[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٧٦ الى ٢٧٧]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 276-277]
يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا وَيُرْبِي الصَّدَقاتِ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ (٢٧٦) إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٧٧)
{ يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا وَيُرْبِي الصَّدَقاتِ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ (٢٧٦) إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٧٧) } “Allah faizi mahveder, sadakaları ise artırır. Allah, hiçbir günahkâr nankörü sevmez. İman edip salih ameller işleyenler, namazı kılanlar ve zekâtı verenler var ya, onların mükâfatları Rableri katındadır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir.”
يَمْحَقُ معناه: ينقص ويذهب، ومنه محاق القمر وهو انتقاصه، وَيُرْبِي الصَّدَقاتِ معناه ينميها ويزيد ثوابها تضاعفا، تقول: ربت الصدقة وأرباها الله تعالى ورباها وذلك هو التضعيف لمن يشاء، ومنه قول النبي ﷺ: «إن صدقة أحدكم لتقع في يد الله فيربيها له كما يربي أحدكم فصيله، أو فلوه، حتى يجيء يوم القيامة وأن اللقمة لعلى قدر أحد» .
{ يَمْحَقُ } “mahveder” kelimesinin manası: eksiltir ve yok eder demektir. Ayın küçülüp görünmez hâle gelmesi (mahâk) de bundandır. { وَيُرْبِي الصَّدَقاتِ } “sadakaları ise artırır” ifadesinin manası; onları nemalandırır ve sevaplarını kat kat artırır demektir. Nitekim: «Sadaka çoğaldı (rebet), Allah Teâlâ onu artırdı (erbâhâ / rabbâhâ)» dersin; bu da dilediği kimse için kat kat artırmasıdır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu da bu kabildendir: «Şüphesiz birinizin sadakası Allah'ın eline düşer de, sizden birinin tayını veya sıpasını büyütüp yetiştirdiği gibi [Allah] onu kendisi için büyütür; nihayet kıyamet günü o bir lokma Uhud dağı kadar olarak gelir.»
قال القاضي أبو محمد: وقد جعل الله هذين الفعلين بعكس ما يظنه الحريص الجشع من بني آدم، يظن الربا يغنيه وهو في الحقيقة ممحق، ويظن الصدقة تفقره وهي نماء في الدنيا والآخرة، وقرأ ابن الزبير:
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Allah bu iki fiili, Âdemoğlundan olan hırslı ve açgözlü kimsenin zannettiğinin tam aksine kılmıştır. Zira o, faizin kendisini zenginleştireceğini zanneder; oysa gerçekte [faiz] yok edicidir. Sadakanın ise kendisini fakirleştireceğini zanneder; oysa o, dünyada da ahirette de bir artıştır. İbnü'z-Zübeyr şöyle okumuştur:
«يمحّق الله» بضم الياء وكسر الحاء مشددة، «ويربّي» بفتح الراء وشد الباء، ورويت عن النبي ﷺ كذلك.
«Yümahhıku'llâh» (يمحّق الله) -ye'nin zammesi ve ha'nın şeddeli kesresiyle- ve «ve yurabbî» (ويربّي) -ra'nın fethası ve be'nin şeddesiyle-. Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den de bu şekilde rivayet edilmiştir.
وقوله تعالى: وَاللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ يقتضي أن الزجر في هذه الآيات للكفار المستحلين للربا القائلين على جهة التكذيب للشرع إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا ووصف الكفار ب أَثِيمٍ، إما مبالغة من حيث اختلف اللفظان، وإما ليذهب الاشتراك الذي في كفار، إذ قد يقع على الزارع الذي يستر الحب في الأرض. قاله ابن فورك قال ومعنى قوله: وَاللَّهُ لا يُحِبُّ أي لا يحب الكفار الأثيم.
Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ } “Allah, hiçbir günahkâr nankörü sevmez” buyruğu, bu ayetlerdeki azarlamanın, şeriatı yalanlayarak { إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا } “Alışveriş de faiz gibidir” diyen ve faizi helal sayan kâfirlere yönelik olduğunu gerektirir. Kâfirlerin { أَثِيمٍ } “günahkâr” olarak nitelenmesi, ya iki lafzın farklı olması bakımından bir mübalağadır ya da «kefâr» (كفار) lafzındaki müşterekliği gidermek içindir; çünkü bu kelime tohumu toprağa örten çiftçi (zâri') için de kullanılabilir. Bunu İbn Fûrek söylemiştir. [İbn Fûrek] dedi ki: { وَاللَّهُ لا يُحِبُّ } buyruğunun manası; yani günahkâr kâfiri...
قال القاضي أبو محمد: محسنا صالحا بل يريده مسيئا فاجرا، ويحتمل أن يريد والله لا يحب توفيق الكفار الأثيم.
...Kadı Ebû Muhammed dedi ki: [yani onu] ihsan sahibi, salih biri olarak [sevmez], aksine onu kötülük eden bir fâcir olarak diler [demektir]. [Ayetin] «Allah, günahkâr kâfire muvaffakiyet vermeyi sevmez» manasını kastetmiş olması da muhtemeldir.
وهذه تأويلات مستكرهة، أما الأول فأفرط في تعدية الفعل وحمله من المعنى ما لا يحتمله لفظه، وأما الثاني فغير صحيح المعنى، بل الله تعالى يحب التوفيق على العموم ويحببه، والمحب في الشاهد يكون منه ميل إلى المحبوب ولطف به، وحرص على حفظه، وتظهر دلائل ذلك، والله تعالى يريد وجود الكافر على ما هو عليه، وليس له عنده مزية الحب بأفعال تظهر عليه نحو ما ذكرناه في الشاهد، وتلك المزية موجودة للمؤمن، ولما انقضى ذكرهم عقب بذكر ضدهم ليبين ما بين الحالين.
Bu zorlama yorumlardır. Birincisine gelince, fiili geçişli kılmada aşırıya gitmiş ve lafzın kaldıramayacağı bir anlamı ona yüklemiştir. İkincisine gelince, anlamı doğru değildir; aksine Allah Teâlâ genel olarak muvaffak kılmayı sever ve onu sevdirendir. Görünen âlemde (şâhid) seven kimsede, sevilene karşı bir meyil, ona bir lütuf ve onu koruma arzusu bulunur ve bunun delilleri açığa çıkar. Allah Teâlâ ise kâfirin bulunduğu hâl üzere var olmasını irade eder; yoksa görünen âlemde zikrettiğimiz gibi onun üzerinde açığa çıkan fiiller sebebiyle katında bir sevgi imtiyazı yoktur. Bu imtiyaz ise mümin için mevcuttur. Onların zikri bitince, iki hâl arasındaki farkı açıklamak üzere hemen ardından onların zıddını zikretti.
فقال إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا الآية، وقد تقدم تفسير مثل ألفاظ هذه الآية، وخص الصَّلاةَ والزَّكاةَ بالذكر وقد تضمنهما عمل الصَّالِحاتِ تشريفا لهما، وتنبيها على قدرهما، إذ هما رأس الأعمال الصلاة في أعمال البدن، والزكاة في أعمال المال.
Böylece: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا } [ayetini] buyurdu. Bu ayetin lafızlarının benzerinin tefsiri daha önce geçmişti. { الصَّالِحاتِ } “salih ameller” işleme ifadesi onları da kapsadığı hâlde, { الصَّلاةَ } “namazı” ve { الزَّكاةَ } “zekâtı” özellikle zikretmesi, ikisini şereflendirmek ve değerlerine dikkat çekmek içindir; zira namaz bedeni amellerin, zekât ise mali amellerin başıdır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٧٨ الى ٢٧٩]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 278-279]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا ما بَقِيَ مِنَ الرِّبا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٧٨) فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوالِكُمْ لا تَظْلِمُونَ وَلا تُظْلَمُونَ (٢٧٩)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا ما بَقِيَ مِنَ الرِّبا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٧٨) فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُسُ أَمْوالِكُمْ لا تَظْلِمُونَ وَلا تُظْلَمُونَ (٢٧٩) } “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve eğer gerçekten inanıyorsanız faizden kalanı bırakın. Eğer böyle yapmazsanız, Allah'a ve Resulüne karşı savaşa girdiğinizi bilin. Şayet tövbe ederseniz, ana paralarınız sizindir; ne haksızlık etmiş ne de haksızlığa uğramış olursunuz.”
سبب هذه الآية أنه كان الربا بين الناس كثيرا في ذلك الوقت، وكان بين قريش وثقيف ربا، فكان لهؤلاء على هؤلاء. فلما فتح رسول الله ﷺ مكة قال في خطبته في اليوم الثاني من الفتح:
Bu ayetin iniş sebebi şudur: O dönemde insanlar arasında faiz çok yaygındı; Kureyş ile Sakîf arasında da faiz vardı, dolayısıyla birinin diğeri üzerinde alacağı bulunuyordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'yi fethedince, fethin ikinci günü irad ettiği hutbesinde şöyle buyurdu:
«ألا كل ربا في الجاهلية موضوع، وأول ربا أضعه ربا العباس بن عبد المطلب» ، فبدأ ﷺ بعمه وأخص الناس به، وهذه من سنن العدل للإمام أن يفيض العدل على نفسه وخاصته، فيستفيض حينئذ في الناس، ثم رجع رسول الله ﷺ إلى المدينة واستعمل على مكة عتاب بن أسيد، فلما استنزل أهل الطائف بعد ذلك إلى الإسلام اشترطوا شروطا، منها ما أعطاه رسول الله ﷺ، ومنها ما لم يعطه، وكان في شروطهم أن كل ربا لهم على الناس فإنهم يأخذونه، وكل ربا عليهم فهو موضوع، فيروى أن رسول الله ﷺ قرر لهم هذه ثم ردها الله بهذه الآية، كما رد صلحه لكفار قريش في رد النساء إليهم عام الحديبية.
«Haberiniz olsun ki Cahiliye döneminin bütün faizleri kaldırılmıştır; kaldırdığım ilk faiz de el-Abbâs b. Abdilmuttalib'in faizidir.» Böylece [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem amcasından ve kendisine en yakın kimseden başladı. Bu, adaletin önce kendi nefsine ve yakınlarına uygulanması, sonra da insanlar arasında yayılması şeklinde devlet başkanının adalet sünnetlerindendir. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye döndü ve Attâb b. Esîd'i Mekke'ye vali tayin etti. Bundan sonra Tâif halkı İslâm'a girmeye ikna edildiğinde birtakım şartlar koştular; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunlardan bazılarını kabul etti, bazılarını ise kabul etmedi. Şartları arasında, insanların üzerinde olan bütün faiz alacaklarını tahsil etmeleri, kendi üzerlerindeki faiz borçlarının ise kaldırılması da vardı. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu onlar için onaylamış, sonra Hudeybiye yılında kadınların Kureyş kâfirlerine iade edilmesi hususundaki sulhunu iptal ettiği gibi, Allah bu ayetle o hükmü iptal etmiştir.
وذكر النقاش رواية أن رسول الله ﷺ أمر أن يكتب في أسفل الكتاب لثقيف لكم ما للمسلمين وعليكم ما عليهم، فلما جاءت آجال رباهم بعثوا إلى مكة للاقتضاء، وكانت الديون لبني المغيرة وهم بنو عمرو بن عمير من ثقيف، وكانت لهم على بني المغيرة المخزوميين فقال بنو المغيرة لا تعطي شيئا فإن الربا قد وضع، ورفعوا أمرهم إلى عتاب بن أسيد بمكة، فكتب به إلى رسول الله ﷺ فنزلت الآية، وكتب بها رسول الله ﷺ إلى عتاب فعلمت بها ثقيف فكفت، هذا سبب الآية على اختصار مجموع مما روى ابن إسحاق وابن جريج والسدي وغيرهم.
en-Nakkaş, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Sakîf için yazılan mektubun altına: «Müslümanların lehine olan haklar sizin de lehinizedir, onların aleyhine olan yükümlülükler sizin de aleyhinizedir» diye yazılmasını emrettiği rivayetini zikretmiştir. Faizlerinin vadeleri gelince, tahsil etmek için Mekke'ye adam gönderdiler. Alacaklar, Sakîf'ten Amr b. Umeyroğulları'na aitti ve Mahzûmoğulları'ndan Mugîreoğulları'nın üzerindeydi. Mugîreoğulları: «Hiçbir şey vermeyiz, zira faiz kaldırılmıştır» dediler ve meselelerini Mekke'de Attâb b. Esîd'e ilettiler. O da bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yazdı. Bunun üzerine ayet indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu Attâb'a yazdı, Sakîf de bunu öğrenince vazgeçti. İbn İshak, İbn Cüreyc, es-Süddî ve başkalarından rivayet edilenlerin özeti olarak ayetin iniş sebebi kısaca budur.
فمعنى الآية، اجعلوا بينكم وبين عذاب الله وقاية بترككم ما بقي لكم من ربا وصفحكم عنه. وقوله:
Ayetin manası şudur: Faizden geriye kalan alacaklarınızı terk ederek ve onlardan vazgeçerek kendinizle Allah'ın azabı arasına bir kalkan koyun. Allah Teâlâ'nın:
إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ شرط محض في ثقيف على بابه، لأنه كان في أول دخولهم في الإسلام وإذا قدرنا الآية فيمن تقرر إيمانه فهو شرط مجازي على جهة المبالغة، كما تقول لمن تريد إقامة نفسه: إن كنت رجلا فافعل كذا، وحكى النقاش عن مقاتل بن سليمان أنه قال: إِنْ في هذه الآية بمعنى إذ.
{ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “eğer gerçekten inanıyorsanız” buyruğu, Sakîf hakkında kendi bağlamında hakiki bir şarttır; çünkü bu, onların İslâm'a ilk girişleri esnasındaydı. Ayeti imanı yerleşmiş kimseler hakkında takdir edersek bu, mübalağa kabilinden mecazi bir şart olur; nitekim gayrete getirmek istediğin kimseye: «Eğer adamsan şöyle yap» demen gibidir. en-Nakkaş, Mukâtil b. Süleyman'dan, bu ayetteki { إِنْ } edatının «iz» (إذ / mademki) manasında olduğunu söylediğini aktarmıştır.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وهذا مردود لا يعرف في اللغة، وقال ابن فورك:
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh dedi ki: Bu reddedilir bir görüştür, dilde bilinmez. İbn Fûrek ise şöyle demiştir:
يحتمل أنه يريد يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا بمن قبل محمد من الأنبياء، ذَرُوا ما بَقِيَ مِنَ الرِّبا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ بمحمد، إذ لا ينفع الأول إلا بهذا وهذا مردود بما روي في سبب الآية، ثم توعدهم تعالى إن لم يذروا الربا بحرب من الله ومن رسوله وأمته، والحرب داعية القتل، وروى ابن عباس أنه يقال يوم القيامة لأكل الربا: خذ سلاحك للحرب، وقال ابن عباس أيضا: من كان مقيما على الربا لا ينزع عنه فحق على إمام المسلمين أن يستنيبه، فإن نزع وإلا ضرب عنقه، وقال قتادة: أوعد الله أهل الربا بالقتل فجعلهم بهرجا أينما ثقفوا، ثم ردهم تعالى مع التوبة إلى رؤوس أموالهم، وقال لهم: لا تَظْلِمُونَ في أخذ الربا وَلا تُظْلَمُونَ
Şu manayı kastetmiş olması muhtemeldir: «Ey Muhammed'den önceki peygamberlere iman edenler! Eğer Muhammed'e inanıyorsanız faizden kalanı terk edin; zira birincisi ancak bununla fayda verir.» Ne var ki bu görüş, ayetin iniş sebebi hakkında rivayet edilenlerle reddedilmiştir. Sonra Allah Teâlâ faizi terk etmedikleri takdirde onları Allah'tan, Resulünden ve onun ümmetinden gelecek bir savaşla tehdit etmiştir. Savaş ise öldürmeyi gerektirir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre kıyamet gününde faiz yiyene: «Savaş için silahını al!» denir. İbn Abbâs ayrıca şöyle demiştir: «Kim faiz yemeyi sürdürür ve ondan vazgeçmezse, Müslümanların önderinin (imamının) onu tövbeye davet etmesi haktır; eğer vazgeçerse ne âlâ, aksi takdirde boynunu vurur.» Katâde ise şöyle demiştir: «Allah faiz ehlini öldürülmekle tehdit etmiş ve nerede bulunurlarsa kanlarını heder kılmıştır.» Sonra Allah Teâlâ tövbe etmeleriyle birlikte onları ana paralarına döndürmüş ve kendilerine: { لا تَظْلِمُونَ } “ne haksızlık etmiş olursunuz” -faiz almakla-, { وَلا تُظْلَمُونَ }
في أن يتمسك بشيء من رؤوس أموالكم، فتذهب أموالكم. ويحتمل أن يكون لا تظلمون في مطل، لأن مطل الغني ظلم، كما قال ﷺ.
“ne de haksızlığa uğramış olursunuz” -ana paralarınızdan bir şeyin alıkonulması suretiyle mallarınızın gitmesiyle- buyurmuştur. { لا تُظْلَمُونَ } ifadesinin [borcun] ertelenmesi (matl) hususunda olması da muhtemeldir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in buyurduğu gibi, «Varlıklı kimsenin borcunu geciktirmesi bir zulümdür.»
فالمعنى أن يكون القضاء مع وضع الربا. وهكذا سنة الصلح، وهذا أشبه شيء بالصلح ألا ترى أن النبي ﷺ لما أشار على كعب بن مالك في دين ابن أبي حدرد بوضع الشطر، فقال كعب:
Buna göre mana, faizin düşürülmesiyle birlikte borcun ödenmesidir. Sulh sünneti de böyledir; nitekim bu durum sulhe son derece benzemektedir. Görmez misin ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, İbn Ebî Hadred'in borcu hususunda Kâ'b b. Mâlik'e borcun yarısını indirmesini işaret ettiğinde Kâ'b:
نعم يا رسول الله قال رسول الله ﷺ للآخر: قم فاقضه، فتلقى العلماء أمره بالقضاء سنة في المصالحات، وقرأ الحسن «ما بقي» بكسر القاف وإسكان الياء، وهذا كما قال جرير: [البسيط]
«Evet, ey Allah'ın Resulü» demiş; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de diğerine: «Kalk ve ona borcunu öde» buyurmuştur. Âlimler onun ödeme emrini sulh meselelerinde bir sünnet olarak telakki etmişlerdir. el-Hasan { ما بَقِيَ } ifadesini kâf'ın kesresi ve yâ'nın sükûnuyla «mâ baky» şeklinde okumuştur. Bu, Cerîr'in şu sözü gibidir: [Basît]
هو الخليفة فارضوا ما رضي لكم ... ماضي العزيمة ما في حكمه جنف
O halifedir, sizin için razı olduğuna siz de razı olun... / Azmi keskindir, hükmünde hiçbir eğrilik yoktur.
ووجهها أنه شبه الياء بالألف، فكما لا تصل الحركة إلى الألف فكذلك لم تصل هنا إلى الياء، وفي هذا نظر، وقرأ أبو السمال من «الرّبو» بكسر الراء المشددة وضم الباء وسكون الواو، وقال أبو الفتح: شذ هذا الحرف في أمرين:
Bunun [nahiv yönünden] izahı, yâ harfini elif'e benzetmiş olmasıdır; nitekim hareke elif'e ulaşamadığı gibi burada da yâ'ya ulaşmamıştır. Fakat bu izah tartışmalıdır. Ebu's-Semmâl { مِنَ الرِّبا } lafzını şeddeli râ'nın kesresi, bâ'nın zammesi ve vâv'ın sükûnuyla «mine'r-ribv» (الرّبو) şeklinde okumuştur. Ebu'l-Feth şöyle demiştir: Bu kıraat iki açıdan şâzz olmuştur:
أحدهما الخروج من الكسر إلى الضم بناء لازما، والآخر وقوع الواو بعد الضمة في آخر الاسم، وهذا شيء لم يأت إلا في الفعل، نحو يغزو ويدعو وأما ذو الطائية بمعنى الذي فشاذة جدا، ومنهم من يغير واوها إذا فارق الرفع، فيقول رأيت ذا قام، ووجه القراءة أنه فخم الألف انتحاء بها الواو التي الألف بدل منها على حد قولهم، الصلاة والزكاة وهي بالجملة قراءة شاذة، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو ونافع وابن عامر والكسائي: «فأذنوا» مقصورة مفتوحة الذال، وقرأ عاصم في رواية أبي بكر: «فآذنوا» ممدودة مكسورة الذال.
Birincisi, kelimenin asıl yapısında kesreden zamme'ye geçilmesidir. Diğeri ise ismin sonunda zammeden sonra vâv harfinin gelmesidir; bu durum ise ancak «yağzû» ve «yed'û» gibi fiillerde gelir. Tay kabilesinin «ellezî» anlamında kullandığı «zû» kelimesine gelince, o son derece şâzzdır; nitekim onlardan bazıları merfûluk hâlinden çıktığında onun vâv'ını değiştirerek «reaytü zâ kâme» derler. Bu kıraatin izahı ise, tıpkı «es-salâh» ve «ez-zekâh» demelerinde olduğu gibi, elifin kendisinden bedel olduğu vâv'a yönelerek elifi kalın (tefhîm ile) okumuş olmasıdır. Netice itibarıyla bu şâzz bir kıraattir. İbn Kesîr, Ebû Amr, Nâfi', İbn Âmir ve el-Kisâî [hemzeyi] kısaltarak ve zâl'in fethasıyla «fe'zenû» (فأذنوا) şeklinde okumuşlardır. Âsım ise Ebû Bekir rivayetinde [hemzeyi] uzatarak ve zâl'in kesresiyle «fe-âzinû» (فآذنوا) şeklinde okumuştur.
قال سيبويه: آذنت أعلمت، وأذنت ناديت وصوت بالإعلام قال: وبعض يجري آذنت مجرى أذنت، قال أبو علي: من قال: «فأذنوا» فقصر، معناه فاعلموا الحرب من الله، قال ابن عباس وغيره من المفسرين: معناه فاستيقنوا الحرب من الله تعالى.
Sîbeveyh şöyle demiştir: «Âzentü» (آذنت), bildirdim demektir; «ezentü» (أذنت) ise nidâ ettim ve duyurarak seslendim demektir. [Sîbeveyh] bazılarının «âzentü»yü «ezentü» yerine kullandığını da belirtmiştir. Ebû Alî şöyle demiştir: Kim kısaltarak «fe'zenû» (فأذنوا) okuduysa bunun manası, Allah'tan [size açılan] savaşı bilin demektir. İbn Abbâs ve diğer müfessirler bunun manasının «Allah Teâlâ'dan gelecek savaşı kesin olarak bilin» olduğunu söylemişlerdir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وهي عندي من الإذن، وإذا أذن المرء في شيء فقد قرره وبنى مع نفسه عليه، فكأنه قال لهم فقرروا الحرب بينكم وبين الله ورسوله، ملزمهم من لفظ الآية أنهم مستدعو الحرب والباغون بها، إذ هم الآذنون بها وفيها، ويندرج في هذا المعنى الذي ذكرته علمهم بأنهم حرب وتيقنهم لذلك، قال أبو علي: ومن قرأ «فآذنوا» فمد، فتقديره فأعلموا من لم ينته عن ذلك بحرب، والمفعول محذوف، وقد ثبت هذا المفعول في قوله تعالى: فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلى سَواءٍ [الأنبياء: ١٠٩] وإذا أمروا بإعلام غيرهم علموا هم لا محالة، قال: ففي إعلامهم علمهم، وليس في علمهم إعلامهم غيرهم، فقراءة المد أرجح، لأنها أبلغ وآكد قال الطبري: قراءة القصر أرجح لأنها تختص بهم، وإنما أمروا على قراءة المد بإعلام غيرهم.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh dedi ki: Bana göre bu kelime «el-izn» kökündendir. Kişi bir şeye izin verdiğinde/karar kıldığında, onu kararlaştırmış ve kendi içinde ona göre davranmıştır. Sanki onlara: «Kendiniz ile Allah ve Resulü arasındaki savaşa kesin karar verin» denmiş gibidir. Zira onlar buna izin veren ve buna girişen kimseler oldukları için, ayetin lafzından savaşı davet eden ve onu isteyen kimseler oldukları kendilerine yüklenmektedir. Benim zikrettiğim bu mananın içine, onların kendilerinin savaş hâlinde olduğunu bilmeleri ve buna kesin olarak inanmaları da dahildir. Ebû Alî şöyle demiştir: Kim [hemzeyi] uzatarak «fe-âzinû» (فآذنوا) şeklinde okuduysa takdiri; «bundan vazgeçmeyen kimseye bir savaş ilan edin/bildirin» şeklindedir ve mef'ûl hazfedilmiştir. Nitekim bu mef'ûl, Allah Teâlâ'nın: { فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلى سَواءٍ } “De ki: 'Size eşit olarak bildirdim'” [Enbiyâ 109] buyruğunda sabit olmuştur. Başkalarına bildirmekle emrolunduklarında, kaçınılmaz olarak kendileri de öğrenmiş olurlar. [Ebû Alî] dedi ki: «Onların başkasına bildirmesinde kendilerinin de bilmesi vardır; fakat sadece bilmelerinde başkalarına bildirmeleri yoktur. Bu sebeple uzatma (med) kıraati daha tercihe şayandır; zira daha beliğ ve daha tekitlidir.» et-Taberî ise şöyle demiştir: «Kısaltma (kasr) kıraati daha tercihe şayandır; çünkü bizzat onların kendilerine mahsustur. Uzatma kıraatinde ise sadece başkalarına bildirmekle emrolunmuşlardır.»
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: والقراءتان عندي سواء لأن المخاطب في الآية محضور بأنه كل من لم يذر ما بقي من الربا، فإن قيل لهم: «فأذنوا» فقد عمهم الأمر، وإن قيل لهم:
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh dedi ki: Bana göre iki kıraat de eşittir; zira ayetteki muhatap, faizden kalanı terk etmeyen herkesle sınırlandırılmıştır. Şayet kendilerine «fe'zenû» denilirse emir hepsini kapsamış olur; şayet kendilerine:
«فآذنوا» بالمد فالمعنى أنفسكم وبعضكم بعضا، وكأن هذه القراءة تقتضي فسحا لهم في الارتياء
uzatarak «fe-âzinû» denilirse mana; «kendinize ve birbirinize bildirin» demek olur. Sanki bu kıraat, düşünmeleri...
والتثبيت أي فأعلموا نفوسكم هذا ثم انظروا في الأرجح لكم، ترك الربا أو الحرب، وقرأ جميع القراء «لا تظلمون» بفتح التاء و «لا تظلمون» بضمها وقد مضى تفسيره.
...ve etraflıca değerlendirmeleri için onlara bir mühlet tanınmasını gerektirmektedir; yani «kendi nefislerinize bunu bildirin, sonra faizi bırakmak mı yoksa savaş mı sizin için daha kârlı bakın» demektir. Bütün kurrâ [ilk fiili] tâ'nın fethasıyla { لا تَظْلِمُونَ }, [ikincisini ise] tâ'nın zammesiyle { وَلا تُظْلَمُونَ } şeklinde okumuştur; bunun tefsiri ise geçmişti.
وروى المفضل عن عاصم: لا «تظلمون» بضم التاء في الأولى وفتحها في الثانية. قال أبو علي:
el-Mufaddal, Âsım'dan birincisini tâ'nın zammesiyle «lâ tuzlemûne», ikincisini ise fethasıyla «ve lâ tazlimûne» şeklinde rivayet etmiştir. Ebû Alî şöyle demiştir:
وتترجح قراءة الجماعة فإنها تناسب قوله فَإِنْ تُبْتُمْ في إسناد الفعلين إلى الفاعل فيجيء «تظلمون» بفتح التاء أشكل بما قبله.
Çoğunluğun (cemaatin) kıraati daha tercihe şayandır; çünkü iki fiilin de faile isnad edilmesi bakımından { فَإِنْ تُبْتُمْ } “Şayet tövbe ederseniz” buyruğuna uygundur. Böylece tâ'nın fethasıyla «tazlimûne», kendisinden öncesine daha münasip düşer.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٨٠ الى ٢٨١]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 280-281]
وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٨٠) وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (٢٨١)
{ وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٨٠) وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (٢٨١) } “Eğer [borçlu] darlık içinde ise, bir kolaylığa kadar ona mühlet tanımak gerekir. Sadaka olarak bağışlamanız ise, eğer bilirseniz sizin için daha hayırlıdır. Allah'a döndürüleceğiniz, sonra haksızlığa uğramaksızın herkese kazandığının tastamam verileceği bir günden sakının.”
حكم الله تعالى لأرباب الربا برؤوس الأموال عند الواجدين للمال، ثم حكم في ذي العسرة بالنظرة إلى حالة اليسر. قال المهدوي: وقال بعض العلماء هذه الآية ناسخة لما كان في الجاهلية من بيع من أعسر بدين، وحكى مكي: أن النبي ﷺ أمر به في صدر الإسلام.
Allah Teâlâ, ödeme gücü olanların yanındaki mallar için faiz sahiplerine ana paralarının verilmesine hükmetti; sonra da darlık içinde bulunan (borçlu) hakkında kolaylık durumuna kadar mühlet verilmesine hükmetti. el-Mehdevî dedi ki: Bazı âlimler bu ayetin, borcundan dolayı darlığa düşen kimsenin Cahiliye döneminde köle olarak satılması uygulamasını neshettiğini söylemişlerdir. Mekkî ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in İslâm'ın ilk dönemlerinde bunu emrettiğini nakletmiştir.
قال القاضي أبو محمد: فإن ثبت فعل النبي ﷺ فهو نسخ، وإلا فليس بنسخ، و «العسرة» ضيق الحال من جهة عدم المال ومنه جيش العسرة، والنظرة التأخير، والميسرة مصدر بمعنى اليسر، وارتفع ذُو عُسْرَةٍ ب كانَ التامة التي هي بمعنى وجد وحدث. هذا قول سيبويه وأبي علي وغيرهما، ومن هنا يظهر أن الأصل الغنى ووفور الذمة، وأن العدم طارئ حادث يلزم أن يثبت. وقال بعض الكوفيين، حكاه الطبري: بل هي كانَ الناقصة والخبر محذوف، تقديره وَإِنْ كانَ من غرمائكم ذُو عُسْرَةٍ وارتفع قوله: فَنَظِرَةٌ على خبر ابتداء مقدر، تقديره فالواجب نظرة، أو فالحكم نظرة.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Şayet Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in fiili sabit ise bu bir nesihtir, aksi takdirde nesih değildir. «el-Usre» (العسرة), mal yokluğu sebebiyle durumun darlığıdır; «Ceyşü'l-Usre» (Zorluk Ordusu) ifadesi de bundandır. «en-Nazıra» (النظرة) erteleme/mühlet verme, «el-meysera» (الميسرة) ise kolaylık manasında masdardır. { ذُو عُسْرَةٍ } ibaresi, var oldu ve meydana geldi manasındaki tam kâne (كان) ile merfû olmuştur. Bu, Sîbeveyh, Ebû Alî ve başkalarının görüşüdür. Buradan anlaşılmaktadır ki asıl olan zenginlik ve borç ödeme gücüdür; yokluk ise sonradan ortaya çıkan arızî bir durumdur ve ispat edilmesi gerekir. et-Taberî'nin naklettiğine göre bazı Kûfeliler şöyle demiştir: Aksine o nakıs kâne'dir (كان) ve haberi hazfedilmiştir; takdiri «ve in kâne min guramâiküm zû usretin» (eğer borçlularınızdan biri darlık içinde olursa) şeklindedir. { فَنَظِرَةٌ } kelimesi ise takdir edilen bir mübtedanın haberi olarak merfû kılınmıştır; takdiri «fel-vâcibü nazıratün» (o hâlde vacip olan mühlet vermektir) veya «fel-hükmü nazıratün» (hüküm mühlet vermektir) şeklindedir.
قال الطبري: وفي مصحف أبي بن كعب: وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ على معنى وإن كان المطلوب، وقرأ الأعمش «وإن كان معسرا فنظرة» .
et-Taberî dedi ki: Übey b. Kâ'b'ın mushafında [«ve in kâne zâ usretin» şeklinde mansûb olup] «ve eğer borç istenen darlık içinde ise» manasındadır. el-A'meş ise «ve in kâne mu'siran fe-nazıratün» şeklinde okumuştur.
قال أبو عمرو الداني عن أحمد بن موسى: وكذلك في مصحف أبي بن كعب، قال مكي والنقاش وعلى هذا يختص لفظ الآية بأهل الربا، وعلى من قرأ وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ بالواو فهي عامة في جميع من عليه دين.
Ebû Amr ed-Dânî, Ahmed b. Mûsâ'dan naklen şöyle demiştir: Übey b. Kâ'b'ın mushafında da böyledir. Mekkî ve en-Nakkaş dediler ki: Buna göre ayetin lafzı faiz ehline mahsustur; { وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ } şeklinde vâv ile [merfû] okuyana göre ise üzerinde borç bulunan herkes hakkında umumidir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا غير لازم، وحكى المهدوي أن في مصحف عثمان، «فإن كان» بالفاء ذُو عُسْرَةٍ بالواو، وقراءة الجماعة نظرة بكسر الظاء، وقرأ مجاهد وأبو رجاء والحسن: «فنظرة» بسكون الظاء، وكذلك قرأ الضحاك، وهي على تسكين الظاء من نظرة، وهي لغة تميمية، وهم الذين يقولون: كرم زيد بمعنى كرم، ويقولون: كبد في كبد، وكتف في كتف، وقرأ عطاء بن أبي رباح «فناظرة» على وزن فاعلة، وقال الزجّاج: هي من أسماء المصادر، كقوله تعالى: لَيْسَ لِوَقْعَتِها كاذِبَةٌ [الواقعة: ٢] وكقوله تعالى: تَظُنُّ أَنْ يُفْعَلَ بِها فاقِرَةٌ [القيامة: ٢٥] ، وكخائنة الأعين وغيره، وقرأ نافع
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu [çıkarım] zorunlu değildir. el-Mehdevî, Osman'ın mushafında fâ harfiyle «fe-in kâne» (فإن كان) ve vâv ile { ذُو عُسْرَةٍ } şeklinde olduğunu nakletmiştir. Çoğunluğun kıraati zâ'nın kesresiyle «nazıratün» (نَظِرَةٌ) şeklindedir. Mücâhid, Ebû Recâ ve el-Hasan ise zâ'nın sükûnuyla «fe-nazratün» (فَنَظْرَةٌ) şeklinde okumuşlardır; ed-Dahhâk da böyle okumuştur. Bu, «nazıra» kelimesinin zâ harfinin sakin kılınması iledir ve Temîm kabilesinin lehçesidir. Onlar «kerume» yerine «kerme Zeyd» diyen, «kebid» yerine «kebd», «ketif» yerine «ketf» diyen kimselerdir. Atâ b. Ebî Rabâh ise fâile vezninde «fe-nâzıratün» (فناظرة) şeklinde okumuştur. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Bu masdar isimlerindendir; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { لَيْسَ لِوَقْعَتِها كاذِبَةٌ } “onun gerçekleşmesini yalanlayacak kimse yoktur” [Vâkıa 2] ve { تَظُنُّ أَنْ يُفْعَلَ بِها فاقِرَةٌ } “kendisine bel kemiğini kıracak bir cezanın verileceğini anlar” [Kıyâme 25] buyruklarında ve «hâinetü'l-a'yün» (gözlerin hain bakışı) ifadesinde olduğu gibi. Nâfi'...
وحده «ميسرة» بضم السين، وقرأ باقي السبعة وجمهور الناس «ميسرة» بفتح السين على وزن مفعلة، وهذه القراءة أكثر في كلام العرب، لأن مفعلة بضم العين قليل.
...tek başına sîn'in zammesiyle «meysuretün» (مَيْسُرَةٍ) şeklinde okumuştur. Yedi kurrânın geri kalanı ve insanların çoğunluğu ise «mef'ale» vezninde sîn'in fethasıyla «meyseretin» (مَيْسَرَةٍ) şeklinde okumuştur. Bu kıraat Arap kelamında daha yaygındır; çünkü ayn harfinin zammesiyle «mef'ule» vezni azdır.
قال أبو علي: قد قالوا: مسربة ومشربة، ولكن مفعلة بفتح العين أكثر في كلامهم، وقرأ عطاء بن أبي رياح أيضا ومجاهد: «فناظره إلى ميسره» على الأمر في «ناظره» وجعلا الهاء ضمير الغريم، وضما السين من «ميسره» وكسرا الراء وجعلا الهاء ضمير الغريم، فأما ناظره ففاعله من التأخير، كما تقول: سامحه، وأما ميسر فشاذ، قال سيبويه: ليس في الكلام مفعل، قال أبو علي يريد في الآحاد، فأما في الجمع فقد جاء قول عدي بن زيد: [الرمل]
Ebû Alî şöyle demiştir: «Mesrube» ve «meşrube» demişlerdir; fakat kelamlarında ayn harfinin fethasıyla «mef'ale» daha fazladır. Atâ b. Ebî Rebâh ve Mücâhid ayrıca, «nâzırhu» (فناظره) lafzını emir kipi olarak ve hû zamirini borçlunun zamiri kılarak, «meysirihî» kelimesinin de sîn harfini zammeli, râ harfini kesreli okuyup sonundaki hû zamirini borçlunun zamiri yaparak «fe-nâzırhu ilâ meysurihî / meysirihî» şeklinde okumuşlardır. «Nâzırhu» lafzına gelince, erteleme anlamındaki «fâ'ale» babındandır; nitekim «sâmihhu» (ona müsamaha göster) demen gibidir. «Meysir» kelimesine gelince bu şâzzdır. Sîbeveyh: «Kelamda mef'ıl kalıbı yoktur» demiştir. Ebû Alî ise [Sîbeveyh'in] bununla tekilleri kastettiğini söylemiştir; zira çoğullarda Adiy b. Zeyd'in şu sözü gelmiştir: [Remel]
أبلغ النّعمان عنّي مألكا ... أنّه قد طال حبسي وانتظار
Nu'mân'a benden bir mesaj ulaştır... / Zira hapsim ve bekleyişim uzadı.
وقول جميل: [الطويل]
Cemîl'in şu sözü de böyledir: [Tavîl]
بثين الزمي- لا- إنّ- لا- إن لزمته ... على كثرة الواشين أيّ معون
Buseyne, 'hayır' demeye devam et; zira sen devam edersen 'hayır' sözü / gammazların çokluğuna karşı ne güzel bir yardımcıdır.
فالأول جمع مالكة، والآخر جمع معونة، وقال ابن جني: إن عديا أراد مالكة فحذف، وكذلك جميل أراد أي معونة، وكذلك قول الآخر: [الرجز] «ليوم روع أو فعال مكرم» «أراد مكرمة» ، فحذف قال: ويحتمل أن تكون جموعا كما قال أبو علي.
Birincisi «mâlike»nin çoğulu, ikincisi ise «maûne»nin çoğuludur. İbn Cinnî şöyle demiştir: Adiy «mâlike»yi kastetmiş ve hazfetmiştir; Cemîl de aynı şekilde «eyye maûnetin»i kastetmiştir. Nitekim bir başkasının şu sözü de böyledir: [Recez] «Korku günü yahut kerem sahibi bir fiil için»; burada «mekrume»yi kastetmiş ve [tâ harfini] hazfetmiştir. [İbn Cinnî] dedi ki: Ebû Alî'nin dediği gibi bunların çoğul olması da muhtemeldir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: فإن كان ميسر جمع ميسرة فيجري مجرى هذه الأمثلة، وإن كان قارئه أراد به الإفراد فذلك شاذ، وقد خطأه بعض الناس، وكلام سيبويه يرده، واختلف أهل العلم: هل هذا الحكم بالنظرة إلى الميسرة: واقف على أهل الربا أو هو منسحب على كل ذي دين حال؟
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh dedi ki: Şayet «meysir», «meysere»nin çoğulu ise bu misaller gibi cereyan eder; şayet onu okuyan kimse bununla tekil anlamı kastetmişse bu şâzzdır ve bazı insanlar bunu hatalı görmüştür, Sîbeveyh'in sözü de bunu reddetmektedir. İlim ehli, kolaylık durumuna kadar mühlet tanıma hükmünün faiz ehline mi mahsus olduğu yoksa vadesi gelmiş her borç sahibi için mi geçerli olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir.
فقال ابن عباس وشريح: ذلك في الربا خاصة، وأما الديون وسائر الأمانات فليس فيها نظرة، بل تؤدى إلى أهلها، وكأن هذا القول يترتب إذا لم يكن فقر مدقع وأما مع الفقر والعدم الصريح، فالحكم هي النظرة ضرورة، وقال جمهور العلماء النظرة إلى الميسرة حكم ثابت في المعسر سواء كان الدين ربا أو من تجارة في ذمة أو من أمانة، فسره الضحاك.
İbn Abbâs ve Şüreyh şöyle demişlerdir: «Bu hüküm özellikle faiz hakkındadır. [Diğer] borçlar ve sair emanetlere gelince, bunlarda mühlet tanıma yoktur, aksine sahiplerine ödenir.» Bu görüş, sanki son derece ezici bir fakirlik (fakr-ı mudkı') bulunmadığı durumlara hamledilir; açık bir fakirlik ve çaresizlik hâlinde ise hüküm zorunlu olarak mühlet vermektir. Âlimlerin çoğunluğu ise şöyle demiştir: Borç ister faizden olsun ister zimmetteki bir ticaretten veya bir emanetten kaynaklansın, darlık içinde bulunana (mu'sir) kolaylık durumuna kadar mühlet tanımak sabit bir hükümdür. Bunu ed-Dahhâk tefsir etmiştir.
وقوله تعالى: وَأَنْ تَصَدَّقُوا ابتداء وخبره خَيْرٌ، وندب الله تعالى بهذه الألفاظ إلى الصدقة على المعسر وجعل ذلك خيرا من إنظاره، قاله السدي وابن زيد والضحاك وجمهور الناس. وقال الطبري وقال آخرون معنى الآية وأن تصدقوا على الغني والفقير خير لكم، ثم أدخل الطبري تحت هذه الترجمة أقوالا لقتادة وإبراهيم النخعي لا يلزم منها ما تضمنته ترجمته، بل هي كقول جمهور الناس، وليس في الآية مدخل للغني، وقرأ جمهور القراء: «تصّدقوا» بتشديد الصاد على الإدغام من تتصدقوا. وقرأ عاصم «وأن تصدقوا» بتخفيف الصاد وفي مصحف عبد الله بن مسعود «وأن تصدقوا» بفك الإدغام.
Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْ تَصَدَّقُوا } “Sadaka olarak bağışlamanız ise” buyruğu mübteda, { خَيْرٌ } “daha hayırlıdır” ise onun haberidir. Allah Teâlâ bu lafızlarla darlık içindeki borçluya [borcu] sadaka olarak bağışlamayı teşvik etmiş ve bunu ona mühlet tanımaktan daha hayırlı kılmıştır. Bunu es-Süddî, İbn Zeyd, ed-Dahhâk ve insanların çoğunluğu söylemiştir. et-Taberî dedi ki: Başkaları da 'Ayetin manası: Zengine de fakire de sadaka vermeniz sizin için daha hayırlıdır' demiştir. Ardından et-Taberî bu başlık altına Katâde ve İbrahim en-Nehaî'den görüşler almışsa da başlığının içerdiği mana bunlardan çıkmamaktadır; bilakis bunlar insanların çoğunluğunun görüşü gibidir ve ayette zengine bir yer yoktur. Kurrânın çoğunluğu, «tetasaddakû»dan idgam ile sâd'ın şeddesiyle «tessaddakû» (تصّدقوا) şeklinde okumuştur. Âsım ise sâd'ın tahfifiyle { وَأَنْ تَصَدَّقُوا } şeklinde okumuştur. Abdullah b. Mes'ûd'un mushafında ise idgamsız olarak [«ve en tetasaddakû»] şeklindedir.
وروى سعيد بن المسيب عن عمر بن الخطاب أنه قال: كان آخر ما أنزل من القرآن آية الربا، وقبض
Saîd b. el-Müseyyeb'den, Ömer b. el-Hattâb'ın şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Kur'an'dan en son indirilen şey faiz ayeti idi ve...
رسول الله ﷺ ولم يفسرها لنا، فدعوا الربا والريبة. وقال ابن عباس: آخر ما نزل آية الربا.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu bize tefsir etmeden vefat etti; o hâlde faizi ve şüpheli olan şeyleri (rîbe) bırakınız.» İbn Abbâs da: «En son inen ayet, faiz ayetidir» demiştir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: ومعنى هذا عندي أنها من آخر ما نزل، لأن جمهور الناس وابن عباس والسدي والضحاك وابن جريج وغيرهم، قال: آخر آية قوله تعالى: وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ وقال سعيد بن المسيب: بلغني أن أحدث القرآن بالعرش آية الدين، وروي أن قوله ﷿: وَاتَّقُوا نزلت قبل موت النبي ﷺ بتسع ليال، ثم لم ينزل بعدها شيء، وروي بثلاث ليال، وروي أنها نزلت قبل موته بثلاث ساعات، وأنه قال ﵇ اجعلوها بين آية الربا وآية الدين، وحكى مكي أن النبي ﷺ قال جاءني جبريل فقال اجعلها على رأس مائتين وثمانين آية، من البقرة.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh dedi ki: Bana göre bunun manası, onun en son inenlerden olduğudur. Zira insanların çoğunluğu, İbn Abbâs, es-Süddî, ed-Dahhâk, İbn Cüreyc ve başkaları: «Son inen ayet, Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ } “Ve Allah'a döndürüleceğiniz bir günden sakının” buyruğudur» demişlerdir. Saîd b. el-Müseyyeb ise: «Bana ulaştığına göre Arş'a en yakın Kur'an [ayeti] borç ayetidir» demiştir. Aziz ve Celil olan Allah'ın: { وَاتَّقُوا } “Ve sakının” buyruğunun Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından dokuz gece önce indiği ve bundan sonra hiçbir şeyin inmediği rivayet edilmiştir. Üç gece önce indiği de rivayet edilmiştir. Onun vefatından üç saat önce indiği ve aleyhisselâm'ın: «Onu faiz ayeti ile borç ayetinin arasına koyun» buyurduğu da rivayet edilmiştir. Mekkî ise Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletmiştir: «Bana Cebrail geldi ve 'Onu Bakara'nın iki yüz sekseninci ayetinin başına koy' dedi.»
وقوله تعالى: وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ إلى آخر الآية، وعظ لجميع الناس وأمر يخص كل إنسان، ويَوْماً منصوب على المفعول لا على الظرف. وقرأ أبو عمرو بن العلاء «ترجعون» بفتح التاء وكسر الجيم، وقرأ باقي السبعة «ترجعون» بضم التاء وفتح الجيم، فمثل قراءة أبي عمرو إِنَّ إِلَيْنا إِيابَهُمْ [الغاشية: ٢٥] ومثل قراءة الجماعة ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ [الأنعام: ٦٢] وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي [الكهف: ٣٦] المخاطبة في القراءتين بالتاء على جهة المبالغة في الوعظ والتحذير، وقرأ الحسن «يرجعون» بالياء على معنى يرجع جميع الناس.
Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ } “Ve Allah'a döndürüleceğiniz bir günden sakının” ayetinin sonuna kadar olan kısmı, bütün insanlara bir vaaz ve her insana özel bir emirdir. { يَوْماً } kelimesi zarf olarak değil, mef'ûl olarak mansubdur. Ebû Amr b. el-Alâ «terci'ûne» (تَرجِعُونَ) şeklinde tâ'nın fethası ve cîm'in kesrasıyla okumuştur. Yedi kurrânın geri kalanı ise tâ'nın dammesi ve cîm'in fethasıyla { تُرْجَعُونَ } şeklinde okumuştur. Ebû Amr'ın kıraatinin benzeri { إِنَّ إِلَيْنا إِيابَهُمْ } [Gâşiye: 25] ayetidir; çoğunluğun kıraatinin benzeri ise { ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ } [En'âm: 62] ve { وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي } [Kehf: 36] ayetleridir. Her iki kıraatte de tâ ile hitap edilmesi, vaaz ve uyarıda mübalağa kastıyladır. el-Hasan ise bütün insanların döneceği manasında yâ ile «yerci'ûne» (يَرجِعُونَ) şeklinde okumuştur.
قال ابن جني كأن الله تعالى رفق بالمؤمنين على أن يواجههم بذكر الرجعة إذ هي مما تنفطر له القلوب. فقال لهم: وَاتَّقُوا يَوْماً، ثم رجع في ذكر الرجعة إلى الغيبة رفقا بهم، وقرأ أبي بن كعب «يوما تردون» بضم التاء، وجمهور العلماء على أن هذا اليوم المحذر منه هو يوم القيامة والحساب والتوفية، وقال قوم هو يوم الموت، والأول أصح بحكم الألفاظ في الآية، وفي قوله: إِلَى اللَّهِ مضاف محذوف تقديره إلى حكم الله وفصل قضائه، وقوله وَهُمْ رد على معنى كل نفس لا على اللفظ إلا على قراءة الحسن «يرجعون» ، فقوله: وَهُمْ رد على ضمير الجماعة في «يرجعون» ، وفي هذه الآية نص على أن الثواب والعقاب متعلق بكسب الإنسان. وهذا رد على الجبرية.
İbn Cinnî şöyle dedi: «Sanki Allah Teâlâ, kalplerin kendisiyle parçalanacağı bir şey olan [ahirete] dönüşü doğrudan yüzlerine vurmayarak müminlere lütufta bulunmuştur. Onlara: { وَاتَّقُوا يَوْماً } “Bir günden sakının” demiş, sonra da onlara bir şefkat olarak dönüşü zikrederken gâib sîgasına geçmiştir.» Übey b. Ka'b tâ'nın dammesiyle «yevmen turaddûne» (يوما تُرَدُّونَ) şeklinde okumuştur. Âlimlerin çoğunluğuna göre kendisinden sakındırılan bu gün; kıyamet, hesap ve hakların tastamam ödeneceği gündür. Bir topluluk ise bunun ölüm günü olduğunu söylemiştir; ancak ayetteki lafızların hükmü gereği birinci görüş daha sahihtir. { إِلَى اللَّهِ } buyruğunda hazfedilmiş bir muzaf vardır ki takdiri «Allah'ın hükmüne ve kesin kazasına» şeklindedir. { وَهُمْ } buyruğu, lafza değil { كُلُّ نَفْسٍ } ifadesinin manasına râcidir; ancak el-Hasan'ın «yerci'ûne» (يرجعون) kıraati müstesnadır, zira [bu kıraatte] { وَهُمْ } lafzı «yerci'ûne»deki çoğul zamirine râcidir. Bu ayette sevap ve cezanın insanın kendi kesbiyle (kazancıyla) irtibatlı olduğuna dair açık bir nass vardır. Bu da Cebriyye'ye bir reddiyedir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın buyruğu:
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلا يَأْبَ كاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَما عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ قال ابن عباس ﵁ نزلت هذه الآية في السلم خاصة.
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلا يَأْبَ كاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَما عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ } “Ey iman edenler! Belirli bir vadeye kadar birbirinize borçlandığınız zaman onu yazın. Aranızda bir yazıcı adaletle yazsın. Yazıcı, Allah'ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan çekinmesin de yazsın.” İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: «Bu ayet özellikle selem (peşin para verip vadeli mal alma) hakkında inmiştir.»
قال القاضي أبو محمد: معناه أن سلم أهل المدينة كان بسبب هذه الآية، ثم هي تتناول جميع المداينات إجماعا، وبين تعالى بقوله: بِدَيْنٍ ما في قوله: تَدايَنْتُمْ من الاشتراك، إذ قد يقال في كلام العرب: تداينوا بمعنى جازى بعضهم بعضا. ووصفه الأجل بمسمى دليل على أن المجهلة لا تجوز، فكأن الآية رفضتها، وإذا لم تكن تسمية وحد فليس أجل، وذهب بعض الناس إلى أن كتب الديون واجب
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bunun manası, Medine ehlinin seleminin bu ayetin sebebi olduğudur; sonra da bu ayet icmâ ile bütün borçlanmaları kapsamaktadır. Allah Teâlâ: { بِدَيْنٍ } “bir borç ile” buyruğuyla, { تَدايَنْتُمْ } “borçlandığınız zaman” ifadesindeki müşterek manayı (belirsizliği) açıklamıştır; zira Arap kelamında «tedâyenû», birbiriyle hesaplaştı/birbirine karşılık verdi manasında da kullanılabilir. Vadeyi { مُسَمًّى } “belirli” şeklinde nitelemesi, belirsizliğin (mechûliyetin) caiz olmadığına delildir; zira ayet bunu reddetmiş gibidir. Şayet bir belirleme ve sınır yoksa, o vade değildir. Bazı insanlar, borçları yazmanın borç sahipleri üzerine vacip olduğuna,
على أربابها فرض بهذه الآية، وذهب الربيع إلى أن ذلك وجب بهذه الألفاظ، ثم خففه الله تعالى بقوله:
bu ayet ile farz kılındığına kani olmuştur. er-Rebî' ise bunun bu lafızlarla vacip olduğu, ardından Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla hafifletildiği görüşüne varmıştır:
فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً [البقرة: ٢٨٣] . وقال الشعبي: كانوا يرون أن قوله: فَإِنْ أَمِنَ ناسخ لأمره بالكتب، وحكى نحوه ابن جريج، وقاله ابن زيد، وروي عن أبي سعيد الخدري، وقال جمهور العلماء:
{ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً } [Bakara: 283]. eş-Şa'bî şöyle demiştir: Onlar, { فَإِنْ أَمِنَ } buyruğunun yazma emrini neshettiği kanaatindeydiler. İbn Cüreyc de benzerini nakletmiş, İbn Zeyd de bunu söylemiş ve Ebû Saîd el-Hudrî'den de rivayet edilmiştir. Âlimlerin çoğunluğu ise şöyle demiştir:
الأمر بالكتب ندب إلى حفظ الأموال وإزالة الريب، وإذا كان الغريم تقيا فما يضره الكتاب وإن كان غير ذلك فالكتب ثقاف في دينه وحاجة صاحب الحق، وقال بعضهم: إن أشهدت فحزم، وإن ائتمنت ففي حل وسعة، وهذا هو القول الصحيح، ولا يترتب نسخ في هذا لأن الله تعالى ندب إلى الكتب فيما للمرء أن يهبه ويتركه بإجماع، فندبه إنما هو على جهة الحيطة للناس، ثم علم تعالى أنه سيقع الائتمان فقال إن وقع ذلك فَلْيُؤَدِّ [البقرة: ٢٨٣] الآية، فهذه وصية للذين عليهم الديون، ولم يجزم تعالى الأمر نصا بأن لا يكتب إذا وقع الائتمان، وأما الطبري ﵀ فذهب إلى أن الأمر بالكتب فرض واجب وطول في الاحتجاج، وظاهر قوله أنه يعتقد الأوامر على الوجوب حتى يقوم دليل على غير ذلك.
Yazma emri, malları korumaya ve şüpheleri gidermeye yönelik bir mendubluktur. Eğer borçlu takva sahibi ise yazmanın ona ne zararı olur? Şayet öyle değilse, yazmak onun dinini sağlamlaştırmak ve hak sahibinin ihtiyacını [güvenceye almaktır]. Bazıları da şöyle demiştir: «Eğer şahit tutarsan bu bir ihtiyat ve kararlılıktır; eğer güvenirsen bu da bir serbestlik ve genişliktir.» Doğru olan görüş de budur. Bu hususta bir nesh gerçekleşmez; zira Allah Teâlâ, kişinin icmâ ile hibe etmesi ve vazgeçmesi caiz olan bir konuda yazmayı tavsiye etmiştir. Dolayısıyla O'nun bu tavsiyesi insanlara bir ihtiyat kabilindendir. Sonra Allah Teâlâ karşılıklı güvenin vuku bulacağını bildiği için, bu gerçekleştiğinde: { فَلْيُؤَدِّ } [Bakara: 283] ayetini buyurmuştur. Bu, üzerlerinde borç olan kimselere bir tavsiyedir; Allah Teâlâ güven ortamı oluştuğunda yazılmayacağına dair kesin bir emir nassı getirmemiştir. et-Taberî rahimehullâh'a gelince, o yazma emrinin farz ve vacip olduğu görüşüne gitmiş ve delillendirmesini uzatmıştır. Sözünün zahirinden anlaşılan, aksine bir delil bulunmadıkça emirleri vücub (farzlık) üzere kabul ettiğidir.
واختلف الناس في قوله تعالى: وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ فقال عطاء وغيره: واجب على الكاتب أن يكتب، وقال الشعبي وعطاء أيضا: إذا لم يوجد كاتب سواه فواجب عليه أن يكتب، وقال السدي: هو واجب مع الفراغ، وقوله تعالى: بِالْعَدْلِ معناه بالحق والمعدلة، والباء متعلقة بقوله تعالى: وَلْيَكْتُبْ، وليست متعلقة ب كاتِبٌ لأنه كان يلزم أن لا يكتب وثيقة إلا العدل في نفسه، وقد يكتبها الصبي والعبد والمسخوط إذا أقاموا فقهها، أما أن المنتصبين لكتبها لا يتجوز للولاة ما أن يتركوهم إلا عدولا مرضيين، وقال مالك ﵀: لا يكتب الوثائق من الناس إلا عارف بها عدل في نفسه مأمون، لقوله تعالى وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كاتِبٌ بِالْعَدْلِ ثم نهى الله تعالى الكتاب عن الإباية، وأبى يأبى شاذ لم يجىء إلا قلى يقلى وأبا يأبى، ولا يجيء فعل يفعل بفتح العين في المضارع إلا إذا رده حرف حلق، قال الزجّاج والقول في أبى أن الألف فيه أشبهت الهمزة فلذلك جاء مضارعه يفعل بفتح العين، وحكى المهدوي عن الربيع والضحاك أن قوله وَلا يَأْبَ منسوخ بقوله لا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ [البقرة: ٢٨٢] والكاف في قوله كَما عَلَّمَهُ اللَّهُ متعلقة بقوله: أَنْ يَكْتُبَ المعنى كتبا كما علمه الله، هذا قول بعضهم، ويحتمل أن تكون كَما متعلقة بما في قوله وَلا يَأْبَ من المعنى أي كما أنعم الله عليه بعلم الكتابة فلا يأب هو، وليفضل كما أفضل الله عليه، ويحتمل أن يكون الكلام على هذا المعنى تاما عند قوله: أَنْ يَكْتُبَ، ثم يكون قوله: كَما عَلَّمَهُ اللَّهُ ابتداء كلام، وتكون الكاف متعلقة بقوله فَلْيَكْتُبْ.
İnsanlar Allah Teâlâ'nın: { وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ } “Aranızda yazsın” buyruğunda ihtilaf etmişlerdir. Atâ ve başkaları: «Yazıcıya yazmak vaciptir» demiştir. eş-Şa'bî ve yine Atâ: «Ondan başka yazıcı bulunmadığında yazması ona vaciptir» demiştir. es-Süddî ise: «Müsait olduğu takdirde vaciptir» demiştir. Allah Teâlâ'nın: { بِالْعَدْلِ } buyruğu, hak ve adaletle demektir; bâ harf-i ceri Allah Teâlâ'nın { وَلْيَكْتُبْ } buyruğuna mütealliktir, { كاتِبٌ } kelimesine müteallik değildir; çünkü [ona müteallik olsaydı] bizzat kendisi adil olmayan hiç kimsenin senet yazmaması gerekirdi; hâlbuki fıkhını/kurallarını yerine getirdikleri takdirde çocuk, köle ve fasık kimse de bunu yazabilir. Ancak bunu yazmak için görevlendirilen kimselere gelince, yöneticilerin onları adil ve güvenilir kişiler arasından seçmemeleri caiz değildir. Mâlik rahimehullâh şöyle demiştir: «İnsanlar arasından senetleri ancak bu işi bilen, kendisi adil ve güvenilir kimseler yazar; zira Allah Teâlâ: { وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كاتِبٌ بِالْعَدْلِ } buyurmuştur.» Ardından Allah Teâlâ yazıcıları çekinmekten nehyetmiştir. «Ebâ-ye'bâ» (أبى يأبى) fiili şâzzdır; [Arapçada] sadece «kalâ-yeklâ» ve «ebâ-ye'bâ» şeklinde gelmiştir. Muzâride aynul-fiilin fethalı olması (fa'ale-yef'alu vezni), ancak boğaz harfi geri çevirdiği (boğaz harfi bulunduğu) zaman gelir. ez-Zeccâc dedi ki: «Ebâ» hakkındaki izah şudur: Ondaki elif hemzeye benzediği için muzârisi aynul-fiilin fethasıyla «yef'alu» olarak gelmiştir. el-Mehdevî, er-Rebî' ve ed-Dahhâk'tan naklen { وَلا يَأْبَ } buyruğunun { لا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ } [Bakara: 282] ayetiyle mensuh olduğunu aktarmıştır. { كَما عَلَّمَهُ اللَّهُ } buyruğundaki kâf harfi, { أَنْ يَكْتُبَ } ifadesine mütealliktir; manası 'Allah'ın kendisine öğrettiği gibi bir yazışla yazsın' şeklindedir; bu bazılarının görüşüdür. { كَما } ifadesinin { وَلا يَأْبَ } buyruğunun içerdiği manaya müteallik olması da muhtemeldir; yani 'Allah ona yazı ilmini nimet olarak verdiği gibi o da çekinmesin ve Allah'ın kendisine lütufta bulunduğu gibi o da lütufta bulunsun' demektir. Kelamın bu mana üzere { أَنْ يَكْتُبَ } buyruğunda tamamlanmış olması, sonra { كَما عَلَّمَهُ اللَّهُ } buyruğunun yeni bir söz başı olması ve kâf harfinin { فَلْيَكْتُبْ } buyruğuna müteallik bulunması da muhtemeldir.
قال القاضي أبو محمد: وأما إذا أمكن الكتاب فليس يجب الكتب على معين، ولا وجوب الندب، بل له الامتناع إلا إن استأجره، وأما إذا عدم الكاتب فيتوجه وجوب الندب حينئذ على الحاضر، وأما الكتب في الجملة فندب كقوله تعالى: وَافْعَلُوا الْخَيْرَ [الحج: ٧٧] وهو من باب عون الضائع.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Yazıcılar mevcut olduğu takdirde belirli bir şahsa yazmak vacip olmadığı gibi mendubluk vücubiyeti de yoktur; bilakis onu ücretle tutmadıkça imtina etme hakkı vardır. Yazıcı bulunmadığında ise orada hazır bulunana mendubluk vücubiyeti yönelir. Genel olarak yazmaya gelince, bu Allah Teâlâ'nın: { وَافْعَلُوا الْخَيْرَ } [Hac: 77] buyruğu gibi mendubdur ve yardıma muhtaç olana yardım etme babındandır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın buyruğu:
وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئاً فإن كان الّذى عليه الحقّ
{ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئاً فإن كان الّذى عليه الحقّ } “Üzerinde hak olan [borçlu] yazdırsın, Rabbi olan Allah'tan sakınsın ve ondan hiçbir şeyi eksiltmesin. Şayet üzerinde hak olan kimse...”
سفيها أو ضعيفا أو لا يستطيع أن يملّ هو فليملل وليّه بالعدل أمر الله تعالى الذي عليه الحق بالإملاء، لأن الشهادة إنما تكون بحسب إقراره، وإذا كتبت الوثيقة وأقرّ بها فهو كإملاء له. وأمره الله بالتقوى فيما يملي ونهي عن أن يَبْخَسْ شيئا من الحق، والبخس النقص بنوع من المخادعة والمدافعة، وهؤلاء الذين أمروا بالإملاء هم المالكون لأنفسهم إذا حضروا، ثم ذكر الله تعالى ثلاثة أنواع تقع نوازلهم في كل زمن.
{ سَفِBlockيهاً أَوْ ضَعِيفاً أَوْ لا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ } “Üzerinde hak olan kimse yazdırsın, Rabbi olan Allah'tan korksun ve ondan hiçbir şeyi eksiltmesin. Şayet üzerinde hak olan kimse aklı ermez (sefih) veya zayıf yahut kendisi yazdıramayacak durumda ise, velisi adaletle yazdırsın.” Allah Teâlâ üzerinde hak bulunan kimseye [metni] yazdırmasını emretmiştir; çünkü şahitlik ancak onun ikrarına göre sabit olur. Senet yazılıp o da bunu ikrar ettiğinde, bu onun yazdırması gibidir. Allah ona yazdırdığı hususta takvalı olmasını emretmiş ve haktan bir şeyi eksiltmesini ( { يَبْخَسْ } ) yasaklamıştır. Bahs (بَخْس); bir nevi hile ve savsaklama yoluyla eksiltmektir. Yazdırmakla emrolunan bu kimseler, hazır bulunduklarında kendi tasarruflarına malik olan kimselerdir. Sonra Allah Teâlâ her devirde hadiseleri vuku bulan üç sınıfı zikretmiştir.
فقال فَإِنْ كانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهاً وكون الحق يترتب في جهات سوى المعاملات كالمواريث إذا قسمت وغير ذلك، والسفيه المهلهل الرأي في المال الذي لا يحسن الأخذ لنفسه ولا الإعطاء منها، مشبه بالثوب السفيه وهو الخفيف النسج، والسفه الخفة، ومنه قول الشاعر وهو ذو الرمة: [الطويل] .
Bunun üzerine { فَإِنْ كانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهاً } “Şayet üzerinde hak olan kimse sefih ise” buyurdu. Hakkın terettüp etmesi, mirasların taksim edilmesi gibi muameleler dışındaki cihetlerde de vuku bulur. Sefih (سفيه); mal hususunda görüşü gevşek/tutarsız olan, kendi lehine almayı ve kendisinden vermeyi beceremeyen kimsedir; dokuması gevşek kumaş olan «es-sevbü's-sefîh»e benzetilmiştir. Sefehe (سفه) ise hafifliktir. Şair Zü'r-Rumme'nin şu sözü de bu kabildendir: [Tavîl]
مشين كما اهتزّت رماح تسفّهت ... أعاليها مرّ الرّياح النّواسم
«Hafif esen rüzgârların geçişiyle uçları salınan mızraklar gibi süzülerek yürüdüler.»
وهذه الصفة في الشريعة لا تخلو من حجر أب أو وصي، وذلك هو وليه، ثم قال: أَوْ ضَعِيفاً والضعيف هو المدخول في عقله الناقص الفطرة، وهذا أيضا قد يكون وليه أبا أو وصيا، الذي لا يستطيع أن يمل هو الصغير، ووَلِيُّهُ وصيه أو أبوه والغائب عن موضع الإشهاد إما لمرض أو لغير ذلك من العذر، ووَلِيُّهُ وكيله، وأما الأخرس فيسوغ أن يكون من الضعفاء، والأولى أنه ممن لا يستطيع، فهذه أصناف تتميز، ونجد من ينفرد بواحد واحد منها، وقد يجتمع منها اثنان في شخص واحد، وربما اجتمعت كلها في شخص، وهذا الترتيب ينتزع من قول مالك وغيره من العلماء الحذاق، وقال بعض الناس: السفيه الصبي الصغير، وهذا خطأ، وقال قوم الضعيف هو الكبير الأحمق، وهذا قول حسن، وجاء الفعل مضاعفا في قوله: أَنْ يُمِلَّ لأنه لو فك لتوالت حركات كثيرة، والفك في هذا الفعل لغة قريش. وبِالْعَدْلِ معناه بالحق وقصد الصواب، وذهب الطبري إلى أن الضمير في وَلِيُّهُ عائد على الْحَقُّ، وأسند في ذلك عن الربيع وعن ابن عباس.
Bu vasıf şeriatta babanın veya vasînin hacri (kısıtlaması) altında bulunmaktan hâli değildir ve işte onun velisi odur. Sonra { أَوْ ضَعِيفاً } “yahut zayıf” buyurdu. Zayıf; aklına halel gelmiş, fıtratı noksan olan kimsedir; bunun velisi de baba veya vasî olabilir. Yazdırmaya gücü yetmeyen ise ( { لا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ } ) küçüktür; onun velisi ( { وَلِيُّهُ } ) vasîsi veya babasıdır; ya da hastalık veya benzeri bir mazeret sebebiyle şahitlik mahallinde bulunmayan kimsedir ki onun velisi de vekilidir. Dilsiz kimseye gelince, zayıflardan sayılması caiz olmakla birlikte, gücü yetmeyenlerden olması daha uygundur. Bunlar birbirinden ayrışan sınıflardır; her birini tek başına bulabileceğimiz gibi bir şahısta bunlardan ikisi veyahut hepsi birden bulunabilir. Bu tasnif Mâlik ve diğer hazık âlimlerin sözünden çıkarılmaktadır. Bazı insanlar: «Sefih, küçük çocuktur» demiştir ki bu hatalıdır. Bir topluluk da: «Zayıf, ahmak olan yaşlı kimsedir» demiştir ki bu güzel bir sözdür. { أَنْ يُمِلَّ } ifadesinde fiil şeddeli (muda'af) olarak gelmiştir; çünkü idgam çözülseydi çok sayıda hareke peş peşe gelirdi. Bu fiilde idgamı çözmek Kureyş'in lehçesidir. { بِالْعَدْلِ } ise hak ve isabetli olanı kastetmekle demektir. et-Taberî, { وَلِيُّهُ } kelimesindeki zamirin { الْحَقُّ } kelimesine râci olduğu görüşüne varmış ve bu hususta er-Rebî' ile İbn Abbâs'tan rivayet nakletmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا عندي شيء لا يصح عن ابن عباس، وكيف تشهد على البينة على شيء وتدخل مالا في ذمة السفيه بإملاء الذي له الدين؟ هذا شيء ليس في الشريعة، والقول ضعيف إلا أن يريد قائله أن الذي لا يستطيع أَنْ يُمِلَّ بمرضه إذا كان عاجزا عن الإملاء فليمل صاحب الحق بالعدل ويسمع الذي عجز، فإذا كمل الإملاء أقر به، وهذا معنى لم تعن الآية إليه، ولا يصح هذا إلا فيمن لا يستطيع أن يمل بمرض.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bana göre bu, İbn Abbâs'tan sahih olmayan bir şeydir. Şahitler bir şeye nasıl şahitlik edecekler ve alacaklının yazdırmasıyla sefihin zimmetine mal nasıl sokulacaktır? Bu şeriatta olmayan bir şeydir ve zayıf bir görüştür; meğerki bunu söyleyen kimse şunu kastetmiş olsun: Hastalığı sebebiyle yazdırmaya gücü yetmeyen kimse ( { أَنْ يُمِلَّ } ) yazdırmaktan aciz kaldığında, hak sahibi adaletle yazdırır, aciz kalan kimse de bunu dinler ve yazdırma tamamlanınca onu ikrar eder. Bu da ayetin kastetmediği bir manadır ve ancak hastalık sebebiyle yazdırmaya gücü yetmeyen kimsede sahih olabilir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın buyruğu:
وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْداهُما فَتُذَكِّرَ إِحْداهُمَا الْأُخْرى الاستشهاد: طلب الشهادة وعبر ببناء مبالغة في شَهِيدَيْنِ دلالة على من قد شهد وتكرر ذلك منه،
{ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْداهُما فَتُذَكِّرَ إِحْداهُمَا الْأُخْرى } “Erkeklerinizden iki şahit tutun. Eğer iki erkek bulunmazsa, rıza göstereceğiniz şahitlerden bir erkek ile iki kadın [şahit tutun ki], biri unutursa/şaşırırsa diğeri ona hatırlatsın.” İstişhad (الاستشهاد); şahitlik talep etmektir. { شَهِيدَيْنِ } lafzında mübalağa kalıbının kullanılması, şahitlik yapmış ve bunu tekrarlamış kimseye delalet etmek içindir;
فكأنها إشارة إلى العدالة: وقوله تعالى: مِنْ رِجالِكُمْ نص في رفض الكفار والصبيان والنساء، وأما العبيد فاللفظ يتناولهم. واختلف العلماء فيهم فقال شريح وإسحاق بن راهويه وأحمد بن حنبل: شهادة العبد جائزة إذا كان عدلا، وغلبوا لفظ الآية. وقال مالك والشافعي وأبو حنيفة وجمهور العلماء: لا تجوز شهادة العبد، وغلبوا نقص الرق، واسم كان الضمير الذي في قوله يَكُونا.
bu da sanki adalete bir işarettir. Allah Teâlâ'nın: { مِنْ رِجالِكُمْ } “erkeklerinizden” buyruğu kâfirlerin, çocukların ve kadınların [bu ilk hükümden] çıkarılması hususunda bir nasstır. Kölelere gelince, lafız onları kapsamaktadır. Âlimler onlar hakkında ihtilaf etmişlerdir: Şüreyh, İshâk b. Râhûye ve Ahmed b. Hanbel: «Âdil olduğu takdirde kölenin şahitliği caizdir» demişler ve ayetin lafzını üstün tutmuşlardır. Mâlik, eş-Şâfiî, Ebû Hanîfe ve âlimlerin çoğunluğu ise: «Kölenin şahitliği caiz değildir» demişler ve kölelik noksanlığını üstün tutmuşlardır. Kâne'nin ismi { يَكُونا } ifadesindeki zamirdir.
والمعنى في قول الجمهور، فإن لم يكن المستشهد رجلين أي إن أغفل ذلك صاحب الحق أو قصده لعذر ما، وقال قوم: بل المعنى فإن لم يوجد رجلان، ولا يجوز استشهاد المرأتين إلا مع عدم الرجال، وهذا قول ضعيف، ولفظ الآية لا يعطيه بل الظاهر منه قول الجمهور، وقوله: فَرَجُلٌ وَامْرَأَتانِ مرتفع بأحد ثلاثة أشياء، إما أن تقدر فليستشهد رجل وامرأتان، وإما فليكن رجل وامرأتان ويصح أن تكون يَكُونا هذه التامة والناقصة، ولكن التامة أشبه، لأنه يقل الإضمار، وإما فرجل وامرأتان يشهدون، وعلى كل وجه فالمقدر هو العامل في قوله: أَنْ تَضِلَّ إِحْداهُما وروى حميد بن عبد الرحمن عن بعض أهل مكة أنهم قرؤوا «وامرأتان» بهمز الألف ساكنة.
Cumhurun görüşüne göre mana şöyledir: Şahit tutulanlar iki erkek olmazsa, yani hak sahibi bunu ihmal ederse veya bir mazeretten ötürü [iki kadına] yönelirse demektir. Bir topluluk ise: «Bilakis mana, iki erkek bulunamazsa şeklindedir; erkeklerin yokluğu dışında iki kadının şahit tutulması caiz değildir» demiştir. Bu zayıf bir görüştür; ayetin lafzı bunu gerektirmez, bilakis ayetin zahirinden anlaşılan cumhurun görüşüdür. { فَرَجُلٌ وَامْرَأَتانِ } “o hâlde bir erkek ve iki kadın” ifadesi üç şeyden biriyle merfûdur: Ya «bir erkek ve iki kadın şahit tutulsun» şeklinde takdir edilir; ya «bir erkek ve iki kadın olsun» şeklinde takdir edilir ki buradaki { يَكُونا } fiilinin tam veya nâkıs olması caizdir, ancak tam olması daha uygundur çünkü takdir az olur; ya da «bir erkek ve iki kadın şahitlik etsinler» şeklinde takdir edilir. Her bir veche göre bu mukadder ifade, { أَنْ تَضِلَّ إِحْداهُما } buyruğundaki âmildir. Humeyd b. Abdirrahman bazı Mekke ehlinden, onların «ve'mraetâni» (وامرأتان) kelimesini elifi sakin bir hemze yaparak okuduklarını rivayet etmiştir.
قال ابن جني: لا نظير لتسكين الهمزة المتحركة على غير قياس وإنما خففوا الهمزة فقربت من الساكن، ثم بالغوا في ذلك فصارت الهمزة ألفا ساكنة كما قال الشاعر: [الطويل] .
İbn Cinnî dedi ki: Kıyasa aykırı olarak harekeli hemzenin sakin kılınmasının benzeri yoktur. Onlar sadece hemzeyi teshil etmişler (hafifletmişler), böylece sakine yaklaşmış, sonra bunda mübalağa ederek hemze tıpkı şairin dediği gibi sakin bir elif olmuştur: [Tavîl]
يقولون جهلا ليس للشّيخ عيّل ... لعمري لقد أعيلت وأن رقوب
«Cehaletlerinden 'Şu yaşlı adamın bakmakla yükümlü olduğu çoluk çocuğu yoktur' derler. Ömrüme yemin olsun ki, çocukları çok olan bir kadın olduğum hâlde [bana böyle derler].»
يريد «وأنا» ، ثم بعد ذلك يدخلون الهمزة على هذه الألف كما هي. وهي ساكنة وفي هذا نظر، ومنه قراءة ابن كثير «عن ساقيها» وقولهم يا ذو خاتم قال أبو الفتح: فإن قيل شبهت الهمزة بالألف في أنها ساوتها في الجهر والزيادة والبدل والحذف وقرب المخرج وفي الخفاء فقول مخشوب لا صنعة فيه، ولا يكاد يقنع بمثله، وقوله تعالى: مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ رفع في موضع الصفة لقوله ﷿: فَرَجُلٌ وَامْرَأَتانِ.
Burada «ve ene» (وَأَنَا) demek istemiştir; daha sonra hemzeyi olduğu gibi bu elifin üzerine dahil ederler ki o da sakindir ve bunda bir nazar (tartışma) vardır. İbn Kesîr'in «'an sâkayhâ» (عن ساقيها) kıraati ve «yâ zû hâtem» (يا ذو خاتم) sözleri de bu kabildendir. Ebü'l-Feth dedi ki: Eğer hemzenin açık telaffuz (cehr), ziyadelik, bedel, hazif, mahrecin yakınlığı ve gizlilik (hafâ) hususlarında elife denk olması yönüyle elife benzetildiği söylenirse, bu gelişi güzel söylenmiş (mahşûb), içinde sanat bulunmayan bir sözdür ve böylesiyle pek ikna olunmaz. Allah Teâlâ'nın: { مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ } “rıza göstereceğiniz şahitlerden” buyruğu, Aziz ve Celil olan Allah'ın: { فَرَجُلٌ وَامْرَأَتانِ } buyruğunun sıfatı konumunda olarak merfûdur.
قال أبو علي: ولا يدخل في هذه الصفة قوله: شَهِيدَيْنِ اختلاف الإعراب.
Ebû Alî dedi ki: İrabın farklılığı sebebiyle { شَهِيدَيْنِ } ifadesi bu sıfata dahil olmaz.
قال القاضي أبو محمد: وهذا حكم لفظي، وأما المعنى فالرضى شرط في الشهيدين كما هو في الرجل والمرأتين.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu lafzî bir hükümdür; manaya gelince, bir erkek ve iki kadında olduğu gibi iki erkekte de rıza şarttır.
قال ابن بكير وغيره: قوله مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مخاطبة للحكام.
İbn Bükeyr ve başkaları: « { مِمَّنْ تَرْضَوْنَ } buyruğu hâkimlere hitaptır» demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا غير نبيل، إنما الخطاب لجميع الناس، لكن المتلبس بهذه القضية إنما هم الحكام، وهذا كثير في كتاب الله يعم الخطاب فيما يتلبس به البعض، وفي قوله: مِمَّنْ تَرْضَوْنَ دليل على أن في الشهود من لا يرضى، فيجيء من ذلك أن الناس ليسوا بمحمولين على العدالة حتى تثبت لهم. وقرأ حمزة وحده: «إن تضل» بكسر الألف وفتح التاء وكسر الضاد «فتذكر» بفتح الذال ورفع الراء وهي قراءة الأعمش. وقرأها الباقون «أن تضل» بفتح الألف «فتذكر» بنصب الراء. غير أن ابن كثير وأبا عمرو خففا الذال والكاف، وشددها الباقون، وقد تقدم القول فيما هو العامل في قوله: أَنْ تَضِلَّ، وأَنْ مفعول من أجله والشهادة لم تقع لأن تضل إحداهما. وإنما وقع إشهاد امرأتين لأن تذكر
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu isabetli değildir; hitap bütün insanlaradır, ancak bu meseleyi bizzat icra edenler hâkimlerdir. Allah'ın Kitabı'nda bir kısmın bizzat icra ettiği hususlarda hitabın genel tutulması çokça mevcuttur. { مِمَّنْ تَرْضَوْنَ } buyruğunda, şahitler arasında kendisinden razı olunmayan kimselerin de bulunduğuna delil vardır. Buradan da insanların, haklarında adalet sabit olmadıkça adil kabul edilemeyecekleri neticesi çıkar. Hamza tek başına elifin kesrası, tâ'nın fethası ve dâd'ın kesrasıyla «in tadılle» (إِنْ تَضِلَّ), zâl'in fethası ve râ'nın ref'iyle «fetüzekkiru» (فَتُذَكِّرُ) şeklinde okumuştur ki bu el-A'meş'in de kıraatidir. Diğerleri ise elifin fethasıyla { أَنْ تَضِلَّ }, râ'nın nasbıyla { فَتُذَكِّرَ } şeklinde okumuştur. Ancak İbn Kesîr ve Ebû Amr zâl ve kâf'ı şeddesiz (tahfif ile) okumuş, diğerleri ise şeddeli okumuştur. { أَنْ تَضِلَّ } ifadesindeki âmilin ne olduğu daha önce geçmişti; { أَنْ } mef'ûlün lieclih'tir ve şahitlik tutma işlemi ikisinden biri şaşırsın diye gerçekleşmemiştir; bilakis iki kadının şahit tutulması,
إحداهما إن ضلت الأخرى. قال سيبويه: وهذا كما تقول: أعددت هذه الخشبة أن يميل هذا الحائط فأدعمه.
biri şaşıracak olursa diğeri hatırlatsın diye vuku bulmuştur. Sîbeveyh dedi ki: Bu tıpkı, 'Bu duvar eğrilirse destekleyeyim diye şu tahtayı hazırladım' demen gibidir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: ولما كانت النفوس مستشرفة إلى معرفة أسباب الحوادث، قدم في هذه العبارة ذكر سبب الأمر المقصود أن يخبر به، وفي ذلك سبق النفوس إلى الإعلام بمرادها، وهذا من أنواع أبرع الفصاحة، إذ لو قال رجل لك: أعددت هذه الخشبة أن أدعم بها الحائط، لقال السامع: ولم تدعم حائطا قائما؟ فيجب ذكر السبب فيقال: إذا مال. فجاء في كلامهم تقديم السبب أخصر من هذه المحاورة. وقال أبو عبيد: معنى تَضِلَّ تنسى.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh dedi ki: Nefisler hadiselerin sebeplerini bilmeye iştiyak duyduğu için, bu ibarede haber verilmesi kastedilen işin sebebinin zikri öne alınmıştır. Bunda nefislerin murad ettikleri şeyi öğrenmelerine bir öncelik tanınmıştır ve bu en üstün fesahat türlerindendir. Zira bir adam sana: 'Duvarı kendisiyle destekleyeyim diye bu tahtayı hazırladım' dese, dinleyen: 'Ayakta duran duvarı niçin destekleyeceksin?' der; bu durumda sebebin zikredilmesi zorunlu olur ve 'Eğrildiği zaman' denir. İşte onların kelamında sebebin öne alınması bu karşılıklı konuşmadan daha veciz bir şekilde gelmiştir. Ebû Ubeyd dedi ki: { تَضِلَّ } kelimesinin manası unutmasıdır.
قال القاضي أبو محمد: والضلال عن الشهادة إنما هو نسيان جزء منها وذكر جزء. ويبقى المرء بين ذلك حيران ضالا، ومن نسي الشهادة جملة فليس يقال: ضل فيها، فأما قراءة حمزة فجعل أَنْ الجزاء، والفاء في قوله فَتُذَكِّرَ جواب الجزاء، وموضع الشرط وجوابه رفع بكونه صفة للمذكور، وهما المرأتان، وارتفع «تذكر» كما ارتفع قوله تعالى: وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ [المائدة: ٩٥] هذا قول سيبويه.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Şahitlikten sapma (dalâlet); şahitliğin bir kısmını unutup bir kısmını hatırlamaktır; böylece insan bu ikisi arasında şaşkın ve yolunu kaybetmiş (dâll) olarak kalır. Şahitliği tamamen unutan kimse için ise 'onda saptı/şaşırdı' denilmez. Hamza'nın kıraatine gelince; o, «in» (إِنْ) edatını şart kılmış, { فَتُذَكِّرَ } buyruğundaki fâ harfini de şartın cevabı yapmıştır. Şart ve cevabının mahalli, zikredilen iki kadının sıfatı olması hasebiyle merfûdur. Tıpkı Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ عادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ } [Mâide: 95] buyruğunun merfû olması gibi «tüzekkiru» da merfû olmuştur; bu Sîbeveyh'in sözüdür.
قال القاضي أبو محمد: وفي هذا نظر، وأما نصب قوله «فتذكر» على قراءة الجماعة فعلى العطف على الفعل المنصوب ب أَنْ، وتخفيف الكاف على قراءة أبي عمرو وابن كثير هو بمعنى تثقيله من الذكر، يقال: ذكرت وأذكرته تعديه بالتضعيف أو بالهمز، وروي عن أبي عمرو بن العلاء وسفيان بن عيينة أنهما قالا: معنى قوله: «فتذكر» بتخفيف الكاف أي تردها ذكرا في الشهادة، لأن شهادة امرأة تصف شهادة، فإذا شهدتا صار مجموعهما كشهادة ذكر، وهذا تأويل بعيد، غير فصيح، ولا يحسن في مقابلة الضلال إلا الذكر، وذكرت بشد الكاف يتعدى إلى مفعولين، وأحدهما في الآية محذوف، تقديره فتذكر إحداهما الأخرى «الشهادة» ، التي ضلت عنها، وقرأ الجحدري وعيسى بن عمر: «أن تضل» بضم التاء وفتح الضاد بمعنى تنسى، هكذا حكى عنهما أبو عمرو الداني، وحكى النقاش عن الجحدري ضم التاء وكسر الضاد بمعنى أن تضل الشهادة، تقول: أضللت الفرس والبعير إذا تلفا لك وذهبا فلم تجدهما، وقرأ حميد بن عبد الرحمن ومجاهد «فتذكر» بتخفيف الكاف المكسورة ورفع الراء، وتضمنت هذه الآية جواز شهادة امرأتين بشرط اقترانهما برجل، واختلف قول مالك في شهادتهما، فروى عنه ابن وهب أن شهادة النساء لا تجوز إلا حيث ذكرها الله في الدين، أو فيما لا يطلع عليه أحد إلا هن للضرورة إلى ذلك، وروى عنه ابن القاسم أنها تجوز في الأموال والوكالات على الأموال وكل ما جر إلى مال، وخالف في ذلك أشهب وغيره، وكذلك إذا شهدن على ما يؤدي إلى غير مال، ففيها قولان في المذهب.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bunda bir nazar (tartışma) vardır. Çoğunluğun kıraatinde «fetüzekkira» (فَتُذَكِّرَ) kelimesinin mansub olmasına gelince; bu, { أَنْ } ile mansub olan fiile atıf sebebiyledir. Ebû Amr ve İbn Kesîr'in kıraatinde kâf harfinin şeddesiz oluşu, tezkir (hatırlatma) kökünden şeddeli olanıyla aynı manadadır; nitekim geçişli kılmak için hem şeddeyle «zekkertu» hem de hemzeyle «ezkertuhu» denir. Ebû Amr b. el-Alâ ve Süfyân b. Uyeyne'den şöyle dedikleri rivayet edilmiştir: Kâf'ın tahfifiyle «fetüzkiru» buyruğunun manası, yani 'şahitlikte onu bir erkeğe (zeker) dönüştürür' demektir; çünkü bir kadının şahitliği yarım şahitliktir, ikisi birden şahitlik edince toplamları bir erkeğin şahitliği gibi olur. Bu uzak ve fasih olmayan bir tevillir; dalâletin (şaşırmanın) karşılığında zikirden (hatırlamadan) başkası uygun düşmez. Kâf'ın şeddesiyle «zekkertu» fiili iki mef'ûle geçişlidir ve ayette bunlardan biri hazfedilmiştir; takdiri: 'İkisinden biri diğerine şaşırdığı «şahitliği» hatırlatsın' şeklindedir. el-Cahderî ve Îsâ b. Ömer, «unutur» manasında tâ'nın dammesi ve dâd'ın fethasıyla «en tudalle» (أَنْ تُضَلَّ) şeklinde okumuşlardır; Ebû Amr ed-Dânî onlardan böyle nakletmiştir. en-Nakkâş ise el-Cahderî'den, şahitliğin kaybolması manasında tâ'nın dammesi ve dâd'ın kesrasıyla [«en tudille»] okuduğunu nakletmiştir; nitekim at veya deve elinden çıkıp kaybolduğunda ve onları bulamadığında «adleltü'l-ferase ve'l-ba'îr» (أضللت الفرس والبعير) dersin. Humeyd b. Abdirrahman ve Mücâhid, kesreli kâf'ın tahfifi ve râ'nın ref'iyle «fetüzkiru» (فَتُذْكِرُ) şeklinde okumuşlardır. Bu ayet, bir erkekle birlikte bulunmaları şartıyla iki kadının şahitliğinin caiz oluşunu içermiştir. Mâlik'in onların şahitliği konusundaki görüşü farklılık göstermiştir: İbn Vehb'in ondan rivayetine göre kadınların şahitliği ancak Allah'ın zikrettiği borç konusunda veya zaruretten ötürü kendilerinden başkasının muttali olamayacağı hususlarda caizdir. İbnü'l-Kâsım'ın ondan rivayetine göre ise mallarda, mallara dair vekâletlerde ve mala müncer olan her hususta caizdir; Eşheb ve başkaları bu konuda ona muhalefet etmiştir. Aynı şekilde mal dışındaki şeylere götüren hususlarda şahitlik etmelerine gelince, mezhepte bu konuda iki görüş vardır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın buyruğu:
وَلا يَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا ما دُعُوا وَلا تَسْئَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيراً أَوْ كَبِيراً إِلى أَجَلِهِ ذلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهادَةِ وَأَدْنى أَلَّا تَرْتابُوا قال قتادة والربيع وغيرهما: معنى الآية، إذا دعوا أن يشهدوا فيتقيد حق بشهادتهم، وفي هذا المعنى
{ وَلا يَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا ما دُعُوا وَلا تَسْئَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيراً أَوْ كَبِيراً إِلى أَجَلِهِ ذلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهادَةِ وَأَدْنى أَلَّا تَرْتابُوا } “Şahitler çağrıldıkları zaman çekinmesinler. Vadesine kadar az olsun çok olsun onu yazmaktan usanmayın. Bu, Allah katında daha adaletli, şahitlik için daha sağlam ve şüpheye düşmemeniz için daha uygundur.” Katâde, er-Rebî' ve başkaları: «Ayetin manası, şahitlik etmeye ve şahitlikleriyle bir hakkın kayıt altına alınmasına çağrıldıkları zamandır» demişlerdir. İşte bu mana hakkında
نزلت، لأنه كان يطوف الرجل في القوم الكثير يطلب من يشهد له فيتحرجون هم عن الشهادة فلا يقوم معه أحد، فنزلت الآية في ذلك، وقال الحسن بن أبي الحسن: الآية جمعت أمرين: لا تأب إذا دعيت إلى تحصيل الشهادة، ولا إذا دعيت إلى أدائها، وقاله ابن عباس، وقال مجاهد: معنى الآية، لا تأب إذا دعيت إلى أداء شهادة قد حصلت عندك، وأسند النقاش إلى النبي ﷺ أنه فسر الآية بهذا، قال مجاهد: فأما إذا دعيت لتشهد أولا، فإن شئت فاذهب، وإن شئت فلا تذهب، وقاله لا حق بن حميد وعطاء وإبراهيم وابن جبير والسدي وابن زيد وغيرهم.
inmiştir; çünkü adam kalabalık bir topluluk içinde dolaşır, kendisine şahitlik edecek kimse arardı da onlar şahitlikten çekinir ve kimse onunla birlikte kalkmazdı; ayet bunun üzerine indi. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan şöyle demiştir: «Ayet iki hususu cem etmiştir: Şahitliği yüklenmeye çağrıldığında çekinme, onu eda etmeye çağrıldığında da çekinme.» Bunu İbn Abbâs da söylemiştir. Mücâhid ise: «Ayetin manası, nezdinde gerçekleşmiş olan bir şahitliği eda etmeye çağrıldığın zaman çekinme demektir» demiştir. en-Nakkâş, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ayeti böyle tefsir ettiğini rivayet etmiştir. Mücâhid dedi ki: «İlk başta şahitlik etmeye çağrıldığında ise dilersen git, dilersen gitme.» Bunu Lâhık b. Humeyd, Atâ, İbrahim, İbn Cübeyr, es-Süddî, İbn Zeyd ve başkaları da söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: والآية كما قال الحسن جمعت أمرين على جهة الندب، فالمسلمون مندوبون إلى معونة إخوانهم، فإذا كانت الفسحة لكثرة الشهود وإلا من تعطل الحق فالمدعو مندوب، وله أن يتخلف لأدنى عذر وإن تخلف لغير عذر فلا إثم عليه ولا ثواب له، وإذا كانت الضرورة وخيف تعطل الحق أدنى خوف قوي الندب وقرب من الوجوب، وإذا علم أن الحق يذهب ويتلف بتأخر الشاهد عن الشهادة فواجب عليه القيام بها، لا سيما إن كانت محصلة، وكان الدعاء إلى أدائها، فإن هذا الظرف آكد لأنها قلادة في العنق وأمانة تقتضي الأداء، وَلا تَسْئَمُوا معناه تملوا، وصَغِيراً أَوْ كَبِيراً حالان من الضمير في تَكْتُبُوهُ، وقدم الصغير اهتماما به، وهذا النبي الذي جاء عن السآمة إنما جاء لتردد المداينة عندهم، فخيف عليهم أن يملوا الكتب وأَقْسَطُ معناه أعدل. وهذا أفعل من الرباعي وفيه شذوذ، فانظر هل هو من قسط بضم السين؟ كما تقول: «أكرم» من «كرم» يقال: أَقْسَطُ بمعنى عدل وقسط بمعنى جار، ومنه قوله تعالى: أَمَّا الْقاسِطُونَ فَكانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Ayet, el-Hasan'ın dediği gibi mendubluk cihetiyle iki hususu da cem etmiştir. Müslümanlar kardeşlerine yardım etmeye teşvik edilmişlerdir (mendubdur). Dolayısıyla şahitlerin çokluğu sebebiyle bir genişlik varsa ve hakkın zayi olması söz konusu değilse, çağrılan kimse için [gitmek] mendubdur; en ufak bir mazeretle geri kalabilir, mazeretsiz geri kalırsa da kendisine ne bir günah ne de bir sevap vardır. Ancak zaruret hâli varsa ve hakkın zayi olmasından en ufak bir korku duyulursa mendubluk kuvvetlenir ve vücuba yaklaşır. Şahidin şahitlikten geri kalması sebebiyle hakkın gideceği ve zayi olacağı bilinirse, özellikle şahitlik kesinleşmiş olup çağrı da onu eda etmeye yönelik ise, şahitliği yerine getirmek ona vacip olur; zira bu durum daha tekitlidir, çünkü o boyunda bir gerdanlık ve edayı gerektiren bir emanettir. { وَلا تَسْئَمُوا } “usanmayın” demektir. { صَغِيراً أَوْ كَبِيراً } “az olsun çok olsun” lafızları { تَكْتُبُوهُ } fiilindeki zamirden hâldir; küçüğün öne alınması ona verilen ehemmiyet sebebiyledir. Usanmaktan sakındıran bu nehiy, onların aralarındaki borçlanmanın tekerrür etmesi ve yazmaktan usanmalarından korkulması sebebiyle gelmiştir. { أَقْسَطُ } daha adaletli demektir. Bu, dört harfli fiilden türetilmiş «ef'alü» kalıbıdır ve bunda bir şâzzlık vardır; o hâlde sîn harfinin dammesiyle «kasute»den (قَسُطَ) olup olmadığına bir bak, tıpkı «kerume»den «ekram» denildiği gibi. Adalet yaptı manasında «aksata» (أَقْسَطَ), zulmetti/haktan saptı manasında ise «kasata» (قَسَطَ) denilir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { أَمَّا الْقاسِطُونَ فَكانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً }
[الجن: ١٥] ومن قدر قوله تعالى: وَأَقْوَمُ لِلشَّهادَةِ بمعنى وأشد إقامة فذلك أيضا أفعل من الرباعي، ومن قدرها من قام بمعنى اعتدل زال عن الشذوذ، وَأَدْنى معناه أقرب، وتَرْتابُوا معناه، تشكوا وقرأ أبو عبد الرحمن السلمي. «يسأموا» و «يكتبوا» و «يرتابوا» كلها بالياء على الحكاية عن الغائب.
[Cin: 15] buyruğu da bundandır. Allah Teâlâ'nın: { وَأَقْوَمُ لِلشَّهادَةِ } buyruğunu 'daha sağlam ikame edici' manasında takdir eden kimseye göre bu da dört harfliden gelen bir «ef'alü» kalıbıdır. Bunu 'doğruldu/düzgün oldu' manasındaki «kâme» fiilinden takdir eden kimseye göre ise şâzzlık ortadan kalkar. { وَأَدْنى } daha yakın/daha uygun demektir. { تَرْتابُوا } ise şüpheye düşmeniz demektir. Ebû Abdirrahmân es-Sülemî; gâipten haber verme üslubuyla hepsini yâ harfiyle «yes'emû», «yektubû» ve «yertâbû» şeklinde okumuştur.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٨٢]
[Bakara Suresi (2), Ayet 282]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلا يَأْبَ كاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَما عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئاً فَإِنْ كانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهاً أَوْ ضَعِيفاً أَوْ لا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْداهُما فَتُذَكِّرَ إِحْداهُمَا الْأُخْرى وَلا يَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا ما دُعُوا وَلا تَسْئَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيراً أَوْ كَبِيراً إِلى أَجَلِهِ ذلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهادَةِ وَأَدْنى أَلاَّ تَرْتابُوا إِلاَّ أَنْ تَكُونَ تِجارَةً حاضِرَةً تُدِيرُونَها بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَلاَّ تَكْتُبُوها وَأَشْهِدُوا إِذا تَبايَعْتُمْ وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٨٢)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلا يَأْبَ كاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَما عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئاً فَإِنْ كانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهاً أَوْ ضَعِيفاً أَوْ لا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْداهُما فَتُذَكِّرَ إِحْداهُمَا الْأُخْرى وَلا يَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا ما دُعُوا وَلا تَسْئَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيراً أَوْ كَبِيراً إِلى أَجَلِهِ ذلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهادَةِ وَأَدْنى أَلاَّ تَرْتابُوا إِلاَّ أَنْ تَكُونَ تِجارَةً حاضِرَةً تُدِيرُونَها بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَلاَّ تَكْتُبُوها وَأَشْهِدُوا إِذا تَبايَعْتُمْ وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Ey iman edenler! Belirli bir vadeye kadar birbirinize borçlandığınız zaman onu yazın. Aranızda bir yazıcı adaletle yazsın. Yazıcı, Allah'ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan çekinmesin de yazsın. Üzerinde hak olan kimse yazdırsın, Rabbi olan Allah'tan korksun ve ondan hiçbir şeyi eksiltmesin. Şayet üzerinde hak olan kimse aklı ermez (sefih) veya zayıf yahut kendisi yazdıramayacak durumda ise, velisi adaletle yazdırsın. Erkeklerinizden iki şahit tutun. Eğer iki erkek bulunmazsa, rıza göstereceğiniz şahitlerden bir erkek ile iki kadın [şahit tutun ki], biri unutursa/şaşırırsa diğeri ona hatırlatsın. Şahitler çağrıldıkları zaman çekinmesinler. Vadesine kadar az olsun çok olsun onu yazmaktan usanmayın. Bu, Allah katında daha adaletli, şahitlik için daha sağlam ve şüpheye düşmemeniz için daha uygundur. Ancak aranızda devredip durduğunuz peşin bir ticaret olması müstesnadır; o takdirde onu yazmamanızda size bir günah yoktur. Alışveriş yaptığınızda şahit tutun. Yazıcıya da şahide de zarar verilmesin. Eğer bunu yaparsanız, şüphesiz bu sizin için bir fısk (yoldan çıkış) olur. Allah'tan sakının; Allah size öğretiyor. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” (282)
لما علم الله تعالى مشقة الكتاب عليهم نص على ترك ذلك ورفع الجناح فيه في كل مبايعة بنقد، وذلك في الأغلب إنما هو في قليل كالمطعوم ونحوه لا في كثير كالأملاك ونحوها. وقال السدي والضحاك:
Allah Teâlâ yazmanın onlara meşakkat vereceğini bildiğinde, peşin yapılan her alışverişte yazmayı terk etmeyi ve bu konudaki günahı kaldırmayı açıkça beyan buyurmuştur; bu da çoğunlukla gayrimenkul vb. büyük şeylerde değil, yiyecek maddeleri vb. küçük şeylerde olur. es-Süddî ve ed-Dahhâk şöyle demiştir:
هذا فيما كان يدا بيد تأخذ وتعطي، وأن في موضع نصب على الاستثناء المنقطع، وقوله تعالى:
«Bu, alıp verdiğin elden ele peşin olan şeylerdedir.» { أَنْ } kelimesi munkatı' istisna olarak nasb mahallindedir. Allah Teâlâ'nın:
تُدِيرُونَها بَيْنَكُمْ يقتضي التقابض والبينونة بالمقبوض، ولما كانت الرباع والأرض وكثير من الحيوان لا تقوى البينونة به ولا يعاب عليه حسن الكتب فيها ولحقت في ذلك بمبايعة الدين وقرأ عاصم وحده «تجارة» نصبا، وقرأ الباقون «تجارة» رفعا، قال أبو علي وأشك في ابن عامر، وإذا أتت بمعنى حدث ووقع غنيت
{ تُدِيرُونَها بَيْنَكُمْ } “aranızda devredip durduğunuz” buyruğu, karşılıklı kabzı ve kabzedilen şey üzerinde mülkiyetin kesinleşip ayrışmasını gerektirir. Gayrimenkuller, araziler ve birçok hayvan türünde bu ayrışma hemen gerçekleşmediği ve [yazıldığı takdirde] kınanmadığı için bunlarda yazmak güzel görülmüş ve bu hususta vadeli borç alışverişine ilhak edilmiştir. Âsım tek başına nasb ile «ticâraten» (تِجارَةً), diğerleri ise ref' ile «ticâretün» (تِجارَةٌ) şeklinde okumuştur. Ebû Alî: «İbn Âmir konusunda şüphem var» dedi. Kâne fiili meydana geldi ve vuku buldu manasında geldiğinde habere ihtiyaç duymaz;
عن خبر، وإذا خلع منها معنى الحدوث لزمها الخبر المنصوب، فحجة من رفع تجارة إن كان بمعنى حدث ووقع، وأما من نصب فعلى خبر كان، والاسم مقدر تقديره عند أبي علي إما المبايعة التي دلت الآيات المتقدمة عليها، وإما إِلَّا أَنْ تَكُونَ التجارة تِجارَةً، ويكون ذلك مثل قول الشاعر: [الطويل] .
oluş/vuku manasından soyutlandığında ise mansub bir haberi alması zorunlu olur. Dolayısıyla «ticâretün» kelimesini ref' ile okuyanın delili, kâne fiilinin meydana geldi ve vuku buldu manasında olmasıdır; nasb ile okuyana gelince bu, kâne'nin haberi iledir. İsmi ise mukadderdir; Ebû Alî'ye göre takdiri ya önceki ayetlerin delalet ettiği alışveriş (mubâyaa) yahut { إِلَّا أَنْ تَكُونَ } ticaretin peşin bir ticaret olmasıdır. Bu da tıpkı şairin şu sözü gibidir: [Tavîl]
فدى لبني ذهل بن شيبان ناقتي ... إذا كان يوما ذا كواكب أشنعا
«Devem Zühl b. Şeybânoğullarına feda olsun, o gün dehşetli ve korkunç bir gün olduğu zaman.»
أي إذا كان اليوم يوما.
Yani «o gün, [öyle dehşetli] bir gün olduğu zaman» demektir.
قال القاضي أبو محمد: هكذا أنشد أبو علي البيت، وكذلك أبو العباس المبرد، وأنشده الطبري:
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Ebû Alî beyti bu şekilde inşad etti; Ebü'l-Abbâs el-Müberred de böyledir. et-Taberî ise beyti şöyle inşad etmiştir:
[الطويل]
[Tavîl]