زوجي كليل تهامة، وقال ابن عباس: الربوة المكان المرتفع الذي لا تجري فيه الأنهار.
«Kocam Tihâme gecesi gibidir.» İbn Abbâs şöyle demiştir: Rabve; içinde ırmakların akmadığı yüksek yerdir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وهذا إنما أراد به هذه الربوة المذكورة في كتاب الله، لأن قوله تعالى: أَصابَها وابِلٌ إلى آخر الآية يدل على أنها ليس فيها ماء جار، ولم يرد ابن عباس أن جنس الربا لا يجري فيها ماء، لأن الله تعالى قد ذكر ربوة ذات قرار ومعين، والمعروف في كلام العرب أن الربوة ما ارتفع عما جاوره سواء جرى فيها ماء أو لم يجر، وقال الحسن: الربوة الأرض المستوية التي لا تعلو فوق الماء، وهذا أيضا أراد أنها ليست كالجبل والضرب ونحوه، وقال الخليل أرض مرتفعة طيبة وخص الله بالذكر التي لا يجري فيها ماء من حيث هي العرف في بلاد العرب فمثل لهم بما يحسونه كثيرا، وقال السدي بِرَبْوَةٍ أي برباوة وهو ما انخفض من الأرض، قال أبو محمد: وهذه عبارة قلقة ولفظ الربوة هو مأخوذ من ربا يربو إذا زاد، يقال «ربوة» بضم الراء وبها قرأ ابن كثير وحمزة والكسائي ونافع وأبو عمرو.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh dedi ki: [İbn Abbâs] bununla sadece Allah'ın Kitabı'nda zikredilen bu rabveyi kastetmiştir; çünkü Allah Teâlâ'nın: { أَصابَها وابِلٌ } “üzerine bol yağmur düşen” [ifadesinden] ayetin sonuna kadar olan kısmı, orada akar su bulunmadığına delalet etmektedir. İbn Abbâs rabve cinsinde asla su akmayacağını kastetmemiştir; zira Allah Teâlâ { ذاتِ قَرارٍ وَمَعِينٍ } “yerleşmeye elverişli ve akarsuyu olan bir tepe”den de bahsetmiştir. Arap kelamında bilinen ise, rabvenin içinde su aksın veya akmasın çevresine göre yüksek olan yer olduğudur. el-Hasan: «Rabve, suyun üstüne çıkmayan düz arazidir» demiştir; o da bununla dağ ve sarp tepe gibi olmadığını kastetmiştir. el-Halîl: «Yüksek ve verimli arazidir» demiştir. Allah Teâlâ'nın içinde su akmayan yeri özellikle zikretmesi, Arap diyarlarındaki yaygın durumun bu olmasındandır; böylece onlara çokça hissettikleri şeyle misal vermiştir. es-Süddî: «{ بِرَبْوَةٍ }, yani ribâvedir ki bu da yeryüzünün alçak olan yeridir» demiştir. Ebû Muhammed dedi ki: Bu tutarsız bir ifadedir. Rabve lafzı, fazlalaştı/arttı anlamındaki rabâ-yerbû (ربا يربو) kökünden alınmıştır. Râ harfinin ötresiyle 'rubve' denir; İbn Kesîr, Hamza, el-Kisâî, Nâfi' ve Ebû Amr böyle okumuştur.
ويقال «ربوة» بفتح الراء وبها قرأ عاصم وابن عامر، وكذلك خلافهم في سورة المؤمنين، ويقال ربوة بكسر الراء وبها قرأ ابن عباس فيما حكي عنه. ويقال رباوة بفتح الراء والباء وألف بعدها، وبها قرأ أبو جعفر وأبو عبد الرحمن، ويقال رباوة بكسر الراء وبها قرأ الأشهب العقيلي، وَآتَتْ معناه أعطت، و «الأكل» بضم الهمزة وسكون الكاف الثمر الذي يؤكل، والشيء المأكول من كل شيء يقال له أكل، وإضافته إلى الجنة إضافة اختصاص كسرج الدابة وباب الدار، وإلا فليس الثمر مما تأكله الجنة، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو «أكلها» بضم الهمزة وسكون الكاف، وكذلك كل مضاف إلى مؤنث وفارقهما أبو عمرو فيما أضيف إلى مذكر مثل أكله أو كان غير مضاف إلى مكنى مثل أكل خمط فثقل أبو عمرو ذلك، وخففاه، وقرأ عاصم وابن عامر وحمزة والكسائي في جميع ما ذكرناه بالتثقيل. ويقال أكل
Râ'nın fethasıyla 'rabve' de denir; Âsım ile İbn Âmir böyle okumuştur. Mü'minûn Suresi'ndeki ihtilafları da böyledir. Râ'nın kesresiyle 'ribve' de denir; kendisinden rivayet edildiğine göre İbn Abbâs böyle okumuştur. Râ ve bâ harflerinin fethası ve ardından elifle 'rebâve' de denir; Ebû Ca'fer ile Ebû Abdirrahmân böyle okumuştur. Râ'nın kesresiyle 'ribâve' de denir; el-Eşheb el-Ukaylî de böyle okumuştur. { وَآتَتْ } “verdi” demektir. Hemzenin zammı ve kâf harfinin sükûnu ile olan 'el-ükl' (الأُكْل), yenen meyvedir. Her şeyden yenebilen şeye 'ükl' denir. Bunun cennete (bahçeye) izafeti, hayvanın eyeri veya evin kapısı gibi bir ihtisas (aitlik) izafetidir; yoksa meyve bahçenin yediği şeylerden değildir. İbn Kesîr, Nâfi' ve Ebû Amr hemzenin zammı ve kâf harfinin sükûnu ile «أُكْلَها» şeklinde okumuşlardır. Müennese muzaf olan her kelimede de böyledir. Ebû Amr ise müzekkere muzaf olan «أُكُلَهُ» veya «أُكُلٍ خَمْطٍ» gibi zamir olmayan bir kelimeye muzaf olan yerlerde onlardan ayrılmış, buralarda [kâfı harekeli yaparak] ağır okumuş, o ikisi ise hafif (sükûnla) okumuştur. Âsım, İbn Âmir, Hamza ve el-Kisâî zikrettiğimiz bütün yerlerde ağır (ötreli) okumuşlardır. 'Ükl' (أُكْل)
وأكل بمعنى، وهو من أكل بمنزلة الطعمة من طعم، أي الشيء الذي يطعم ويؤكل، وضِعْفَيْنِ معناه:
ile 'ükül' (أُكُل) aynı anlamdadır. Bu, ta'ime (طَعِمَ) kökünden 'tu'me' (طُعْمَة) kelimesi gibidir; yani tadılan ve yenen şey demektir. { ضِعْفَيْنِ } “iki kat” kelimesinin manası ise:
اثنين مما يظن بها ويحرز من مثلها، ثم أكد تعالى مدح هذه الربوة بأنهاإن لَمْ يُصِبْها وابِلٌ فإن الطل يكفيها وينوب مناب الوابل، وذلك لكرم الأرض، والطل المستدق من القطر الخفيف، قاله ابن عباس وغيره، وهو مشهور اللغة، وقال قوم الطل الندى، وهذا تجوز وتشبيه، وقد روي ذلك عن ابن عباس. قال المبرد: تقديره فَطَلٌّ يكفيها. وقال غيره التقدير فالذي أصابهم طل، فشبه نمو نفقات هؤلاء المخلصين الذين يربي الله صدقاتهم كتربية الفلو والفصيل حسب الحديث بنمو نبات هذه الجنة بالربوة الموصوفة، وذلك كله بخلاف الصفوان الذي انكشف عنه ترابه فبقي صلدا، وفي قوله تعالى: وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ وعد ووعيد، وقرأ الزهري يعملون بالياء كأنه يريد به الناس أجمع. أو يريد المنفقين فقط فهو وعد محض.
Ondan umulan ve benzerinden elde edilenin iki katı demektir. Sonra Allah Teâlâ bu tepenin övgüsünü pekiştirerek buyurmuştur ki: { إن لَمْ يُصِبْها وابِلٌ } “üzerine bol yağmur düşmese bile” bir çisenti ona yeter ve bol yağmurun yerini tutar; bu da toprağın verimliliğindendir. et-Tall (الطل); İbn Abbâs ve başkalarının belirttiğine göre hafif yağmurun ince ince yağan kısmıdır ve dilde meşhur olan budur. Bir topluluk ise tall kelimesinin 'çiy' olduğunu söylemiştir; bu mecaz ve benzetmedir, bu görüş İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. el-Müberred: [Cümlenin] takdiri «{ فَطَلٌّ } ona yeter» şeklindedir, demiştir. Bir başkası ise takdirin «onlara isabet eden bir çisentidir» şeklinde olduğunu söylemiştir. Böylece hadiste bildirildiği üzere Allah'ın sadakalarını tay ve sıpa büyütür gibi büyüttüğü bu ihlaslı kimselerin infaklarının artışı, nitelenen tepedeki bu bahçenin bitkisinin büyümesine benzetilmiştir. Bütün bunlar, üzerindeki toprağı sıyrılıp yalçın kaya olarak kalan taştan farklıdır. Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir” buyruğunda vaad ve vaid (müjde ve tehdit) vardır. ez-Zührî, yâ ile «يَعْمَلُونَ» şeklinde okumuştur; sanki bununla bütün insanları kastetmektedir ya da sadece infak edenleri kastetmektedir ki bu durumda sırf bir vaaddir.
قوله ﷿:
Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٦٦]
[el-Bakara Suresi (2): Ayet 266]
أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ لَهُ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ وَأَصابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفاءُ فَأَصابَها إِعْصارٌ فِيهِ نارٌ فَاحْتَرَقَتْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢٦٦)
{ أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ لَهُ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ وَأَصابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفاءُ فَأَصابَها إِعْصارٌ فِيهِ نارٌ فَاحْتَرَقَتْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢٦٦) } “Herhangi biriniz ister mi ki, altından ırmaklar akan hurmalardan ve üzümlerden bir bahçesi olsun, içinde kendisi için her türlü meyve bulunsun, kendisine de ihtiyarlık çöksün ve güçsüz zürriyeti olsun; derken ona içinde ateş bulunan bir kasırga isabet etsin de yanıversin? İşte Allah düşünesiniz diye ayetleri size böyle açıklar.”
حكى الطبري عن السدي أن هذه الآية مثل آخر لنفقة الرياء، ورجح هو هذا القول، وحكى عن ابن زيد أنه قرأ قول الله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى [البقرة: ٢٦٤] ، قال ثم ضرب في ذلك مثلا فقال: أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ الآية.
Taberî, es-Süddî'den bu ayetin riyakarlıkla yapılan infak için başka bir mesel olduğunu aktarmış ve kendisi de bu görüşü tercih etmiştir. İbn Zeyd'den ise onun Allah Teâlâ'nın: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى } [el-Bakara: 264] “Ey iman edenler! Başa kakmak ve eziyet etmekle sadakalarınızı boşa çıkarmayın” buyruğunu okuduğunu, ardından bu hususta bir misal vererek: { أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ } ayetini zikrettiğini aktarmıştır.
قال القاضي أبو محمد: وهذا أبين من الذي رجح الطبري، وليست هذه الآية بمثل آخر لنفقة الرياء، هذا هو مقتضى سياق الكلام، وأما بالمعنى في غير هذا السياق فتشبه حال كل منافق أو كافر عمل وهو يحسب أنه يحسن صنعا، فلما جاء إلى وقت الحاجة لم يجد شيئا، وقد سأل عمر بن الخطاب ﵁ أصحاب النبي ﷺ عن هذه الآية فقالوا الله ورسوله أعلم، فقال وهو غاضب قولوا نعلم أو لا نعلم، فقال له ابن عباس هذا مثل ضربه الله كأنه قال: أيود أحدكم أن يعمل عمره بعمل أهل الخير، فإذا فني عمره واقترب أجله ختم ذلك بعمل من عمل أهل الشقاء، فرضي ذلك عمر، وروى ابن أبي مليكة أن عمر تلا هذه الآية: أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ، وقال: هذا مثل ضرب للإنسان يعمل عملا صالحا حتى إذا كان عند آخر عمره أحوج ما يكون إليه، عمل عمل السوء.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu, Taberî'nin tercih ettiğinden daha açıktır. Bu ayet riya infakı için başka bir mesel değildir; sözün akışının gerektirdiği budur. Anlam bakımından ise bu bağlamın dışında, güzel iş yaptığını sanarak amel eden, ihtiyaç anı geldiğinde ise elinde hiçbir şey bulamayan her münafık veya kâfirin durumuna benzer. Nitekim Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına bu ayeti sormuş, onlar da «Allah ve Resûlü daha iyi bilir» demişlerdi. Bunun üzerine öfkelenerek: «Biliyoruz veya bilmiyoruz deyin!» dedi. İbn Abbâs ona: «Bu, Allah'ın verdiği bir misaldir; sanki şöyle demektedir: Biriniz ömrü boyunca hayır ehlinin ameliyle amel etmeyi, ömrü tükenip eceli yaklaştığında ise bunu şakavet ehlinin ameliyle sonlandırmayı ister mi?» dedi. Ömer bu açıklamadan razı oldu. İbn Ebî Müleyke ise Ömer'in: { أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ } ayetini okuyup şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bu, salih amel işleyen, nihayet ömrünün sonuna gelip o amele en çok muhtaç olduğu anda kötü amel işleyen insan için verilmiş bir misaldir.»
قال القاضي أبو محمد: فهذا نظر يحمل الآية على كل ما يدخل تحت ألفاظها، وقال بنحو هذا مجاهد وقتادة والربيع وغيرهم، وخص النخيل والأعناب بالذكر لشرفهما وفضلهما على سائر الشجر. وقرأ الحسن «جنات» بالجمع، وقوله مِنْ تَحْتِهَا هو تحت بالنسبة إلى الشجر، والواو في قوله وَأَصابَهُ واو الحال، وكذلك في قوله: وَلَهُ وضُعَفاءُ جمع ضعيف وكذلك ضعاف، وال إِعْصارٌ الريح الشديدة العاصف التي فيها إحراق لكل ما مرت عليه، يكون ذلك في شدة الحر ويكون في شدة البرد وكل ذلك من فيح جهنم ونفسها كما تضمن قول النبي ﷺ: «إذا اشتد الحر فأبردوا عن الصلاة
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu, ayeti lafızlarının kapsamına giren her şeye hamleden bir yaklaşımdır. Mücâhid, Katâde, er-Rebî' ve başkaları da buna benzer şeyler söylemişlerdir. Hurma ve üzümlerin özellikle zikredilmesi, diğer ağaçlara olan şerefleri ve üstünlükleri sebebiyledir. el-Hasan çoğul olarak «جَنَّاتٌ» şeklinde okumuştur. { مِنْ تَحْتِهَا } “altından” buyruğu, ağaçlara nispetle altından demektir. { وَأَصابَهُ } ifadesindeki vâv hâl vâvıdır; { وَلَهُ } buyruğundaki de böyledir. { ضُعَفاءُ } kelimesi, daîf (zayıf) kelimesinin çoğuludur, dıâf da böyledir. el-İ'sâr (الْإِعْصارُ); üzerinden geçtiği her şeyi yakıp kavuran şiddetli, kasırga şeklindeki rüzgardır. Bu bazen aşırı sıcakta, bazen de aşırı soğukta olur; bunların hepsi cehennemin hararetinden ve soluğundandır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözü bunu içermektedir: «Sıcak şiddetlendiğinde namazı serinliğe bırakın,
فإن شدة الحر من فيح جهنم، وإن النار اشتكت إلى ربها» ، الحديث بكماله، فإما أنه نار على حقيقته وإلا فهو نفسها يوجد عنه كاثرها، قال السدي: الإعصار الريح، والنار السموم، وقال ابن عباس ريح فيها سموم شديدة، وقال ابن مسعود إن السموم التي خلق الله منها الجان جزء من سبعين جزءا من النار.
çünkü sıcağın şiddeti cehennemin kaynamasındandır. Nitekim cehennem ateşi Rabbine şikayette bulundu...» hadisi sonuna kadardır. Dolayısıyla o ya hakiki manada bir ateştir ya da cehennemin nefesidir ve çokluğu sebebiyle ondan meydana gelmektedir. es-Süddî: «İ'sâr rüzgardır, nâr ise sam yelidir» demiştir. İbn Abbâs: «İçinde şiddetli sam yeli bulunan bir rüzgardır» demiştir. İbn Mes'ûd ise: «Allah'ın cinleri kendisinden yarattığı sam yeli, ateşin yetmiş cüzünden bir cüzdür» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: يريد من نار الآخرة، وقال الحسن بن أبي الحسن إِعْصارٌ فِيهِ نارٌ ريح فيها صر، برد، وقاله الضحاك، وفي المثل: إن كنت ريحا فقد لاقيت إعصارا، والريح إعصار لأنها تعصر السحاب، والسحاب معصرات إما أنها حوامل فهي كالمعصر من النساء وهي التي هي عرضة للحمل وإما لأنها تنعصر بالرياح، وبهذا فسر عبيد الله بن الحسن العنبري القاضي، وحكى ابن سيده أن المعصرات فسرها قوم بالرياح لا بالسحاب، وقال الزجاج: الإعصار الريح الشديدة تصعد من الأرض إلى السماء وهي التي يقال لها الزوبعة، قال المهدوي: قيل لها إِعْصارٌ لأنها تلتف كالثوب إذا عصر.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: [İbn Mes'ûd] ahiret ateşinden [bir parça olduğunu] kastetmektedir. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan: «{ إِعْصارٌ فِيهِ نارٌ } buyruğu, içinde dondurucu soğuk bulunan rüzgardır» demiştir; ed-Dahhâk da böyle demiştir. Bir meselde: «Sen rüzgar idiysen kasırgaya çattın» denir. Rüzgara bulutları sıktığı için 'i'sâr' denmiştir. Bulutlar da 'mu'sırât'tır; ya yüklü oldukları için -ki bu, gebe kalma çağına gelmiş 'mu'sır' kadın gibidir- ya da rüzgarlarla sıkıldıkları içindir. Kadı Ubeydullah b. el-Hasan el-Anberî de böyle tefsir etmiştir. İbn Sîde, bir topluluğun 'el-mu'sırât' kelimesini bulutlar değil rüzgarlar olarak tefsir ettiğini aktarmıştır. ez-Zeccâc: «İ'sâr, yerden göğe doğru yükselen şiddetli rüzgardır ve hortum/kasırga (zevbea) denilen şeydir» demiştir. el-Mehdevî: «Ona, sıkılan elbise gibi bükülüp sarıldığı için 'i'sâr' denilmiştir» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف، والإشارة بذلك إلى هذه الأمثال المبينة، ولَعَلَّكُمْ ترجّ في حق البشر، أي إذا تأمل من يبين له هذا البيان رجي له التفكر وكان أهلا له. وقال ابن عباس تَتَفَكَّرُونَ في زوال الدنيا وفنائها وإقبال الآخرة وبقائها.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu [son açıklama] zayıftır. { كَذلِكَ } “İşte böyle” ifadesiyle bu açıklayıcı mesellere işaret edilmektedir. { لَعَلَّكُمْ } “umulur ki siz” ifadesi insanlar hakkında bir ümit bildirmedir; yani kendisine bu açıklama yapılan kimse tefekkür ettiğinde onun düşünmesi umulur ve buna ehil hale gelir. İbn Abbâs: «{ تَتَفَكَّرُونَ } dünyanın yok oluşunu ve faniliğini, ahiretin ise gelişini ve ebediliğini düşünesiniz diye» şeklinde açıklamıştır.
قوله ﷿:
Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٦٧]
[el-Bakara Suresi (2): Ayet 267]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ ما كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلاَّ أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ (٢٦٧)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّباتِ ما كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلاَّ أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ (٢٦٧) } “Ey iman edenler! Kazandıklarınızın ve sizin için yerden çıkardıklarımızın temizlerinden infak edin. Gözünüzü yummadan alamayacağınız kötü/adi olanı infak etmeye kalkışmayın. Bilin ki Allah Ganî'dir, Hamîd'dir.”
هذا الخطاب هو لجميع أمة محمد ﷺ، وهذه صيغة أمر من الإنفاق، واختلف المتأولون هل المراد بهذا الإنفاق، الزكاة المفروضة أو التطوع، فقال علي بن أبي طالب ﵁ وعبيدة السلماني ومحمد بن سيرين: هي في الزكاة المفروضة. نهى الناس عن إنفاق الرديء فيها بدل الجيد، وأما التطوع فكما للمرء أن يتطوع بقليل فكذلك له أن يتطوع بنازل في القدر، ودرهم زائف خير من تمرة، فالأمر على هذا القول للوجوب، والظاهر من قول البراء بن عازب والحسن بن أبي الحسن وقتادة، أن الآية في التطوع، وروى البراء بن عازب، وعطاء بن أبي رباح ما معناه أن الأنصار كانوا أيام الجداد يعلقون أقناء التمر في حبل بين أسطوانتين في المسجد فيأكل من ذلك فقراء المهاجرين فعلق رجل حشفا فرآه رسول الله ﷺ فقال: بئسما علق هذا، فنزلت الآية.
Bu hitap bütün Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetinedir; bu, infak etmeyi bildiren bir emir sığasıdır. Müteevviller bu infak ile farz olan zekatın mı yoksa nafilenin mi kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh, Ubeyde es-Selmânî ve Muhammed b. Sîrîn şöyle demişlerdir: Ayet farz olan zekat hakkındadır; insanlara iyisinin yerine kötüsünü vermeleri yasaklanmıştır. Nafileye gelince, kişi az olan bir şeyle nafile sadaka verebileceği gibi değeri düşük olanla da nafile sadaka verebilir; zira sahte bir dirhem bir hurmadan daha hayırlıdır. Bu görüşe göre emir vücub içindir. el-Berâ b. Âzib, el-Hasan b. Ebi'l-Hasan ve Katâde'nin sözlerinden zahir olan ise ayetin nafile hakkında olduğudur. el-Berâ b. Âzib ve Atâ b. Ebî Rebâh şu manada rivayet etmişlerdir: Ensâr hurma hasadı günlerinde Mescid'deki iki direk arasına bir ipe hurma salkımları asarlar, Muhacirlerin fakirleri de bundan yerlerdi. Bir adam kalitesiz kuru hurma astı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu görünce: «Bunu asan ne kötü bir şey astı» buyurdu ve ayet nazil oldu.
قال القاضي أبو محمد: والأمر على هذا القول على الندب، وكذلك ندبوا إلى أن لا يتطوعوا إلا بجيد مختار، والآية تعم الوجهين، لكن صاحب الزكاة يتلقاها على الوجوب وصاحب التطوع يتلقاها على الندب، وهؤلاء كلهم وجمهور المتأولين قالوا معنى مِنْ طَيِّباتِ من جيد ومختار ما كَسَبْتُمْ، وجعلوا الْخَبِيثَ بمعنى الرديء والرذالة، وقال ابن زيد معناه: من حلال ما كسبتم، قال: وقوله: وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ أي الحرام.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu görüşe göre emir mendupluk bildirir; nitekim sadece seçkin ve iyi olandan nafile sadaka vermeye teşvik edilmişlerdir. Ayet her iki yönü de kapsar; ancak zekat mükellefi onu farziyet üzere, nafile veren ise mendupluk üzere telakki eder. Bunların tümü ve müteevvillerin cumhuru: { مِنْ طَيِّباتِ } “temizlerinden” ifadesinin kazandıklarınızın iyisinden ve seçkin olanından demek olduğunu söylemişler, { الْخَبِيثَ } “kötü/adi” kelimesini de kalitesiz ve düşük değerli manasına hamletmişlerdir. İbn Zeyd ise bunun kazandıklarınızın helal olanından demek olduğunu söylemiş ve: { وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ } “kötü olanı kastetmeyin” buyruğunun da 'haramı' anlamına geldiğini belirtmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وقول ابن زيد ليس بالقوي من جهة نسق الآية لا من معناه في نفسه، وقوله:
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: İbn Zeyd'in sözü, manasının bizzat kendisi açısından değil ayetin tertibi ve akışı açısından kuvvetli değildir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna gelince:
مِنْ طَيِّباتِ ما كَسَبْتُمْ يحتمل أن لا يقصد به لا الجيد ولا الحلال، لكن يكون المعنى كأنه قال: أنفقوا مما كسبتم، فهو حض على الإنفاق فقط. ثم دخل ذكر الطيب تبيينا لصفة حسنة في المكسوب عاما وتعديدا للنعمة كما تقول: أطعمت فلانا من مشبع الخبز وسقيته من مروي الماء، والطيب على هذا الوجه يعم الجود والحل، ويؤيد هذا الاحتمال أن عبد الله بن مغفل قال: ليس في مال المؤمن خبيث، وكَسَبْتُمْ معناه كانت لكم فيه سعاية، إما بتعب بدن أو مقاولة في تجارة، والموروث داخل في هذا لأن غير الوارث قد كسبه، إذ الضمير في كَسَبْتُمْ إنما هو لنوع الإنسان أو المؤمنين، وَمِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ النباتات والمعادن والركاز وما ضارع ذلك، وتَيَمَّمُوا معناه تعمدوا وتقصدوا، يقال تيمم الرجل كذا وكذا إذا قصده، ومنه قول امرئ القيس: [الطويل]
{ مِنْ طَيِّباتِ ما كَسَبْتُمْ } ifadesiyle ne iyinin ne de helalin kastedilmemiş olması muhtemeldir; bilakis mana sanki şöyle demiştir: «Kazandıklarınızdan infak edin»; bu sadece infaka teşviktir. Daha sonra 'tayyib' (temiz) kelimesi, kazanılan şeyin genel olarak güzel niteliğini açıklamak ve nimetleri sayıp dökmek üzere araya girmiştir; nitekim «falancaya doyurucu ekmekten yedirdim ve kandırıcı sudan içirdim» dersin. Bu veçheye göre tayyib hem kaliteyi hem de helalliği kapsar. Bu ihtimali Abdullah b. Mugaffel'in şu sözü de desteklemektedir: «Müminin malında habîs (kötü/haram) şey yoktur.» { كَسَبْتُمْ } “kazandıklarınız” ifadesi; ister beden yorgunluğuyla ister ticaretteki sözleşmeyle olsun onda bir emeğinizin bulunması demektir. Miras da buna dahildir; zira vârisin dışındaki kimse onu kazanmıştır, çünkü { كَسَبْتُمْ } ifadesindeki zamir insan türüne veya müminlere aittir. { وَمِمَّا أَخْرَجْنا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ } “ve sizin için yerden çıkardıklarımızdan” buyruğu ise bitkiler, madenler, defineler ve benzeri şeylerdir. { تَيَمَّمُوا } kelimesi, yönelmek ve kastetmek demektir; bir kimse bir şeye kastettiğinde 'teyemmeme'l-mer'u kezâ ve kezâ' denir. İmruü'l-Kays'ın şu beyti de bundandır: [et-Tavîl]
تيمّمت العين التي عند ضارج ... يفيء عليها الظّلّ عرمضها طام
«Dâric yanındaki pınara yöneldim; üzerine gölge vurur, su yosunları yüzeyini kaplamıştır.»
ومنه قول الأعشى: [المتقارب]
el-A'şâ'nın şu beyti de bundandır: [el-Mütekârib]
تيمّمت قيسا وكم دونه ... من الأرض من مهمه ذي شزن
«Kays'a kastettim; oysa onun önünde yeryüzünden nice engebeli çöller vardı.»
ومنه التيم الذي هو البدل من الوضوء عند عدم الماء، وهكذا قرأ جمهور الناس وروى البزي عن ابن كثير تشديد التاء في أحد وثلاثين موضعا أولها هذا الحرف، وحكى الطبري أن في قراءة عبد الله بن مسعود «ولا تؤموا الخبيث» من أممت إذا قصدت، ومنه إمام البناء، والمعنى في القراءتين واحد، وقرأ الزهري ومسلم بن جندب «ولا تيمّموا» بضم التاء وكسر الميم، وهذا على لغة من قال: يممت الشيء بمعنى قصدته، وفي اللفظ لغات، منها أممت الشيء خفيفة الميم الأولى وأممته بشدها ويممته وتيممته، وحكى أبو عمرو أن ابن مسعود قرأ «ولا تؤمموا» بهمزة بعد التاء، وهذه على لغة من قال أممت مثقلة الميم، وقد مضى القول في معنى الْخَبِيثَ وقال الجرجاني في كتاب نظم القرآن: قال فريق من الناس: إن الكلام تم في قوله: الْخَبِيثَ ثم ابتدأ خبرا آخر في وصف الخبيث فقال: تُنْفِقُونَ منه وأنتم لا تأخذونه إلا إذا أغمضتم أي ساهلتم.
Su bulunmadığında abdestin bedeli olan teyemmüm de bundandır. İnsanların cumhuru bu şekilde okumuştur. el-Bezzî, İbn Kesîr'den otuz bir yerde t harfinin şeddelenmesini rivayet etmiştir ki bunların ilki bu kelimedir. Taberî, Abdullah b. Mes'ûd'un kıraatinde «kastettim» anlamındaki ememtu (أممت) kökünden «ولا تؤموا الخبيث» şeklinde olduğunu nakletmiştir; yapının ustası/rehberi anlamına gelen 'imâmü'l-binâ' da bundandır. İki kıraatte de anlam birdir. ez-Zührî ve Müslim b. Cündeb t harfinin zammı ve mîm harfinin kesriyle «ولا تيمّموا» şeklinde okumuşlardır; bu da «bir şeyi kastettim» anlamında 'yememtu'ş-şey'e' diyenlerin lügatine göredir. Bu lafızda çeşitli lügatler vardır; ilk mîm'in hafifliğiyle 'ememtu'ş-şey'e', şeddesiyle 'emm測mtuhu', 'yemmemtuhu' ve 'teyemmemtuhu'. Ebû Amr, İbn Mes'ûd'un t'den sonra hemze ile «ولا تؤمموا» okuduğunu nakletmiştir; bu da mîm'i şeddeli olarak 'emmemtu' diyenlerin lehçesine göredir. { الْخَبِيثَ } “kötü/adi” kelimesinin manasına dair açıklama geçmişti. el-Cürcânî Nazmu'l-Kur'ân adlı kitabında şöyle demiştir: Bir grup insan sözün: { الْخَبِيثَ } kelimesinde tamamlandığını, sonra da habîsi nitelemek üzere yeni bir habere başlanarak: { تُنْفِقُونَ } «ondan infak ediyorsunuz, oysa siz göz yummadıkça yani müsamaha göstermedikçe onu alacak değilsiniz» buyrulduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: كأن هذا المعنى عتاب للناس وتقريع، والضمير في مِنْهُ عائد على الْخَبِيثَ. قال الجرجاني وقال فريق آخر: بل الكلام متصل إلى قوله فِيهِ.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh dedi ki: Sanki bu mana insanlara bir sitem ve kınamadır. { مِنْهُ } ifadesindeki zamir { الْخَبِيثَ } lafzına dönmektedir. el-Cürcânî dedi ki: Diğer bir grup ise aksine cümlenin { فِيهِ } kelimesine kadar bitişik olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: فالضمير في مِنْهُ عائد على ما كَسَبْتُمْ، ويجيء تُنْفِقُونَ كأنه في موضع نصب على الحال، وهو كقولك: إنما أخرج أجاهد في سبيل الله، واختلف المتأولون في معنى قوله تعالى: وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ فقال البراء بن عازب وابن عباس والضحاك وغيرهم: معناه ولستم بآخذيه في ديونكم وحقوقكم عند الناس إلا بأن تساهلوا في ذلك، وتتركون من حقوقكم وتكرهونه ولا ترضونه، أي فلا تفعلوا مع الله ما لا ترضونه لأنفسكم، وقال الحسن بن أبي الحسن معنى الآية: لستم بآخذيه لو وجدتموه في السوق يباع، إلا أن يهضم لكم من ثمنه، وروي نحوه عن علي بن أبي طالب ﵁.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: [Bu takdirde] { مِنْهُ } ifadesindeki zamir { ما كَسَبْتُمْ } “kazandıklarınız” ifadesine döner ve { تُنْفِقُونَ } lafzı sanki hâl konumunda mansub olarak gelir; bu da senin «ancak Allah yolunda cihad etmek üzere çıkarım» demen gibidir. Müteevviller Allah Teâlâ'nın: { وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ } “göz yummadan alıcısı olmadığınız” buyruğunun manasında ihtilaf etmişlerdir. el-Berâ b. Âzib, İbn Abbâs, ed-Dahhâk ve başkaları şöyle demişlerdir: Bunun manası, insanlardaki alacaklarınız ve haklarınız konusunda müsamaha göstermedikçe, hakkınızdan feragat etmedikçe, onu kerih görüp razı olmadıkça almayacağınız [şeyi infak etmeyin], yani kendi nefisleriniz için razı olmadığınız şeyi Allah için yapmayın demektir. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan ayetin manasının: «Çarşıda satılırken bulsanız, fiyatı sizin için kırılmadıkça almayacağınız şeydir» olduğunu söylemiştir. Benzeri bir görüş Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan da rivayet edilmiştir.
قال القاضي أبو محمد ﵀: وهذان القولان يشبهان كون الآية في الزكاة الواجبة وقال البراء بن
Kadı Ebû Muhammed rahimehullâh dedi ki: Bu iki görüş ayetin farz olan zekat hakkında olmasına benzemektedir. el-Berâ b.
عازب أيضا: معناه ولستم بآخذيه لو أهدي إليكم إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا أي تستحيي من المهدوي أن تقبل منه ما لا حاجة لك فيه، ولا قدر له في نفسه.
Âzib ayrıca şöyle demiştir: Bunun manası, size hediye edilse dahi { إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا } «ancak hediye verenden utanarak, aslında hiç ihtiyacınız olmayan ve kendi nezdinizde hiçbir değeri bulunmayan bir şeyi kabul etmeniz hariç almayacağınız şeydir.»
قال القاضي أبو محمد: وهذا يشبه كون الآية في التطوع، وقال ابن زيد معنى الآية: ولستم بآخذي الحرام إلا أن تغمضوا في مكروهه، وقرأ جمهور الناس «إلا أن تغمضوا» بضم التاء وسكون الغين وكسر الميم. وقرأ الزهري بفتح التاء وكسر الميم مخففا، وروي عنه أيضا «تغمّضوا» بضم التاء وفتح الغين وكسر الميم مشددة، وحكى مكي عن الحسن البصري «تغمّضوا» مشددة الميم مفتوحة وبفتح التاء. وقرأ قتادة بضم التاء وسكون الغين وفتح الميم مخففا قال أبو عمرو معناه: إلا أن يغمض لكم.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu da ayetin nafile hakkında olmasına benzemektedir. İbn Zeyd ise ayetin manasının: «Hoşlanılmayan durumuna göz yummadıkça haramı alıcı değilsiniz» olduğunu söylemiştir. İnsanların cumhuru t harfinin zammı, gayn harfinin sükûnu ve mîm harfinin kesriyle «إلا أن تُغْمِضُوا» şeklinde okumuştur. ez-Zührî ise t harfinin fethası ve mîm harfinin şeddesiz kesriyle okumuştur; ondan t harfinin zammı, gayn harfinin fethası ve mîm harfinin şeddeli kesriyle «تُغَمِّضُوا» şeklinde de rivayet edilmiştir. Mekkî, Hasan-ı Basrî'den mîm harfinin şeddeli fethası ve t harfinin fethasıyla «تَغَمَّضُوا» şeklinde okuduğunu nakletmiştir. Katâde ise t harfinin zammı, gayn harfinin sükûnu ve mîm harfinin şeddesiz fethasıyla okumuştur. Ebû Amr bunun manasının «ancak sizin için göz yumulması (fiyat kırılması) hariç» olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: هذه اللفظة تنتزع إما من قول العرب أغمض الرجل في أمر كذا إذا تساهل فيه ورضي ببعض حقه وتجاوز، فمن ذلك قول الطرماح بن حكيم: [الخفيف]
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh dedi ki: Bu lafız ya Arapların bir kimse bir işte müsamaha gösterip hakkının bir kısmına razı olduğunda ve vazgeçtiğinde kullandığı 'ağmada'r-racul' ifadesinden alınmıştır; Tırımmâh b. Hakîm'in şu beyti bundandır: [el-Hafîf]
لم يفتنا بالوتر قوم وللذ ... لّ أناس يرضون بالإغماض
«Hiçbir kavim intikam konusunda bizim önümüze geçememiştir; zillete boyun eğip göz yummaya razı olan insanlar ise başkadır.»
وإما أن تنتزع من تغميض العين لأن الذي يريد الصبر على مكروه يغمض عنه عينيه ومنه قول الشاعر:
Ya da göz yummaktan (gözü kapamaktan) alınmıştır; çünkü hoşlanmadığı bir şeye sabretmek isteyen kimse ona karşı gözlerini yumar. Şairin şu sözü bundandır:
إلى كم وكم أشياء منكم تريبني ... أغمض عنها لست عنها بذي عمى
«Sizden beni şüpheye düşüren nice şeylere göz yumarım; oysa ben onlara karşı kör değilim.»
وهذا كالإغضاء عند المكروه، وقد ذكر النقاش هذا المعنى في هذه الآية وأشار إليه مكي، وإما من قول العرب أغمض الرجل إذا أتى غامضا من الأمر كما تقول: أعمن إذا أتى عمان، وأعرق إذا أتى العراق، وأنجد، وأغور، إذا أتى نجدا والغور الذي هو تهامة، ومنه قول الجارية: وإن دسر أغمض فقراءة الجمهور تخرج على التجاوز وعلى تغميض العين لأن أغمض بمنزلة غمض وعلى أنها بمعنى حتى تأتوا غامضا من التأويل والنظر في أخذ ذلك إما لكونه حراما على قول ابن زيد، وإما لكونه مهديا أو مأخوذا في دين على قول غيره، وأما قراءة الزهري الأولى فمعناها تهضموا سومها من البائع منكم فيحطكم، قال أبو عمرو معنى قراءتي الزهري حتى تأخذوا بنقصان.
Bu da hoşlanılmayan şey karşısında göz yummak gibidir. en-Nakkâş bu ayette bu manayı zikretmiş, Mekkî de buna işaret etmiştir. Ya da Arapların bir kimse kapalı/çetrefilli bir yola saptığında kullandığı 'ağmada'r-racul' sözünden alınmıştır; nitekim Umman'a gidene 'a'mene', Irak'a gidene 'a'rake', Necid'e ve Tihâme olan Gavr'a gidene de 'encede ve ağvere' denilir. Câriyenin «ve in desere ağmada» sözü bundandır. Cumhûr kıraati, vazgeçmek ve göz yummak manalarına hamledilir; çünkü 'ağmada' (أغمض) ile 'gamada' (غمض) aynı konumdadır. Ayrıca onu alma hususunda kapalı bir tevile ve mülahazaya başvurmadıkça alamayacağınız manasına da hamledilir; bu da İbn Zeyd'in görüşüne göre haram olmasından, başkasının görüşüne göre de hediye edilmiş veya borç karşılığı alınmış olmasındandır. ez-Zührî'nin ilk kıraatine gelince, bunun manası satıcıdan fiyatını kırmasını istemeniz, onun da sizin için fiyat düşürmesidir. Ebû Amr, ez-Zührî'nin iki kıraatinin anlamının «ancak noksanına almanız hali müstesna» şeklinde olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وأما قراءته الثانية فهذا مذهب أبي عمرو الداني فيها. ويحتمل أن تكون من تغميض العين. وأما قراءة قتادة فقد ذكرت تفسير أبي عمرو لها. وقال ابن جني: معناها توجدوا قد غمضتم في الأمر بتأولكم أو بتساهلكم وجريتم على غير السابق إلى النفوس، وهذا كما تقول: أحمدت الرجل وجدته محمودا إلى غير ذلك من الأمثلة، ثم نبه تعالى على صفة الغنى أي لا حاجة به إلى صدقاتكم، فمن تقرب وطلب مثوبة فليفعل ذلك بما له قدر، وحَمِيدٌ معناه محمود في كل حال، وهي صفة ذات.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Onun ikinci kıraatine gelince, Ebû Amr ed-Dânî'nin bu konudaki mezhebi budur. Bunun göz yummaktan gelmiş olması da muhtemeldir. Katâde'nin kıraatine gelince, Ebû Amr'ın buna dair tefsirini zikretmiştim. İbn Cinnî ise şöyle demiştir: Bunun manası, tevilinizle veya müsamahanızla işi kapalıya vurmuş ve akıllara ilk gelenin hilafına davranmış bulunmanızdır; bu da senin «adamı övdüm, onu övgüye değer buldum» demen ve diğer benzeri misaller gibidir. Sonra Allah Teâlâ ganî (zengin/ihtiyaçsız) olma sıfatına dikkat çekmiştir; yani O'nun sadakalarınıza ihtiyacı yoktur. O halde kim yakınlık diler ve mükafat ararsa, bunu değeri olan şeyle yapsın. { حَمِيدٌ } ise her halükarda övülen demektir ve O'nun zâtî bir sıfatıdır.
قوله ﷿:
Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٦٨ الى ٢٦٩]
[el-Bakara Suresi (2): Ayetler 268-269]
الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلاً وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٢٦٨) يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً وَما يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُولُوا الْأَلْبابِ (٢٦٩)
{ الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلاً وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٢٦٨) يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً وَما يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُولُوا الْأَلْبابِ (٢٦٩) } “Şeytan sizi fakirlikle korkutur ve size hayasızlığı emreder. Allah ise size kendisinden bir bağışlama ve bir lütuf vaad eder. Allah Vâsi'dir, Alîm'dir. O, hikmeti dilediğine verir. Kime de hikmet verilmişse, muhakkak ona pek çok hayır verilmiştir. Bunu ancak selim akıl sahipleri düşünüp anlar.”
هذه الآية وما بعدها وإن لم تكن أمرا بالصدقة فهي جالبة للنفوس إلى الصدقة، بين ﷿ فيها نزغات الشيطان ووسوسته وعداوته، وذكر بثوابه هو لا رب غيره. وذكر بتفضله بالحكمة وأثنى عليها، ونبه أن أهل العقول هم المتذكرون الذين يقيمون بالحكمة قدر الإنفاق في طاعة الله ﷿ وغير ذلك، ثم ذكر علمه بكل نفقة ونذر. وفي ذلك وعد ووعيد. ثم بين الحكم في الإعلان والإخفاء وكذلك إلى آخر المعنى. والوعد في كلام العرب إذا أطلق فهو في الخير وإذا قيد بالموعود ما هو فقد يقيد بالخير وبالشر كالبشارة. فهذه الآية مما قيد الوعد فيها بمكروه وهو الْفَقْرَ و «الفحشاء» كل ما فحش وفحش ذكره، ومعاصي الله كلها فحشاء، وروى حيوة عن رجل من أهل الرباط أنه قرأ «الفقر» بضم الفاء، وهي لغة، وقال ابن عباس: في الآية اثنتان من الشيطان، واثنتان من الله تعالى، وروى ابن مسعود عن النبي ﷺ أنه قال: إن للشيطان لمة من ابن آدم وللملك لمة فأما لمة الشيطان فإيعاد بالشر وتكذيب بالحق، فمن وجد ذلك فليتعوذ، وأما لمة الملك فوعد بالحق وتصديق بالخير فمن وجد ذلك فليحمد الله، ثم قرأ ﵇ الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ الآية، والمغفرة هي الستر على عباده في الدنيا والآخرة، والفضل هو الرزق في الدنيا والتوسعة فيه والتنعيم في الآخرة، وبكل قد وعد الله تعالى، وذكر النقاش أن بعض الناس تأنس بهذه الآية في أن الفقر أفضل من الغنى، لأن الشيطان إنما يبعد العبد من الخير وهو بتخويفه الفقر يبعد منه.
Bu ayet ve sonrasındakiler sadaka emri olmasa bile nefisleri sadakaya çeken niteliktedir. Allah Azze ve Celle bu ayette şeytanın kışkırtmalarını, vesvesesini ve düşmanlığını açıklamış, O'ndan başka rab bulunmayan Kendi sevabını hatırlatmıştır. Hikmet ile lütufta bulunduğunu hatırlatarak hikmeti övmüş ve Allah Azze ve Celle'ye taat yolunda infakın ve diğer hususların kıymetini hikmetle takdir edenlerin akıl sahipleri olduğunu bildirmiştir. Ardından her infakı ve adağı bildiğini zikretmiştir ki bunda bir vaad ve vaid vardır. Sonra açıkça vermenin ve gizlemenin hükmünü açıklamış ve mananın sonuna kadar böyle devam etmiştir. Arap kelamında vaad (söz verme) mutlak olarak kullanıldığında hayır hakkındadır; vaad edilen şeyin ne olduğu sınırlandırıldığında ise müjde kelimesinde olduğu gibi bazen hayırla bazen de şerle kayıtlanabilir. Bu ayet de vaadin nahoş bir şeyle kayıtlandığı yerlerdendir ki o da { الْفَقْرَ } “fakirlik”tir. 'el-Fahşâ' (الفحشاء) ise çirkin olan ve anılması çirkin kaçan her şeydir; Allah'a yapılan isyanların tamamı fahşadır. Hayve, Ribât ehlinden bir adamdan 'fakr' kelimesini f harfinin zammıyla «الفُقْر» şeklinde okuduğunu rivayet etmiştir ki bu bir lügattir. İbn Abbâs: «Ayette iki şey şeytandan, iki şey de Allah Teâlâ'dandır» demiştir. İbn Mes'ûd, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Şeytanın ademoğluna bir tesiri/vesvesesi vardır, meleğin de bir tesiri/ilhamı vardır. Şeytanın vesvesesi şerri vaad etmek ve hakkı yalanlamaktır; kim bunu hissederse Allah'a sığınsın. Meleğin ilhamı ise hakkı vaad etmek ve hayrı doğrulamaktır; kim de bunu hissederse Allah'a hamdetsin.» Sonra aleyhisselâm: { الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ } ayetini okudu. Mağfiret; dünyada ve ahirette kullarının günahlarını örtmesidir. Fazl ise; dünyadaki rızık ve onda genişlik sağlanması, ahirette ise nimetlere erdirilmesidir; Allah Teâlâ her ikisini de vaad etmiştir. en-Nakkâş, bazı insanların fakirliğin zenginlikten daha efdal olduğu hususunda bu ayetle teselli bulduklarını zikretmiştir; çünkü şeytan kulu ancak hayırdan uzaklaştırır, fakirlikle korkutarak da ondan uzaklaştırmaktadır.
قال القاضي أبو محمد: وليس في الآية حجة قاطعة أما إن المعارضة بها قوية وروي أن في التوراة «عبدي أنفق من رزقي أبسط عليك فضلي، فإن يدي مبسوطة على كل يد مبسوطة» وفي القرآن مصداقه:
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Ayette kesin bir delil yoktur, ancak bununla yapılan itiraz güçlüdür. Tevrat'ta şöyle geçtiği rivayet edilmiştir: «Ey kulum! Rızkımdan infak et ki üzerindeki lütfumu genişleteyim; zira Benim elim açılan her elin üzerindedir.» Kur'an'da da bunu doğrulayan ayet şudur:
وهو وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ، وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ [سبأ: ٣٩] وواسِعٌ لأنه وسع كل شيء رحمة وعلما، ثم أخبر تعالى عن نفسه أنه يُؤْتِي الْحِكْمَةَ أي يعطيها لمن يشاء من عباده، واختلف المتأولون في الْحِكْمَةَ في هذا الموضع فقال السدي: الْحِكْمَةَ النبوءة، وقال ابن عباس: هي المعرفة بالقرآن فقهه ونسخه ومحكمه ومتشابهه وعربيته. وقال قتادة: الْحِكْمَةَ الفقه في القرآن، وقاله مجاهد:
{ وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ، وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } [Sebe: 39] “Her ne infak ederseniz O, onun yerine yenisini verir. O, rızık verenlerin en hayırlısıdır.” { واسِعٌ } “Vâsi'dir”; çünkü O, rahmet ve ilim bakımından her şeyi kuşatmıştır. Sonra Allah Teâlâ Kendi hakkında { يُؤْتِي الْحِكْمَةَ } “hikmeti verir”, yani kullarından dilediğine bahşeder diye haber vermiştir. Müteevviller bu makamdaki { الْحِكْمَةَ } hususunda ihtilaf etmişlerdir: es-Süddî: «Hikmet, peygamberliktir» demiştir. İbn Abbâs: «Kur'an'ı; fıkhını, neshini, muhkemini, müteşabihini ve Arapçasını bilmektir» demiştir. Katâde: «Hikmet, Kur'an'daki fıkıhtır (derin anlayıştır)» demiştir; Mücâhid de böyle demiştir.
وقال مجاهد أيضا: الْحِكْمَةَ الإصابة في القول والفعل، وقال ابن زيد وأبوه زيد بن أسلم: الْحِكْمَةَ العقل في الدين، وقال مالك: الْحِكْمَةَ المعرفة في الدين والفقه فيه والاتباع له، وروى عنه ابن القاسم أنه قال: الْحِكْمَةَ التفكر في أمر الله والاتباع له، وقال أيضا الْحِكْمَةَ طاعة الله والفقه في الدين والعمل به، وقال الربيع: الْحِكْمَةَ الخشية، ومنه قول النبي ﵇: «رأس كل شيء خشية الله تعالى» ، وقال إبراهيم: الْحِكْمَةَ الفهم وقاله زيد بن أسلم، وقال الحسن: الْحِكْمَةَ الورع، وهذه الأقوال كلها ما عدا قول السدي قريب بعضها من بعض لأن الحكمة مصدر من الإحكام وهو الإتقان في عمل أو قول. وكتاب الله حكمة، وسنة نبيه حكمة. وكل ما ذكر فهو جزء من الحكمة التي هي الجنس.
Mücâhid ayrıca: «Hikmet, söz ve fiilde isabet etmektir» demiştir. İbn Zeyd ve babası Zeyd b. Eslem: «Hikmet, dindeki akıldır» demişlerdir. Mâlik: «Hikmet; dindeki marifet, fıkıh ve ona tabi olmaktır» demiştir. İbnü'l-Kâsım ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Hikmet, Allah'ın emrini tefekkür etmek ve ona tabi olmaktır.» O ayrıca: «Hikmet, Allah'a taat, dinde fıkıh ve onunla amel etmektir» demiştir. er-Rebî': «Hikmet, haşyettir (Allah korkusudur)» demiştir; nitekim Peygamber aleyhisselâm'ın: «Her şeyin başı Allah Teâlâ'nın haşyetidir» buyruğu da bundandır. İbrâhîm: «Hikmet, anlayıştır» demiştir; Zeyd b. Eslem de böyle demiştir. el-Hasan: «Hikmet, veradır (şüphelilerden kaçınmaktır)» demiştir. es-Süddî'nin sözü müstesna bütün bu görüşler birbirine yakındır; çünkü hikmet ihkam masdarından gelir ki o da bir amelde veya sözdeki sağlamlıktır/ustalıktır. Allah'ın Kitabı hikmettir, Peygamberinin sünneti hikmettir; zikredilen her şey bir cins olan hikmetin birer parçasıdır.
وقرأ الجمهور «من يؤت الحكمة» على بناء الفعل للمفعول. وقرأ الزهري ويعقوب «ومن يؤت» بكسر التاء على معنى ومن يؤت الله الحكمة ف مَنْ مفعول أول مقدم والْحِكْمَةَ مفعول ثان، وقرأ الأخفش: «ومن
Cumhûr, fiilin meçhul (edilgen) yapısıyla «مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ» şeklinde okumuştur. ez-Zührî ve Ya'kûb t harfinin kesriyle «وَمَنْ يُؤْتِ» şeklinde okumuşlardır ki bu «Allah kime hikmeti verirse» manasındadır; buna göre { مَنْ } öne geçmiş birinci mef'ûl, { الْحِكْمَةَ } ise ikinci mef'ûldür. el-Ahfeş ise: «وَمَنْ
يؤته الحكمة» ، وقرأ الربيع بن خثيم «تؤتي الحكمة من تشاء» بالتاء في «تؤتي» و «تشاء» منقوطة من فوق، «ومن يؤت الحكمة» بالياء، وباقي الآية تذكرة بينة وإقامة لهمم الغفلة، والألباب العقول واحدها لب.
يؤته الحكمة» şeklinde okumuştur. er-Rebî' b. Huseym üstten noktalı t harfiyle «تُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ تَشَاءُ», yâ ile de «وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ» şeklinde okumuştur. Ayetin geri kalanı ise apaçık bir öğüt ve gaflet ehlinin himmetlerini uyandırmadır. el-Elbâb (الألباب); akıllar demektir, tekili lübb'dür.
قوله ﷿:
Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٧٠ الى ٢٧١]
[el-Bakara Suresi (2): Ayetler 270-271]
وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ (٢٧٠) إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوها وَتُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئاتِكُمْ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٧١)
{ وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ (٢٧٠) إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوها وَتُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئاتِكُمْ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٧١) } “Her ne infak eder veya ne adak adarsanız, şüphesiz Allah onu bilir. Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur. Sadakaları aşikar olarak verirseniz bu ne güzeldir! Eğer onları gizler ve fakirlere verirseniz bu sizin için daha hayırlıdır ve günahlarınızdan bir kısmını örter. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”
كانت النذر من سيرة العرب تكثر منها، فذكر تعالى النوعين ما يفعله المرء متبرعا وما يفعله بعد إلزامه لنفسه، ويقال: نذر الرجل كذا إذا التزم فعله «ينذر» بضم الذال «وينذر» بكسرها، وقوله تعالى: فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ قال مجاهد: معناه يحصيه، وفي الآية وعد ووعيد، أي من كان خالص النية فهو مثاب ومن أنفق رئاء أو لمعنى آخر مما يكشفه المن والأذى ونحو ذلك فهو ظالم يذهب فعله باطلا ولا يجد ناصرا فيه، ووحد الضمير في يَعْلَمُهُ وقد ذكر شيئين من حيث أراد ما ذكر أو نص، وقوله تعالى: إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ الآية، ذهب جمهور المفسرين إلى أن هذه الآية هي في صدقة التطوع، قال ابن عباس: جعل الله صدقة السر في التطوع تفضل علانيتها، يقال بسبعين ضعفا، وجعل صدقة الفريضة علانيتها أفضل من سرها يقال بخمسة وعشرين ضعفا، قال: وكذلك جميع الفرائض والنوافل في الأشياء كلها.
Adak adamak Arapların çokça yaptıkları adetlerindendi; bu sebeple Allah Teâlâ kişinin gönüllü olarak yaptığı ve nefsine vacip kıldıktan sonra yaptığı iki türü de zikretmiştir. Bir adam bir şeyi yapmayı üzerine vacip kıldığında 'nezere'r-raculü kezâ' denir; zâl harfinin zammesiyle 'yenzüru' ve kesresiyle 'yenziru' şeklinde söylenir. Allah Teâlâ'nın: { فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ } “şüphesiz Allah onu bilir” buyruğu hakkında Mücâhid: «Onu sayıp kaydeder» demiştir. Ayette bir vaad ve vaid vardır; yani niyeti ihlaslı olan kimse mükafatlandırılır, riya için veya başa kakıp eziyet etmenin açığa çıkardığı başka bir maksatla infak eden kimse ise zalimdir, ameli boşa gider ve kendisine hiçbir yardımcı bulamaz. { يَعْلَمُهُ } ifadesindeki zamir iki şey zikredilmiş olmasına rağmen tekil gelmiştir; çünkü zikredilen şeyi veya lafzı kastetmiştir. Allah Teâlâ'nın: { إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ } “Sadakaları aşikar olarak verirseniz” ayetine gelince; müfessirlerin cumhuru bu ayetin nafile sadaka hakkında olduğu görüşüne varmışlardır. İbn Abbâs şöyle demiştir: «Allah nafilede gizli sadakayı aşikare verilene üstün kılmıştır, yetmiş kat denilir; farz olan sadakayı (zekatı) ise aşikare verilmesini gizlisinden üstün kılmıştır, yirmi beş kat denilir. Bütün hususlardaki farzlar ve nafileler de böyledir.»
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: ويقوي ذلك قول النبي ﷺ «صلاة الرجل في بيته أفضل من صلاته في المسجد إلا المكتوبة، وذلك أن الفرائض لا يدخلها رياء والنوافل عرضة لذلك، وقال سفيان الثوري هذه الآية في التطوع، وقال يزيد بن أبي حبيب: إنما أنزلت هذه الآية في الصدقة على اليهود والنصارى، وكان يأمر بقسم الزكاة في السر، وهذا مردود لا سيما عند السلف الصالح، فقد قال الطبري: أجمع الناس على أن إظهار الواجب أفضل، قال المهدوي: وقيل المراد بالآية فرض الزكاة وما تطوع به، فكان الإخفاء فيهما أفضل في مدة النبي ﵇، ثم ساءت ظنون الناس بعد ذلك فاستحسن العلماء إظهار الفرض لئلا يظن بأحد المنع، قال أبو محمد: وهذا القول مخالف للآثار، ويشبه في زمننا أن يحسن التستر بصدقة الفرض، فقد كثر المانع لها وصار إخراجها عرضة للرياء، وقال النقاش: إن هذه الآية نسخها قوله تعالى: الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً [البقرة: ٢٧٤] ، وقوله: فَنِعِمَّا هِيَ ثناء على إبداء الصدقة، ثم حكم أن الإخفاء خير من ذلك الإبداء، واختلف القراء في قوله فَنِعِمَّا هِيَ، فقرأ نافع في غير رواية ورش، وأبو عمرو وعاصم في رواية أبي بكر والمفضل «فنعمّا» بكسر النون وسكون «فنعمّا» بكسر النون والعين، وقرأ ابن عامر وحمزة والكسائي «فنعمّا» بفتح النون وكسر العين وكلهم شدد الميم، قال أبو علي من قرأ بسكون العين لم يستقم قوله، لأنه جمع بين ساكنين الأول منهما ليس بحرف مد ولين، وإنما يجوز ذلك عند النحويين إذا كان الأول حرف
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözü de bunu desteklemektedir: «Kişinin evindeki namazı, farz olan müstesna mescitteki namazından daha faziletlidir.» Bunun sebebi farzlara riyanın girmemesi, nafilelerin ise buna açık olmasıdır. Süfyân es-Sevrî: «Bu ayet nafile hakkındadır» demiştir. Yezîd b. Ebî Habîb ise: «Bu ayet ancak Yahudi ve Hristiyanlara verilen sadaka hakkında inmiştir ve o zekatın gizlice taksim edilmesini emrederdi» demiştir; bu görüş özellikle Selef-i Sâlihîn nezdinde merduttur. Nitekim Taberî: «İnsanlar farz olanı açığa vurmanın daha faziletli olduğunda icma etmişlerdir» demiştir. el-Mehdevî ise şöyle demiştir: «Ayetle farz olan zekat ile nafile olarak verilenin kastedildiği, Peygamber aleyhisselâm döneminde her ikisinde de gizlemenin daha faziletli olduğu, daha sonra ise insanların zannı kötüleşince alimlerin hiç kimse hakkında vermiyor zannına kapılınmasın diye farz olanı açığa vurmayı müstehap gördükleri söylenmiştir.» Ebû Muhammed dedi ki: Bu görüş rivayetlere aykırıdır; günümüzde ise farz olan sadakayı gizlemek güzel görülebilir, zira vermeyenler çoğalmış ve onu açığa çıkarmak riyaya açık hale gelmiştir. en-Nakkâş: Bu ayeti Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً } [el-Bakara: 274] “Mallarını gece ve gündüz, gizli ve aşikar infak edenler” buyruğunun neshettiğini söylemiştir. { فَنِعِمَّا هِيَ } “bu ne güzeldir” ifadesi sadakanın açığa vurulmasına bir övgüdür; sonra gizlemenin bu açığa vurmaktan daha hayırlı olduğuna hükmetmiştir. Kurrâ { فَنِعِمَّا هِيَ } ifadesinde ihtilaf etmişlerdir: Nâfi' Verş rivayeti dışında, Ebû Amr ve Âsım Ebû Bekr ile Mufaddal rivayetinde nûn harfinin kesri ve ayn harfinin sükûnu ile «فَنِعْمَّا», nûn ve ayn harflerinin kesriyle «فَنِعِمَّا» şeklinde okumuşlardır. İbn Âmir, Hamza ve el-Kisâî ise nûn harfinin fethası ve ayn harfinin kesriyle «فَنَعِمَّا» şeklinde okumuşlardır; hepsi de mîm harfini şeddelemiştir. Ebû Ali: Ayn harfinin sükûnuyla okuyanın sözü tutarlı olmaz; çünkü birincisi med ve lîn harfi olmayan iki sakini bir araya getirmiştir, nahivcilere göre bu ancak birincisi [med] harfi olduğunda caizdir, demiştir.
مد، إذ المد يصير عوضا من الحركة، وهذا نحو دابة وضوال وشبهه، ولعل أبا عمرو أخفى الحركة واختلسها كأخذه بالإخفاء في باريكم ويأمركم فظن السامع الإخفاء إسكانا للطف، ذلك في السمع وخفائه، وأما من قرأ «نعمّا» بكسر النون والعين فحجته أن أصل الكلمة «نعم» بكسر الفاء من أجل حرف الحلق، ولا يجوز أن يكون ممن يقول «نعم» ألا ترى أن من يقول هذا قدم ملك فيدغم، لا يدغم، هؤلاء قوم ملك وجسم ماجد، قال سيبويه «نعما» بكسر النون والعين ليس على لغة من قال «نعم» فأسكن العين، ولكن على لغة من قال «نعم» فحرك العين، وحدثنا أبو الخطاب أنها لغة هذيل وكسرها كما قال لعب ولو كان الذي قال «نعما» ممن يقول نعم بسكون العين لم يجز الإدغام.
harfi olmalıdır; zira med, harekenin yerine geçer. Bu da «دابة» (dâbbe), «ضوال» (davâll) ve benzerleri gibidir. İhtimal ki Ebû Amr, «bâri'iküm» (بَارِئِكُمْ) ve «ye'müruküm» (يَأْمُرُكُمْ) kelimelerindeki ihfâ uygulaması gibi harekeyi gizlemiş (ihfâ etmiş) ve ihtilâs yapmıştır da işiten kimse, bunun işitmedeki letafeti ve gizliliği sebebiyle ihfâyı sükûn zannetmiştir. Nûn ve ayn harflerinin kesresiyle «nı'immâ» (نِعِمَّا) şeklinde okuyana gelince; onun delili, kelimenin aslının boğaz harfi sebebiyle fâ'ul-fiilin kesresiyle «ni'me» (نِعِمَ) şeklinde olmasıdır. «Ne'me» (نَعْمَ) diyenlerden olması ise caiz değildir. Görmez misin ki bunu söyleyen kimse «kadime melikün» (قَدِمَ مَلِكٌ) der ve idğâm yapmaz; «hâulâi kavmü melikin» (هَؤُلَاءِ قَوْمُ مَلِكٍ) ve «cismün mâcidün» (جِسْمٌ مَاجِدٌ) der. Sîbeveyh şöyle demiştir: «Nûn ve ayn harflerinin kesresiyle 'nı'immâ' (نِعِمَّا), ayn harfini sakin kılıp 'ne'me' (نَعْمَ) diyenlerin lügatine göre değil; ayn harfini harekeleyip 'ni'ime' (نِعِمَ) diyenlerin lügatine göredir. Bize Ebû'l-Hattâb bunun Hüzeyl lügati olduğunu ve 'la'ibe' (لَعِبَ) kelimesinde dedikleri gibi ayn harfini kesrelediklerini rivayet etmiştir. Şayet 'nı'immâ' diyen kimse, ayn harfinin sükûnuyla 'ne'me' diyenlerden olsaydı, idğâm caiz olmazdı.»
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: يشبه أن هذا يمتنع لأنه يسوق إلى اجتماع ساكنين، قال أبو علي وأما من قرأ «نعمّا» بفتح النون وكسر العين فإنما جاء بالكلمة على أصلها وهو نعم ومنه قول الشاعر:
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh dedi ki: Bunun imkânsız olması muhtemeldir; çünkü iki sakinin yan yana gelmesine yol açar. Ebû Ali dedi ki: Nûn harfinin fethası ve ayn harfinin kesresiyle «ne'immâ» (نَعِمَّا) şeklinde okuyan kimseye gelince, o kelimeyi aslı üzere getirmiştir ki o da «ni'me»dir (نِعْمَ). Şairin şu sözü de bundandır:
ما أقلّت قدماي أنهم ... نعم الساعون في الأمر المبر
«Ayaklarımın taşıdığı [insanlar içinde] onlar... İyilik ve fazilet işinde koşanların ne güzelidirler!»
ولا يجوز أن يكون ممن يقول قبل الإدغام «نعم» بسكون العين، وقال المهدوي وذلك جائز محتمل، وتكسر العين بعد الإدغام لالتقاء الساكنين، قال أبو علي: وما من قوله «نعما» في موضع نصب، وقوله هِيَ تفسير للفاعل المضمر قبل الذكر والتقدير: نعم شيئا إبداؤها. والإبداء هو المخصوص بالمدح.
Bunun idğâmdan önce ayn harfinin sükûnuyla «ne'me» (نَعْمَ) diyenlerden olması caiz değildir. el-Mehdevî ise bunun caiz ve muhtemel olduğunu, idğâmdan sonra iki sakinin bir araya gelmesi sebebiyle ayn harfinin kesrelendiğini söylemiştir. Ebû Ali dedi ki: «Ni'immâ» ifadesindeki «mâ» (مَا) mansub konumundadır; { هِيَ } “o” zamiri ise zikredilmeden önceki gizli failin tefsiridir. Takdiri şöyledir: «Onu açığa vurmak ne güzel şeydir.» Övülen asıl husus (mahsûs bi'z-zemm ve'l-medh) açığa vurmaktır (ibdâ).
إلا أن المضاف حذف وأقيم المضاف إليه مقامه، ويدلك على هذا قوله فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ أي الإخفاء خير، فكما أن الضمير هنا للإخفاء لا للصدقات، فكذلك أولا الفاعل هو الإبداء، وهو الذي اتصل به الضمير، فحذف الإبداء وأقيم ضمير الصدقات مقامه، واختلف القراء في قوله تعالى: ونُكَفِّرْ عَنْكُمْ فقرأ أبو عمرو وابن كثير وعاصم في رواية أبي بكر: «ونكفر» بالنون ورفع الراء، وقرأ نافع وحمزة والكسائي: «ونكفر» بالنون والجزم في الراء، وروي مثل ذلك أيضا عن عاصم، وقرأ ابن عامر: «ويكفر» بالياء ورفع الراء، وقرأ ابن عباس وتكفر بالتاء وكسر الفاء وجزم الراء، وقرأ عكرمة: وتكفر بالتاء وفتح الفاء وجزم الراء، وقرأ الحسن: «ويكفر» بالياء وجزم الراء، وروي عن الأعمش أنه قرأ: وَيُكَفِّرُ بالياء ونصب الراء، وقال أبو حاتم: قرأ الأعمش: «يكفر» بالياء دون واو قبلها وبجزم الراء، وحكى المهدوي عن ابن هرمز أنه قرأ: «وتكفر» بالتاء ورفع الراء، وحكي عن عكرمة وشهر بن حوشب أنهما قرآها بتاء ونصب الراء.
Ne var ki muzaf (tamlanan) hazfedilmiş ve muzafun ileyh (tamlayan) onun yerine geçirilmiştir. Sana bunu gösteren delil, Allah Teâlâ'nın: { فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } “Bu sizin için daha hayırlıdır” buyruğudur; yani gizlemek daha hayırlıdır. Nitekim buradaki zamir sadakalara değil gizlemeye raci olduğu gibi, aynı şekilde ilk cümlede de fail açığa vurmadır ve zamir ona bitişmiştir; böylece açığa vurma hazfedilmiş ve sadakaların zamiri onun yerine ikame edilmiştir. Kurrâ, Allah Teâlâ'nın: { ونُكَفِّرْ عَنْكُمْ } buyruğunda ihtilaf etmişlerdir: Ebû Amr, İbn Kesîr ve Ebû Bekr rivayetiyle Âsım nûn harfiyle ve râ harfinin merfûluğuyla «ve-nükeffiru» (ونُكَفِّرُ) şeklinde; Nâfi', Hamza ve el-Kisâî nûn harfiyle ve râ harfinin cezmiyle «ve-nükeffir» (ونُكَفِّرْ) şeklinde okumuşlardır; Âsım'dan da bu şekilde rivayet edilmiştir. İbn Âmir yâ harfiyle ve râ harfinin merfûluğuyla «ve-yükeffiru» (وَيُكَفِّرُ) şeklinde; İbn Abbâs tâ harfiyle, fâ harfinin kesresi ve râ harfinin cezmiyle «ve-tükeffir» (وتُكَفِّرْ) şeklinde; İkrime tâ harfiyle, fâ harfinin fethası ve râ harfinin cezmiyle «ve-tükeffer» (وتُكَفَّرْ) şeklinde; el-Hasan yâ harfiyle ve râ harfinin cezmiyle «ve-yükeffir» (وَيُكَفِّرْ) şeklinde okumuştur. el-A'meş'ten ise yâ harfiyle ve râ harfinin nasbıyla «ve-yükeffira» (وَيُكَفِّرَ) okuduğu rivayet edilmiştir. Ebû Hâtim: «el-A'meş başında vâv olmaksızın yâ harfiyle ve râ harfinin cezmiyle 'yükeffir' (يُكَفِّرْ) okumuştur» demiştir. el-Mehdevî, İbn Hürmüz'den tâ harfiyle ve râ harfinin merfûluğuyla «ve-tükeffiru» (وتُكَفِّرُ) okuduğunu; İkrime ve Şehr b. Havşeb'den ise tâ harfiyle ve râ harfinin nasbıyla «ve-tükeffira» (وتُكَفِّرَ) okuduklarını nakletmiştir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: فما كان من هذه القراءات بالنون فهي نون العظمة، وما كان منها بالتاء فهي الصدقة فاعلة، إلا ما روي عن عكرمة من فتح الفاء فإن التاء في تلك القراءة إنما هي للسيئات، وما كان منها بالياء فالله تعالى هو المكفر، والإعطاء في خفاء هو المكفر، ذكره مكي وأما رفع الراء فهو على وجهين: أحدهما أن يكون الفعل خبر ابتداء، تقدير ونحن نكفر، أو وهي تكفر، أعني الصدقة، أو والله يكفر، والثاني: القطع والاستئناف وأن لا تكون الواو العاطفة للاشتراك لكن لعطف جملة على جملة، وأما الجزم في الراء فإنه حمل للكلام على موضع قوله تعالى: فَهُوَ خَيْرٌ إذ هو في موضع
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh dedi ki: Bu kıraatlerden nûn ile olanlar nûn-ı azamet (yücelik belirten çoğul zamiri) içindir; tâ ile olanlarda ise fail sadakadır, ancak İkrime'den fâ harfinin fethasıyla rivayet edilen kıraat müstesnadır; çünkü o kıraatteki tâ seyyiât (kötülükler) içindir. Yâ ile olanlarda ise örten/bağışlayan (mükeffir) Allah Teâlâ'dır; yahut Mekkî'nin zikrettiğine göre gizlice vermek örtücüdür. Râ harfinin merfûluğuna gelince, iki vecih üzeredir: Birincisi, fiilin mübtedanın haberi olmasıdır; takdiri «ve biz örteriz/bağışlarız» (ve nahnu nükeffiru) yahut «o örter» (ve hiye tükeffiru) -yani sadaka- veya «Allah örter» (ve'llâhu yükeffiru) şeklindedir. İkincisi ise, kat' ve isti'nâftır (yeni bir cümleye başlangıçtır) ve atıf vâv'ı ortaklık için değil, cümlenin cümleye atfı içindir. Râ harfinin cezmine gelince; bu, sözün Allah Teâlâ'nın: { فَهُوَ خَيْرٌ } “o daha hayırlıdır” buyruğunun mahalline hamledilmesidir; zira o,
جزم جوابا للشرط، كأنه قال: وإن تخفوها يكن أعظم لأجركم، ثم عطفه على هذا الموضع كما جاء قراءة من قرأ: من يضلل الله فلا هادي له ونذرهم [الأعراف: ١٨٦] بجزم الراء وأمثلة هذا كثيرة، وأما نصب الراء فعلى تقدير «إن» وتأمل، وقال المهدوي هو مشبه بالنصب في جواب الاستفهام، إذ الجزاء يجب به الشيء لوجوب غيره كالاستفهام. والجزم في الراء أفصح هذه القراءات، لأنها تؤذن بدخول التكفير في الجزاء وكونه مشروطا إن وقع الإخفاء. وأما رفع الراء فليس فيه هذا المعنى، ومِنْ في قوله: مِنْ سَيِّئاتِكُمْ للتبعيض المحض، والمعنى في ذلك متمكن، وحكى الطبري عن فرقة أنها قالت: مِنْ زائدة في هذا الموضع وذلك منهم خطأ، وقوله: وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ وعد ووعيد.
şartın cevabı olarak cezm mahallindedir; sanki: «Şayet onu gizlerseniz ecriniz için daha büyük olur» demiş, sonra da: { مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِيَ لَهُ وَنَذَرُهُمْ } [el-A'râf: 186] “Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek yoktur ve onları bırakırız” ayetini râ'nın cezmiyle okuyanın kıraatinde geldiği gibi bu mahalle atfetmiştir; bunun örnekleri çoktur. Râ harfinin nasbına gelince, o gizli bir «en» takdirine göredir, [bunu] iyi düşün. el-Mehdevî: «İstifhâmın cevabındaki nasba benzer; çünkü şart/ceza bir şeyin başkası için gerekliliği sebebiyle vacip olur, tıpkı istifham gibi» demiştir. Râ harfindeki cezm bu kıraatlerin en fasih olanıdır; zira günahların örtülmesinin cezaya dahil olduğunu ve gizleme vuku bulduğunda bunun şart kılındığını bildirir. Râ'nın ref'inde ise bu mana yoktur. { مِنْ سَيِّئاتِكُمْ } “kötülüklerinizden bir kısmını” buyruğundaki «min» (مِنْ) sırf teb'îz (kısmiyet bildirme) içindir ve buradaki mana yerli yerindedir. Taberî bir fırkadan bu makamda «min» edatının zâid olduğunu söylediklerini nakletmiştir ki bu onların bir hatasıdır. { وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” buyruğu ise bir vaad ve tehdittir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٧٢]
[Bakara Suresi (2): Ayet 272]
لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ وَما تُنْفِقُونَ إِلاَّ ابْتِغاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ (٢٧٢)
{ لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ وَما تُنْفِقُونَ إِلاَّ ابْتِغاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ } “Onları doğru yola iletmek sana ait değildir; lâkin Allah dilediğini doğru yola iletir. Hayır olarak ne harcarsanız kendiniz içindir. Zaten siz ancak Allah'ın rızasını kazanmak için harcarsınız. Hayır olarak ne harcarsanız, size eksiksiz olarak ödenir ve siz haksızlığa uğratılmazsınız.”
روي عن سعيد بن جبير في سبب هذه الآية أن المسلمين كانوا يتصدقون على فقراء أهل الذمة فلما كثر فقراء المسلمين قال رسول الله ﷺ: لا تتصدقوا إلا على أهل دينكم، فنزلت هذه الآية مبيحة للصدقة على من ليس من دين الإسلام، وذكر النقاش أن النبي ﵇ أتى بصدقات فجاءه يهودي فقال: أعطني، فقال النبي ﷺ: «ليس لك في صدقة المسلمين من شيء» ، فذهب اليهودي غير بعيد فنزلت الآية، لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ فدعاه رسول الله ﷺ فأعطاه، ثم نسخ الله ذلك بآية إِنَّمَا الصَّدَقاتُ [التوبة: ٦٠] وروي عن ابن عباس أنه كان ناس من الأنصار لهم قرابات في بني قريظة والنضير، وكانوا لا يتصدقون عليهم رغبة منهم في أن يسلموا إذا احتاجوا، فنزلت الآية بسبب ذلك، وحكى بعض المفسرين أن أسماء بنت أبي بكر الصديق ﵄ أرادت أن تصل جدها أبا قحافة، ثم امتنعت من ذلك لكونه كافرا، فنزلت الآية في ذلك، وذكر الطبري أن مقصد النبي ﷺ بمنع الصدقة إنما كان ليسلموا ويدخلوا في الدين، فقال الله: لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ قال أبو محمد: وهذه الصدقة التي أبيحت عليهم حسبما تضمنته هذه الآثار إنما هي صدقة التطوع. وأما المفروضة فلا يجزي دفعها لكافر، وهذا الحكم متصور للمسلمين اليوم مع أهل ذمتهم ومع المسترقين من الحربيين. قال ابن المنذر أجمع من أحفظ عنه من أهل العلم أن الذمي لا يعطى من زكاة الأموال شيئا، ثم ذكر جماعة ممن نص على ذلك، ولم يذكر خلافا، وقال المهدوي رخص للمسلمين أن يعطوا المشركين من قراباتهم من صدقة الفريضة بهذه الآية.
Bu ayetin iniş sebebi hakkında Saîd b. Cübeyr'den şöyle rivayet edilmiştir: Müslümanlar zimmîlerin fakirlerine sadaka veriyorlardı; Müslümanların fakirleri çoğalınca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Yalnızca kendi dininizin mensuplarına sadaka verin» buyurdu. Bunun üzerine İslam dininden olmayanlara sadaka vermeyi mubah kılan bu ayet indi. en-Nakkâş'ın zikrettiğine göre Peygamber aleyhisselâm'a sadakalar getirildi; bir Yahudi gelip: «Bana ver» dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Müslümanların sadakasında sana ait hiçbir pay yoktur» buyurdu. Yahudi pek uzaklaşmamıştı ki: { لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ } “Onları doğru yola iletmek sana ait değildir” ayeti indi; bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu çağırıp [sadaka] verdi. Sonra Allah bunu: { إِنَّمَا الصَّدَقاتُ } [et-Tevbe: 60] “Sadakalar ancak...” ayetiyle neshetti. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Ensâr'dan bazılarının Benî Kurayza ve Benî Nadîr'de akrabaları vardı; ihtiyaç duyduklarında Müslüman olsunlar arzusuyla onlara sadaka vermiyorlardı; ayet bu sebeple indi. Bazı müfessirler ise Ebû Bekr es-Sıddîk'ın kızı Esmâ radıyallâhu anhâ'nın dedesi Ebû Kuhâfe'ye sıla-i rahimde bulunmak (maddi yardım etmek) istediğini, sonra kâfir olduğu için bundan vazgeçtiğini ve ayetin bu hususta indiğini nakletmişlerdir. Taberî'nin zikrettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sadakayı menetmekteki maksadı ancak onların Müslüman olup dine girmeleri içindi; bunun üzerine Allah: { لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ } “Onları doğru yola iletmek sana ait değildir” buyurdu. Ebû Muhammed dedi ki: Bu rivayetlerin içerdiği üzere onlara verilmesi mubah kılınan bu sadaka, nafile olan sadakadır. Farz olan zekata gelince, onun kâfire verilmesi caiz değildir; bu hüküm bugün Müslümanların kendi zimmîleri ve harbîlerden köleleştirilenler için de geçerlidir. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: «İlim ehlinden ezberimde olan herkes, zimmîye mal zekatından hiçbir şey verilmeyeceği hususunda icma etmiştir.» Sonra bunu açıkça belirten bir topluluğu zikretmiş ve hiçbir ihtilaf zikretmemiştir. el-Mehdevî ise bu ayetle Müslümanlara müşrik akrabalarına farz olan sadakadan vermeleri konusunda ruhsat tanındığını söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا مردود عندي، والهدى الذي ليس على محمد ﷺ هو خلق الإيمان في قلوبهم، وأما الهدى الذي هو الدعاء فهو عليه، وليس بمراد في هذه الآية، ثم أخبر تعالى أنه هو: يَهْدِي مَنْ يَشاءُ أي يرشده، وفي هذا رد على القدرية وطوائف المعتزلة، ثم أخبر أن نفقة المرء
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu görüş bana göre merduttur. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in üzerinde olmayan hidayet, onların kalplerinde imanı yaratmaktır. Davet olan hidayete gelince, o onun görevidir ve bu ayette kastedilen o değildir. Sonra Allah Teâlâ kendisinin: { يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } yani dilediğini hidayete erdirip doğru yola ileteceğini haber vermiştir; bunda Kaderiyye ve Mutezile fırkalarına bir reddiye vardır. Sonra kişinin yaptığı infakın
تأجرا إنما هي لنفسه فلا يراعى حيث وقعت، ثم بيّن تعالى أن النفقة المعتدّ بها المقبولة إنما هي ما كان ابتغاء وجه الله، هذا أحد التأويلات في قوله تعالى: وَما تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ اللَّهِ وفيه تأويل آخر وهو أنها شهادة من الله تعالى للصحابة أنهم إنما ينفقون ابتغاء وجه الله، فهو خبر منه لهم فيه تفضيل، وعلى التأويل الآخر هو اشتراط عليهم ويتناول الاشتراط غيرهم من الأمة، ونصب قوله ابْتِغاءَ هو على المفعول من أجله، ثم ذكر تعالى أن ثواب الإنفاق يوفى إلى المنفقين، والمعنى في الآخرة ولا يبخسون منه شيئا، فيكون ذلك أبخس ظلما لهم، وهذا هو بيان قوله: وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ والخير في هذه الآية المال لأنه اقترن بذكر الإنفاق، فهذه القرينة تدل على أنه المال، ومتى لم يقترن بما يدل على أنه المال فلا يلزم أن يكون بمعنى المال، نحو قوله تعالى: خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا [الفرقان: ٢٤] وقوله تعالى: مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ [الزلزلة: ٧] إلى غير ذلك، وهذا الذي قلناه تحرز من قول عكرمة: كل خير في كتاب الله فهو المال.
sevap bakımından ancak kendi nefsi için olduğunu, bu sebeple nereye düştüğünün gözetilmeyeceğini haber vermiştir. Sonra Allah Teâlâ muteber ve makbul olan infakın ancak Allah rızası için yapılan infak olduğunu açıklamıştır. Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَما تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ اللَّهِ } “Siz ancak Allah'ın rızasını kazanmak için harcarsınız” buyruğundaki yorumlardan biridir. Bunda bir başka yorum daha vardır ki o da bunun Allah Teâlâ'dan sahabeye, onların ancak Allah rızasını umarak infak ettiklerine dair bir şahitlik olmasıdır; dolayısıyla bu, onlar için bir üstünlük içeren ilahi bir haberdir. Diğer yoruma göre ise onlara yönelik bir şarttır ve bu şart ümmetin diğer fertlerini de kapsar. { ابْتِغاءَ } kelimesinin mansub olması mef'ûlün lieclih (sebebi bildiren tümleç) olmasındandır. Sonra Allah Teâlâ infakın sevabının infak edenlere eksiksiz ödeneceğini zikretmiştir; mana ahirette onlardan hiçbir şeyin eksiltilmeyeceğidir, aksi takdirde bu eksiltme onlara bir zulüm olurdu. Bu da: { وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ } “Hayır olarak ne harcarsanız kendiniz içindir” buyruğunun açıklamasıdır. Bu ayetteki hayır maldır; zira infakın zikriyle birlikte gelmiştir. Bu karine onun mal olduğuna delalet eder. Mal olduğuna delalet eden bir şeyle birlikte gelmediği zaman ise: { خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا } [el-Furkân: 24] “kalınacak yer bakımından daha hayırlıdır” ve: { مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ } [ez-Zelzele: 7] “zerre ağırlığınca bir hayır [işleyen] onu görür” ve benzeri ayetlerde olduğu gibi mal manasına gelmesi gerekmez. Bu söylediğimiz, İkrime'nin: «Allah'ın Kitabı'ndaki her hayır maldır» sözünden sakınmak içindir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٧٣]
[Bakara Suresi (2): Ayet 273]
لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٢٧٣)
{ لِلْفُقَراءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِياءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيماهُمْ لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ } “[Sadakalar] Allah yolunda kendilerini adayan, yeryüzünde dolaşmaya güç yetiremeyen, iffet ve çekingenliklerinden dolayı cahilin kendilerini zengin sandığı fakirler içindir. Sen onları simalarından tanırsın; yüzsüzlük edip insanlardan bir şey istemezler. Hayır olarak ne harcarsanız, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir.”
هذه اللام في قوله لِلْفُقَراءِ متعلقة بمحذوف مقدر، تقديره الإنفاق أو الصدقة للفقراء، وقال مجاهد والسدي وغيرهما: المراد بهؤلاء الفقراء فقراء المهاجرين من قريش وغيرهم، قال الفقيه أبو محمد: ثم تتناول الآية كل من دخل تحت صفة الفقر غابر الدهر، وإنما خص فقراء المهاجرين بالذكر لأنه لم يكن هناك سواهم، لأن الأنصار كانوا أهل أموال وتجارة في قطرهم، ثم بيّن الله تعالى من أحوال أولئك الفقراء المهاجرين ما يوجب الحنو عليهم، بقوله: الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ والمعنى حبسوا ومنعوا وذهب بعض اللغويين إلى أن أحصر وحصر بمعنى واحد من الحبس والمنع سواء كان ذلك بعدو أو بمرض ونحوه من الأعذار، حكاه ابن سيده وغيره، وفسر السدي هنا الإحصار بأنه بالعدو. وذهب بعضهم إلى أن أحصر إنما يكون بالمرض والأعذار. وحصر بالعدو. وعلى هذا فسر ابن زيد وقتادة ورجحه الطبري. وتأول في هذه الآية أنهم هم حابسو أنفسهم بربقة الدين وقصد الجهاد وخوف العدو إذا أحاط بهم الكفر، فصار خوف العدو عذرا أحصروا به.
{ لِلْفُقَراءِ } “fakirler içindir” ifadesindeki «lâm» harf-i cerri takdir edilen mahzuf bir kelimeye mütealliktir; takdiri «infak veya sadaka fakirler içindir» şeklindedir. Mücâhid, es-Süddî ve başkaları: «Bu fakirlerden murat Kureyş'ten ve diğerlerinden olan Muhacirlerin fakirleridir» demişlerdir. Fakih Ebû Muhammed dedi ki: Sonra bu ayet zaman boyunca fakirlik vasfı altına giren herkesi kapsamına alır. Muhacir fakirlerin özellikle zikredilmesinin sebebi orada onlardan başkasının bulunmayışındandır; zira Ensâr kendi yurtlarında mal ve ticaret sahibi idiler. Sonra Allah Teâlâ: { الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda engellenenler” buyruğuyla o Muhacir fakirlerin kendilerine şefkat gösterilmesini gerektiren hallerini açıkladı. Bunun manası alıkonuldular ve menedildiler demektir. Bazı dilciler ihsâr (أحصر) ve hasr (حصر) kelimelerinin alıkoymak ve menetmek bakımından aynı manada olduğu, ister düşman ister hastalık ve benzeri mazeretlerle olsun fark etmeyeceği görüşüne varmışlardır; bunu İbn Sîde ve başkaları nakletmiştir. es-Süddî buradaki ihsârı düşman sebebiyle olmakla tefsir etmiştir. Bazıları ise «uhsira» (أُحْصِرَ) fiilinin ancak hastalık ve mazeretlerle, «husira» (حُصِرَ) fiilinin ise düşman sebebiyle kullanılacağı görüşüne gitmişlerdir. İbn Zeyd ve Katâde bu doğrultuda tefsir etmiş ve Taberî de bunu tercih etmiştir. Bu ayette onların din bağı, cihat kastı ve küfrün kendilerini kuşattığı esnada düşman korkusu sebebiyle kendilerini alıkoydukları, böylece düşman korkusunun kendisiyle engellendikleri bir mazeret haline geldiği şeklinde yorumlamıştır.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: هذا متجه كأن هذه الأعذار أحصرتهم أي جعلتهم ذوي حصر، كما قالوا قبره أدخله في قبره وأقبره جعله ذا قبر، فالعدو وكل محيط يحصر، والأعذار المانعة «تحصر» بضم التاء وكسر الصاد أي تجعل المرء كالمحاط به، وقوله: فِي سَبِيلِ اللَّهِ يحتمل الجهاد ويحتمل الدخول في الإسلام، واللفظ يتناولهما، والضرب في الأرض هو التصرف في التجارة، وضرب الأرض هو المشي إلى حاجة الإنسان في البراز، وكانوا لا يستطيعون الضرب في الأرض لكون البلاد كلها كفرا مطبقا، وهذا في صدر الهجرة، فقلتهم تمنع من الاكتساب بالجهاد. وإنكار الكفار عليهم إسلامهم
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh dedi ki: Bu yaklaşım tutarlıdır; sanki bu mazeretler onları ihsâr etmiş, yani hasr (kuşatma) sahibi kılmıştır. Nitekim Araplar bir kimseyi kabrine koyduklarında «kaberehû» (قَبَرَهُ), kabir sahibi kıldıklarında ise «akberehû» (أَقْبَرَهُ) derler. Düşman ve kuşatan her şey hasr eder (kuşatır/engeller); engelleyici mazeretler ise tâ'nın zammı ve sâd'ın kesriyle «tuhsiru» (تُحْصِرُ) denir, yani kişiyi sanki kuşatılmış gibi kılar. { فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda” buyruğu hem cihat hem de İslam'a giriş manasını muhtemeldir ve lafız her ikisini de kapsar. Yeryüzünde darb (dolaşma) ticarette tasarrufta bulunmaktır; yeryüzünde darb-ı arz ise insanın açık arazide ihtiyacını gidermek için yürümesidir. Memleketlerin tamamı koyu bir küfür içinde olduğu için yeryüzünde dolaşmaya güç yetiremiyorlardı; bu da hicretin başlarında idi; dolayısıyla sayılarının azlığı cihat yoluyla kazanç elde etmelerine mani oluyordu. Kâfirlerin onların İslam'ını inkâr etmeleri ise
يمنع من التصرف في التجارة. فبقوا فقراء إلا أنهم من الانقباض وترك المسألة والتوكل على الله بحيث يَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ بباطن أحوالهم أَغْنِياءَ والتَّعَفُّفِ تفعل، وهو بناء مبالغة من عفّ عن الشيء إذا أمسك عنه وتنزه عن طلبه. وبهذا المعنى فسر قتادة وغيره، وقرأ نافع وأبو عمرو والكسائي «يحسبهم» بكسر السين. وكذلك هذا الفعل في كل القرآن، وقرأ ابن عامر وعاصم وحمزة «يحسبهم» بفتح السين في كل القرآن، وهما لغتان في «يحسب» كعهد ويعهد بفتح الهاء وكسرها في حروف كثيرة أتت كذلك، قال أبو علي فتح السين في يحسب أقيس لأن العين من الماضي مكسورة فبابها أن تأتي في المضارع مفتوحة، والقراءة بالكسر حسنة بمجيء السمع به، وإن كان شاذا عن القياس، ومِنَ في قوله: مِنَ التَّعَفُّفِ لابتداء الغاية أي من تعففهم ابتدأت محسبته، وليست لبيان الجنس لأن الجاهل بهم لا يحسبهم أغنياء غناء تعفف، وانما يحسبهم أغنياء غناء مال، ومحسبته من التعفف ناشئة، وهذا على أنهم متعففون عفة تامة عن المسألة، وهو الذي عليه جمهور المفسرين، لأنهم قالوا في تفسير قوله تعالى لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً:
ticarette tasarrufta bulunmalarına engel oluyordu. Böylece fakir kaldılar; ancak onlar çekingenlikten, kimseden bir şey istememekten ve Allah'a tevekkülden dolayı öyle bir haldeydiler ki iç hallerini bilmeyen { الْجاهِلُ } cahil kimse { يَحْسَبُهُمُ } onları { أَغْنِياءَ } zengin sanır. { التَّعَفُّفِ } «tefe''ul» veznindedir; bir şeyden el çekip onu istemekten sakındığı zaman kullanılan «affe» (عَفَّ) kökünden mübalağa sîgasıdır. Katâde ve başkaları bu manayla tefsir etmişlerdir. Nâfi', Ebû Amr ve el-Kisâî Kur'an'ın tamamında bu fiili sîn harfinin kesresiyle «yahsibühüm» (يَحْسِبُهُم) şeklinde okumuşlardır. İbn Âmir, Âsım ve Hamza ise Kur'an'ın tamamında sîn harfinin fethasıyla «yahsebühüm» (يَحْسَبُهُم) şeklinde okumuşlardır; bunlar «ahide/ye'hedü-ye'hidü» (عَهِدَ يَعْهَدُ / يَعْهِدُ) kelimesinde olduğu gibi hânın fethası ve kesresiyle birçok kelimede gelen iki lügattir. Ebû Ali dedi ki: «Yahseb» fiilinde sîn harfinin fethası kıyasa daha uygundur; çünkü mazi fiilin ayn'ul-fiili kesrelidir, onun kuralı ise muzaride fethalı gelmesidir. Kesre ile okuyuş ise kıyasa şâz olsa da semâen (nakil yoluyla) gelmesi sebebiyle güzeldir. { مِنَ التَّعَفُّفِ } buyruğundaki «min» ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir; yani zanları onların iffet ve çekingenliklerinden kaynaklanmıştır; cins beyanı için değildir; çünkü onları bilmeyen kimse onları iffet zenginliğiyle zengin sanmaz, bilakis mal zenginliğiyle zengin sanır ve onun bu zannı onların iffetinden doğmaktadır. Bu da onların istemekten tam bir iffetle sakındıkları esasına göredir ki müfessirlerin çoğunluğunun görüşü budur. Nitekim onlar Allah Teâlâ'nın: { لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً } buyruğunun tefsirinde şöyle demişlerdir:
المعنى لا يسألون البتة. وتحتمل الآية معنى آخر من فيه لبيان الجنس، سنذكره بعد والسيما مقصورة العلامة. وبعض العرب يقول: السيمياء بزيادة ياء وبالمد، ومنه قول الشاعر: [الطويل] .
«Mana: Asla [hiç kimseden bir şey] istemezler demektir.» Ayet, «min» edatının cins beyanı için olduğu ve ileride zikredeceğimiz diğer bir manayı da ihtiva eder. «es-Sîmâ» (السِّيمَا) maksûr (kısa elifle) olup alamet ve işaret demektir. Bazı Araplar ise yâ ziyadesi ve med ile «es-sîmiyâ» (السِّيمِيَاء) derler. Şairin şu sözü de bundandır: [Tavîl]
له سيمياء لا تشقّ على البصر واختلف المفسرون في تعيين هذه «السيما» التي يعرف بها هؤلاء المتعففون، فقال مجاهد: هي التخشع والتواضع، وقال السدي والربيع: هي جهد الحاجة وقصف الفقر في وجوههم وقلة النعمة، وقال ابن زيد: هي رثة الثياب، وقال قوم، وحكاه مكي: هي أثر السجود.
«Onun öyle bir siması vardır ki bakan göze güçlük vermez.» Müfessirler bu iffetli kimselerin kendisiyle tanındığı bu «sîmâ»nın tayininde ihtilaf etmişlerdir: Mücâhid: «O, huşû ve tevazudur» demiştir. es-Süddî ve er-Rebî': «Yüzlerindeki ihtiyacın meşakkati, fakirliğin yıpratıcılığı ve nimetin azlığıdır» demişlerdir. İbn Zeyd: «Elbiselerin eskiliğidir» demiştir. Bir topluluk ise -Mekkî'nin naklettiğine göre-: «Secde izidir» demiştir.
قال القاضي أبو محمد ﵀: وهذا حسن لأنهم كانوا متفرغين متوكلين لا شغل لهم في الأغلب إلا الصلاة، فكان أثر السجود عليهم أبدا، و «الإلحاف» والإلحاح بمعنى واحد، وقال قوم: هو مأخوذ من ألحف الشيء إذا غطاه وغمه بالتغطية، ومنه اللحاف، ومنه قول ابن الأحمر: [الوافر]
Kadı Ebû Muhammed rahmetullâhi aleyh dedi ki: Bu güzeldir; çünkü onlar [dünya meşgalesinden] boşalmış, tevekkül etmiş kimselerdi; çoğunlukla namazdan başka meşguliyetleri yoktu, bu yüzden secde izi sürekli üzerlerinde idi. «el-İlhâf» (الْإِلْحَاف) ile «el-ilhâh» (الْإِلْحَاح) aynı manadadır (ısrarla ve yüzsüzlükle istemektir). Bir topluluk şöyle demiştir: Bir şeyi örttüğü ve örtmekle bürüdüğü zaman kullanılan «elhafe'ş-şey'e» (أَلْحَفَ الشَّيْءَ) ifadesinden alınmıştır; «lihâf» (yorgan/örtü) kelimesi de bundandır. İbnü'l-Ahmer'in şu sözü de bu kabildendir: [Vâfir]
يظلّ يحفّهنّ بقفقفيه ... ويلحفهنّ هفهافا ثخينا
«Çeneleriyle onları sarıp kuşatır... Ve onları kalın, dökülen [tüylerle] örtüp bürür.»
يصف ذكر نعام يحضن بيضا، فكأن هذا السائل الملح يعم الناس بسؤاله فيلحفهم ذلك، وذهب الطبري والزجاج وغيرهما إلى أن المعنى لا يسألون البتة.
Yumurtalarını kuluçkaya yatıran bir erkek deveyi tasvir etmektedir. Sanki bu ısrarcı dilenci istemesiyle insanları bürümekte ve bu durum onları kaplamaktadır. Taberî, ez-Zeccâc ve başkaları mananın «asla istemezler» olduğu görüşüne varmışlardır.
قال القاضي أبو محمد ﵀: والآية تحتمل المعنيين نفي السؤال جملة ونفي الإلحاف فقط، أما الأولى فعلى أن يكون التَّعَفُّفِ صفة ثابتة لهم، ويحسبهم الجاهل بفقرهم لسبب تعففهم أغنياء من المال، وتكون مِنَ لابتداء الغاية ويكون قوله: لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً لم يرد به أنهم يسألون غير إلحاف بل المراد به التنبيه على سوء حالة من يسأل إلحافا من الناس، كما تقول: هذا رجل خير لا يقتل المسلمين.
Kadı Ebû Muhammed rahmetullâhi aleyh dedi ki: Ayet iki manayı da muhtemeldir: İstemeyi tamamen nefyetmek ve sadece yüzsüzlükle istemeyi nefyetmek. Birinciye gelince, iffetin onlarda sabit bir sıfat olması ve fakirliklerini bilmeyenin onların iffetleri sebebiyle kendilerini malca zengin sanması esasına göredir; «min» edatı ibtidâ-i gâye içindir ve: { لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً } “insanlardan yüzsüzlük ederek istemezler” buyruğuyla onların yüzsüzlük etmeksizin istedikleri kastedilmemiş, bilakis insanlardan yüzsüzlükle isteyen kimselerin kötü durumuna dikkat çekmek murat edilmiştir. Nitekim: «Bu hayırlı bir adamdır, Müslümanları öldürmez» demen gibidir.
فقولك: «خير» قد تضمن أنه لا يقتل ولا يعصي بأقل من ذلك، ثم نبهت بقولك لا يقتل المسلمين على قبح فعل غيره ممن يقتل، وكثيرا ما يقال مثل هذا إذا كان المنبه عليه موجودا في القضية مشارا إليه في نفس المتكلم والسامع. وسؤال الإلحاف لم تخل منه مدة، وهو مما يكره، فلذلك نبه عليه.
Senin: «Hayırlıdır» sözün, onun adam öldürmeyeceğini ve bundan daha küçük bir günahı da işlemeyeceğini zaten içermektedir; sonra: «Müslümanları öldürmez» sözünle adam öldüren başkalarının fiilinin çirkinliğine dikkat çekmiş olursun. Dikkat çekilen husus hadisede mevcut olup konuşanın ve dinleyenin zihninde işaret edilen bir şey olduğunda bu tür ifadeler çokça kullanılır. Yüzsüzlükle istemekten hiçbir devir uzak kalmamıştır ve bu hoş karşılanmayan bir şeydir; bu yüzden ona dikkat çekilmiştir.
وأما المعنى الثاني فعلى أن يكون التَّعَفُّفِ داخلا في المحسبة أي إنهم لا يظهر لهم سؤالا، بل هو قليل.
İkinci manaya gelince, iffetin bu zanna dahil olması esasına göredir; yani onlardan görünürde bir isteme sadır olmaz, bilakis bu pek azdır.
وبإجمال فالجاهل به مع علمه بفقرهم يحسبهم أغنياء عفة، ف مِنَ لبيان الجنس على هذا التأويل، ثم نفى عنهم سؤال الإلحاف وبقي غير الإلحاف مقررا لهم حسبما يقتضيه دليل الخطاب، وهذا المعنى في نفي الإلحاف فقط هو الذي تقتضيه ألفاظ السدي، وقال الزجّاج ﵀: المعنى لا يكون منهم سؤال فلا يكون إلحاف. وهذا كما قال امرؤ القيس: [الطويل] على لاحب لا يهتدى بمناره.
Özetle onları bilmeyen kimse, fakirliklerini bilmekle beraber onları iffet zengini sanır. Bu yoruma göre «min» cins beyanı içindir; sonra onlardan yüzsüzlükle istemeyi nefyetmiş, mefhum-ı muhalifin (delîl-i hitâb) gerektirdiği üzere yüzsüzlük dışındaki isteme ise onlar için sabit kalmıştır. Sadece yüzsüzlüğü nefyeden bu mana es-Süddî'nin lafızlarının gerektirdiği manadır. ez-Zeccâc rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: «Mana; onlardan isteme sadır olmaz ki yüzsüzlük olsun demektir.» Bu, İmruülkays'ın şu sözü gibidir: [Tavîl] «İşaret kulesiyle yol bulunmayan açık bir yolda...»
أي ليس ثم منار فلا يكون اهتداء.
Yani orada bir işaret kulesi yoktur ki onunla yol bulunsun.
قال القاضي أبو محمد ﵀: إن كان الزجاج أراد لا يكون منهم سؤال البتة فذلك لا تعطيه الألفاظ التي بعد لا، وإنما ينتفي السؤال إذا ضبط المعنى من أول الآية على ما قدمناه، وإن كان أراد لا يكون منهم سؤال إلحاف فذلك نص الآية، وأما تشبيهه الآية ببيت امرئ القيس فغير صحيح، وذلك أن قوله: على لاحب لا يهتدى بمناره وقوله الآخر: [البسيط] .
Kadı Ebû Muhammed rahmetullâhi aleyh dedi ki: Şayet ez-Zeccâc onlardan kesinlikle hiçbir isteme sadır olmaz manasını kastettiyse, bunu «lâ» edatından sonraki lafızlar vermez; isteme ancak daha önce açıkladığımız üzere mana ayetin başından itibaren zaptedilirse nefyolunur. Şayet yüzsüzlükle istemenin meydana gelmeyeceğini kastettiyse bu zaten ayetin açık nasstır. Ayeti İmruülkays'ın beytine benzetmesine gelince, bu doğru değildir; zira onun: «İşaret kulesiyle yol bulunmayan açık bir yolda» sözü ve diğer şairin: [Basît]
قف بالطّلول التي لم يعفها القدم وقول الشاعر: [المتقارب]
«Zamanın eskitip silmediği kalıntılarda dur» sözü ve diğer bir şairin: [Mütekârib]
ومن خفت من جوره في القضا ... ء فما خفت جورك يا عافيه
«Hükümde haksızlığından korktuğum kimseler oldu... Fakat ey afiyet veren, senin haksızlığından korkmadım»
وما جرى مجراه ترتيب يسبق منه أنه لا يهتدى بالمنار، وإن كان المنار موجودا، فلا ينتفي إلا المعنى الذي دخل عليه حرف النفي فقط، وكذلك ينتفي العفا وإن وجد القدم، وكذلك ينتفي الخوف وإن وجد الجور، وهذا لا يترتب في الآية، ويجوز أن يريد الشعراء أن الثاني معدوم فلذلك أدخلوا على الأول حرف النفي إذ لا يصح الأول إلا بوجود الثاني، أي ليس ثم منار، فإذا لا يكون اهتداء بمنار، وليس ثم قدم فإذا لا يكون عفا، وليس ثم جور فإذا لا يكون خوف، وقوله تعالى: لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً، لا يترتب فيه شيء من هذا، لأن حرف النفي دخل على أمر عام للإلحاف وغيره، ثم خصص بقوله: إِلْحافاً جزءا من ذلك العام فليس بعدم الإلحاف ينتفي السؤال، وبيت الشعر ينتفي فيه الأول بعدم الثاني إذ دخل حرف النفي فيه على شيء متعلق وجوده بوجود الذي يراد أنه معدوم، والسؤال ليس هكذا مع الإلحاف، بل الأمر بالعكس إذ قد يعدم الإلحاف منهم ويبقى لهم سؤال لا إلحاف فيه، ولو كان الكلام لا يلحفون الناس سؤالا لقرب الشبه بالأبيات المتقدمة، وكذلك لو كان بعد لا يسألون شيء إذا عدم السؤال، كأنك قلت تكسبا أو نحوه لصح الشبه، والله المستعان وقوله تعالى: وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ وعد محض أي يعلمه ويحصيه ليجازي عليه ويثيب.
sözü ve bu mecrada gelenler, işaret kulesi mevcut olsa bile onunla yol bulunamayacağı manasının zihne ilk geldiği bir tertiptir; dolayısıyla sadece üzerine nefiy harfi giren mana nefyolunur. Aynı şekilde zamanın geçişi bulunsa bile silinme nefyolunur; haksızlık bulunsa bile korku nefyolunur. Bu durum ayette bu şekilde tertip edilmez. Şairlerin ikincisinin madum (yok) olduğunu kastetmeleri ve bu sebeple birincinin üzerine nefiy harfini dahil etmeleri caizdir; zira birincisi ancak ikincisinin varlığıyla sahih olur; yani orada işaret kulesi yoktur ki onunla yol bulunsun, zamanın geçişi yoktur ki silinme olsun, haksızlık yoktur ki korku olsun. Allah Teâlâ'nın: { لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً } buyruğunda ise bundan hiçbir şey tertip olunmaz; çünkü nefiy harfi yüzsüzlüğü ve diğerlerini kapsayan genel bir fiilin üzerine girmiş, sonra: { إِلْحافاً } buyruğuyla bu genel fiilin bir parçası tahsis edilmiştir; dolayısıyla yüzsüzlüğün yokluğuyla isteme fiili büsbütün yok olmaz. Şiir beytinde ise nefiy harfi varlığı yok sayılmak istenen şeye bağlı bir şeyin üzerine girdiği için ikincisinin yokluğuyla birincisi de yok olmaktadır. İsteme ile yüzsüzlük arasındaki münasebet ise böyle değildir; bilakis durum bunun aksinedir; zira onlardan yüzsüzlük yok olabilir de geriye içinde yüzsüzlük olmayan bir isteme kalabilir. Şayet ibare «insanlara yüzsüzce bir istemede bulunmazlar» şeklinde olsaydı, geçen beyitlere benzerlik yaklaşırdı. Aynı şekilde şayet «lâ yes'elûne» fiilinden sonra, isteme yok olduğunda yok olacak bir şey bulunsaydı -mesela kazanç için istemezler ve benzeri desen- bu benzerlik sahih olurdu. Allah'tan yardım dilenir. Allah Teâlâ'nın: { وَما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ } “Hayır olarak ne harcarsanız, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir” buyruğu ise sırf bir vaaddir; yani karşılığını verip mükâfatlandırmak için onu bilir ve sayar.
قوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٧٤ الى ٢٧٥]
[Bakara Suresi (2): Ayetler 274-275]
الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٧٤) الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبا لا يَقُومُونَ إِلاَّ كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبا فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهى فَلَهُ ما سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عادَ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٧٥)
{ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ سِرًّا وَعَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٧٤) الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبا لا يَقُومُونَ إِلاَّ كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبا فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهى فَلَهُ ما سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عادَ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٧٥) } “Mallarını gece ve gündüz, gizli ve aşikar infak edenlerin mükâfatları Rableri katındadır; onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. Faiz yiyenler ancak şeytanın çarptığı kimsenin kalktığı gibi kalkarlar. Bu, onların: 'Alışveriş de faiz gibidir' demelerinden ötürüdür. Oysa Allah alışverişi helal, faizi haram kılmıştır. Kime Rabbinden bir öğüt gelir de [faizcilikten] vazgeçerse, geçmişte olan kendisinindir ve onun işi Allah'a kalmıştır. Kim de tekrar [faize] dönerse, işte onlar cehennemliktirler; orada ebedî kalacaklardır.”
قال عبد الله بن عباس: نزلت هذه الآية في علي بن أبي طالب ﵁ كانت له أربعة دراهم فتصدق بدرهم ليلا وبدرهم نهارا وبدرهم سرا وبدرهم علانية، وقال ابن جريج: نزلت في رجل فعل ذلك ولم يسم عليا ولا غيره، وقال ابن عباس أيضا نزلت هذه الآية في علف الخيل، وقاله عبد الله بن بشر الغافقي وأبو ذر وأبو أمامة والأوزاعي وأبو الدرداء قالوا: هي في علف الخيل والمرتبطة في السبيل، وقال قتادة هذه الآية في المنفقين في سبيل الله من غير تبذير ولا تقتير.
Abdullah b. Abbâs dedi ki: Bu ayet Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh hakkında indi; onun dört dirhemi vardı, bir dirhemini geceleyin, bir dirhemini gündüzleyin, bir dirhemini gizlice ve bir dirhemini de aşikare sadaka verdi. İbn Cüreyc: «Bunu yapan bir adam hakkında indi, Ali'nin veya başkasının ismini vermedi» demiştir. İbn Abbâs ayrıca bu ayetin atların yemine harcama hakkında indiğini de söylemiştir; bunu Abdullah b. Bişr el-Gâfikî, Ebû Zer, Ebû Ümâme, el-Evzâî ve Ebû'd-Derdâ da söylemiş ve: «O, Allah yolunda cihat için bağlanan atların yemi hakkındadır» demişlerdir. Katâde ise: «Bu ayet, saçıp savurmaksızın ve cimrilik etmeksizin Allah yolunda infak edenler hakkındadır» demiştir.
قال القاضي أبو محمد ﵁: والآية وإن كانت نزلت في علي ﵁، فمعناها يتناول كل من فعل فعله وكل مشاء بصدقته في الظلم إلى مظنة ذي الحاجة وأما علف الخيل والنفقة عليها فإن ألفاظ الآية تتناولها تناولا محكما، وكذلك المنفق في الجهاد المباشر له إنما يجيء إنفاقه على رتب الآية.
Kadı Ebû Muhammed radıyallâhu anh dedi ki: Ayet her ne kadar Ali radıyallâhu anh hakkında inmiş olsa da manası onun fiilini yapan ve karanlıklarda sadakasıyla ihtiyaç sahibinin bulunduğu yere yürüyen herkesi kapsar. Atların yemi ve onlara yapılan infaka gelince, ayetin lafızları bunu muhkem bir şekilde kapsar; aynı şekilde bizzat cihat edip Allah yolunda infak eden kimsenin infakı da ayetin mertebelerine uygun olarak gelir.
وقال ابن عباس ﵁: كان المؤمنون يعملون بهذه الآية من قوله: إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ [البقرة:
İbn Abbâs radıyallâhu anh şöyle demiştir: Müminler: { إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ } [el-Bakara:
٢٧١] إلى قوله: وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ [البقرة: ٢٧٤] فلما نزلت براءة بتفصيل الزكاة قصروا عليها، وقد تقدم القول على نفي الخوف والحزن، والفاء في قوله: فَلَهُمْ دخلت لما في الَّذِينَ من الإبهام، فهو يشبه بإبهامه الإبهام الذي في الشرط. فحسنت الفاء في جوابه كما تحسن في الشرط، وإنما يوجد الشبه إذا كان الذي موصولا بفعل وإذا لم يدخل على «الذي» عامل يغير معناه، فإن قلت: الذي أبوه زيد هو عمرو فلا تحسن الفاء في قولك فهو، بل تلبس المعنى، وإذا قلت ليت الذي جاءك جاءني لم يكن للفاء مدخل في المعنى، وهذه الفاء المذكورة إنما تجيء مؤكدة للمعنى، وقد يستغنى عنها إذا لم يقصد التأكيد كقوله بعد: لا يَقُومُونَ وقوله ﷿: الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبا الآية، الرِّبا هو الزيادة وهو مأخوذ من ربا يربو إذا نما وزاد على ما كان، وغالبة ما كانت العرب تفعله من قولها للغريم أتقضي أم تربي؟ فكان الغريم يزيد في عدد المال، ويصبر الطالب عليه، ومن الربا البين التفاضل في النوع الواحد لأنها زيادة، وكذلك أكثر البيوع الممنوعة إنما تجد منعها لمعنى زيادة إما في عين مال، وإما في منفعة لأحدهما من تأخير ونحوه، ومن البيوع ما ليس فيه معنى الزيادة كبيع الثمرة قبل بدو صلاحها، وكالبيع ساعة النداء يوم الجمعة، فإن قيل لفاعلها: آكل ربا فبتجوز وتشبيه، والربا من ذوات الواو، وتثنيته ربوان عند سيبويه، ويكتب بالألف. قال الكوفيون: يكتب ويثنى بالياء لأجل الكسرة التي في أوله. وكذلك يقولون في الثلاثية من ذوات الواو إذا انكسر الأول أو انضم، نحو ضحى، فإن كان مفتوحا نحو صفا فكما قال البصري.
271] buyruğundan: { وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } [el-Bakara: 274] buyruğuna kadar olan bu ayetlerle amel ediyorlardı. Berâe (Tevbe) Suresi zekatın tafsilatıyla inince sadece onunla yetindiler. Korku ve hüznün nefyedilmesine dair söz daha önce geçmişti. { فَلَهُمْ } buyruğundaki «fâ» harfi, { الَّذِينَ } kelimesindeki kapalılıktan (ibhâm) dolayı dahil olmuştur; zira o, kapalılığı sebebiyle şart edatındaki kapalılığa benzer. Bu yüzden şartın cevabında güzel olduğu gibi bunun haberinde de fâ harfi güzel olmuştur. Bu benzerlik ancak «ellezî» bir fiile sıla olduğunda ve «ellezî» üzerine manasını değiştiren bir âmil girmediğinde bulunur. Şayet: «Babası Zeyd olan kişi Amr'dır» dersen, «fe-hüve» (فَهُوَ) sözündeki fâ harfi güzel olmaz, bilakis manayı karıştırır. «Keşke sana gelen bana gelseydi» dediğinde ise fâ harfinin manaya hiçbir dahli olmaz. Zikredilen bu fâ ancak manayı pekiştirmek için gelir; daha sonra gelen: { لا يَقُومُونَ } buyruğunda olduğu gibi tekit kastedilmediğinde ondan müstağni olunabilir. Aziz ve Celil olan Allah'ın: { الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبا } ayetine gelince; ribâ (faiz) fazlalık demektir; bir şey gelişip önceki halinden fazla arttığında kullanılan «rabâ yerbû» (رَبَا يَرْبُو) kökünden alınmıştır. Arapların çoğunlukla yaptığı uygulama borçluya: «Ödüyor musun yoksa artırıyor musun?» demeleriydi; böylece borçlu malın miktarını artırır, alacaklı da ona mühlet verirdi. Açık faiz türlerinden biri de aynı cins mallardaki fazlalıktır (ribâ'l-fadl); çünkü o bir fazlalıktır. Aynı şekilde yasaklanan akitlerin çoğunun yasaklanış sebebi ya malın kendisinde ya da tehir ve benzeri sebeplerle taraflardan birine sağlanan menfaatteki bir fazlalık manasından kaynaklanır. Satışlardan bazılarında ise fazlalık manası yoktur; olgunlaşması belirmeden meyvenin satılması ve cuma günü ezan vaktindeki satış gibi. Şayet bunları yapana «faiz yiyen» denilirse bu mecazen ve benzetme yoluyladır. Ribâ kelimesi vâvî asıllıdır (aslı vâv harfidir); Sîbeveyh'e göre tesniyesi «ribavân» (رِبَوَان) şeklindedir ve elifle yazılır. Kûfeliler: «Başındaki kesreden dolayı yâ ile yazılır ve tesniye yapılır» demişlerdir. Aynı şekilde ilk harfi kesreli veya zammeli olan üç harfli vâvî kelimelerde de -«duhâ» (ضُحَى) gibi- böyle söylerler; şayet «safâ» (صَفَا) gibi fethalı olursa Basralıların dediği gibidir.
ومعنى هذه الآية: الذين يكسبون الربا ويفعلونه، وقصد إلى لفظة الأكل لأنها أقوى مقاصد الإنسان في المال، ولأنها دالة على الجشع، فأقيم هذا البعض من توابع الكسب مقام الكسب كله، فاللباس والسكنى والادخار والإنفاق على العيال وغير ذلك داخل كله في قوله: الَّذِينَ يَأْكُلُونَ، وقال ابن عباس رضي الله
Bu ayetin manası: Faizi kazanan ve onu uygulayanlar demektir. «Yeme» lafzı özellikle kastedilmiştir; çünkü o insanın maldaki en güçlü maksadıdır ve açgözlülüğe delalet eder. Böylece kazancın neticelerinden olan bu kısım, kazancın tamamı yerine ikame edilmiştir. Dolayısıyla giyinme, barınma, biriktirme, aileye harcama ve diğer bütün hususlar: { الَّذِينَ يَأْكُلُونَ } “yiyenler” buyruğunun kapsamına dahildir. İbn Abbâs radıyallâhu anh,
عنه ومجاهد وابن جبير وقتادة والربيع والضحاك والسدي وابن زيد: معنى قوله: لا يَقُومُونَ من قبورهم في البعث يوم القيامة، قال بعضهم: يجعل معه شيطان يخنفة، وقالوا كلهم يبعث كالمجنون عقوبة له وتمقيتا عند جمع المحشر، ويقوي هذا التأويل المجمع عليه في أن في قراءة عبد الله بن مسعود «لا يقومون يوم القيامة إلا كما يقوم» .
Mücâhid, İbn Cübeyr, Katâde, er-Rebî', ed-Dahhâk, es-Süddî ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir: { لا يَقُومُونَ } buyruğunun manası, kıyamet günü dirilişte kabirlerinden kalkamazlar demektir. Bazıları: «Kendisini boğan bir şeytan onunla birlikte kılınır» demiştir. Hepsi de şöyle demişlerdir: «Kendisine bir ceza ve mahşer halkı nezdinde bir rezillik olsun diye deli gibi diriltilir.» Abdullah b. Mes'ûd'un kıraatinde «Kıyamet günü ancak... kalkanın kalktığı gibi kalkarlar» şeklinde olduğu hususunda icma edilen rivayet de bu tefsiri güçlendirmektedir.
قال القاضي أبو محمد: وأما ألفاظ الآية فكانت تحتمل تشبيه حال القائم بحرص وجشع إلى تجارة الربا بقيام المجنون، لأن الطمع والرغبة تستفزه حتى تضطرب أعضاؤه، وهذا كما تقول لمسرع في مشيه، مخلط في هيئة حركاته، إما من فزع أو غيره، قد جن هذا، وقد شبه الأعشى ناقته في نشاطها بالجنون في قوله: [الطويل]
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Ayetin lafızları ise, faiz ticaretine hırs ve açgözlülükle kalkan kimsenin halini delinin kalkışına benzetmeyi muhtemel kılardı; çünkü tamah ve arzu onu öyle bir tahrik eder ki uzuvları titrer. Bu, yürüyüşünde acele eden, ister bir korkudan ister başka bir sebepten ötürü hareketlerinin düzeni bozulan bir kimseye «Bu adam delirdi» demen gibidir. Nitekim el-A'şâ da devesini canlılığında şu sözüyle deliliğe benzetmiştir: [Tavîl]
وتصبح من غبّ السّرى وكأنّما ... ألم بها من طائف الجنّ أولق
«Gece yürüyüşünün ardından sabahlar; sanki ona... Cinlerin çarpmasından bir delilik dokunmuş gibidir.»
لكن ما جاءت به قراءة ابن مسعود وتظاهرت به أقوال المفسرين يضعف هذا التأويل ويَتَخَبَّطُهُ «يتفعله» من خبط يخبط كما تقول: تملكه وتعبده وتحمله. والْمَسِّ الجنون، وكذلك الأولق والألس والرود، وقوله تعالى: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا معناه عند جميع المتأولين في الكفار، وأنه قول تكذيب للشريعة ورد عليها.
Fakat İbn Mes'ûd'un kıraatinde gelen ve müfessirlerin görüşlerinin üzerinde birleştiği husus bu tefsiri zayıflatmaktadır. «Ve yetehabbetuhû» (يَتَخَبَّطُهُ) fiili «tehabbeta yetehabbetu» (خَبَطَ يَخْبِطُ) kökünden «yetefe''alühû» veznindedir; nitekim «temellekehû», «te'abbedehû» ve «tehammelehû» demen gibidir. «el-Mess» (الْمَسِّ) deliliktir; aynı şekilde «el-evlek» (الأولق), «el-eles» (الألس) ve «er-revd» (الرود) da bu manadadır. Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا } “Bu, onların: 'Alışveriş de faiz gibidir' demelerinden ötürüdür” buyruğunun manası bütün müfessirlere göre kâfirler hakkındadır ve bu şeriatı yalanlayan, onu reddeden bir sözdür.
والآية كلها في الكفار المربين نزلت ولهم قيل فَلَهُ ما سَلَفَ ولا يقال ذلك لمؤمن عاص، ولكن يأخذ العصاة في الربا بطرف من وعيد هذه الآية، ثم جزم تعالى الخير في قوله: وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبا وقال بعض العلماء في قوله: وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ هذا من عموم القرآن، لأن العرب كانت تقدر على إنفاذه، لأن الأخذ والإعطاء عندها بيع، وكل ما عارض العموم فهو تخصيص منه، وقال بعضهم: هو من مجمل القرآن الذي فسر بالمحلل من البيع وبالمحرم، والقول الأول عندي أصح، قال جعفر بن محمد الصادق: حرم الله الربا ليتقارض الناس. وقال بعض العلماء: حرمه الله لأنه متلفة للأموال مهلكة للناس.
Ayetin tamamı faiz yiyen kâfirler hakkında inmiştir ve onlara: { فَلَهُ ما سَلَفَ } “geçmişte olan kendisinindir” denilmiştir; bu günahkâr bir mümine söylenmez, ancak faiz konusundaki günahkârlar bu ayetin tehdidinden bir pay alırlar. Sonra Allah Teâlâ: { وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبا } “Oysa Allah alışverişi helal, faizi haram kılmıştır” buyruğunda hükmü kesin olarak bildirmiştir. Bazı alimler Allah Teâlâ'nın: { وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ } buyruğu hakkında şöyle demişlerdir: Bu, Kur'an'ın umum ifadelerindendir; çünkü Araplar bunu uygulamaya muktedirdi, zira onlara göre alıp vermek alışveriştir; bu umuma aykırı düşen her husus ise ondan bir tahsistir. Bazıları ise şöyle demiştir: Bu, alışverişin helal kılınan ve haram kılınan kısımlarıyla tefsir edilen mücmel Kur'an lafızlarındandır. Birinci görüş bana göre daha sahihtir. Câfer b. Muhammed es-Sâdık şöyle demiştir: «İnsanlar birbirine borç versinler diye Allah faizi haram kılmıştır.» Bazı alimler de: «Malları tüketen ve insanları helak eden bir şey olduğu için Allah onu haram kılmıştır» demişlerdir.
وسقطت علامة التأنيث في قوله: فَمَنْ جاءَهُ لأن تأنيث الموعظة غير حقيقي وهو بمعنى وعظ، وقرأ الحسن «فمن جاءته» بإثبات العلامة، وقوله: فَلَهُ ما سَلَفَ أي من الربا لاتباعه عليه منه في الدنيا ولا في الآخرة قاله السدي وغيره، وهذا حكم من الله تعالى لمن أسلم من كفار قريش وثقيف ومن كان يتجر هناك، وسَلَفَ معناه تقدم في الزمن وانقضى.
{ فَمَنْ جاءَهُ } buyruğunda müenneslik alameti düşmüştür; çünkü «el-mev'ıza» (موعظة) kelimesinin müennesliği hakiki değildir ve «va'z» (öğüt) manasındadır. el-Hasan ise müenneslik alametini sabitleyerek «fe-men câethü» (فمن جاءته) şeklinde okumuştur. { فَلَهُ ما سَلَفَ } buyruğunun manası; es-Süddî ve başkalarının dediğine göre faizden geçmişte aldıkları kendisinindir, dünyada da ahirette de bundan dolayı sorumlu tutulmaz demektir. Bu, Kureyş ve Sakîf kâfirlerinden ve orada ticaret yapanlardan Müslüman olanlar için Allah Teâlâ'nın verdiği bir hükümdür. «Selefe» (سَلَفَ) kelimesinin manası ise zamanda geçmiş ve sona ermiş demektir.
وفي قوله تعالى: وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ أربع تأويلات: أحدها أن الضمير عائد على الربا بمعنى: وأمر الربا إلى الله في إمرار تحريمه أو غير ذلك. والثاني أن يكون الضمير عائدا على ما سَلَفَ. أي أمره إلى الله في العفو عنه وإسقاط التبعية فيه. والثالث أن يكون الضمير عائدا على ذي الربا بمعنى أمره إلى الله في أن يثيبه على الانتهاء أو يعيده إلى المعصية في الربا. والرابع أن يعود الضمير على المنتهي ولكن بمعنى التأنيس له وبسط أمله في الخير. كما تقول وأمره إلى طاعة وخير وموضع رجاء. وكما تقول وأمره في نمو أو إقبال إلى الله وإلى طاعته، ويجيء الأمر هاهنا ليس في الربا خاصة بل وجملة أموره. وقوله تعالى: وَمَنْ عادَ يعني إلى فعل الربا والقول إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا وإن قدرنا الآية في كافر فالخلود خلود تأبيد
Allah Teâlâ'nın: { وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ } “onun işi Allah'a kalmıştır” buyruğunda dört yorum vardır: Birincisi, zamirin faize raci olmasıdır; yani faizin işi onun haramlığının devam ettirilmesi yahut başka bir hüküm konusunda Allah'a aittir. İkincisi, zamirin { ما سَلَفَ } “geçmişte olana” raci olmasıdır; yani onu affetmek ve ondaki mesuliyeti düşürmek hususunda onun işi Allah'a aittir. Üçüncüsü, zamirin faiz yiyene raci olmasıdır; yani faizden vazgeçtiği için onu mükâfatlandırmak yahut onu faiz günahına geri döndürmek hususunda onun işi Allah'a aittir. Dördüncüsü, zamirin faizden vazgeçene raci olmasıdır; ancak ona ünsiyet vermek ve hayra dair umudunu genişletmek manasındadır. Nitekim: «Onun işi itaate, hayra ve umut makamına yöneliktir» demen ve: «Onun işi gelişmede yahut Allah'a ve O'na itaate yöneliştedir» demen gibidir. Buradaki «emir» (iş), özellikle faiz hakkında değil, onun bütün işleri hakkındadır. Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ عادَ } “Kim de dönerse” buyruğu ise faiz fiiline ve: { إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا } “Alışveriş de faiz gibidir” sözüne geri dönmeyi kasteder. Şayet ayeti kâfir hakkında takdir edersek buradaki ebedî kalış (hulûd), hakiki
حقيقي، وإن لحظناها في مسلم عاص فهذا خلود مستعار على معنى المبالغة، كما تقول العرب: ملك خالد، عبارة عن دوام ما لا على التأبيد الحقيقي.
bir ebedîliktir. Şayet günahkâr bir Müslüman hakkında mülahaza edersek bu, mübalağa manasında eğreti (mecaz) bir ebedîliktir. Nitekim Arapların: «Ebedî mülk» demeleri hakiki ebedilik anlamında değil, bir şeyin uzun süreli devamını ifade eder.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın buyruğu: