتق وأنشد قول الأعشى:
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak -radıyallâhu anh- dedi ki: Bu, cahil müşebbihe/mücessimenin sözüdür; doğru olan bunu hiç nakletmemekti. Aynı şekilde { الْعَظِيمُ } de cisimlerin büyüklüğü manasında değil, kadrin ve şanın büyüklüğü manasında bir sıfattır. Taberî bir topluluktan: { الْعَظِيمُ } lafzının 'tazim olunan' (muazzam) manasına geldiğini nakletmiştir; nitekim 'azat edilmiş' (mu'tak) manasında 'atîk' denildiği gibi. Ve A'şâ'nın şu şiirini inşad etmiştir:
وكأن الخمر العتيق من الاس ... فنط ممزوجة بماء زلال
"Sanki İsfint şarabından yıllanmış (atîk) bir şarap, berrak bir su ile karıştırılmış gibidir."
وذكر عن قوم أنهم أنكروا ذلك وقالوا: لو كان بمعنى معظم لوجب أن لا يكون عظيما قبل أن يخلق الخلق وبعد فنائهم، إذ لا معظم له حينئذ.
Bir topluluktan da bunu inkâr ettiklerini ve şöyle dediklerini zikretmiştir: «Eğer muazzam (tazim olunan) manasında olsaydı, mahlukatı yaratmadan önce ve onlar yok olduktan sonra O'nun azîm olmaması gerekirdi; çünkü o vakit Kendisini tazim eden hiç kimse yoktur.»
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥٦]
[Bakara Suresi (2), Âyet 256]
لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى لا انْفِصامَ لَها وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٥٦)
{ لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى لا انْفِصامَ لَها وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Dinde zorlama yoktur. Doğru eğriden kesin olarak ayrılmıştır. Artık kim tâğûtu inkâr edip Allah'a iman ederse, şüphesiz kopması mümkün olmayan en sağlam kulpa yapışmış olur. Allah her şeyi işitendir, her şeyi bilendir.” (256)
الدِّينِ في هذه الآية المعتقد والملة، بقرينة قوله قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ، والإكراه الذي في الأحكام من الإيمان والبيوع والهبات وغير ذلك ليس هذا موضعه وإنما يجيء في تفسير قوله تعالى: إلا من أكره وقلبه مطمئن بالإيمان، فإذا تقرر أن الإكراه المنفي هنا هو في تفسير المعتقد من الملل والنحل فاختلف الناس في معنى الآية، فقال الزهري: سألت زيد بن أسلم عن قوله تعالى: لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ فقال: كان رسول الله ﷺ بمكة عشر سنين لا يكره أحدا في الدين، فأبى المشركون إلا أن يقاتلوهم، فاستأذن الله في قالتهم فأذن له، قال الطبري والآية منسوخة في هذا القول.
Bu ayette geçen { الدِّينِ }, { قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ } karinesiyle itikat ve millettir (dindir). Yeminler, alım-satımlar, hibeler ve benzeri hükümlerdeki ikrahın (zorlamanın) yeri burası değildir; o ancak Allah Teâlâ'nın: «Kalbi imanla dopdolu olduğu halde zorlanan kimse müstesna» buyruğunun tefsirinde gelecektir. Burada nefyedilen ikrahın, dinler ve mezhepler konusundaki itikadın tefsirinde olduğu sabit olunca, insanlar ayetin manasında ihtilaf etmişlerdir. Zührî demiştir ki: Zeyd b. Eslem'e Allah Teâlâ'nın: { لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ } buyruğunu sordum; o da şöyle dedi: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de on yıl kaldı, dinde hiç kimseyi zorlamıyordu. Müşrikler ise onlarla savaşmaktan başka bir şeye yanaşmadılar. Bunun üzerine Allah'tan onlarla savaşmak için izin istedi, O da izin verdi.» Taberî demiştir ki: Bu görüşe göre ayet mensuhtur.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: ويلزم على هذا، أن الآية مكية، وأنها من آيات الموادعة التي نسختها آية السيف، وقال قتادة والضحاك بن مزاحم: هذه الآية محكمة خاصة في أهل الكتاب الذين يبذلون الجزية ويؤدونها عن يد صغرة، قالا أمر رسول الله ﷺ أن يقاتل العرب أهل الأوثان لا يقبل منهم إلا لا إله إلا الله أو السيف، ثم أمر فيمن سواهم أن يقبل الجزية، ونزلت فيهم لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak -radıyallâhu anh- dedi ki: Bu görüşe göre ayetin Mekkî olması ve kılıç ayetinin neshettiği barış/müvadaa ayetlerinden olması gerekir. Katâde ve Dahhâk b. Müzâhim şöyle demişlerdir: «Bu ayet muhkemdir; cizyeyi gönüllüce ve boyun eğerek bizzat veren Ehl-i Kitap hakkında özeldir.» İkisi şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, putperest Araplarla savaşması, onlardan 'Lâ ilâhe illallâh'tan veya kılıçtan başkasını kabul etmemesi emredildi; sonra bunların dışındakilerden cizyeyi kabul etmesi emredildi ve haklarında { لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ } ayeti indi.»
قال القاضي أبو محمد: وعلى مذهب مالك في أن الجزية تقبل من كل كافر سوى قريش أي نوع كان، فتجيء الآية خاصة فيمن أعطى الجزية من الناس كلهم لا يقف ذلك على أهل الكتاب كما قال قتادة والضحاك. وقال ابن عباس وسعيد بن جبير: إنما نزلت هذه الآية في قوم من الأوس والخزرج كانت المرأة تكون مقلاة لا يعيش لها ولد، فكانت تجعل على نفسها إن جاءت بولد أن تهوده، فكان في بني النضير جماعة على هذا النحو، فلما أجلى رسول الله ﷺ بني النضير قالت الأنصار كيف نصنع بأبنائنا، إنما فعلنا ما فعلنا ونحن نرى أن دينهم أفضل مما نحن عليه، وأما إذ جاء الله بالإسلام فنكرههم عليه، فنزلت لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ الآية، وقال بهذا القول عامر الشعبي ومجاهد، إلا أنه قال كان سبب كونهم في بني النضير الاسترضاع، وقال السدي نزلت الآية في رجل من الأنصار يقال له أبو حصين، كان له ابنان، فقدم تجار من الشام إلى المدينة يحملون الزيت، فلما أرادوا الرجوع أتاهم ابنا أبي حصين فدعوهما إلى النصرانية فتنصرا ومضيا معهم إلى الشام فأتى أبوهما رسول الله ﷺ مشتكيا أمرهما، ورغب في أن يبعث رسول الله ﷺ من يردهما، فنزلت لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ، ولم يؤمر يومئذ بقتال أهل الكتاب، وقال: أبعدهما الله هما أول من كفر، فوجد أبو الحصين في نفسه على رسول الله ﷺ حين لم يبعث في طلبهما، فأنزل الله جل ثناؤه فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ [النساء: ٦٥] ، ثم إنه نسخ لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ، فأمر بقتال أهل الكتاب في سورة براءة.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Mâlik'in, Kureyş dışında hangi cinsten olursa olsun her kâfirden cizyenin kabul edileceği yönündeki mezhebine göre bu ayet, Katâde ve Dahhâk'ın dediği gibi sadece Ehl-i Kitap ile sınırlı kalmayıp bütün insanlardan cizye verenler hakkında özel olur. İbn Abbâs ve Saîd b. Cübeyr şöyle demişlerdir: Bu ayet ancak Evs ve Hazrec'den bir topluluk hakkında inmiştir. Kadın çocuğu yaşamayan biri (mıklât) olduğunda, eğer bir çocuk doğurursa onu Yahudileştirmeyi adardı. Benî Nadîr içinde bu durumda olan bir topluluk vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Benî Nadîr'i sürgün edince Ensâr: «Çocuklarımıza ne yapacağız? Biz bu yaptığımızı onların dininin bizim dinimizden daha üstün olduğunu düşündüğümüz için yapmıştık. Şimdi ise Allah İslâm'ı getirdi; onları [İslâm'a] zorlayalım» dediler; bunun üzerine { لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ } ayeti indi. Âmir eş-Şa'bî ve Mücâhid de bu görüşü belirtmiş, ancak Mücâhid onların Benî Nadîr arasında bulunma sebebinin sütanneliğe verilmek olduğunu söylemiştir. Süddî ise şöyle demiştir: Ayet, Ensâr'dan Ebû Husayn denilen bir adam hakkında indi. Onun iki oğlu vardı. Şam'dan Medine'ye zeytinyağı taşıyan tüccarlar geldi. Geri dönmek istediklerinde Ebû Husayn'ın iki oğlu onların yanına geldi; onlar da bu iki genci Hristiyanlığa davet ettiler. İkisi Hristiyan olup onlarla birlikte Şam'a gittiler. Babaları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek durumlarını şikâyet etti ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onları geri getirecek birini göndermesini arzu etti; bunun üzerine { لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ } indi; zira o gün henüz Ehl-i Kitap ile savaş emredilmemişti. Ve: «Allah onları uzak etsin, onlar ilk inkâr edenlerdir» buyurdu. Ebû Husayn, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları aramak için birini göndermeyince içinde bir kırgınlık duydu; bunun üzerine sena-sı yüce olan Allah: { فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ } [Nisâ 65] “Hayır, Rabbine andolsun ki onlar aralarında çıkan anlaşmazlıklarda seni hakem kılıp... iman etmiş olmazlar” ayetini indirdi. Daha sonra { لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ } hükmü neshedildi ve Berâe (Tevbe) Suresi'nde Ehl-i Kitap ile savaş emredildi.
قال القاضي أبو محمد: والصحيح في سبب قوله تعالى: فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ، حديث الزبير مع جاره الأنصاري في حديث السقي، وقوله تعالى: قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ معناه بنصب الأدلة ووجود الرسول الداعي إلى الله والآيات المنيرة، والرُّشْدُ مصدر من قولك رشد بكسر الشين وضمها يرشد رشدا
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Allah Teâlâ'nın: { فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ } buyruğunun [iniş] sebebi hakkındaki sahih rivayet, sulama hadisinde geçen Zübeyr ile Ensârî komşusunun hadisidir. Allah Teâlâ'nın: { قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ } buyruğunun manası; delillerin ikame edilmesi, Allah'a davet eden elçinin ve aydınlatıcı ayetlerin varlığı ile [ortaya çıkmıştır] demektir. { الرُّشْدُ }, şîn harfinin kesresi veya dammesiyle "raşide / raşude yerşüdü ruşden" sözünün masdarıdır
ورشدا ورشادا، والْغَيِّ مصدر من غوى يغوي إذا ضل في معتقد أو رأي، ولا يقال الذي في الضلال على الإطلاق، وقرأ أبو عبد الرحمن السلمي «الرشاد» بالألف، وقرأ الحسن والشعبي ومجاهد «الرّشد» بفتح الراء والشين. وروي عن الحسن «الرّشد» بضم الراء والشين، و «الطاغوت» بناء مبالغة من طغى يطغى، وحكى الطبري «يطغو» إذا جاوز الحد بزيادة عليه، وزنه فعلوت، ومذهب سيبويه أنه اسم مفرد كأنه اسم جنس يقع للكثير والقليل، ومذهب أبي على أنه مصدر كرهبوت وجبروت وهو يوصف به الواحد والجمع، وقلبت لامه إلى موضع العين، وعينه موضع اللام فقيل: طاغوت، وقال المبرد: هو جمع، وذلك مردود.
ve "raşeden / reşâden" şeklinde gelir. { الْغَيِّ } ise bir itikatta veya görüşte saptığında kullanılan "ğavâ yeğvî" fiilinin masdarıdır; mutlak anlamdaki dalalette olan kimse için [bu kökten] kullanılmaz. Ebû Abdurrahman es-Sülemî elif ile «er-Reşâd» şeklinde; Hasen, Şa'bî ve Mücâhid ise râ ve şîn harflerinin fethasıyla «er-Raşed» şeklinde okumuşlardır. Hasen'den râ ve şîn harflerinin dammesiyle «er-Ruşud» okuduğu da rivayet edilmiştir. "et-Tâğût" kelimesi, bir şeyi fazlalıkla haddi aştığında kullanılan "tağâ yetğâ" –Taberî "yetğû" şeklinde de nakletmiştir– fiilinden mübalağa sîgasıdır; vezni "fa'lût"tur. Sîbeveyhi'nin benimsediği görüşe göre o, tekil bir isimdir; sanki hem çoğula hem de tekile delalet eden bir cins ismi gibidir. Ebû Ali'nin benimsediği görüşe göre ise o, "rahbût" ve "ceberût" gibi bir masdardır; hem tekil hem de çoğul için sıfat olarak kullanılır. Lâmu'l-fiili ayn'ın yerine, ayn'ı da lâm'ın yerine kalbedilmiş (yer değiştirmiş) ve "tâğût" denilmiştir. Müberred onun bir çoğul olduğunu söylemiştir ki bu reddedilmiştir.
واختلف المفسرون في معنى «الطاغوت» ، فقال عمر بن الخطاب ومجاهد والشعبي والضحاك وقتادة والسدي: «الطاغوت» : الشيطان. وقال ابن سيرين وأبو العالية: «الطاغوت» : الساحر، وقال سعيد بن جبير ورفيع وجابر بن عبد الله وابن جريج: «الطاغوت» : الكاهن. قال أبو محمد: وبين أن هذه أمثلة في الطاغوت لأن كل واحد منها له طغيان، والشيطان أصل ذلك كله، وقال قوم: «الطاغوت» :
Müfessirler "et-Tâğût" kelimesinin anlamında ihtilaf etmişlerdir. Ömer b. el-Hattâb, Mücâhid, Şa'bî, Dahhâk, Katâde ve Süddî: «'Tâğût', şeytandır» demişlerdir. İbn Sîrîn ve Ebu'l-Âliye: «'Tâğût', sihirbazdır» demiştir. Saîd b. Cübeyr, Refî', Câbir b. Abdillâh ve İbn Cüreyc: «'Tâğût', kâhindir» demişlerdir. Ebû Muhammed dedi ki: Bunların tâğût hakkında birer misal olduğu açıktır; çünkü bunların her birinde bir taşkınlık (tuğyan) vardır, şeytan ise bütün bunların aslıdır. Bir topluluk: «'Tâğût',
الأصنام، وقال بعض العلماء: كل ما عبد من دون الله فهو طاغوت.
putlardır» demiştir. Bazı âlimler ise: «Allah'tan başka kendisine tapılan her şey tâğûttur» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذه تسمية صحيحة في كل معبود يرضى ذلك كفرعون ونمرود ونحوه، وأما من لا يرضى ذلك كعزير وعيسى ﵉ ومن لا يعقل كالأوثان فسميت طاغوتا في حق العبدة، وذلك مجاز. إذ هي بسبب الطاغوت الذي يأمر بذلك ويحسنه وهو الشيطان، وقدم تعالى ذكر الكفر بالطاغوت على الإيمان بالله ليظهر الاهتمام بوجوب الكفر بالطاغوت. و «العروة» في الأجرام وهي موضع الإمساك وشد الأيدي. واسْتَمْسَكَ معناه قبض وشد يديه، والْوُثْقى فعلى من الوثاقة، وهذه الآية تشبيه، واختلفت عبارة المفسرين في الشيء المشبه بِالْعُرْوَةِ، فقال مجاهد: العروة الإيمان. وقال السدي: الإسلام. وقال سعيد بن جبير والضحّاك: العروة لا إله إلا الله.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu, Firavun ve Nemrûd gibi buna razı olan her tapılan varlık hakkında doğru bir isimlendirmedir. Üzeyr ve Îsâ -aleyhimesselâm- gibi buna razı olmayanlar ile putlar gibi akıl sahibi olmayanlara gelince; bunların tapanlar hakkında tâğût diye isimlendirilmesi mecazdır; zira bu, bunu emreden ve güzel gösteren tâğût –ki o da şeytandır– sebebiyledir. Allah Teâlâ, tâğûtu inkâr etmenin vacip olduğuna verilen önemi göstermek için tâğûtu inkârı Allah'a imandan önce zikretmiştir. Cisimlerdeki «el-Urve» (kulp), tutunulan ve ellerin sıkıca bağlandığı yerdir. { اسْتَمْسَكَ } kelimesinin manası, sımsıkı tuttu ve ellerini bağladı demektir. { الْوُثْقى } kelimesi "el-vesâka" (sağlamlık) kökünden fu'lâ veznindedir. Bu ayet bir teşbihtir. Müfessirlerin { بِالْعُرْوَةِ } (kulp) ile teşbih edilen şey hakkındaki ifadeleri farklılık göstermiştir. Mücâhid: «Kulp, imandır» demiştir. Süddî: «İslâm'dır» demiştir. Saîd b. Cübeyr ve Dahhâk ise: «Kulp, Lâ ilâhe illallâh'tır» demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: وهذه عبارات ترجع إلى معنى واحد، والانفصام: الانكسار من غير بينونة، وإذا نفي ذلك فلا بينونة بوجه، والفصم كسر ببينونة، وقد يجيء الفصم بالفاء في معنى البينونة، ومن ذلك قول ذي الرمة: [البسيط]
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu ifadeler tek bir manaya racidir. «el-İnfisâm» (kopma), tamamen ayrılmaksızın kırılmaktır; bu nefyedildiğinde ise hiçbir şekilde ayrılma/kopma olmaz. «el-Fasm» ise ayrılarak kırılmaktır. Bazen fâ harfiyle "el-fasm", tamamen ayrılma manasında da gelebilir. Zü'r-Rımme'nin şu sözü bundandır: [Basît]
كأنه دملج من فضة نبه ... في ملعب من عذارى الحي مفصوم
"Sanki o, kabilenin genç kızlarının oyun alanında bulunan gümüşten gösterişli, kırılmış (mefsûm) bir bilezik gibidir."
ولما كان الكفر بالطاغوت والإيمان بالله مما ينطق به اللسان ويعتقده القلب حسن في الصفات سَمِيعٌ من أجل النطق وعَلِيمٌ من أجل المعتقد.
Tâğûtu inkâr ve Allah'a iman dil ile ikrar edilen ve kalple inanılan şeylerden olduğu için, sıfatlardan nutuk (söz) sebebiyle { سَمِيعٌ } (hakkıyla işiten), itikat sebebiyle de { عَلِيمٌ } (hakkıyla bilen) sıfatları pek güzel düşmüştür.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥٧]
[Bakara Suresi (2), Âyet 257]
اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٥٧)
{ اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Allah, iman edenlerin dostudur; onları karanlıklardan nura çıkarır. Kâfirlerin dostları ise tâğûttur; onları nurdan karanlıklara çıkarırlar. İşte onlar cehennemliklerdir, onlar orada ebedî kalacaklardır.” (257)
ال وَلِيُّ فعيل من ولي الشيء إذا جاوره ولزمه، فإذا لازم أحد أحدا بنصره ووده واهتباله فهو وليه،
{ وَلِيُّ } kelimesi, bir şeye komşu olup ona yapıştığında kullanılan "veliye eş-şey'" kökünden fa'îl veznindedir; biri diğerine yardımıyla, sevgisiyle ve ihtimamıyla sürekli bağlı kalırsa onun velisidir;
هذا عرفه في اللغة. قال قتادة: الظُّلُماتِ الضلالة. والنُّورِ الهدى. وبمعناه قال الضحاك والربيع.
dildeki örfü budur. Katâde: «{ الظُّلُماتِ } dalalettir, { النُّورِ } ise hidayettir» demiştir. Dahhâk ve Rebî' de bu manayı söylemişlerdir.
وقال مجاهد وعبدة بن أبي لبابة إن قوله: اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا الآية نزلت في قوم آمنوا بعيسى فلما جاء محمد ﵇ كفروا به فذلك إخراجهم من النور إلى الظلمات.
Mücâhid ve Abde b. Ebî Lübâbe, { اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا } ayetinin Îsâ'ya iman eden bir topluluk hakkında indiğini, Muhammed aleyhisselâm gelince onu inkâr ettiklerini ve nurlardan karanlıklara çıkarılmalarının bu olduğunu söylemişlerdir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: فكأن هذا القول أحرز نورا في المعتقد خرج منه إلى ظلمات. ولفظ الآية مستغن عن هذا التخصيص. بل هو مترتب في كل أمة كافرة آمن بعضها كالعرب.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak -radıyallâhu anh- dedi ki: Sanki bu görüş, inançta elde edilen bir nuru esas almış ve oradan karanlıklara çıkıldığını kabul etmiştir. Oysa ayetin lafzı bu tür bir tahsise muhtaç değildir. Aksine bu durum, tıpkı Araplar gibi bazısının iman ettiği her kâfir ümmette geçerlidir.
ومترتب في الناس جميعا. وذلك أن من آمن منهم فالله وليه أخرجه من ظلمات الكفر إلى نور الإيمان. ومن كفر بعد وجود الداعي النبي المرسل فشيطانه ومغويه كأنه أخرجه من الإيمان، إذ هو معد وأهل للدخول فيه. وهذا كما تقول لمن منعك الدخول في أمر ما: أخرجتني يا فلان من هذا الأمر وإن كنت لم تدخل فيه البتة.
Ve bütün insanlarda da geçerlidir. Şöyle ki: Onlardan her kim iman ederse Allah onun velisidir, onu küfrün karanlıklarından imanın nuruna çıkarır. Gönderilmiş olan davetçi Peygamber'in varlığından sonra her kim de inkâr ederse, o kimse imana girmeye hazır ve ehil olduğu halde şeytanı ve onu saptıran [tâğût] sanki onu imandan çıkarmış gibi olur. Bu, senin bir işe girmene engel olan kimseye: 'Sen beni bu işten çıkardın ey falan' demene benzer; oysa sen o işe hiç girmemişsindir.
ولفظة الطَّاغُوتُ في هذه الآية تقتضي أنه اسم جنس، ولذلك قال أَوْلِياؤُهُمُ بالجمع، إذ هي أنواع، وقرأ الحسن بن أبي الحسن، أولياؤهم الطواغيت، يعني الشياطين، وحكم عليهم بالخلود في النار لكفرهم.
Bu ayetteki { الطَّاغُوتُ } lafzı, onun bir cins ismi olmasını gerektirir; bu sebeple türleri çok olduğu için { أَوْلِياؤُهُمُ } şeklinde çoğul olarak buyurmuştur. Hasen b. Ebi'l-Hasen, şeytanları kastederek «evliyâuhumu't-tavâğît» şeklinde okumuştur. Küfürleri sebebiyle cehennemde ebedî kalacaklarına hükmedilmiştir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥٨]
[Bakara Suresi (2), Âyet 258]
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ قالَ إِبْراهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٢٥٨)
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ قالَ إِبْراهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Allah kendisine hükümdarlık verdi diye Rabbi hakkında İbrâhim ile tartışanı görmedin mi? Hani İbrâhim: 'Benim Rabbim dirilten ve öldürendir' demişti. O da: 'Ben de diriltir ve öldürürüm' demişti. İbrâhim: 'Şüphesiz Allah güneşi doğudan getirmektedir, haydi sen de onu batıdan getir!' deyince o inkârcı donup kaldı (şaşırıp mağlup oldu). Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.” (258)
أَلَمْ تَرَ تنبيه، وهي رؤية القلب، وقرأ علي بن أبي طالب «ألم تر» بجزم الراء، والَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ هو نمرود بن كنعان بن كوش بن سام بن نوح ملك زمانه وصاحب النار والبعوضة، هذا قول مجاهد وقتادة والربيع والسدي وابن إسحاق وزيد بن أسلم وغيرهم. وقال ابن جريج: هو أول ملك في الأرض وهذا مردود. وقال قتادة: هو أول من تجبر وهو صاحب الصرح ببابل. وقيل: إنه ملك الدنيا بأجمعها ونفذت فيها طينته وهو أحد الكافرين. والآخر بخت نصر. وقيل: إن الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ نمرود بن فالخ بن عامر بن شالخ بن أرفخشد بن سام بن نوح، وفي قصص هذه المحاجة روايتان إحداهما: ذكر زيد بن أسلم أن النمرود هذا قعد يأمر للناس بالميرة فكلما جاء قوم قال: من ربكم وإلهكم؟
{ أَلَمْ تَرَ } bir uyarıdır (tenbih); bu, kalbin görmesidir (bilmektir). Ali b. Ebî Tâlib râ harfinin cezmiyle «Elem ter» şeklinde okumuştur. { الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ } ise zamanının hükümdarı, ateş ve sivrisinek hadisesinin sahibi olan Nemrûd b. Ken'ân b. Kûş b. Sâm b. Nûh'tur. Bu, Mücâhid, Katâde, Rebî', Süddî, İbn İshâk, Zeyd b. Eslem ve başkalarının görüşüdür. İbn Cüreyc: «O, yeryüzündeki ilk hükümdardır» demiştir ki bu reddedilmiştir. Katâde: «O, ilk zorbalık yapan kimsedir ve Babil'deki kulenin (sarayın) sahibidir» demiştir. Denildi ki: O bütün dünyaya hükmetmiş ve hükmü her tarafa geçmiştir; o kâfir [hükümdarların] biridir; diğeri ise Buhtunnasr'dır. Denildi ki: { الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ }, Nemrûd b. Fâlih b. Âmir b. Şâlih b. Erfahşed b. Sâm b. Nûh'tur. Bu tartışmanın (muhâcce) kıssalarında iki rivayet vardır: Birincisi: Zeyd b. Eslem'in zikrettiğine göre bu Nemrûd oturur, insanlara erzak verilmesini emrederdi. Ne zaman bir topluluk gelse: «Rabbiniz ve ilahınız kimdir?» derdi.
فيقولون: أنت، فيقول: ميّروهم وجاء إبراهيم ﵇ يمتار، فقال له من ربك وإلهك؟ قال قالَ إِبْراهِيمُ: رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ، فلما سمعها نمرود قال: أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ، فعارضه إبراهيم بأمر الشمس، فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ، وقال: لا تميروه، فرجع إبراهيم إلى أهله دون شيء، فمر على كثيب من رمل كالدقيق، فقال لو ملأت غرارتي من هذا فإذا دخلت به فرح الصبيان حتى أنظر لهما، فذهب بذلك فلما بلغ منزله فرح الصبيان وجعلا يلعبان فوق الغرارتين ونام هو من الإعياء، فقالت امرأته: لو صنعت له طعاما يجده حاضرا إذا انتبه، ففتحت إحدى الغرارتين فوجدت أحسن ما يكون من الحواري فخبرته، فلما
Onlar da: «Sensin» derlerdi; o da: «Onlara erzak verin» derdi. İbrâhim -aleyhisselâm- da erzak almak için geldi; ona da: «Rabbin ve ilahın kimdir?» dedi. { قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ } “İbrâhim: 'Benim Rabbim dirilten ve öldürendir' dedi.” Nemrûd bunu işitince: { أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ } “Ben de diriltir ve öldürürüm” dedi. İbrâhim ona güneş meselesiyle karşı koyunca { فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ } “inkâr eden o adam donup kaldı” ve: «Ona erzak vermeyin» dedi. İbrâhim hiçbir şey alamadan ailesine döndü; derken un gibi bir kum tepesine rastladı. «Çuvallarımı bundan doldurayım; yanlarına girdiğimde, onlar için bir çare düşününceye kadar çocuklar sevinsin» dedi. Onu alıp gitti. Evine vardığında çocuklar sevindiler ve iki çuvalın üzerinde oynamaya başladılar; kendisi ise yorgunluktan uyudu. Karısı: «Ona uyanınca hazır bulacağı bir yemek yapayım» dedi; çuvallardan birini açtı ve içinde en güzelinden has un bulup ekmek yaptı. İbrâhim
قام وضعته بين يديه فقال: من أين هذا؟ فقالت من الدقيق الذي سقت، فعلم إبراهيم أن الله تعالى يسر لهم ذلك، وقال الربيع وغيره في هذه القصص: ان النمرود لما قال: أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ أحضر رجلين فقتل أحدهما وأرسل الآخر وقال: قد أحييت هذا وأمتّ هذا، فلما رد عليه بأمر الشمس بهت، والرواية الأخرى ذكر السدي: أنه لما خرج إبراهيم من النار أدخلوه على الملك ولم يكن قبل ذلك دخل عليه، فكلمه وقال له: من ربك؟ قال: ربي الذي يحيي ويميت، قال نمرود: أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ، أنا آخذ أربعة نفر فأدخلهم بيتا ولا يطعمون شيئا ولا يسقون، حتى إذا جاعوا أخرجتهم فأطعمت اثنين فحييا، وتركت اثنين فماتا، فعارضه إبراهيم بالشمس فبهت. وذكر الأصوليون في هذه الآية: أن إبراهيم ﵇ وصف ربه تعالى بما هو صفة له من الإحياء والإماتة، لكنه أمر له حقيقة ومجاز، قصد إبراهيم ﵇ الحقيقة، ففزع نمرود إلى المجاز وموه به على قومه، فسلم له إبراهيم تسليم الجدل، وانتقل معه من المثال، وجاءه بأمر لا مجاز فيه، فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ، ولم يمكنه أن يقول: أنا الآتي بها من المشرق، لأن ذوي الأسنان يكذبونه. وقوله حَاجَّ وزنه «فاعل» من الحجة أي جاذبه إياها والضمير في رَبِّهِ يحتمل أن يعود على إبراهيم ﵇، ويحتمل أن يعود على الَّذِي حَاجَّ، وأَنْ مفعول من أجله والضمير في آتاهُ للنمرود، وهذا قول جمهور المفسرين، وقال المهدوي: يحتمل أن يعود الضمير على إبراهيم أن آتاه ملك النبوءة، وهذا تحامل من التأويل، وقرأ جمهور القراء أن أحيي بطرح الألف التي بعد النون من أَنَا إذا وصلوا في كل القرآن غير نافع، فإن ورشا وابن أبي أويس وقالون رأوا إثباتها في الوصل إذا لقيتها همزة في كل القرآن، مثل أنا أحيي أنا أخوك إلا في قوله تعالى: إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ [الأعراف: ١٨٨] [الشعراء: ١١٥] فإنه يطرحها في هذا الموضع مثل سائر القراء وتابع أصحابه في حذفها عند غير همزة، قال أبو علي: ضمير المتكلم الاسم فيه الهمزة والنون ثم إن الألف تلحق في الوقف كما تلحق الهاء أحيانا في الوقف فإذا اتصلت الكلمة التي هي فيها بشيء سقطت الهاء فكذلك الألف، وهي مثل ألف حيهلا.
kalkınca [karısı] yemeği önüne koydu. [İbrâhim]: «Bu nereden?» deyince, karısı: «Getirdiğin undan» dedi. Böylece İbrâhim, Allah Teâlâ'nın bunu kendilerine kolaylaştırdığını anladı. Rebî' ve başkaları bu kıssalarda şöyle demişlerdir: Nemrûd: { أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ } dediğinde iki adam getirtti; birini öldürdü, diğerini serbest bıraktı ve: «İşte bunu dirilttim, bunu da öldürdüm» dedi. İbrâhim ona güneş meselesiyle karşılık verince donup kaldı. Diğer rivayette ise Süddî şöyle zikretmiştir: İbrâhim ateşten çıktığında onu hükümdarın huzuruna çıkardılar; daha önce onun huzuruna çıkmamıştı. Hükümdar onunla konuştu ve ona: «Rabbin kimdir?» dedi. [İbrâhim]: «Rabbim dirilten ve öldürendir» dedi. Nemrûd: «{ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ } Ben de diriltir ve öldürürüm; ben dört kişiyi alıp bir eve koyarım, onlara hiçbir şey yedirilip içirilmez. Acıktıklarında onları çıkarırım; ikisini doyururum yaşarlar, ikisini bırakırım ölürler» dedi. İbrâhim ona güneş ile karşı koyunca donup kaldı. Usul âlimleri bu ayet hakkında şöyle zikretmişlerdir: İbrâhim -aleyhisselâm-, Rabbini diriltmek ve öldürmek gibi Zâtına ait bir sıfatla vasfetmiştir. Ancak bu hususun hakikati ve mecazı vardır; İbrâhim -aleyhisselâm- hakikati kastetmiş, Nemrûd ise mecaza sığınarak kavmini aldatmıştır. Bunun üzerine İbrâhim tartışma gereği bunu ona teslim etmiş gibi davranarak bu misalden başka bir misale geçmiş ve ona içinde mecaz bulunmayan bir delil getirmiştir; böylece { فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ } inkâr eden adam donup kalmıştır. O: «Güneşi doğudan getiren benim» diyememiştir; çünkü yaşlı başlı akıl sahipleri onu yalanlayacaktı. { حَاجَّ } kelimesi "hüccet" kökünden "fâale" veznindedir; yani onunla karşılıklı delil getirme yarışına girdi demektir. { رَبِّهِ } lafzındaki zamirin İbrâhim -aleyhisselâm-'a dönmesi muhtemel olduğu gibi, { الَّذِي حَاجَّ } (tartışan kimseye) dönmesi de muhtemeldir. { أَنْ } mef'ûlün leh'tir; { آتاهُ } lafzındaki zamir ise Nemrûd'a aittir ve cumhur müfessirlerin görüşü budur. Mehdevî: Zamirin İbrâhim'e dönüp 'kendisine peygamberlik mülkünü verdi diye' manasında olmasının muhtemel olduğunu söylemiştir ki bu zorlama bir tevildir. Kıraat imamlarının cumhuru, Nâfi' hariç, vasıl (bağlantı) halinde Kur'an'ın tamamında { أَنَا } kelimesindeki nûn'dan sonra gelen elifi düşürerek «en ehyî» şeklinde okumuşlardır. Zira Verş, İbn Ebî Üveys ve Kālûn, Kur'an'ın tamamında vasıl halinde kendisinden sonra hemze geldiğinde bu elifi sabit tutmayı benimsemişlerdir; nitekim «ene ehyî», «ene ehûke» böyledir. Ancak Allah Teâlâ'nın: { إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ } [A'râf 188, Şuarâ 115] ayetinde diğer kıraat imamları gibi bu makamda elifi düşürür; hemzenin dışındaki harflerde ise [Nâfi'] elfi hazfetme hususunda arkadaşlarına tabi olmuştur. Ebû Ali şöyle demiştir: Mütekellim zamiri olan isimdeki harfler hemze ve nûndur; sonra vakıf halinde (durulduğunda), tıpkı bazen vakıfta gelen 'hâ' gibi elif eklenir. İçinde bulunduğu kelime başka bir şeye bitiştiğinde 'hâ' düşer; aynı şekilde elif de düşer; bu da «hayyehelâ» lafzının elfi gibidir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا مثال الألف التي تلحق في القوافي، فتأمل. قال أبو علي: فإذا اتصلت الكلمة بشيء سقطت الألف، لأن الشيء الذي تتصل به الكلمة يقوم مقام الألف، وقد جاءت الألف مثبتة في الوصل في الشعر من ذلك قول الشاعر:
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu, kafiyelerin sonuna eklenen elifin misalidir; iyi düşün! Ebû Ali dedi ki: Kelime bir şeye bitiştirildiğinde elif düşer; çünkü kelimenin kendisine bitiştirildiği şey elifin yerine geçer. Şiirde ise vasıl halinde elifin sabit kılındığı vaki olmuştur; şairin şu sözü bundandır: