أنا شيخ العشيرة فاعرفوني ... حميدا قد تذريت السناما
Ben kabilenin şeyhiyim, beni tanıyın... Övgüye değer bir şekilde yüce mertebelere erişmişimdir.
وقرأ الجمهور: «فبهت» الذي بضم الباء وكسر الهاء، يقال بهت الرجل: إذا انقطع وقامت عليه الحجة. قال ابن سيده: ويقال في هذا المعنى: «بهت» بفتح الباء وكسر الهاء، «وبهت» بفتح الباء وضم الهاء. قال الطبري: وحكي عن بعض العرب في هذا المعنى، «بهت» بفتح الباء والهاء.
Cumhur, bâ harfinin zammesi ve he harfinin kesresiyle { فَبُهِتَ الَّذِي } şeklinde okumuştur. Bir kimse söyleyecek söz bulamayıp aleyhine delil ikame edildiğinde «behite'r-racul» denir. İbn Sîde şöyle demiştir: Bu anlamda bâ'nın fethası ve he'nin kesresiyle «behite» ve bâ'nın fethası ve he'nin zammesiyle «behute» de denir. Taberî şöyle demiştir: Bazı Araplardan bu anlamda bâ ve he harflerinin fethasıyla «behete» şeklinde rivayet edilmiştir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: هكذا ضبطت اللفظة في نسخة ابن ملول دون تقييد بفتح الباء والهاء، قال ابن جني: قرأ أبو حيوة: «فبهت» بفتح الباء وضم الهاء هي لغة في بهت بكسر الهاء، قال: وقرأ ابن السميفع: «فبهت» بفتح الباء والهاء على معنى فبهت إبراهيم الذي كفر، فالذي في موضع
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak -radıyallâhu anh- dedi ki: Bu lafız İbn Mellûl'ün nüshasında bâ ve he harflerinin fethasıyla harekelendirilmeksizin aynen böyle zaptedilmiştir. İbn Cinnî şöyle demiştir: Ebû Hayve, bâ'nın fethası ve he'nin zammesiyle «febehute» şeklinde okumuştur ki bu, he'nin kesreli olduğu «behite»nin bir lehçesidir. Dedi ki: İbnü's-Sümeyfe' ise bâ ve he'nin fethasıyla «febehete» şeklinde, 'İbrâhim inkâr edeni susturup şaşırttı' manasında okumuştur; buna göre { الَّذِي } lafzı nasb
نصب، قال: وقد يجوز أن يكون «بهت» بفتحهما لغة في بهت. قال: وحكى أبو الحسن الأخفش قراءة «فبهت» بكسر الهاء كخرق ودهش، قال: والأكثر بالضم في الهاء، قال ابن جني: يعني أن الضم يكون للمبالغة، قال الفقيه أبو محمد: وقد تأول قوم في قراءة من قرأ فَبُهِتَ بفتحهما أنه بمعنى سب وقذف، وأن نمرود هو الذي سب إبراهيم حين انقطع ولم تكن له حيلة، وقوله تعالى: وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ، إخبار لمحمد ﵇ وأمته.
konumundadır. Dedi ki: Her iki harfin fethasıyla «behete» olması «behute»nin bir lehçesi de olabilir. Dedi ki: Ebû'l-Hasan el-Ahfeş, «harika» ve «dehişe» gibi he'nin kesresiyle «febehite» kıraatini nakletmiştir. Dedi ki: Ekseriyet he'nin zammesi iledir. İbn Cinnî dedi ki: Yani zamme mübalağa içindir. Fakih Ebû Muhammed dedi ki: Bir topluluk, her ikisinin fethasıyla { فَبُهِتَ } şeklinde okuyanların kıraatini; bunun sövmek ve iftira etmek manasında olduğu, Nemrûd'un söyleyecek sözü kalmayıp çaresiz kalınca İbrâhim'e sövdüğü şeklinde tevil etmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.” buyruğu, Muhammed -aleyhisselâm-'a ve ümmetine bir haberdir.
والمعنى: لا يرشدهم في حججهم على ظلمهم، لأنه لا هدى في الظلم، فظاهره العموم، ومعناه الخصوص، كما ذكرنا، لأن الله قد يهدي الظالمين بالتوبة والرجوع إلى الإيمان. ويحتمل أن يكون الخصوص فيمن يوافي ظالما.
Manası şudur: Zulümleri üzere [iddia ettikleri] delillerinde onlara doğru yolu göstermez; zira zulümde hidayet yoktur. Dolayısıyla bunun zahiri umum (genel), manası ise zikrettiğimiz üzere husustur (özeldir); çünkü Allah zalimleri tövbe ve imana dönüş ile hidayete erdirebilir. Bu hususiliğin, [hidayete ermeden] zalim olarak ölen kimseler hakkında olması da muhtemeldir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥٩]
[Bakara Suresi (2): Ayet 259]
أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها قالَ أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قالَ كَمْ لَبِثْتَ قالَ لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَشَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها ثُمَّ نَكْسُوها لَحْماً فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٥٩)
{ أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها قالَ أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قالَ كَمْ لَبِثْتَ قالَ لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَشَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها ثُمَّ نَكْسُوها لَحْماً فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Yahut altı üstüne gelmiş, ıssız bir şehre uğrayan kimseyi [görmedin mi]? «Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek?» demişti. Bunun üzerine Allah onu yüz yıl ölü bıraktı, sonra diriltti. «Ne kadar kaldın?» buyurdu. O da: «Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldım» dedi. [Allah]: «Hayır, yüz yıl kaldın; yiyeceğine ve içeceğine bak, henüz bozulmamış; merkebine de bak! Seni insanlara bir ibret kılalım diye [böyle yaptık]. Kemiklere de bak, onları nasıl bir araya getirip çatıyor, sonra da onlara et giydiriyoruz!» buyurdu. Durum kendisince açıkça anlaşılınca: «Biliyorum ki şüphesiz Allah her şeye kadirdir» dedi.” (259)
عطفت أَوْ في هذه الآية على المعنى، لأن مقصد التعجيب في قوله: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ [الآية: ٢٥٨] يقتضي أن المعنى أرأيت كالذي حاج، ثم جاء قوله أَوْ كَالَّذِي، عطفا على ذلك المعنى، وقرأ أبو سفيان بن حسين «أو كالذي مر» بفتح الواو، وهي واو عطف دخل عليها ألف التقرير، قال سليمان بن بريدة وناجية بن كعب وقتادة وابن عباس والربيع وعكرمة والضحاك: الذي مر على القرية هو عزير، وقال وهب بن منبه وعبد الله بن عبيد بن عمير وبكر بن مضر: هو أرمياء، وقال ابن إسحاق:
Bu ayetteki { أَوْ } lafzı mana üzerine atfedilmiştir; zira { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ } [Ayet: 258] buyruğundaki taaccüp (hayret bildirme) maksadı, mananın «Gördün mü o tartışan kimse gibisini» şeklinde olmasını gerektirmektedir. Sonra { أَوْ كَالَّذِي } buyruğu bu mana üzerine atıf olarak gelmiştir. Ebû Süfyân b. Hüseyn vâv'ın fethasıyla «eve kellezî merra» şeklinde okumuştur; bu, üzerine takrir elifi girmiş bir atıf vâv'ıdır. Süleymân b. Büreyde, Naciye b. Ka'b, Katâde, İbn Abbâs, Rebî', İkrime ve Dahhâk: Karyeye uğrayan kişinin Üzeyr olduğunu söylemişlerdir. Vehb b. Münebbih, Abdullah b. Ubeyd b. Umeyr ve Bekr b. Mudar: O İrmiyâ'dır demişlerdir. İbn İshâk ise:
أرمياء هو الخضر وحكاه النقاش عن وهب بن منبه، قال الفقيه أبو محمد: وهذا كما تراه، إلا أن يكون اسما وافق اسما لأن الخضر معاصر لموسى، وهذا الذي مر على القرية هو بعده بزمان من سبط هارون فيما روى وهب بن منبه، وحكى مكي عن مجاهد أنه رجل من بني إسرائيل غير مسمى، قال النقاش: ويقال هو غلام لوط ﵇. قال أبو محمد: واختلف في القرية أيما هي؟ فحكى النقاش أن قوما قالوا هي المؤتفكة. وقال ابن زيد: إن القوم الذين خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فقال لهم الله:
İrmiyâ Hızır'dır demiştir ve Nakkâş bunu Vehb b. Münebbih'ten nakletmiştir. Fakih Ebû Muhammed dedi ki: Bu gördüğün gibidir; ancak bir ismin diğer bir isme denk gelmesi müstesna, çünkü Hızır Mûsâ ile çağdaştır. Bu karyeye uğrayan ise Vehb b. Münebbih'in rivayet ettiğine göre ondan uzun bir zaman sonra Hârûn'un soyundandır. Mekkî, Mücâhid'den onun İsrâiloğulları'ndan adı belirtilmeyen bir adam olduğunu nakletmiştir. Nakkâş dedi ki: Onun Lût -aleyhisselâm-'ın kölesi olduğu da söylenir. Ebû Muhammed dedi ki: Karyenin hangisi olduğu hususunda ihtilaf edildi; Nakkâş bir topluluğun onun Mü'tefike olduğunu söylediklerini nakletmiştir. İbn Zeyd ise şöyle demiştir: { خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ } “Ölüm korkusuyla yurtlarından çıkan binler”e Allah:
مُوتُوا [البقرة: ٢٤٣] مرّ عليهم رجل وهم عظام تلوح، فوقف ينظر فقال: أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ، وترجم الطبري على هذا القصص بأنه قول بأن القرية التي مرّ عليها هي التي أهلك الله فيها الذين خرجوا من ديارهم.
{ مُوتُوا } “Ölün” [Bakara 243] buyurduğu kavme, onlar parıldayan kemikler halindeyken bir adam uğradı, durup bakarak: { أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ } “Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek? Bunun üzerine Allah onu yüz yıl ölü bıraktı” dedi. Taberî bu kıssayı, uğranılan karyenin Allah'ın yurtlarından çıkanları helak ettiği yer olduğu görüşü şeklinde başlıklandırmıştır.
قال القاضي أبو محمد: وقول ابن زيد لا يلائم الترجمة، لأن الإشارة بهذه على مقتضى الترجمة هي إلى المكان، وعلى نفس القول هي إلى العظام والأجساد. وهذا القول من ابن زيد مناقض لألفاظ الآية، إذ الآية إنما تضمنت قرية خاوية لا أنيس فيها. والإشارة بهذه إنما هي إلى القرية، وإحياؤها إنما هو بالعمارة ووجود البناء والسكان. وقال وهب بن منبه وقتادة والضحاك وعكرمة والربيع: القرية بيت المقدس لما خربها بخت نصر البابلي في الحديث الطويل. حين أحدثت بنو إسرائيل الأحداث وقف أرمياء أو عزير على القرية وهي كالتل العظيم وسط بيت المقدس لأن بخت نصر أمر جنده بنقل التراب إليه حتى جعله
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: İbn Zeyd'in sözü bu başlığa uygun düşmemektedir; çünkü başlığın gereğine göre { هذِهِ } (burayı) kelimesiyle yapılan işaret mekana yöneliktir; sözün kendisine göre ise kemiklere ve cesetleredir. İbn Zeyd'in bu görüşü ayetin lafızlarıyla da çelişmektedir, zira ayet ancak içinde hiç kimsenin bulunmadığı bomboş bir karyeyi içermektedir. { هذِهِ } ile işaret ise ancak karyeyedir ve onun diriltilmesi de imar edilmesi, binaların ve sakinlerin bulunması iledir. Vehb b. Münebbih, Katâde, Dahhâk, İkrime ve Rebî' şöyle demişlerdir: Bu karye, uzun hadiste anlatıldığı üzere Babil hükümdarı Buhtunnasr'ın harabeye çevirdiği Beytü'l-Makdis'tir. İsrâiloğulları bidatler çıkarıp azgınlaşınca, İrmiyâ yahut Üzeyr, Beytü'l-Makdis'in ortasında büyük bir tepe gibi duran karyenin başında durdu; çünkü Buhtunnasr askerlerine oraya toprak taşımalarını emretmiş, nihayet onu
كالجبل، ورأى أرمياء البيوت قد سقطت حيطانها على سقفها، والعريش سقف البيت وكل ما يهيأ ليظل أو يكن فهو عريش ومنه عريش الدالية والثمار، ومنه قوله تعالى: وَمِمَّا يَعْرِشُونَ، [النحل: ٦٨] قال السدي: يقول هي ساقطة على سقفها أي سقطت السقف ثم سقطت الحيطان عليها، وقال غير السدي:
dağ gibi yapmıştı. İrmiyâ evlerin duvarlarının tavanları üzerine çöktüğünü gördü. Arîş (عريش), evin tavanıdır; gölgelenmek veya korunmak için hazırlanan her şeye arîş denir, asma çardağı ve meyve çardakları da bundandır. Allah Teâlâ'nın: { وَمِمَّا يَعْرِشُونَ } “Ve kurdukları çardaklardan...” [Nahl 68] buyruğu da bu köktendir. Süddî şöyle demiştir: [Ayet], duvarların tavanları üzerine yıkıldığını, yani önce tavanların çöktüğünü, sonra da duvarların onların üzerine yıkıldığını ifade etmektedir. Süddî dışındakiler ise şöyle demiştir:
معناه خاوية من الناس على العروش أي على البيوت، وسقفها عليها لكنها خوت من الناس والبيوت قائمة، قال أبو محمد: وانظر استعمال العريش مع على، في الحديث في قوله، وكان المسجد يومئذ على عريش في أمر ليلة القدر، وخاوِيَةٌ معناه خالية، يقال خوت الدار تخوي خواء وخويا ويقال خويت قال الطبري: والأول أفصح وقوله: أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها معناه من أي طريق وبأي سبب؟ وظاهر اللفظ السؤال عن إحياء القرية بعمارة وسكان كما يقال الآن في المدن الخربة التي يبعد أن تعمر وتسكن فكأن هذا تلهف من الواقف المعتبر على مدينته التي عهد فيها أهله وأحبته، وضرب له المثل في نفسه بما هو أعظم مما سأل عنه، والمثال الذي ضرب له في نفسه يحتمل أن يكون على أن سؤاله، إنما كان عن إحياء الموتى من بني آدم، أي أنى يحيي الله موتاها، وقد حكى الطبري عن بعضهم أنه قال كان هذا القول شكا في قدرة الله على الإحياء، فلذلك ضرب له المثل في نفسه.
Bunun manası: İnsanlardan boşalmış olarak tavanları üzerinde, yani evlerin üzerindedir; tavanları üzerindedir lakin evler ayakta olduğu halde insanlardan boşalmıştır. Ebû Muhammed dedi ki: Kadir gecesi bahsindeki hadiste geçen «Mescit o gün bir çardak (arîş) üzerindeydi» ifadesinde «arîş» kelimesinin «alâ» ile kullanımına bak! «Hâviye» (خاوِيَةٌ) ise boş demektir; ev boşaldığında «haveti'd-dâru tahvî havâen ve huyiyyen» denir, «haviyet» de denir. Taberî: Birincisi daha fasihtir demiştir. { أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها } “Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek?” buyruğunun manası: Hangi yolla ve hangi sebeple [diriltecek]? demektir. Lafzın zahiri, tıpkı günümüzde imar edilip şenlendirilmesi uzak görülen harap şehirler hakkında söylendiği gibi, karyenin imar ve sakinlerle diriltilmesini sormaktır. Bu sanki, ibretle durup bakan kimsenin, vaktiyle ailesini ve sevdiklerini gördüğü kendi şehrine duyduğu bir esef ve hasrettir. Böylece kendisine, sorduğu şeyden daha büyük bir misal bizzat kendi nefsinde gösterilmiştir. Kendi nefsinde gösterilen misalin, onun sorusunun Âdemoğullarından ölülerin diriltilmesine dair olduğu, yani 'Allah bunun ölülerini nasıl diriltecek?' manasına geldiği şeklinde olması da muhtemeldir. Nitekim Taberî bazılarından, bu sözün Allah'ın diriltme kudretinden bir şüphe olduğunu, bundan dolayı bizzat kendi nefsinde misal gösterildiğini söylediklerini nakletmiştir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وليس يدخل شك في قدرة الله على إحياء قرية بجلب العمرة إليها، وإنما يتصور الشك من جاهل في الوجه الآخر، والصواب أن لا يتأول في الآية شك، وروي في قصص هذه الآية أن بني إسرائيل لما أحدثوا الأحداث بعث الله عليهم بخت نصر البابلي فقتلهم وجلاهم من بيت المقدس فخربه، فلما ذهب عنه جاء أرمياء فوقف على المدينة معتبرا فقال، أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها؟ قال: فَأَماتَهُ اللَّهُ تعالى وكان معه حمار قد ربطه بحبل جديد وكان معه سلة فيها تبن وهو طعامه، وقيل تبن وعنب، وكان معه ركوة من خمر، وقيل من عصير وقيل، قلة ماء هي شرابه، وبقي ميتا مائة عام، فروي أنه بلي وتفرقت عظامه هو وحماره، وروي أنه بلي دون الحمار، وأن الحمار بقي حيا مربوطا لم يمت ولا أكل شيئا ولا بليت رمته، وروي أن الحمار بلي وتفرقت أوصاله دون عزير، وروي أن الله بعث إلى تلك القرية من عمرها ورد إليها جماعة بني إسرائيل حيث كملت على رأس مائة سنة، وحينئذ حيي عزير، وروي أن الله رد عليه عينيه وخلق له حياة يرى بها كيف تعمر القرية ويحيى مدة من ثلاثين سنة تكملة المائة، لأنه بقي سبعين ميتا كله، وهذا ضعيف ترد عليه ألفاظ الآية. وقوله تعالى: ثُمَّ بَعَثَهُ، معناه: أحياه وجعل له الحركة والانتقال، فسأله الله تعالى بواسطة الملك كَمْ لَبِثْتَ؟ على جهة التقرير، وكَمْ في موضع نصب على الظرف، فقال: لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ، قال ابن جريج وقتادة والربيع:
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak -radıyallâhu anh- dedi ki: Bir karyenin oraya imar getirilerek diriltilmesi hususunda Allah'ın kudretine şüphe girmez; şüphe ancak diğer vecihte cahil bir kimseden tasavvur edilebilir. Doğru olan, ayette şüphe teviline gidilmemesidir. Bu ayetin kıssasında rivayet edildiğine göre, İsrâiloğulları bidatler çıkarıp azgınlaşınca Allah onların üzerine Babil hükümdarı Buhtunnasr'ı gönderdi; o da onları öldürdü, Beytü'l-Makdis'ten sürgün etti ve orayı harap etti. O çekip gidince İrmiyâ geldi, ibret alarak şehrin başında durdu ve: { أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها } “Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek?” dedi. Dedi ki: Allah Teâlâ onu öldürdü; yanında yeni bir iple bağladığı merkebi ve içinde yiyeceği olan saman -saman ve üzüm de denilmiştir- bulunan bir sepeti vardı. Yanında şarap dolu bir kırba -meyve suyu yahut içeceği olan bir su testisi de denilmiştir- bulunuyordu. Yüz yıl ölü olarak kaldı. Kendisinin ve merkebinin çürüyüp kemiklerinin dağıldığı rivayet edildiği gibi; merkebin değil sadece kendisinin çürüdüğü, merkebin bağlı olarak canlı kaldığı, ölmediği, hiçbir şey yemediği ve ipinin çürümediği de rivayet edilmiştir. Merkebin çürüyüp eklemlerinin dağıldığı, Üzeyr'in ise çürümediği de rivayet edilmiştir. Allah'ın o karyeye, yüz yılın başında orayı imar edecek ve İsrâiloğulları cemaatini oraya geri döndürecek kimseler gönderdiği ve Üzeyr'in işte o zaman diriltildiği rivayet edilmiştir. Allah'ın onun gözlerini iade edip karyenin nasıl imar edildiğini göreceği bir hayat var ettiği, yüz yılı tamamlamak üzere otuz yıl yaşadığı, çünkü yetmiş yıl boyunca tamamen ölü kaldığı da rivayet edilmiştir; bu zayıf bir rivayettir, ayetin lafızları bunu reddeder. Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ بَعَثَهُ } “Sonra onu diriltti” buyruğunun manası: Onu diriltti ve ona hareket ile intikal imkânı verdi demektir. Allah Teâlâ melek vasıtasıyla takrir (tespit ve ikrar ettirme) yoluyla ona: { كَمْ لَبِثْتَ } “Ne kadar kaldın?” diye sordu; { كَمْ } zarf olarak nasb mahallindedir. O da: { لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldım” dedi. İbn Cüreyc, Katâde ve Rebî' şöyle demişlerdir:
أماته الله غدوة يوم ثم بعث قبل الغروب، فظن هذا اليوم واحدا فقال لَبِثْتُ يَوْماً ثم رأى بقية من الشمس فخشي أن يكون كاذبا فقال: أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فقيل له بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ، ورأى من عمارة القرية وأشجارها ومبانيها ما دله على ذلك قال النقاش: العام مصدر كالعوم سمي به هذا القدر من الزمان لأنها عومة من الشمس في الفلك، والعوم كالسبح، وقال تعالى: وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ [الأنبياء: ٣٣] .
Allah onu bir günün kuşluk vaktinde öldürdü, sonra gün batımından önce diriltti. O, bu günü tek bir gün zannederek: { لَبِثْتُ يَوْماً } “Bir gün kaldım” dedi, sonra güneşten bir kalıntı görünce yalancı olmaktan korkup: { أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “yahut günün bir kısmı kadar” dedi. Bunun üzerine ona: { بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ } “Hayır, yüz yıl kaldın” denildi. O, karyenin imarından, ağaçlarından ve binalarından buna delalet eden şeyleri gördü. Nakkâş dedi ki: «Âm» (عام), «avm» (yüzme) gibi bir masdardır; zamanın bu miktarına bu ad verilmiştir, çünkü bu, güneşin felekteki bir yüzüşüdür (avmesidir). Avm, yüzmek (sebh) gibidir; nitekim Allah Teâlâ: { وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ } “Her biri bir yörüngede yüzmektedir.” [Enbiyâ 33] buyurmuştur.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: هذا معنى كلام النقاش. والعام على هذا كالقول والقال. وظاهر هذه الإماتة أنها بإخراج الروح من الجسد، وروي في قصص هذه الآية: أن الله بعث لها
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak -radıyallâhu anh- dedi ki: Nakkâş'ın sözünün anlamı budur. Buna göre «âm», «kavl» ve «kāl» gibidir. Bu imatetin (öldürmenin) zahiri, ruhun bedenden çıkarılması iledir. Bu ayetin kıssalarında rivayet edildiğine göre: Allah orası için
ملكا من الملوك يعمرها ويجد في ذلك حتى كان كمال عمارتها عند بعث القائل: أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها وقرأ ابن كثير وعاصم ونافع: لَبِثْتَ في كل القرآن بإظهار الثاء وذلك لتباين الثاء من مخرج التاء، وذلك أن الطاء والتاء والدال من حيز، والظاء والذال والثاء المثلثة من حيز، وقرأ أبو عمرو وابن عامر وحمزة والكسائي، بالإدغام في كل القرآن، أجروهما مجرى المثلى من حيث اتفق الحرفان في أنهما من طرف اللسان وأصول الثنايا وفي أنهما مهموستان، قال أبو علي: ويقوي ذلك وقوع هذين الحرفين في «روي قصيدة واحدة» .
orayı imar edecek ve { أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها } diyen kimsenin diriltilmesi anında imarı tamamlanacak derecede bu hususta gayret gösterecek hükümdarlardan bir hükümdar göndermiştir. İbn Kesîr, Âsım ve Nâfi', Kur'an'ın tamamında { لَبِثْتَ } kelimesini sâ (ث) harfinin mahrecinin tâ (ت) harfinden farklı olması sebebiyle sâ'yı izhar ederek okumuşlardır; zira tı (ط), tâ (ت) ve dâl (د) bir mahreçten; zâ (ظ), zâl (ذ) ve üç noktalı sâ (ث) ise başka bir mahreçtendir. Ebû Amr, İbn Âmir, Hamza ve Kisâî ise her iki harfin de dil ucu ve ön dişlerin köklerinden çıkması ve her ikisinin de hems sıfatına sahip olması bakımından birleştiği gerekçesiyle onları iki benzer harf konumunda tutarak Kur'an'ın tamamında idgam ile okumuşlardır. Ebû Ali dedi ki: Bu iki harfin tek bir kasidenin revî harfinde yer alabilmesi bunu kuvvetlendirmektedir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:
فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَشَرابِكَ ...
{ فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَشَرابِكَ } “Yiyeceğine ve içeceğine bak...”
وقف في هذه الألفاظ على بقاء طعامه وشرابه على حاله لم يتغير، وعلى بقاء حماره حيّا على مربطه. هذا على أحد التأويلين. وعلى التأويل الثاني، وقف على الحمار كيف يحيى وتجتمع عظامه.
Bu lafızlarda, iki tevillden birine göre, yiyeceğinin ve içeceğinin bozulmadan olduğu gibi kalmasına ve merkebinin de bağlandığı yerde canlı kalmasına muttali kılındı. İkinci teville göre ise merkebin nasıl diriltildiğine ve kemiklerinin nasıl bir araya getirildiğine muttali kılındı.
وقرأ ابن مسعود: «وهذا طعامك وشرابك لم يتسنه» ، وقرأ طلحة بن مصرف وغيره: «وانظر إلى طعامك وشرابك لمائة سنة» ، قال أبو علي: واختلفوا في إثبات الهاء في الفعل من قوله ﷿: لَمْ يَتَسَنَّهْ واقْتَدِهْ [الأنعام: ٩٠] ، وما أَغْنى عَنِّي مالِيَهْ [الحاقة: ٢٨] وسُلْطانِيَهْ [الحاقة: ٢٩] وَما أَدْراكَ ما هِيَهْ [القارعة: ١٠] وإسقاطها في الوصل، ولم يختلفوا في إثباتها في الوقف. فقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وعاصم وابن عامر هذه الحروف كلها بإثبات الهاء في الوصل، وكان حمزة يحذفهن في الوصل، وكان الكسائي يحذفها في يَتَسَنَّهْ، واقْتَدِهْ، ويثبتها في الباقي. ولم يختلفوا في حِسابِيَهْ [الحاقة: ٢٠- ٢٦] وكِتابِيَهْ [الحاقة: ١٩- ٢٥] أنهما بالهاء في الوقف والوصل، ويَتَسَنَّهْ يحتمل أن يكون من تسنن الشيء إذا تغير وفسد، ومنه الحمأ المسنون في قول بعضهم. وقال الزجّاج: ليس منه وإنما المسنون المصبوب على سنة الأرض، فإذا كان من تسنن فهو لم يتسنن. قلبت النون ياء كما فعل في تظننت، حتى قلت لم أتظنن، فيجيء تسنن تسنى. ثم تحذف الياء للجزم فيجيء المضارع لم يتسن. ومن قرأها بالهاء على هذا القول فهي هاء السكت. وعلى هذا يحسن حذفها في الوصل. ويحتمل يَتَسَنَّهْ أن يكون من السنة وهو الجدب. والقحط، وما أشبهه، يسمونه بذلك. وقد اشتق منه فعل فقيل: استنّوا، وإذا كان هذا أو من السنة التي هي العام على قول من يجمعها سنوات فعلى هذا أيضا الهاء هاء السكت، والمعنى لم تغير طعامك القحوط والجدوب ونحوه، أو لم تغيره السنون والأعوام. وأما من قال في تصغير السنة سنيهة وفي الجمع سنهات، وقال أسنهت عند بني فلان وهي لغة الحجاز ومنها قول الشاعر:
İbn Mes'ûd: «Ve hâzâ taâmuke ve şerâbuke lem yetesenneh» şeklinde; Talha b. Musarrif ve başkaları ise: «Venzur ilâ taâmike ve şerâbike li-mieti seneh» şeklinde okumuştur. Ebû Ali dedi ki: Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruklarında geçen fiillerdeki he harfinin vasıl (bağlantı) halinde sabit tutulması yahut düşürülmesi hususunda ihtilaf etmişlerdir: { لَمْ يَتَسَنَّهْ }, { اقْتَدِهْ } [En'âm 90], { ما أَغْنى عَنِّي مالِيَهْ } [Hâkka 28], { سُلْطانِيَهْ } [Hâkka 29] ve { وَما أَدْراكَ ما هِيَهْ } [Kâria 10]. Vakıf (durma) halinde sabit tutulmasında ise ihtilaf etmemişlerdir. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr, Âsım ve İbn Âmir bu kelimelerin tamamını vasıl halinde he'yi sabit tutarak okumuşlardır. Hamza vasıl halinde bunları hazfederdi; Kisâî ise { يَتَسَنَّهْ } ve { اقْتَدِهْ } kelimelerinde he'yi hazfeder, diğerlerinde sabit tutardı. { حِسابِيَهْ } [Hâkka 20, 26] ve { كِتابِيَهْ } [Hâkka 19, 25] kelimelerinin hem vakıf hem de vasıl halinde he ile okunacağı hususunda ise ihtilaf etmemişlerdir. { يَتَسَنَّهْ } kelimesinin, bir şey bozulup kokuştuğunda söylenen «tesennene'ş-şey'» ifadesinden gelmesi muhtemeldir; bazılarının görüşüne göre «el-hameü'l-mesnûn» (kokuşmuş çamur) da bundandır. Zeccâc ise şöyle demiştir: Ondan değildir; mesnûn ancak yeryüzünün sureti (tarzı) üzere dökülen şeydir. Şayet «tesennene»den ise aslı «lem yetesennen»dir. Tıpkı «lem etezannen» yerine «tezannentu» denilerek nûn'un yâ'ya dönüştürüldüğü gibi nûn yâ'ya dönüştürülmüş ve «tesennene» fiili «tesennâ» haline gelmiştir. Ardından cezim sebebiyle yâ hazfedilerek muzari «lem yetesenne» şekline gelir. Bu görüşe göre kelimeyi he ile okuyan kimsenin okuyuşundaki he, sekt he'sidir. Buna göre vasıl halinde onu hazfetmek güzel olur. { يَتَسَنَّهْ } lafzının, kuraklık ve kıtlık manasındaki «sene»den gelmesi de muhtemeldir; Araplar bu tür durumları böyle isimlendirirler. Hatta bundan bir fiil türetilerek «istennû» (kıtlığa uğradılar) denilmiştir. Kelime bundan yahut çoğulunu «senevât» yapanların görüşüne göre 'yıl' manasındaki «sene»den geldiği takdirde, bu görüşe göre de he harfi sekt he'sidir. Manası ise: Yiyeceğini kıtlıklar ve kuraklıklar değiştirmemiş yahut seneler ve yıllar onu değiştirmemiştir, demektir. Sene kelimesinin ism-i tasgirinde «süneyhe», çoğulunda «senehât» diyen ve «esnehtu inde benî fülân» (falan oğullarının yanında bir sene kaldım) ifadesini kullanan kimselere gelince; bu Hicaz lehçesidir ve şairin şu sözü bundandır:
وليست بسنهاء ولا رجبية ... ولكن عرايا في السنين الجوائح
O ne kuraklığa uğramıştır ne de Receb ayında aşılanmıştır... Fakat o, helak edici kıtlık yıllarında bağışlanan hurma ağaçlarıdır.
فإن القراءة على هذه اللغة هي بإثبات الهاء ولا بد، وهي لام الفعل، وفيها ظهر الجزم ب لَمْ،
Bu lehçeye göre kıraat mutlaka he'nin sabit tutulması iledir; zira he kelimenin lamel-fiilidir (son kök harfidir) ve { لَمْ } ile yapılan cezim onda zahir olmuştur.
وعلى هذا هي قراءة ابن كثير ونافع وأبي عمرو، وقد ذكر. وقرأ طلحة بن مصرف «لم يسنّه» على الإدغام.
İbn Kesîr, Nâfi' ve Ebû Amr'ın kıraati bu esas üzeredir ve zikredilmiştir. Talha b. Musarrif ise idgam ile «lem yesenneh» şeklinde okumuştur.
وقال النقاش: لَمْ يَتَسَنَّهْ معناه: لم يتغير من قوله تعالى: ماءٍ غَيْرِ آسِنٍ [محمد: ١٥] ، قال أبو محمد: ورد النحاة على هذا القول، لأنه لو كان من أسن الماء لجاء لم يتأسن، وأما قوله تعالى: وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ، فقال وهب بن منبه وغيره: المعنى وانظر إلى اتصال عظامه وإحيائه جزءا جزءا. ويروى أنه أحياه الله كذلك حتى صار عظاما ملتئمة، ثم كساه لحما حتى كمل حمارا، ثم جاء ملك فنفخ في أنفه الروح، فقام الحمار ينهق، وروي عن الضحاك ووهب بن منبه أيضا أنهما قالا: بل قيل له وانظر إلى حمارك قائما في مربطه لم يصبه شيء مائة سنة، قالا: وإنما العظام التي نظر إليها عظام نفسه، قالا:
Nakkâş: { لَمْ يَتَسَنَّهْ } lafzının manası, Allah Teâlâ'nın: { ماءٍ غَيْرِ آسِنٍ } “bozulmamış su” [Muhammed 15] buyruğundan hareketle, 'bozulmadı' demektir demiştir. Ebû Muhammed dedi ki: Nahivciler bu söze itiraz etmişlerdir; çünkü suyun kokuşması manasındaki «âsine»den gelseydi «lem yeteessen» şeklinde gelirdi. Allah Teâlâ'nın: { وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ } “Merkebine de bak” buyruğuna gelince; Vehb b. Münebbih ve başkaları: Bunun manası, onun kemiklerinin birbirine bağlanmasına ve parça parça diriltilmesine bak demektir demişlerdir. Rivayet edildiğine göre Allah onu bu şekilde diriltmiş, nihayet birbirine bitişmiş kemikler haline gelmiş, sonra ona et giydirmiş ve eksiksiz bir merkep olmuştur; ardından bir melek gelip burnuna ruh üflemiş, merkep de anırarak ayağa kalkmıştır. Dahhâk ve Vehb b. Münebbih'ten şöyle dedikleri de rivayet edilmiştir: Bilakis ona 'bağlandığı yerde yüz yıl boyunca kendisine hiçbir şey isabet etmeksizin ayakta duran merkebine bak' denilmiştir. Onlar: Baktığı kemikler yalnızca kendi kemikleriydi demişlerdir. Yine onlar:
وأعمى الله العيون عن أرمياء وحماره طول هذه المدة.
Allah bu uzun süre boyunca gözleri İrmiyâ'dan ve merkebinden perdelemiştir, demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وكثر أهل القصص في صورة هذه النازلة تكثيرا اختصرته لعدم صحته، وقوله تعالى: وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ معناه لهذا المقصد من أن تكون آية فعلنا بك هذا، وقال الأعمش موضع كونه آية هو أنه جاء شابا على حاله يوم مات، فوجد الحفدة والأبناء شيوخا، وقال عكرمة: جاء وهو ابن أربعين سنة كما كان يوم مات، ووجد بنيه قد نيفوا على مائة سنة، وقال غير الأعمش: بل موضع كونه آية أنه جاء وقد هلك كل من يعرف، فكان آية لمن كان حيا من قومه، إذ كانوا موقنين بحاله سماعا.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak -radıyallâhu anh- dedi ki: Kıssa ehli bu hadisenin mahiyetine dair pek çok şey nakletmişlerdir; fakat sahih olmadığı için onları kısalttım. Allah Teâlâ'nın: { وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ } “Seni insanlara bir ibret kılalım diye” buyruğunun manası: Seni bir ibret kılma gayesiyle sana bunu yaptık, demektir. A'meş dedi ki: Onun bir ayet/ibret olmasının sebebi, öldüğü günkü gibi genç bir halde gelmesi, torunlarını ve oğullarını ise yaşlı kimseler olarak bulmasıdır. İkrime dedi ki: Öldüğü günkü gibi kırk yaşında bir adam olarak geldi ve çocuklarını yüz yaşını aşmış buldu. A'meş dışındakiler ise: Bilakis onun ibret olmasının sebebi, tanıdığı herkesin helak olmuş olarak bulunması ve kulaktan dolma haberlerle onun durumunu kesin olarak bildikleri için kavminden hayatta olanlar için bir ibret teşkil etmesidir, demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد ﵀: وفي إماتته هذه المدة، ثم إحيائه أعظم آية، وأمره كله آية للناس غابر الدهر، لا يحتاج إلى تخصيص بعض ذلك دون بعض. وأما العظام التي أمر بالنظر إليها فقد ذكرنا من قال: هي عظام نفسه، ومن قال: هي عظام الحمار، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو: «ننشرها» بضم النون الأولى وبالراء، وقرأ عاصم وابن عامر وحمزة والكسائي. «ننشزها» بالزاي، وروى أبان عن عاصم «ننشرها» بفتح النون الأولى وضم الشين وبالراء، وقرأها كذلك ابن عباس والحسن وأبو حيوة.
Kadı Ebû Muhammed -rahmetullâhi aleyh- dedi ki: Onun bu süre zarfında öldürülmesinde, sonra diriltilmesinde en büyük bir ibret vardır; onun bütün hali gelecek nesiller için bir ayettir, bunların bir kısmını diğerinden ayırıp tahsis etmeye gerek yoktur. Bakması emredilen kemiklere gelince; bunların kendi kemikleri olduğunu söyleyenleri de, merkebin kemikleri olduğunu söyleyenleri de zikretmiştik. İbn Kesîr, Nâfi' ve Ebû Amr, ilk nûn'un zammesi ve râ (ر) harfiyle «nünşiruhâ» şeklinde okumuşlardır. Âsım, İbn Âmir, Hamza ve Kisâî ise zâ (ز) harfiyle «nünşizuhâ» şeklinde okumuşlardır. Ebân, Âsım'dan ilk nûn'un fethası, şîn'in zammesi ve râ ile «nenşuruhâ» okuyuşunu rivayet etmiştir; İbn Abbâs, Hasan ve Ebû Hayve de böyle okumuşlardır.
فمن قرأها «ننشرها» بضم النون الأولى وبالراء فمعناه نحييها. يقال أنشر الله الموتى فنشروا، قال الله تعالى:
İlk nûn'un zammesi ve râ ile «nünşiruhâ» şeklinde okuyan kimseye göre bunun manası: Onları diriltiyoruz, demektir. Allah ölüleri dirilttiğinde «enşera'llâhu'l-mevtâ feneşerû» denir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
ثُمَّ إِذا شاءَ أَنْشَرَهُ [عبس: ٢٢] .
{ ثُمَّ إِذا شاءَ أَنْشَرَهُ } “Sonra dilediği vakit onu diriltip neşreder.” [Abese 22].
وقال الأعشى: [السريع] يا عجبا للميّت النّاشر وقراءة عاصم: «ننشرها» بفتح النون الأولى يحتمل أن تكون لغة في الإحياء، يقال: نشرت الميت وأنشرته فيجيء نشر الميت ونشرته، كما يقال حسرت الدابة وحسرتها، وغاض الماء وغضته، ورجع زيد ورجعته. ويحتمل أن يراد بها ضد الطيّ، كأن الموت طيّ للعظام والأعضاء، وكأن الإحياء وجمع بعضها إلى بعض نشر. وأما من قرأ: «ننشزها» بالزاي فمعناه: نرفعها، والنشز المرتفع من الأرض، ومنه قول الشاعر:
A'şâ da şöyle demiştir: [Serî'] «Hayret şu dirilip kalkan ölüye!» Âsım'ın ilk nûn'un fethasıyla «nenşuruhâ» şeklindeki kıraatinin, diriltme manasında bir lehçe olması muhtemeldir; zira hem «neşertü'l-meyyite» hem de «enşertühû» denir ve böylece tıpkı binek yorulduğunda ve yorulduğunda «hasertü'd-dâbbete ve hasertühâ», su çekildiğinde ve çekildiğinde «gâda'l-mâu ve gıdtühû», Zeyd döndüğünde ve döndürüldüğünde «racea Zeydün ve race'tühû» denildiği gibi hem «neşere'l-meyyitü» hem de «neşertühû» denir. Bununla dürmenin (katlamanın) zıddının kastedilmiş olması da muhtemeldir; sanki ölüm kemiklerin ve uzuvların dürülüp katlanması, diriltme ve bazısını bazısına toplama ise onların yayılıp açılması (neşredilmesi) gibidir. Zâ (ز) harfiyle «nünşizuhâ» şeklinde okuyan kimseye göre ise bunun manası: Onları yükseltiyoruz, demektir. «en-Neşez» (النَّشْز), arazinin yüksek yerine denir; şairin şu sözü bundandır:
ترى الثّعلب الحوليّ فيها كأنّه ... إذا ما علا نشزا حصان مجلّل
Oradaki bir yaşındaki tilkiyi, sanki yüksek bir yere çıktığında örtülü bir aygırmış gibi görürsün.
قال أبو علي وغيره: فتقديره ننشزها برفع بعضها إلى بعض للإحياء، ومنه نشوز المرأة وقال الأعشى:
Ebû Ali ve başkaları şöyle demiştir: Ayetin takdiri, diriltmek için bir kısmını diğerinin üzerine kaldırarak «nünşizuhâ» (onları yükseltip çatıyoruz) şeklindedir. Kadının nüşûzu (serkeşliği) de bundandır. A'şâ şöyle demiştir:
[الطويل] قضاعيّة تأتي الكواهن ناشزا يقال نشز وأنشزته.
[Tavîl] «Kudâalı bir kadın kâhin kadınlara itaatten çıkmış (nâşiz) olarak gelir.» «Neşeze» ve «enşeztehû» denir.
قال القاضي أبو محمد: ويقلق عندي أن يكون معنى النشوز رفع العظام بعضها إلى بعض، وإنما النشوز الارتفاع قليلا قلبلا، فكأنه وقف على نبات العظام الرفات وخروج ما يوجد منها عند الاختراع، وقال النقاش: ننشزها معناه ننبتها، وانظر استعمال العرب تجده على ما ذكرت، من ذلك نشز ناب البعير، والنشز من الأرض على التشبيه بذلك، ونشزت المرأة كأنها فارقت الحال التي ينبغي أن تكون عليها، وقوله تعالى: وَإِذا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا [المجادلة: ١١] أي فارتفعوا شيئا شيئا كنشوز الناب. فبذلك تكون التوسعة، فكأن النشوز ضرب من الارتفاع. ويبعد في الاستعمال أن يقال لمن ارتفع في حائط أو غرفة:
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Nüşûz kelimesinin anlamının kemiklerin bir kısmını diğerine kaldırmak olması bana pek uygun görünmemektedir; nüşûz ancak azar azar yükselmektir. Sanki o, çürümüş kemiklerin bitişine ve baştan yaratılma esnasında onlardan var olan şeyin ortaya çıkışına muttali kılınmıştır. Nakkâş: { نُنْشِزُها } lafzının manası 'onları bitirip çıkarıyoruz' demektir demiştir. Arapların kullanımına bakarsan bunu zikrettiğim şekilde bulursun; devenin azı dişinin yükselip çıkmasına «neşeze nâbu'l-baîr» denilmesi, yüksek arazinin buna benzetilmesi ve kadının bulunması gereken durumdan ayrılmasına «neşezeti'l-mer'etü» denilmesi bundandır. Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا } “«Kalkın» denilince de hemen kalkın” [Mücâdele 11] buyruğu da, 'azı dişinin belirmesi gibi azar azar yükselin' demektir; genişleme de ancak bununla olur. Dolayısıyla nüşûz bir tür yükselmedir. Duvara veya odaya çıkan kimse için
نشز. وقرأ النخعي «ننشزها» بفتح النون وضم الشين والزاي، وروي ذلك عن ابن عباس وقتادة وقرأ أبي بن كعب: «كيف ننشيها» بالياء. والكسوة: ما وارى من الثياب، وشبه اللحم بها، وقد استعاره النابغة للإسلام فقال:
«neşeze» denilmesi ise kullanımda uzaktır. Nehaî nûn'un fethası, şîn'in ve zâ'nın zammesiyle «nenşuzuhâ» şeklinde okumuştur; bu İbn Abbâs ve Katâde'den de rivayet edilmiştir. Übey b. Ka'b ise yâ harfiyle «keyfe nünşiyuhâ» şeklinde okumuştur. «Kisve» (كسوة), elbiselerden bedeni örten şeydir; et de buna benzetilmiştir. Nâbiga da bunu İslam için istiare yoluyla kullanarak şöyle demiştir:
الحمد لله إذ لم يأتني أجلي ... حتى اكتسيت من الإسلام سربالا
Allah'a hamdolsun ki ecelim bana gelmedi... Nihayet İslam'dan bir gömlek giyindim.
وروي أنه كان يرى اللحم والعصب والعروق كيف تلتئم وتتواصل وقال الطبري: المعنى في قوله:
Onun; etin, sinirlerin ve damarların nasıl birleştiğini ve birbirine bağlandığını bizzat gördüğü rivayet edilmiştir. Taberî şöyle demiştir: [Allah'ın] şu buyruğundaki mana:
فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أي لما اتضح له عيانا ما كان مستنكرا في قدرة الله عنده قبل عيانه، قالَ أَعْلَمُ.
{ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ } yani gözüyle görmeden önce Allah'ın kudreti hakkında kendisince yadırganan durum gözüyle görünce açığa kavuşunca: { قالَ أَعْلَمُ } demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا خطأ لأنه ألزم ما لا يقتضيه اللفظ، وفسر على القول الشاذ والاحتمال الضعيف، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وعاصم وابن عامر: «أعلم أن» مقطوعة الألف مضمومة الميم.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu hatalıdır; zira lafzın gerektirmediği bir manayı zorunlu kılmış, şâzz bir görüşe ve zayıf bir ihtimale göre tefsir etmiştir. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr, Âsım ve İbn Âmir: Elif'i kat' hemzesi ve mîm'i zammeli olarak «a'lemu enne» şeklinde okumuşlardır.
وقرأ حمزة والكسائي: «قال اعلم أن الله» موصولة الألف ساكنة الميم. وقرأها أبو رجاء، وقرأ عبد الله بن مسعود والأعمش، «قيل أعلم» .
Hamza ve Kisâî ise elif'i vasıl hemzesi ve mîm'i sakin olarak «kāla'lem ennallâhe» şeklinde okumuşlardır; Ebû Recâ da böyle okumuştur. Abdullah b. Mes'ûd ve A'meş ise «kîle'lem» şeklinde okumuşlardır.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: فأما هذه فبينة المعنى أي قال الملك له. والأولى بينة المعنى أي قال هو أنا أعلم أن الله على كل شيء قدير. وهذا عندي ليس بإقرار بما كان قبل ينكره كما زعم الطبري. بل هو قول بعثه الاعتبار كما يقول الإنسان المؤمن إذا رأى شيئا غريبا من قدرة الله: الله لا إله إلا هو ونحو هذا. وقال أبو علي: معناه أعلم هذا الضرب من العلم الذي لم أكن علمته.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak -radıyallâhu anh- dedi ki: Bu sonuncusunun manası açıktır; yani 'Melek ona: Bil! dedi' demektir. Birincisinin manası da açıktır; yani 'O: Ben biliyorum ki şüphesiz Allah her şeye kadirdir, dedi' demektir. Bu bana göre Taberî'nin iddia ettiği gibi önceden inkâr ettiği bir şeyi ikrar etmek değildir. Bilakis mümin bir kimsenin Allah'ın kudretine dair acayip bir şey gördüğünde «Allah'tan başka ilah yoktur» ve benzeri sözler söylemesi gibi ibretten kaynaklanan bir sözdür. Ebû Ali: Bunun manası, daha önce bilmediğim bu tür bir ilmi artık biliyorum demektir demiştir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: يعني علم المعاينة، وأما قراءة حمزة والكسائي فتحتمل وجهين أحدهما، قال الملك له «اعلم» ، والآخر أن ينزل نفسه منزلة المخاطب الأجنبي المنفصل، فالمعنى فلما تبين له قال لنفسه: «اعلم» وأنشد أبو علي في مثل هذا قول الأعشى: [البسيط] ودّع هريرة إنّ الرّكب مرتحل وألم تغتمض عيناك ليلة أرمدا؟ [الطويل]
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak -radıyallâhu anh- dedi ki: Yani bizzat görme (müşahede) ilmini kastetmektedir. Hamza ve Kisâî'nin kıraatine gelince, bu iki veçhi ihtiva eder: Birincisi, meleğin ona «İyi bil!» demiş olmasıdır. Diğeri ise, kişinin kendisini harici ve ayrı bir muhatap makamına koymasıdır; buna göre mana, durum kendisince açıkça anlaşılınca kendi nefsine «İyi bil!» dedi, şeklindedir. Ebû Ali bu kabilden A'şâ'nın şu sözünü inşad etmiştir: [Basît] «Hüreyre'ye veda et, zira kervan yola çıkıyor.» Ve: «Gözün ağrıdığı gece uyumadın mı?» [Tavîl]
وأمثلة هذا كثيرة وتأنس أبو علي في هذا المعنى بقول الشاعر: [الطويل]
Bunun misalleri çoktur. Ebû Ali bu manada şairin şu sözünden de destek almıştır: [Tavîl]
تذكّر من أنّى ومن أين شربه ... يؤامر نفسيه كذي الهجمة الآبل
Nereden ve nasıl içeceğini hatırladı... Yüz develik sürüye sahip deve sahibi gibi iki nefsiyle istişare ediyor.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٦٠]
[Bakara Suresi (2): Ayet 260]
وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى قالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْياً وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٦٠)
{ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى قالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْياً وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Hani İbrâhim: «Rabbim! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster» demişti. [Allah]: «İnanmadın mı?» buyurdu. [İbrâhim]: «İnandım, fakat kalbimin mutmain olması için [görmek istedim]» dedi. [Allah] buyurdu ki: «Öyleyse dört kuş tut, onları kendine alıştır; sonra her dağın üzerine onlardan bir parça koy; sonra da onları çağır, koşarak sana geleceklerdir. İyi bil ki şüphesiz Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.»” (260)
العامل في إِذْ فعل مضمر تقديره واذكر. واختلف الناس لم صدرت هذه المقالة عن إبراهيم ﵇؟ فقال الجمهور: إن إبراهيم ﵇ لم يكن شاكا في إحياء الله الموتى قط، وإنما طلب المعاينة. وترجم الطبري في تفسيره فقال: وقال آخرون سأل ذلك ربه لأنه شك في قدرة الله على إحياء الموتى وأدخل تحت الترجمة عن ابن عباس أنه قال: ما في القرآن آية أرجى عندي منها، وذكر عن عطاء بن أبي رباح أنه قال: دخل قلب إبراهيم بعض ما يدخل قلوب الناس فقال: رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى؟ وذكر حديث أبي هريرة أن رسول الله ﷺ قال: نحن أحق بالشك من إبراهيم.
{ إِذْ } lafzında amel eden, takdiri «ve'zkur» (hatırla) olan gizli bir fiildir. İnsanlar bu sözün İbrâhim -aleyhisselâm-'dan ne sebeple sadır olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Cumhur şöyle demiştir: İbrâhim -aleyhisselâm- Allah'ın ölüleri diriltmesi hususunda asla şüphe içinde olmamış, sadece bizzat müşahede etmeyi (gözle görmeyi) talep etmiştir. Taberî tefsirinde başlık açarak şöyle demiştir: Başkaları ise 'Bunu Rabbinden istedi, çünkü Allah'ın ölüleri diriltme kudretinden şüphe etti' demişlerdir. Taberî bu başlık altında İbn Abbâs'tan onun: «Kur'an'da benim için bundan daha ümit verici bir ayet yoktur» dediğini nakletmiş; Atâ b. Ebî Rabâh'tan da şöyle dediğini zikretmiştir: «İnsanların kalbine giren [şüphelerden] bazı şeyler İbrâhim'in de kalbine girdi ve: { رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى } “Rabbim! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster” dedi.» Ayrıca Ebû Hüreyre'nin, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Biz şüphe etmeye İbrâhim'den daha layığız» buyurduğuna dair hadisini zikretmiştir.
الحديث. ثم رجح الطبري هذا القول الذي يجري مع ظاهر الحديث. وقال: إن إبراهيم لما رأى الجيفة تأكل منها الحيتان ودواب البر ألقى الشيطان في نفسه فقال: متى يجمع الله هذه من بطون هؤلاء؟ وأما من قال: بأن إبراهيم لم يكن شاكا، فاختلفوا في سبب سؤاله، فقال قتادة: إن إبراهيم رأى دابة قد توزعتها السباع فعجب وسأل هذا السؤال. وقال الضحاك: نحوه، قال: وقد علم ﵇ أن الله قادر على إحياء الموتى، وقال ابن زيد: رأى الدابة تتقسمها السباع والحيتان لأنها كانت على حاشية البحر، وقال ابن إسحاق، بل سببها أنه لما فارق النمرود وقال له: أنا أحيي وأميت، فكر في تلك الحقيقة والمجاز، فسأل هذا السؤال. وقال السدي وسعيد بن جبير: بل سبب هذا السؤال أنه لما بشر بأن الله اتخذه خليلا أراد أن يدل بهذا السؤال ليجرب صحة الخلة، فإن الخليل يدل بما لا يدل به غيره، وقال سعيد بن جبير: وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي يريد بالخلة.
...hadisi[dir]. Sonra Taberî, hadisin zahiriyle örtüşen bu görüşü tercih etti ve şöyle dedi: İbrâhim, balıkların ve kara hayvanlarının bir leşten yediğini görünce şeytan onun içine [vesvese] attı; o da: «Allah bunları onların karınlarından ne zaman toplayacak?» dedi. İbrâhim'in şüphe içinde olmadığını söyleyenler ise onun bu soruyu sorma sebebi hususunda ihtilaf etmişlerdir. Katâde şöyle demiştir: İbrâhim, yırtıcı hayvanların paylaştığı bir hayvan gördü, buna hayret etti ve bu soruyu sordu. Dahhâk da buna benzer bir görüş belirtmiş ve: «O -aleyhisselâm-, Allah'ın ölüleri diriltmeye kadir olduğunu zaten biliyordu» demiştir. İbn Zeyd: «Deniz kenarında olduğu için hayvanı yırtıcıların ve balıkların paylaştığını gördü» demiştir. İbn İshâk ise: «Aksine bunun sebebi, Nemrud'dan ayrılıp da [Nemrud] ona: 'Ben de diriltir ve öldürürüm' dediğinde, o hakikat ve mecaz üzerinde düşündü ve bu soruyu sordu» demiştir. es-Süddî ve Saîd b. Cübeyr şöyle demişlerdir: «Aksine bu sorunun sebebi, Allah'ın kendisini halil (dost) edindiği müjdelenince, bu soru ile nazlanmak ve dostluğun doğruluğunu tecrübe etmek istemesidir; zira halil (samimi dost), başkasının nazlanamayacağı şekilde nazlanır.» Saîd b. Cübeyr: { وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “fakat kalbimin mutmain olması için” [ifadesiyle] dostluğu kastettiğini söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وما ترجم به الطبري عندي مردود، وما أدخل تحت الترجمة متأول، فأما قول ابن عباس: هي أرجى آية فمن حيث فيها الإدلال على الله تعالى وسؤال الإحياء في الدنيا، وليست مظنة ذلك، ويجوز أن يقول: هي أرجى آية لقوله، أَوَلَمْ تُؤْمِنْ؟ أي إن الإيمان كاف لا يحتاج بعده إلى تنقير وبحث، وأما قول عطاء بن أبي رباح: دخل قلب إبراهيم بعض ما يدخل قلوب الناس فمعناه من حب المعاينة، وذلك أن النفوس مستشرفة إلى رؤية ما أخبرت به، ولهذا قال النبي ﵇: «ليس الخبر كالمعاينة» ، وأما قول النبي ﵇ نحن أحق بالشك من إبراهيم فمعناه: أنه لو كان شك لكنا نحن أحق به ونحن لا نشك، فإبراهيم ﵇ أحرى أن لا يشك، فالحديث مبني على نفي الشك عن إبراهيم. والذي روي فيه عن النبي ﵇ أنه قال: ذلك محض
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak -radıyallâhu anh- dedi ki: Taberî'nin açtığı başlık bana göre merduttur (reddedilmiştir); o başlığın altına aldığı rivayetler ise tevil edilmiştir. İbn Abbâs'ın «Bu en ümit verici ayettir» sözüne gelince; bu, onda Allah Teâlâ'ya nazlanma ve dünyada diriltmeyi sorma imkanı bulunmasındandır, halbuki dünya bunun yeri değildir. İbn Abbâs'ın «Bu en ümit verici ayettir» demesi, O'nun { أَوَلَمْ تُؤْمِنْ } “İnanmadın mı?” buyurmasından ötürü de olabilir; yani iman kafidir, ondan sonra kurcalamaya ve araştırmaya ihtiyaç yoktur. Atâ b. Ebî Rabâh'ın «İnsanların kalbine giren şeylerden bazıları İbrâhim'in kalbine de girdi» sözünün manası ise gözle görme arzusudur; çünkü nefisler kendilerine haber verilen şeyi görmeye meyillidir. Nitekim Peygamber -aleyhisselâm-: «Haber almak, bizzat görmek gibi değildir» buyurmuştur. Peygamber -aleyhisselâm-'ın «Biz şüphe etmeye İbrâhim'den daha layığız» sözünün manası ise şudur: Eğer [onda] bir şüphe olsaydı, buna biz daha layık olurduk; halbuki biz şüphe etmiyoruz, öyleyse İbrâhim -aleyhisselâm-'ın şüphe etmemesi çok daha evladır. Dolayısıyla hadis, İbrâhim'den şüpheyi nefyetmek (kaldırmak) üzerine kuruludur. Peygamber -aleyhisselâm-'dan rivayet edilen «Bu, katıksız
الإيمان إنما هو في الخواطر الجارية التي لا تثبت، وأما الشك فهو توقف بين أمرين لا مزية لأحدهما على الآخر، وذلك هو المنفي عن الخليل ﵇. وإحياء الموتى إنما يثبت بالسمع، وقد كان إبراهيم ﵇ أعلم به، يدلك على ذلك قوله: رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ [البقرة: ٢٥٨] فالشك يبعد على من ثبتت قدمه في الإيمان فقط، فكيف بمرتبة النبوءة والخلة، والأنبياء معصومون من الكبائر ومن الصغائر التي فيها رذيلة إجماعا، وإذا تأملت سؤاله ﵇ وسائر ألفاظ الآية لم تعط شكا، وذلك أن الاستفهام بكيف إنما هو عن حال شيء موجود متقرر الوجود عند السائل والمسئول، نحو قولك: كيف علم زيد؟ وكيف نسج الثوب؟ ونحو هذا، ومتى قلت كيف ثوبك وكيف زيد فإنما السؤال عن حال من أحواله، وقد تكون كَيْفَ خبرا عن شيء شأنه أن يستفهم عنه، كَيْفَ نحو قولك: كيف شئت فكن، ونحو قول البخاري: كيف كان بدء الوحي، وكَيْفَ في هذه الآية إنما هي استفهام عن هيئة الإحياء، والإحياء متقرر، ولكن لما وجدنا بعض المنكرين لوجود شيء قد يعبر عن إنكاره بالاستفهام عن حالة لذلك الشيء يعلم أنها لا تصح، فليزم من ذلك أن الشيء في نفسه لا يصح، مثال ذلك أن يقول مدع: أنا أرفع هذا الجبل، فيقول له المكذب: أرني كيف ترفعه؟ فهذه طريقة مجاز في العبارة، ومعناها تسليم جدلي، كأنه يقول افرض أنك ترفعه أرني كيف؟ فلما كان في عبارة الخليل ﵇ هذا الاشتراك المجازي، خلص الله له ذلك وحمله على أن يبين الحقيقة فقال له: أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى، فكمل الأمر وتخلص من كل شك، ثم علل ﵇ سؤاله بالطمأنينة.
imandır» sözü ise ancak akla gelip geçen ve yerleşmeyen vesveseler hakkındadır. Şüpheye gelince; o, iki şey arasında birinin diğerine üstünlüğü olmaksızın kararsız kalmaktır ve bu durum Halîl -aleyhisselâm-'dan nefyedilmiştir. Ölülerin diriltilmesi ancak sem'î delille (vahiy yoluyla) sabit olur ve İbrâhim -aleyhisselâm- bunu en iyi bilendi. O'nun: { رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ } [el-Bakara: 258] “Rabbim dirilten ve öldürendir” sözü sana bunu gösterir. İmanı sağlamlaşmış kimse için bile şüphe uzak bir ihtimalken, peygamberlik ve hullet (dostluk) mertebesi için nasıl mümkün olsun? Zira peygamberler büyük günahlardan ve rezillik içeren küçük günahlardan icma ile masumdurlar. O'nun -aleyhisselâm- sorusunu ve ayetin diğer lafızlarını düşündüğün zaman şüpheye delalet etmez; çünkü keyfe (كَيْفَ) ile soru sormak, ancak soran ve sorulan nezdinde varlığı kesinleşmiş mevcut bir şeyin hali hakkında olur. Tıpkı «Zeyd'in ilmi nasıldır?», «Kumaş nasıl dokundu?» ve benzeri sözlerin gibi. «Elbisen nasıldır?» veya «Zeyd nasıldır?» dediğin zaman soru ancak onun hallerinden bir hal hakkındadır. Bazen de Keyfe (كَيْفَ), hakkında soru sorulması gereken bir şeyin haberi olur; «Nasıl istersen öyle ol» sözün ve Buhârî'nin «Vahyin başlangıcı nasıl idi» sözü gibi. Bu ayetteki Keyfe (كَيْفَ) de ancak diriltmenin keyfiyeti/biçimi hakkında bir sorudur, diriltme ise zaten sabittir. Fakat biz bir şeyin varlığını inkar eden bazı kimselerin, bu inkarını o şeyin imkansız olduğu bilinen bir hali hakkında soru sorarak ifade ettiğini gördüğümüz için—ki bundan o şeyin bizatihi kendisinin de sahih olmadığı neticesi çıkar; meselâ bir iddiacının «Ben bu dağı kaldırırım» demesi üzerine onu yalanlayanın «Bana göster bakalım, onu nasıl kaldırıyorsun?» demesi gibi, bu da sözde bir mecaz yoludur ve manası farazî bir teslimiyettir, sanki 'senin kaldırdığını farzet, bana göster nasıl kaldıracaksın?' demektedir—, işte Halil -aleyhisselâm-'ın ifadesinde bu mecazî müştereklik bulununca, Allah onun bu ifadesini [şüpheden] arındırdı ve gerçeği beyan etmesini sağlayarak ona: { أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى } “İnanmadın mı? [İbrâhim]: «İnandım» dedi” buyurdu. Böylece mesele tamamlandı ve her türlü şüpheden arındı; sonra o -aleyhisselâm- sorusunu kalbinin mutmain olması gerekçesiyle açıkladı.
قال القاضي أبو محمد: وقوله تعالى: أَوَلَمْ تُؤْمِنْ معناه إيمانا مطلقا دخل فيه فصل إحياء الموتى، والواو واو حال دخلت عليها ألف التقرير، ولِيَطْمَئِنَّ معناه ليسكن عن فكره، والطمأنينة اعتدال وسكون على ذلك الاعتدال فطمأنينة الأعضاء معروفة، كما قال ﵇: «ثم اركع حتى تطمئن راكعا» ، الحديث، وطمأنينة القلب هي أن يسكن فكره في الشيء المعتقد. والفكر في صورة الإحياء غير محظورة، كما لنا نحن اليوم أن نفكر فيها، بل هي فكر فيها عبر، فأراد الخليل أن يعاين، فتذهب فكره في صورة الإحياء، إذ حركه إلى ذلك إما أمر الدابة المأكولة وإما قول النمرود: أنا أحيي وأميت، وقال الطبري: معنى لِيَطْمَئِنَّ ليوقن. وحكي نحو ذلك عن سعيد بن جبير، وحكي عنه ليزداد يقينا. وقاله إبراهيم وقتادة. وقال بعضهم: لأزداد إيمانا مع إيماني.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Allah Teâlâ'nın: { أَوَلَمْ تُؤْمِنْ } “İnanmadın mı?” sözünün manası, ölülerin diriltilmesi meselesinin de dahil olduğu mutlak bir imandır. Baştaki vâv (و), üzerine takrir (onaylatma) hemzesi girmiş bir hâl vâvıdır. { لِيَطْمَئِنَّ } “mutmain olması için” ifadesinin manası ise düşüncesinin yatışmasıdır. İtminan; itidal ve bu itidal üzere sükûnet bulmaktır. Azaların itminanı malumdur, nitekim Peygamber -aleyhisselâm-: «Sonra rükûda mutmain oluncaya kadar rükû et...» hadisinde buyurmuştur. Kalbin itminanı ise inanılan şey hakkındaki düşüncesinin sükûn bulmasıdır. Diriltmenin mahiyeti üzerinde düşünmek yasak değildir; nitekim bugün bizler de bunu düşünebiliriz, bilakis bu, içinde ibretler bulunan bir tefekkürdür. Halîl [İbrâhim] bizzat müşahede etmek istedi ki diriltmenin keyfiyeti hakkındaki düşünceleri son bulsun; zira kendisini buna sevk eden şey ya parçalanıp yenen hayvanın durumu ya da Nemrud'un: «Ben de diriltir ve öldürürüm» sözüydü. Taberî: { لِيَطْمَئِنَّ } kelimesinin manasının 'kesin olarak bilmesi (yakîn sahibi olması) için' olduğunu söylemiştir. Benzer bir görüş Saîd b. Cübeyr'den de rivayet edilmiştir; ondan 'yakînini artırması için' manası da nakledilmiştir. İbrâhim ve Katâde de böyle demiştir. Bazıları ise: 'İmanımla birlikte imanımı artırmak için' demiştir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: ولا زيادة في هذا المعنى تمكن إلا السكون عن الفكر، وإلا فاليقين لا يتبعض، وروي أن الأربعة التي أخذ إبراهيم هي الديك، والطاووس، والحمام، والغراب، ذكر ذلك ابن إسحاق عن بعض أهل العلم الأول، وقاله مجاهد وابن جريج وابن زيد، وقال ابن عباس: مكان الغراب الكركي.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak -radıyallâhu anh- dedi ki: Bu manada düşüncenin sükûn bulmasından başka bir artış mümkün değildir, aksi takdirde yakîn bölünme kabul etmez. İbrâhim'in aldığı dört kuşun horoz, tavus kuşu, güvercin ve karga olduğu rivayet edilmiştir. Bunu İbn İshâk önceki bazı ilim ehlinden nakletmiş; Mücâhid, İbn Cüreyc ve İbn Zeyd de böyle söylemiştir. İbn Abbâs ise karganın yerine turna kuşunu zikretmiştir.
وروي في قصص هذه الآية أن الخليل ﵇ أخذ هذه الطير حسبما أمر وذكاها ثم قطعها قطعا صغارا وجمع ذلك مع الدم والريش، ثم جعل من ذلك المجموع المختلط جزءا على كل جبل، ووقف هو من حيث يرى تلك الأجزاء، وأمسك رؤوس الطير في يده، ثم قال تعالين بإذن الله، فتطايرت تلك الأجزاء
Bu ayetin kıssalarında rivayet edildiğine göre Halîl -aleyhisselâm- emrolunduğu üzere bu kuşları aldı, kesti, sonra onları küçük parçalara ayırdı ve bunu kan ve tüylerle karıştırdı. Sonra bu karışık bütünden her dağın üzerine bir parça koydu; kendisi de o parçaları görebileceği bir yerde durdu ve kuşların başlarını elinde tuttu. Sonra: «Allah'ın izniyle gelin!» dedi. Bunun üzerine o parçalar uçuştu,
وطار الدم إلى الدم، والريش إلى الريش، حتى التأمت كما كانت أولا وبقيت بلا رؤوس، ثم كرر النداء فجاءته سعيا حتى وضعت أجسادها في رؤوسها، وطارت بإذن الله تعالى، وقرأ حمزة وحده: «فصرهن إليك» بكسر الصاد، وقرأ الباقون بضمها ويقال صرت الشيء أصوره بمعنى قطعته، ومنه قول ذي الرمة:
kan kana, tüy tüye doğru uçtu; nihayet ilk hallerindeki gibi birleştiler ve başsız olarak kaldılar. Sonra nidayı tekrarladı, onlar da koşarak ona geldiler ve gövdelerini başlarına yerleştirip Allah Teâlâ'nın izniyle uçtular. Hamza tek başına sâd (ص) harfinin kesresiyle «fe-sırhünne ileyke» şeklinde okudu; diğerleri ise zamme ile [fe-surhünne] okumuşlardır. Şeyi kestim manasında Surtü'ş-şey'e esûruhû (صرت الشيء أصوره) denir. Zü'r-Rimme'nin şu sözü bundandır:
[الرجز] صرنا به الحكم وعنّا الحكما ومنه قول الخنساء: [السريع]
[Recez] «Onunla hükmü kestik ve hakemler bizden uzaklaştı.» Hansâ'nın şu sözü de bundandır: [Serî']
فلو يلاقي الذي لاقيته حضن ... لظلّت الشّمّ منه وهي تنصار
«Eğer Hadan [dağı] benim karşılaştığım şeyle karşılaşsaydı... Yüksek tepeleri parçalanıp ayrılırdı.»
أي تنقطع ويقال أيضا صرت الشيء بمعنى أملته ومنه قول الشاعر: [الوافر]
Yani parçalanıp kopardı. Ayrıca bir şeyi eğdim/meylettirdim manasında da Surtü'ş-şey'e (صرت الشيء) denir. Şairin şu sözü bundandır: [Vâfir]
يصور عنوقها أحوى زنيم ... له صخب كما صخب الغريم
«O dişi oğlakların boyunlarını eğer; siyah dudaklı, kulağında et beni olan [çoban]... Alacaklının gürültü çıkardığı gibi onun da gürültüsü vardır.»
ومنه قول الأعرابي في صفة نساء هن إلى الصبا صور، وعن الخنا زور، فهذا كله في ضم الصاد.
Bir bedevînin kadınları vasfederken söylediği: «Onlar gençliğe ve aşka meyillidirler (sûrun), çirkin söz ve davranıştan ise uzaktırlar (zûrun)» sözü de bundandır. Bütün bunlar sâd harfinin zammesi [ile olan kullanım] hakkındadır.
ويقال أيضا في هذين المعنيين: القطع والإمالة. صرت الشيء بكسر الصاد أصيره، ومنه قول الشاعر:
Bu iki mana için, yani kesmek ve meylettirmek için, sâd harfinin kesresiyle Sirtü'ş-şey'e esîruhû (صرت الشيء أصيره) da denir. Şairin şu sözü bundandır:
[الطويل]
[Tavîl]
وفرع يصير الجيد وجف كأنّه ... على اللّيت قنوان الكروم الدّوالح
«Ve boynu eğen gür bir saç, kıvrım kıvrım... Sanki boyun üzerinde ağır salkımlı asma dalları gibi.»
ففي اللفظة لغتان قرىء بهما، وقد قال ابن عباس ومجاهد في هذه الآية «صرهن» معناه: قطعهن، وقال عكرمة وابن عباس فيما في بعض ما روي عنه أنها لفظة بالنبطية معناها قطعهن، وقاله الضحاك، وقال أبو الأسواد الدؤلي: هي بالسريانية، وقال قتادة: «صرهن» فصلهن، وقال ابن إسحاق: معناه قطعهن، وهو الصور في كلام العرب، وقال عطاء بن أبي رباح: فَصُرْهُنَّ معناه اضممهن إليك. وقال ابن زيد معناه اجمعهن، وروي عن ابن عباس معناه أوثقهن.
Bu lafızda kendileriyle kıraat olunan iki lügat (lehçe) vardır. İbn Abbâs ve Mücâhid bu ayette «surhünne» kelimesinin 'onları parçala' manasına geldiğini söylemişlerdir. İkrime ve İbn Abbâs'tan rivayet edilen bazı rivayetlerde ise bunun Nabî dilinde bir lafız olup manasının 'onları parçala' olduğu belirtilmiştir. Dahhâk da böyle demiştir. Ebû'l-Esved ed-Düelî: «Bu Süryanicedir» demiştir. Katâde: «'Surhünne', onları ayır demektir» demiştir. İbn İshâk: «Manası onları parçala demektir; Arap kelamında savr (الصور) budur» demiştir. Atâ b. Ebî Rabâh: «{ فَصُرْهُنَّ } manası 'onları kendine çek/kendine alıştır' demektir» demiştir. İbn Zeyd: «Manası 'onları topla' demektir» demiş; İbn Abbâs'tan da 'onları bağla' manası rivayet edilmiştir.
قال القاضي أبو محمد: فقد تأول المفسرون اللفظة بمعنى التقطيع وبمعنى الإمالة. فقوله إِلَيْكَ على تأويل التقطيع متعلق بخذ. وعلى تأويل الإمالة والضم متعلق بصرهن، وفي الكلام متروك يدل عليه الظاهر تقديره فأملهن إليك فقطعهن. وقرأ قوم «فصرّهن» بضم الصاد وشد الراء المفتوحة كأنه يقول فشدّهن. ومنه صرة الدنانير. وقرأ قوم «فصرّهن» بكسر الصاد وشد الراء المفتوحة ومعناه صيحهن من قولك صر الباب والقلم إذا صوّت، ذكره النقاش. قال ابن جني وهي قراءة غريبة وذلك أن يفعل بكسر العين في المضاعف المتعدي قليل، وإنما بابه يفعل بضم العين كشد يشد ونحوه. لكن قد جاء منه نمّ الحديث ينمّه وينمّه وهر الحرب يهرها ويهرها ومنه قول الأعشى:
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Müfessirler bu lafzı hem parçalama manasında hem de kendine meylettirme manasında tevil etmişlerdir. { إِلَيْكَ } “kendine” ifadesi, parçalama teviline göre { خُذْ } “al/tut” fiiline taalluk eder. Meylettirme ve kendine katma teviline göre ise { صُرْهُنَّ } lafzına taalluk eder. Sözde, zahirin delalet ettiği hazfedilmiş bir kısım vardır ki takdiri: «Onları kendine meylettir/kendine alıştır, sonra onları parçala» şeklindedir. Bir topluluk sâd harfinin zammesi ve üstünlü râ harfinin şeddesiyle «fesurrıhünne» şeklinde okumuştur; sanki 'onları bağla' demektedir. Dinar kesesi manasındaki Surra (صرة) kelimesi bundandır. Bir topluluk da sâd harfinin kesresi ve üstünlü râ harfinin şeddesiyle «fesırrıhünne» şeklinde okumuştur; manası, kapı ve kalem ses çıkardığı zaman söylenen Sarra (صر) fiilinden hareketle 'onlara seslen/bağır' demektir; bunu en-Nakkâş zikretmiştir. İbn Cinnî: «Bu garip bir kıraattir, zira geçişli muzaaf fiillerde aynü'l-fiilin kesreli gelmesi azdır; bunun asıl kuralı Şedde-yeşüddü (شد يشد) gibi aynü'l-fiilin zammeli gelmesidir. Ancak Nemme'l-hadîse yenimmühû ve yenümmühû (نم الحديث ينمّه وينمّه) ile Herre'l-harbe yehirruhâ ve yehürruhâ (هر الحرب يهرها ويهرها) şeklinde az sayıda harfte gelmiştir. A'şâ'nın şu sözü bundandır:
ليعتورنك القول حتّى تهرّه إلى غير ذلك في حروف قليلة. قال ابن جني، وأما قراءة عكرمة بضم الصاد فيحتمل في الراء الضم والفتح والكسر كمد وشد والوجه ضم الراء من أجل ضمة الهاء من بعد قال المهدوي وغيره وروي عن عكرمة فتح الصاد وشد الراء المكسورة.
«Sözü sana öyle peş peşe söylerler ki nihayet ona hırlarsın...» ve az sayıdaki diğer kelimeler böyledir. İbn Cinnî der ki: İkrime'nin sâd harfinin zammesiyle olan kıraatine gelince; Medde (مد) ve Şedde (شد) fiillerinde olduğu gibi râ harfinde zamme, fetha ve kesre caizdir; en uygun vecih ise sonraki he (هـ) harfinin zammesinden ötürü râ'nın da zammeli olmasıdır. Mehdevî ve başkaları der ki: İkrime'den sâd harfinin fethası ve esreli râ harfinin şeddesiyle de rivayet edilmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذه بمعنى فاحبسهن من قولهم صرى يصري إذا حبس، ومنه الشاة
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu da hapsetti manasındaki Sarâ yesrî (صرى يصري) sözünden 'onları hapset' manasınadır; [sütü memesinde] bekletilmiş koyun (eş-Şâtü'l-musarrât)
المصراة، واختلف المتأولون في معنى قوله: ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً، فروى أبو حمزة عن ابن عباس أن المعنى اجعل جزءا على كل ربع من أرباع الدنيا كأن المعنى اجعلها في أركان الأرض الأربعة. وفي هذا القول بعد، وقال قتادة والربيع المعنى واجعل على أربعة أجبل على كل جبل جزءا من ذلك المجموع المقطع، فكما يبعث الله هذه الطير من هذه الجبال فكذلك يبعث الخلق يوم القيامة من أرباع الدنيا وجميع أقطارها. وقرأ الجمهور: «جزءا» بالهمز، وقرأ أبو جعفر «جزّا» بشد الزاي في جميع القرآن. وهي لغة في الوقف فأجرى أبو جعفر الوصل مجراه. وقال ابن جريج والسدي أمر أن يجعلها على الجبال التي كانت الطير والسباع حين تأكل الدابة تطير إليها وتسير نحوها وتتفرق فيها. قالا: وكانت سبعة أجبل فكذلك جزأ ذلك المقطع من لحم الطير سبعة أجزاء. وقال مجاهد: بل أمر أن يجعل على كل جبل يليه جزءا. قال الطبري معناه دون أن تحصر الجبال بعدد، بل هي التي كان يصل إبراهيم إليها وقت تكليف الله إياه تفريق ذلك فيها، لأن الكل لفظ يدل على الإحاطة.
ifadesi de bundandır. Müteevviller (yorumcular) Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً } “sonra her dağın üzerine onlardan bir parça koy” buyruğunun manasında ihtilaf etmişlerdir. Ebû Hamza, İbn Abbâs'tan naklettiğine göre mana: 'Dünyanın dört cihetinden her bir cihetine bir parça koy' demektir; sanki yeryüzünün dört köşesine koy manasındadır. Bu görüşte bir uzaklık vardır. Katâde ve er-Rebî' ise şöyle demiştir: Mana, 'dört dağ üzerine, her bir dağa o parçalanmış bütünden bir parça koy' demektir; zira Allah Teâlâ bu kuşları bu dağlardan nasıl diriltip topluyorsa, kıyamet gününde mahlukatı da dünyanın dört bir yanından ve bütün cihetlerinden öyle diriltecektir. Cumhur «cüz'en» (جزءا) şeklinde hemze ile okumuştur; Ebû Ca'fer ise bütün Kur'an'da ze harfinin şeddesiyle «cüccen» (جزّا) şeklinde okumuştur. Bu, vakıf (durma) halindeki bir lügattir; Ebû Ca'fer vasl (geçiş) halini de vakıf gibi değerlendirmiştir. İbn Cüreyc ve es-Süddî: «Hayvanı yedikleri vakit kuşların ve yırtıcıların uçup gittiği, yöneldiği ve dağıldığı dağların üzerine koyması emredildi» demişlerdir. İkisi: «Bunlar yedi dağ idi, bu sebeple kuş etinden o parçalanmış bütünü yedi parçaya ayırdı» demişlerdir. Mücâhid ise: «Bilakis kendisine yakın olan her dağın üzerine bir parça koyması emredildi» demiştir. Taberî: «Bunun manası dağları bir sayıyla sınırlandırmaksızın, Allah'ın o parçaları dağıtmakla mükellef kıldığı vakitte İbrâhim'in ulaşabildiği dağlardır; zira küll (كل) lafzı kuşatmayı ifade eder» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وبعيد أن يكلف جميع جبال الدنيا، فلن يحيط بذلك بصره، فيجيء ما ذهب إليه الطبري جيدا متمكنا. والله أعلم أي ذلك كان. ومعنى الآية أن إبراهيم ﵇ كان بحيث يرى الأجزاء في مقامه، ويرى كيف التأمت، وكذلك صحت له العبرة، وأمره بدعائهن وهن أموات إنما هو لتقرب الآية منه وتكون بسبب من حاله، ويرى أنه قصد بعرض ذلك عليه. ولذلك جعل الله تعالى سيرهن إليه سَعْياً، إذ هي مشية المجدّ الراغب فيما يمشي إليه، فكان من المبالغة أن رأى إبراهيم جدها في قصده وإجابة دعوته. ولو جاءته مشيا لزالت هذه القرينة، ولو جاءت طيرانا لكان ذلك على عرف أمرها، فهذا أغرب منه. ثم وقف ﵇ على العلم بالعزة التي في ضمنها القدرة وعلى الحكمة التي بها إتقان كل شيء.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Dünyanın bütün dağlarıyla mükellef kılınmış olması uzaktır, zira gözü bunu kuşatamaz; dolayısıyla Taberî'nin benimsediği görüş isabetli ve sağlam bir görüştür. Doğrusunu Allah bilir. Ayetin manası şudur: İbrâhim -aleyhisselâm- bulunduğu makamdan parçaları ve onların nasıl birleştiğini görebilecek bir konumdaydı; ibret de kendisi için bu şekilde hasıl oldu. Onlar ölü iken kendilerine seslenmesinin emredilmesi ise ayetin (mucizenin) ona yakın olması, kendi eylemiyle irtibatlanması ve bunun bizzat kendisine gösterilmesinin hedeflendiğini görmesi içindir. Bu sebeple Allah Teâlâ onların kendisine doğru gelişini Sa'yen (سَعْياً) yani 'koşarak' kılmıştır; zira bu, yöneldiği şeye karşı arzulu olan gayretli kimsenin yürüyüşüdür. Dolayısıyla İbrâhim'in onların kendisine yönelmedeki ve çağrısına icabet etmedeki gayretini görmesi mübalağa (etkiyi artırma) kabilindendir. Şayet ona yürüyerek gelselerdi bu karine ortadan kalkardı; şayet uçarak gelselerdi bu onların bilinen tabii halleri üzere olurdu, bu [koşarak gelme hali] ise bundan daha hayret vericidir. Sonra o -aleyhisselâm-, içinde mutlak kudreti barındıran izzet bilgisine ve her şeyin kendisiyle sapasağlam yapıldığı hikmet bilgisine vakıf oldu.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٦١ الى ٢٦٢]
[Bakara Suresi (2): Ayetler 261-262]
مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٢٦١) الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لا يُتْبِعُونَ ما أَنْفَقُوا مَنًّا وَلا أَذىً لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٦٢)
{ مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٢٦١) الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لا يُتْبِعُونَ ما أَنْفَقُوا مَنًّا وَلا أَذىً لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٦٢) } “Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu, her başağında yüz tane olmak üzere yedi başak veren bir tanenin durumu gibidir. Allah dilediğine kat kat verir. Allah lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir. (261) Mallarını Allah yolunda harcayıp sonra harcadıklarının arkasından başa kakmayan ve eziyet etmeyenlerin Rableri katında mükafatları vardır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. (262)”
هذه الآية لفظها بيان مثل بشرف النفقة في سبيل الله وبحسنها، وضمنها التحريض على ذلك، وهذه الآية في نفقة التطوع، وسبل الله كثيرة، وهي جميع ما هو طاعة وعائد بمنفعة على المسلمين والملة، وأشهرها وأعظمها غناء الجهاد لتكون كلمة الله هي العليا، والحبة اسم جنس لكل ما يزدرعه ابن آدم ويقتاته، وأشهر ذلك البر، وكثيرا ما يراد بالحب. ومنه قول المتلمس: [البسيط] .
Bu ayetin lafzı; Allah yolunda infakın şerefini, güzelliğini ve buna teşviki içeren bir misalin beyanıdır. Bu ayet nafile infak hakkındadır. Allah'ın yolları çoktur; bunlar taat olan ve Müslümanlara ve dine fayda sağlayan her şeydir. Bunların en meşhuru ve en büyük yarar sağlayanı ise Allah'ın kelimesinin en yüce olması için yapılan cihaddır. Habbe (حَبَّة), ademoğlunun ektiği ve beslendiği her şey için kullanılan bir cins ismidir. Bunun en meşhuru buğdaydır; çoğu zaman habb (حب) ile buğday kastedilir. Mütelemmis'in şu sözü bundandır: [Basît]
آليت حب العراق الدهر أطعمه ... والحب يأكله في القرية السوس
«Irak'ın buğdayını ebediyen yememeye yemin ettim... O buğdayı ki köyde böcekler yemektedir.»
وقد يوجد في سنبل القمح ما فيه مائة حبة، وأما في سائر الحبوب فأكثر، ولكن المثال وقع بهذا القدر، وقد ورد القرآن بأن الحسنة في جميع أعمال البر بعشر أمثالها، واقتضت هذه الآية أن نفقة الجهاد
Buğday başağında yüz tane bulunduğu olur; diğer tanelerde ise daha fazlası da bulunur, ancak misal bu miktar üzerinden verilmiştir. Kur'an'da bütün iyiliklerin karşılığının on katı olduğu gelmiştir; bu ayet ise cihad infakının
حسنتها بسبعمائة ضعف، وبين ذلك الحديث الصحيح، واختلف العلماء في معنى قوله: وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ، فقالت طائفة هي مبينة ومؤكدة لما تقدم من ذكر السبعمائة. وليس ثمة تضعيف فوق سبعمائة، وقالت طائفة من العلماء: بل هو إعلام بأن الله تعالى يضاعف لمن يشاء أكثر من سبعمائة ضعف. وروي عن ابن عباس أن التضعيف ينتهي لمن شاء الله إلى ألفي ألف. وليس هذا بثابت الإسناد عنه، وقال ابن عمر لما نزلت هذه الآية قال النبي ﵇ «رب زد أمتي» . فنزلت مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ [الحديد: ١١] ، فقال رب زد أمتي، فنزلت إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ [الزمر: ١٠] وسُنْبُلَةٍ فنعلة من أسبل الزرع أي أرسل ما فيه كما ينسبل الثوب، والجمع سنابل، وفي قوله تعالى: مَثَلُ الَّذِينَ، حذف مضاف، تقديره مثل إنفاق الذين، أو تقدره كمثل ذي حبة، وقال الطبري في هذه الآية، إن قوله فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ، معناه إن وجد ذلك وإلا فعلى أن نفرضه ثم أدخل عن الضحاك أنه قال: فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ معناه كل سنبلة أنبتت مائة حبة، فجعل الطبري قول الضحاك نحو ما قال هو، وذلك غير لازم من لفظ الضحاك، قال أبو عمرو الداني قرأ بعضهم «مائة حبة» بالنصب على تقدير أنبتت مائة حبة، وقوله تعالى: الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ الآية، لما تقدم في الآية التي قبل هذه ذكر الإنفاق في سبيل الله على العموم بيّن في هذه الآية أن ذلك الحكم إنما هو لمن لم يتبع إنفاقه منا ولا أذى، وذلك أن المنفق في سبيل الله إنما يكون على أحد ثلاثة أوجه، إما أن يريد وجه الله تعالى ويرجو ثوابه، فهذا لا يرجو من المنفق عليه شيئا ولا ينظر من أحواله في حال سوى أن يراعي استحقاقه، وإما أن يريد من المنفق عليه جزاء بوجه من الوجوه، فهذا لم يرد وجه الله بل نظر إلى هذه الحال من المنفق عليه، وهذا هو الذي متى أخلف ظنه من بإنفاقه وآذى، وإما أن ينفق مضطرا دافع غرم إما لماتة للمنفق عليه أو قرينة أخرى من اعتناء معتن ونحوه، فهذا قد نظر في حال ليست لوجه الله، وهذا هو الذي متى توبع وحرج بوجه من وجوه الحرج آذى.
sevabının yedi yüz kat olduğunu gerektirmiştir ve bunu sahih hadis beyan etmiştir. İlim ehli, Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ } “Allah dilediğine kat kat verir” sözünün manasında ihtilaf etmişlerdir. Bir grup: Bu, daha önce zikredilen yedi yüz sayısını açıklayan ve pekiştiren bir ifadedir; yedi yüzün üzerinde bir katlama yoktur, demiştir. Diğer bir ilim ehli grubu ise: Aksine bu, Allah Teâlâ'nın dilediğine yedi yüz kattan daha fazlasını da kat kat vereceğinin bildirilmesidir, demiştir. İbn Abbâs'tan bu katlamanın Allah'ın dilediği kimse için iki milyona (elfey elf) kadar ulaşacağı rivayet edilmiştir; ancak bunun senedi ondan sabit değildir. İbn Ömer der ki: Bu ayet indiğinde Peygamber -aleyhisselâm-: «Rabbim, ümmetime [mükafatı] artır!» dedi. Bunun üzerine: { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ } [el-Hadîd: 11] “Allah'a güzel bir borç verecek olan kimdir ki, Allah da onu kendisi için kat kat artırsın” ayeti indi. Yine «Rabbim, ümmetime artır!» buyurunca: { إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ } [ez-Zümer: 10] “Ancak sabredenlere mükafatları hesapsız ödenecektir” ayeti indi. Sünbüle (سُنْبُلَة) kelimesi, ekinin içindekini salması—elbisenin sarkması (insebele) gibi—manasındaki esbele'z-zer'u (أسبل الزرع) fiilinden fi'lele (فنعلة) veznindedir; çoğulu senâbil (سنابل) gelir. Allah Teâlâ'nın: { مَثَلُ الَّذِينَ } “...durumu” buyruğunda bir muzaf hazfedilmiştir; takdiri: «Meselü infâkıllezîne» (infak edenlerin infakının durumu) veya «ke-meseli zî habbetin» (tane sahibinin durumu gibi) şeklindedir. Taberî bu ayette { فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ } “her başağında yüz tane” ifadesinin manasının 'eğer böyle bir şey bulunursa, bulunmazsa da bunu varsaymamız üzere' olduğunu söylemiştir. Sonra Dahhâk'tan onun { فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ } sözü hakkında: «Manası, her başak yüz tane bitirdi, demektir» dediğini nakletmiş; Taberî, Dahhâk'ın sözünü kendi dediği gibi kabul etmiştir, oysa Dahhâk'ın lafzından bu mana zorunlu çıkmaz. Ebû Amr ed-Dânî, bazılarının 'enbetet miete habbetin' (yüz tane bitirdi) takdiriyle { مِائَةُ حَبَّةٍ } ibaresini nasb ile [miete habbetin] okuduğunu belirtmiştir. Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ } “Mallarını harcayanlar...” ayetine gelince; bundan önceki ayette genel olarak Allah yolunda infaktan bahsedilince, bu ayette o hükmün ancak infakının arkasından başa kakmayan ve eziyet etmeyen kimseye mahsus olduğu beyan edilmiştir. Zira Allah yolunda infak eden kimse şu üç durumdan birinde bulunur: Ya Allah Teâlâ'nın rızasını ister ve O'nun sevabını umar; bu kimse infak edilen kişiden hiçbir şey beklemez ve hak edişini gözetmek dışında onun hiçbir haline bakmaz. Ya infak edilen kimseden herhangi bir şekilde bir karşılık bekler; bu kimse Allah rızasını istememiş, bilakis infak edilenin bu haline nazar etmiştir; işte beklentisi boşa çıktığı zaman infakını başa kakan ve eziyet eden kimse budur. Ya da ya infak edilen kişiyle arasındaki bir yakınlık/akrabalık sebebiyle ya da bir hatırşinasın hatırı ve benzeri bir karine sebebiyle bir borcu/yükü savmak için mecbur kalarak infak eder; bu da Allah rızası için olmayan bir duruma bakmıştır; işte peşine düşüldüğünde ve herhangi bir şekilde darlığa sokulduğunda eziyet eden kimse de budur.
فالمن والأذى يكشفان ممن ظهرا منه أنه إنما كان على ما ذكرناه من المقاصد، وأنه لم يخلص لوجه الله، فلهذا كان المن والأذى مبطلين للصدقة، من حيث بين كل واحد منهما أنها لم تكن صدقة، وذكر النقاش أنه قيل إن هذه الآية نزلت في عثمان بن عفان ﵁، وقيل في علي بن أبي طالب ﵁، وقال مكي في عثمان وابن عوف ﵄: والمن ذكر النعمة على معنى التعديد لها والتقريع بها، والأذى: السب والتشكي، وهو أعم من المنّ، لأنّ المن جزء من الأذى لكنه نص عليه لكثرة وقوعه، وذهب ابن زيد إلى أن هذه الآية هي في الذين لا يخرجون في الجهاد، بل ينفقون وهم قعود، وأن الأولى التي قبلها هي في الذين يخرجون بأنفسهم وأموالهم. قال: ولذلك شرط على هؤلاء ولم يشترط على الأولين.
Dolayısıyla başa kakma ve eziyet, kendisinden sadır olduğu kimsenin zikrettiğimiz niyetler üzere olduğunu ve niyetini Allah rızasına halis kılmadığını açığa çıkarır. İşte bu sebeple başa kakma ve eziyet sadakayı boşa çıkarır; çünkü her ikisi de yapılanın gerçekte bir sadaka olmadığını ortaya koymuştur. en-Nakkâş, bu ayetin Osman b. Affân -radıyallâhu anh- hakkında indiğinin söylendiğini, Ali b. Ebî Tâlib -radıyallâhu anh- hakkında indiğinin de söylendiğini zikretmiştir. Mekkî ise Osman ve İbn Avf -radıyallâhu anhümâ- hakkında indiğini belirtmiştir. Başa kakma (menn); nimeti sayıp dökerek ve onunla kınayarak hatırlatmaktır. Eziyet (ezâ) ise sövmek ve şikayet etmektir; bu, başa kakmaktan daha geneldir, zira başa kakma eziyetin bir parçasıdır ancak çok vuku bulduğu için ayrıca açıkça belirtilmiştir. İbn Zeyd, bu ayetin cihada bizzat çıkmayıp oturarak infak edenler hakkında olduğu, bundan önceki ilk ayetin ise canları ve mallarıyla çıkanlar hakkında olduğu görüşüne varmıştır. Ve şöyle demiştir: 'Bu sebeple bunlara şart koşmuş, öncekilere şart koşmamıştır.'
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وفي هذا القول نظر، لأن التحكم فيه باد، وقال زيد بن أسلم: لئن ظننت أن سلامك يثقل على من أنفقت عليه تريد وجه الله فلا تسلم عليه، وقالت له امرأة: يا أبا أسامة دلني على رجل يخرج في سبيل الله حقا، فإنهم إنما يخرجون ليأكلوا الفواكه، فإن عندي أسهما وجعبة، فقال لها لا بارك الله في أسهمك وجعبتك، فقد آذيتهم قبل أن تعطيهم. وضمن الله
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak -radıyallâhu anh- dedi ki: Bu görüşte tutarsızlık vardır; zira onda keyfî hüküm verme açıktır. Zeyd b. Eslem şöyle demiştir: «Eğer Allah rızasını umarak infak ettiğin kimseye selam vermenin ona ağır geleceğini düşünürsen, ona selam dahi verme.» Bir kadın ona: «Ey Ebû Üsâme! Bana gerçekten Allah yolunda çıkacak bir adam göster; zira onlar sadece meyve yemek için çıkıyorlar, yanımda oklar ve bir sadak var» deyince, Zeyd ona: «Allah oklarına da sadağına da bereket vermesin; daha vermeden önce onlara eziyet ettin» dedi. Allah,
الأجر للمنفق في سبيل الله، والأجر الجنة، ونفى عنه الخوف بعد موته لما يستقبل والحزن على ما سلف من دنياه، لأنه يغتبط بآخرته.
Allah yolunda infak edene mükafatı garanti etmiştir; bu mükafat cennettir. Ölümünden sonra geleceğe dair korkuyu ve geride bıraktığı dünyasına dair üzüntüyü ondan kaldırmıştır; çünkü o, ahiretiyle sevinip gıpta eder.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٦٣ الى ٢٦٤]
[Bakara Suresi (2): Ayetler 263-264]
قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُها أَذىً وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ (٢٦٣) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوانٍ عَلَيْهِ تُرابٌ فَأَصابَهُ وابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْداً لا يَقْدِرُونَ عَلى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (٢٦٤)
{ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُها أَذىً وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ (٢٦٣) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوانٍ عَلَيْهِ تُرابٌ فَأَصابَهُ وابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْداً لا يَقْدِرُونَ عَلى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (٢٦٤) } “Güzel bir söz ve bağışlama, arkasından eziyet gelen bir sadakadan daha hayırlıdır. Allah zengindir, halimdir. (263) Ey iman edenler! Allah'a ve ahiret gününe inanmadığı halde insanlara gösteriş olsun diye malını harcayan kimse gibi, sadakalarınızı başa kakmak ve eziyet etmek suretiyle boşa çıkarmayın. Onun durumu, üzerinde toprak bulunan kayanın durumu gibidir ki, ona şiddetli bir yağmur isabet ettiğinde onu cascavlak (çıplak bir taş halinde) bırakır. Kazandıklarından hiçbir şey elde edemezler. Allah inkarcılar topluluğunu hidayete erdirmez. (264)”
هذا إخبار جزم من الله تعالى أن القول المعروف وهو الدعاء والتأنيس والترجية بما عند الله، خير من صدقة هي في ظاهرها صدقة، وفي باطنها لا شيء. لأن ذلك القول المعروف فيه أجر، وهذه لا أجر فيها.
Bu, Allah Teâlâ'dan kesin bir haberdir ki; maruf söz—yani dua etmek, gönül almak ve Allah katındakini umdurmak—görünüşte sadaka olup içyüzünde hiçbir şey olmayan bir sadakadan daha hayırlıdır. Çünkü o maruf sözde ecir vardır, bu [başa kakılan sadakada] ise hiçbir ecir yoktur.
وقال المهدوي وغيره التقدير في إعرابه قَوْلٌ مَعْرُوفٌ أولى وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ.
Mehdevî ve başkaları, ayetin irabındaki takdirin «Kavlün ma'rûfün evlâ ve mağfiratün hayrun» (Güzel bir söz daha evladır ve bağışlama daha hayırlıdır) şeklinde olduğunu söylemişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: وفي هذا ذهاب برونق المعنى، وإنما يكون المقدر كالظاهر، والمغفرة الستر للخلة وسوء حالة المحتاج. ومن هذا قول الأعرابي، وقد سأل قوما بكلام فصيح، فقال له قائل: ممن الرجل؟ فقال اللهم غفرا، سوء الاكتساب يمنع من الانتساب، وقال النقاش: يقال معناه ومغفرة للسائل إن أغلظ أو جفا إذا حرم، ثم أخبر تعالى بغناه عن صدقة من هذه حاله وعاقبة أمره، وحمله عمن يمكن أن يواقع هذا من عبيده وإمهالهم. وقوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى الآية، العقيدة أن السيئات لا تبطل الحسنات، فقال جمهور العلماء في هذه الآية: إن الصدقة التي يعلم الله في صاحبها أنه يمن أو يؤذي فإنها لا تتقبل صدقة، وقيل بل جعل الله للملك عليها أمارة فلا يكتبها.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bunda mananın letafetini/güzelliğini yok etme vardır; oysa takdir edilen şey zahir gibi olmalıdır. Mağfiret (مغفرة) ise [isteyenin] ihtiyacını ve muhtacın kötü halini örtmektir. Bir topluluktan fasih bir sözle istekte bulunan ve birinin kendisine: «Sen hangi kabiledensin?» demesi üzerine: «Allah'ım bağışla! Kötü kazanç/durum nesebe intisap etmeye mani olur» diyen bedevînin sözü bundandır. en-Nakkâş şöyle demiştir: Bunun manasının, mahrum bırakıldığında kabalık veya sertlik ederse isteyeni bağışlamak olduğu da söylenmiştir. Sonra Allah Teâlâ, durumu ve işinin akıbeti böyle olan kimsenin sadakasından müstağni (zengin) olduğunu, kullarından bu duruma düşebilecek olanlara karşı hilmini ve onlara mühlet verdiğini haber vermiştir. Allah Teâlâ'nın: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى } “Ey iman edenler! Sadakalarınızı başa kakmak ve eziyet etmek suretiyle boşa çıkarmayın” ayetine gelince; [Ehl-i Sünnet] akidesi şudur ki kötülükler iyilikleri boşa çıkarmaz. İlim ehlinin cumhuru bu ayet hakkında şöyle demiştir: Allah'ın, sahibinin başa kakacağını veya eziyet edeceğini bildiği sadaka, sadaka olarak kabul edilmez. Bir görüşe göre ise Allah melek için o sadakaya bir işaret koyar da melek onu [sevap olarak] yazmaz.
قال القاضي أبو محمد: وهذا حسن، لأن ما نتلقى نحن عن المعقول من بني آدم فهو أن المن المؤذي ينص على نفسه أن نيته لم تكن لله ﷿ على ما ذكرناه قبل، فلم تترتب له صدقة، فهذا هو بطلان الصدقة بالمنّ والأذى، والمن والأذى في صدقة لا يبطل صدقة غيرها، إذ لم يكشف ذلك على النية في السليمة ولا قدم فيها، ثم مثل الله هذا الذي يمن ويؤذي بحسب مقدمة نيته بالذي يُنْفِقُ رِئاءَ لا لوجه الله، والرياء مصدر من فاعل من الرؤية. كأن الرياء تظاهر وتفاخر بين من لا خير فيه من الناس. قال المهدوي والتقدير كإبطال الذي ينفق رئاء، وقوله تعالى: وَلا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يحتمل أن يريد الكافر الظاهر الكفر، إذ قد ينفق ليقال جواد وليثنى عليه بأنواع الثناء ولغير ذلك. ويحتمل أن يريد المنافق الذي يظهر الإيمان. ثم مثل هذا المنفق رئاء ب صَفْوانٍ عَلَيْهِ تُرابٌ فيظنه الظانّ أرضا منبتة طيبة كما يظن قوم أن صدقة هذا المرائي لها قدر أو معنى، فإذا أصاب الصفوان وابل من المطر انكشف ذلك التراب وبقي صلدا، فكذلك هذا المرائي إذا كان يوم القيامة وحصلت الأعمال انكشف سره وظهر أنه لا قدر لصدقته ولا معنى. فالمن والأذى والرياء يكشف عن النية. فيبطل الصدقة كما يكشف الوابل الصفا فيذهب ما ظن
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu güzel bir açıklamadır; zira ademoğlunun aklından anladığımız şey şudur: Eziyet ederek başa kakan kimse, daha önce zikrettiğimiz üzere niyetinin Aziz ve Celil olan Allah için olmadığını bizzat ortaya koymaktadır, dolayısıyla onun için bir sadaka tahakkuk etmemiştir. İşte sadakanın başa kakma ve eziyetle boşa çıkması budur. Bir sadakadaki başa kakma ve eziyet, diğer sadakaları boşa çıkarmaz; zira bu durum sağlam olan niyetleri açığa vurmamış ve onlara sirayet etmemiştir. Sonra Allah, niyetinin başlangıcı itibariyle başa kakan ve eziyet eden bu kimseyi, Allah rızası için değil de insanlara gösteriş olsun diye { يُنْفِقُ رِئاءَ } harcayan kimseye benzetmiştir. Riyâ (الرياء), ru'yet (görme) kökünden fâ'ale (فاعل) babının masdarıdır. Sanki riya, aralarında hiçbir hayır bulunmayan insanlar arasındaki gösteriş ve övünmedir. Mehdevî, ifadenin takdirinin «gösteriş için infak edenin [amelini] iptal etmesi gibi» olduğunu söylemiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَلا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'a ve ahiret gününe inanmadığı halde” buyruğu, küfrü aşikar olan kafiri kastetmiş olabilir; zira o da 'cömerttir' denilsin, türlü türlü övülsün diye veya başka sebeplerle infak edebilir. İmanı izhar eden münafığı kastetmiş olması da muhtemeldir. Sonra bu gösteriş için harcayan kimseyi üzerinde toprak bulunan bir kayaya { صَفْوانٍ عَلَيْهِ تُرابٌ } benzetmiştir; öyle ki zanneden kimse onu bitki bitiren verimli bir toprak sanır, nitekim bir topluluk da bu riyakarın sadakasının bir değeri ve manası olduğunu zanneder. Kayaya şiddetli bir yağmur (vâbil) isabet ettiğinde o toprak açılır gider ve kaya cascavlak (katı ve çıplak) kalır; işte bu riyakar da kıyamet günü gelip ameller ortaya döküldüğünde sırrı açığa çıkar ve sadakasının hiçbir değeri ve manası olmadığı görülür. Başa kakma, eziyet ve riya niyeti açığa çıkarır; şiddetli yağmurun kayayı açığa çıkarıp
أرضا. وقرأ طلحة بن مصرف «رياء الناس» بغير همز. ورويت عن عاصم. والصفوان الحجر الكبير الأملس. قيل هو جمع واحدته صفواته. وقال قوم واحدته صفواة، وقيل هو إفراد وجمعه صفى، وأنكره المبرد وقال: إنما هو جمع صفا، ومن هذا المعنى الصفواء والصفا. قال امرؤ القيس: [الطويل]
toprak zannedilen şeyi yok ettiği gibi sadakayı boşa çıkarır. Talha b. Musarrif, hemzesiz olarak «riyâe'n-nâsi» (رياء الناس) şeklinde okumuştur; bu kıraat Âsım'dan da rivayet edilmiştir. Safvân (الصفوان); büyük, düz ve kaygan taştır. Bunun çoğul olduğu ve tekilinin safvâtehu (صفواته) olduğu söylenmiştir. Bir topluluk tekilinin safvât (صفواة) olduğunu söylemiştir. Tekil olduğu ve çoğulunun safâ (صفى) geldiği de söylenmiştir; el-Müberred bunu inkar etmiş ve: «O ancak safâ (صفا) kelimesinin çoğuludur» demiştir. Safvâ (الصفواء) ve Safâ (الصفا) kelimeleri de bu manadandır. İmruü'l-Kays şöyle demiştir: [Tavîl]
كميت يزل اللبد عن حال متنه ... كما زلت الصفواء بالمتنزل
«Yağız bir at ki semer onun sırtının ortasından kayar... Tıpkı kaygan taşın (safvâ) üzerinden inenin kaydığı gibi.»
وقال أبو ذؤيب: [الكامل]
Ebû Züeyb de şöyle demiştir: [Kâmil]
حتى كأني للحوادث مروة ... بصفا المشقّر كلّ يوم تقرع
«Nihayet ben hadiseler karşısında, Müşakkar kayalığında her gün tokmaklanan sert bir taş gibi oldum.»
وقرأ الزهري وابن المسيب «صفوان» بفتح الفاء، وهي لغة، والوابل الكثير القوي من المطر وهو الذي يسيل على وجه الأرض، والصلد من الحجارة الأملس الصلب الذي لا شيء فيه، ويستعار للرأس الذي لا شعر فيه، ومنه قول رؤبة: [الرجز] برّاق أصلاد الجبين الأجله قال النقاش: الصلد الأجرد بلغة هذيل، وقوله تعالى: لا يَقْدِرُونَ يريد به الذين ينفقون رئاء، أي لا يقدرون على الانتفاع بثواب شيء من إنفاقهم ذلك وهو كسبهم، وجاءت العبارة ب يَقْدِرُونَ على معنى الذي. وقد انحمل الكلام قبل على لفظ الذي، وهذا هو مهيع كلام العرب ولو انحمل أولا على المعنى لقبح بعد أن يحمل على اللفظ، وقوله تعالى: وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ إما عموم يراد به الخصوص في الموافي على الكفر، وإما أن يراد به أنه لم يهدهم في كفرهم بل هو ضلال محض، وإما أن يريد أنه لا يهديهم في صدقاتهم وأعمالهم وهم على الكفر، وما ذكرته في هذه الآية من تفسير لغة وتقويم معنى فإنه مسند عن المفسرين وإن لم تجىء ألفاظهم ملخصة في تفسير إبطال المن والأذى للصدقة.
ez-Zührî ve İbnü'l-Müseyyeb fe (ف) harfinin fethasıyla «safavan» (صفوان) şeklinde okumuşlardır ki bu bir lehçedir. Vâbil (الوابل); yeryüzünde sel olup akan çok ve şiddetli yağmurdur. Taşlardan sald (الصلد) olanı; üzerinde hiçbir şey bulunmayan sert ve pürüzsüz taştır. Üzerinde kıl bulunmayan baş için de istiare yoluyla kullanılır. Rûbe'nin şu sözü bundandır: [Recez] «Alnının sert yerleri parıldayan cascavlak [bir baş]...» en-Nakkâş: «Sald, Hüzeyl lügatinde cascavlak/çıplak demektir» demiştir. Allah Teâlâ'nın: { لا يَقْدِرُونَ } “güç yetiremezler/elde edemezler” buyruğu ile gösteriş için harcayanları kastetmektedir; yani o infaklarından—ki bu onların kazancıdır—hiçbir şeyin sevabından yararlanmaya güç yetiremezler. Buradaki ifade, [önceki tekil] ellezî (الذي) lafzının manasına binaen çoğul olarak { يَقْدِرُونَ } şeklinde gelmiştir; zira söz daha önce ellezî lafzına göre yürümüştü. Arap kelamının yolu budur; şayet ilk başta manaya göre yürütülseydi, sonradan lafza dönülmesi çirkin olurdu. Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ } “Allah inkarcılar topluluğunu hidayete erdirmez” buyruğu ya küfür üzere ölecek olanlar hakkında hususilik kastedilmiş bir umumdur; ya da küfürleri içinde onları doğruya iletmediği, bilakis bunun katıksız bir sapıklık olduğu manasındadır; veya küfür üzere oldukları müddetçe sadakalarında ve amellerinde onları başarıya ulaştırmayacağı manasındadır. Bu ayette lügat tefsiri ve mana tashihi olarak zikrettiğim hususlar, müfessirlerin lafızları başa kakma ve eziyetin sadakayı boşa çıkarması tefsirinde böyle özet olarak gelmemiş olsa bile, onlardan müsneddir (nakledilmiştir).
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٦٥]
[Bakara Suresi (2): Ayet 265]
وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصابَها وابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَها ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْها وابِلٌ فَطَلٌّ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٦٥)
{ وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصابَها وابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَها ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْها وابِلٌ فَطَلٌّ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٦٥) } “Allah'ın rızasını kazanmak ve kendilerini sağlamlaştırmak için mallarını harcayanların durumu ise, yüksekçe bir tepede bulunan, bol yağmur aldığında ürününü iki kat veren bir bahçenin durumu gibidir. Ona bol yağmur isabet etmese bile bir çisenti [yeter]. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” (265)
من أساليب فصاحة القرآن أنه يأتي فيه ذكر نقيض ما يتقدم ذكره لتبيين حال التضاد بعرضها على الذهن، فلما ذكر الله صدقات القوم الذين لا خلاق لصدقاتهم ونهى المؤمنين عن مواقعة ما يشبه ذلك بوجه ما عقب في هذه الآية بذكر نفقات القوم الذين تزكو صدقاتهم وهي على وجهها في الشرع فضرب لها مثلا، وتقدير الكلام ومثل نفقة الذين ينفقون كمثل غراس جنة، لأن المراد بذكر الجنة غراسها أو تقدر الإضمار في آخر الكلام دون إضمار نفقة في أوله، كأنه قال: كمثل غارس جنة، وابْتِغاءَ معناه طلب، وإعرابه النصب على المصدر في موضع الحال. وكان يتوجه فيه النصب على المفعول من أجله. لكن النصب على المصدر هو الصواب من جهة عطف المصدر الذي هو وَتَثْبِيتاً عليه. ولا يصح في تَثْبِيتاً أنه مفعول من أجله، لأن الإنفاق ليس من أجل التثبيت. وقال مكي في المشكل: كلاهما مفعول
Kur'an'ın fesahat üsluplarındandır ki; zıt hallerin zihne sunularak açığa kavuşması için, daha önce zikredilen şeyin zıddı peşinden getirilir. Allah sadakalarında hiçbir nasibi olmayan bir topluluğun sadakalarını zikredip müminleri herhangi bir şekilde buna benzemekten nehyedince, bu ayette sadakaları bereketlenen ve şeriatta emredildiği üzere olan topluluğun infaklarını zikretti ve buna bir misal getirdi. Sözün takdiri: «Mallarını harcayanların infakının durumu, bir bahçenin fidanlarının durumu gibidir» şeklindedir; çünkü cennet (bahçe) zikriyle kastedilen onun fidanlarıdır; ya da sözün başında «infak» takdir etmeyip sözün sonunda zamir takdir edersin, sanki «bir bahçeyi diken kimsenin durumu gibidir» demiş gibi olur. İbtigâe (ابْتِغاءَ) kelimesinin manası talep etmek/istemektir; irabı ise hâl makamında masdar olarak nasbdır. Mef'ûlün lieclih olarak nasb edilmesi de mümkündü; ancak masdar olan { وَتَثْبِيتاً } kelimesinin ona matuf olması sebebiyle masdar olarak nasb edilmesi en doğrusudur. { تَثْبِيتاً } kelimesinin mef'ûlün lieclih olması ise sahih değildir, çünkü infak etmek sabitleştirmek için yapılmaz. Mekkî, el-Müşkil adlı eserinde: 'Her ikisi de mef'ûlün
من أجله وهو مردود بما بيناه، ومَرْضاتِ مصدر من رضي يرضى، وقال الشعبي والسدي وقتادة وابن زيد وأبو صالح: وَتَثْبِيتاً معناه وتيقنا، أي إن نفوسهم لها بصائر متأكدة فهي تثبتهم على الإنفاق في طاعة الله تثبيتا، وقال مجاهد والحسن: معنى قوله: وَتَثْبِيتاً أي إنهم يتثبتون أين يضعون صدقاتهم؟ وقال الحسن كأن الرجل إذا هم بصدقة تثبت، فإن كان ذلك لله أمضاه وإن خالطه شك أمسك، والقول الأول أصوب.
lieclihdir' demiştir ki bu, açıkladığımız gerekçeyle merduttur. Mardât (مَرْضاتِ), radıye-yerdâ (رضي يرضى) fiilinin masdarıdır. eş-Şa'bî, es-Süddî, Katâde, İbn Zeyd ve Ebû Sâlih: { وَتَثْبِيتاً } kelimesinin manasının 'yakîn sahibi olarak' olduğunu söylemişlerdir; yani onların nefisleri kesin basiretlere sahiptir, bu sayede onları Allah'a taat yolunda infak etmeye sımsıkı sabitlerler. Mücâhid ve el-Hasan: { وَتَثْبِيتاً } buyruğunun manasının 'sadakalarını nereye koyacaklarını iyice araştırırlar' olduğunu söylemişlerdir. el-Hasan şöyle demiştir: «Kişi sadaka vermeye niyetlendiğinde iyice düşünür; şayet bu Allah içinse yerine getirir, şayet içine şüphe karışırsa vazgeçer.» Birinci görüş daha doğrudur.
لأن هذا المعنى الذي ذهب إليه مجاهد والحسن إنما عبارته وتثبتا، فإن قال محتج إن هذا من المصادر التي خرجت على غير المصدر كقوله تعالى: وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا [المزمل: ٨] ، وكقوله: أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً [نوح: ١٧] فالجواب لا يسوغ إلا مع ذكر المصدر والإفصاح بالفعل المتقدم للمصدر، وأما إذا لم يقع إفصاح بفعل فليس لك أن تأتي بمصدر في غير معناه ثم تقول أحمله على فعل كذا وكذا لفعل لم يتقدم له ذكر، هذا مهيع كلام العرب فيما علمت، وقال قتادة: وَتَثْبِيتاً معناه وإحسانا من أنفسهم.
Çünkü Mücâhid ve el-Hasan'ın benimsediği bu mananın asıl ifadesi tetesebbüt (تثبتا) şeklindedir. Eğer bir delil getiren çıkıp: «Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا } [el-Müzzemmil: 8] “ve O'na tam bir ihlasla yönel” ve: { أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً } [Nûh: 17] “sizi yerden bir bitki olarak bitirdi” buyruklarında olduğu gibi kendi fiilinin dışındaki bir masdar üzere gelen masdarlardandır» derse, cevap şudur: Bu durum ancak masdarın zikredilmesi ve masdardan önce gelen fiilin açıkça ifade edilmesi halinde caiz olur. Şayet açık bir fiil zikredilmemişse, senin bir masdarı kendi manası dışında getirip sonra da 'bunu daha önce zikri geçmemiş falan fiile hamlediyorum' demeye hakkın yoktur; bildiğim kadarıyla Arap kelamının yolu budur. Katâde: «{ وَتَثْبِيتاً } ifadesinin manası nefislerinden bir iyilik/ihsan olarak demektir» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا نحو القول الأول، والجنة البستان وهي قطعة أرض نبتت فيها الأشجار حتى سترت الأرض، فهي من لفظ الجن والجنن والجنة وجن الليل، والربوة ما ارتفع من الأرض ارتفاعا يسيرا معه في الأغلب كثافة التراب وطيبه وتعمقه، وما كان كذلك فنباته أحسن، ورياض الحزن ليس من هذا كما زعم الطبري، بل تلك هي الرياض المنسوبة إلى نجد لأنها خير من رياض تهامة ونبات نجد أعطر ونسيمه أبرد وأرق، ونجد يقال له الحزن، وقل ما يصلح هواء تهامة إلا بالليل، ولذلك قالت الأعرابية:
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu da birinci görüş gibidir. Cennet (الجنة); bostandır, içinde ağaçların bitip yeryüzünü örttüğü bir toprak parçasıdır. Bu kelime el-Cinn, el-Cenen, el-Cünne ve Cenne'l-leyl kökünden türemiştir. Rabve (الربوة); yeryüzünün hafifçe yükselmiş, çoğunlukla toprağı kalın, verimli ve derin olan yeridir. Böyle olan yerlerin bitkisi daha güzel olur. Taberî'nin iddia ettiği gibi 'Riyâdü'l-hazn' (sert arazinin bahçeleri) bundan değildir; bilakis o, Necid'e nispet edilen bahçelerdir, çünkü Necid bahçeleri Tihâme bahçelerinden daha hayırlıdır, Necid'in bitkisi daha kokulu, esintisi daha serin ve tatlıdır. Necid bölgesine el-Hazn da denir. Tihâme'nin havası ise gece dışında pek düzelmez; nitekim bedevî kadın şöyle demiştir: