ولله قومي أيّ قوم لحرّة ... إذا كان يوما ذا كواكب أشنعا
«Kavmim ne güzel bir kavimdir Allah için, o gün gündüz vakti yıldızların göründüğü korkunç ve çetin bir harp günü olduğu zaman!»
وأنشده سيبويه بالرفع إذا كان يوم ذو كواكب.
Sîbeveyh ise bu beyti ref' ile «izâ kâne yevmün zû kevâkibe» şeklinde inşad etmiştir.
وقوله تعالى: وَأَشْهِدُوا إِذا تَبايَعْتُمْ قال الطبري معناه وأشهدوا على صغير ذلك وكبيره، واختلف الناس هل ذلك على الوجوب أو على الندب؟ فقال الحسن والشعبي وغيرهما: ذلك على الندب، وقال ابن عمرو والضحاك: ذلك على الوجوب، وكان ابن عمر يفعله في قليل الأشياء وكثيرها، وقاله عطاء ورجح ذلك الطبري.
Allah Teâlâ'nın: { وَأَشْهِدُوا إِذا تَبايَعْتُمْ } “Alışveriş yaptığınızda şahit tutun” buyruğu hakkında et-Taberî: «Bunun anlamı, alışverişin küçüğüne de büyüğüne de şahit tutun demektir» demiştir. İnsanlar (âlimler) bu emrin vücub (farz/vacip) için mi yoksa nedb (müstehap) için mi olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir: Hasan, Şa'bî ve başkaları: «Bu nedb içindir» demişlerdir. İbn Ömer ve ed-Dahhâk ise: «Bu vücub içindir» demişlerdir. İbn Ömer bunu az veya çok her şeyde uygulardı. Atâ da böyle demiştir ve et-Taberî bu görüşü tercih etmiştir.
قال القاضي أبو محمد: والوجوب في ذلك قلق أما في الدقائق فصعب شاق وأما ما كثر فربما يقصد التاجر الاستيلاف بترك الإشهاد، وقد يكون عادة في بعض البلاد، وقد يستحيي من العالم والرجل الكبير الموقر فلا يشهد عليه، فيدخل ذلك كله في الائتمان، ويبقى الأمر بالإشهاد ندبا لما فيه من المصلحة في الأغلب ما لم يقع عذر يمنع منه كما ذكرنا.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu konuda vücub [hükmü vermek] problemlidir; zira önemsiz/küçük şeylerde [şahit tutmak] zor ve meşakkatlidir, büyük şeylere gelince de tüccar bazen şahit tutmayı terk ederek [müşterinin] ısınmasını/gönlünü kazanmayı amaçlayabilir; bu durum bazı beldelerde bir örf/adet de olabilir. Bazen de âlim veya yaşlı ve saygın bir kimseden haya edilir de aleyhine şahit tutulmaz. Bütün bunlar güven (i'timan) kapsamına girer; şahit tutma emri de, zikrettiğimiz gibi buna engel bir mazeret bulunmadıkça, çoğunlukla maslahat içerdiği için nedb (müstehaplık) üzere kalır.
وحكى المهدوي عن قوم أنهم قالوا: وَأَشْهِدُوا إِذا تَبايَعْتُمْ منسوخ بقوله فَإِنْ أَمِنَ [البقرة: ٢٨٣] ، وذكره مكي عن أبي سعيد الخدري.
el-Mehdevî bir topluluktan, onların: { وَأَشْهِدُوا إِذا تَبايَعْتُمْ } [buyruğunun], { فَإِنْ أَمِنَ } [Bakara: 283] buyruğuyla mensuh olduğunu söylediklerini nakletmiştir; Mekkî de bunu Ebû Saîd el-Hudrî'den zikretmiştir.
واختلف الناس في معنى قوله تعالى: وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ. فقال الحسن وقتادة وطاوس وابن زيد وغيرهم: المعنى ولا يضار الكاتب بأن يكتب ما لم يمل عليه ولا يضار الشاهد بأن يزيد في الشهادة أو ينقص منها، وقال مثله ابن عباس ومجاهد وعطاء إلا أنهم قالوا: لا يضار الكاتب والشاهد بأن يمتنعا.
İnsanlar (âlimler) Allah Teâlâ'nın: { وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ } “Yazıcıya da şahide de zarar verilmesin / Yazıcı da şahit de zarar vermesin” buyruğunun anlamında ihtilaf etmişlerdir. Hasan, Katâde, Tâvûs, İbn Zeyd ve başkaları şöyle demişlerdir: «Anlamı; yazıcı kendisine yazdırılmayan şeyi yazarak zarar vermesin, şahit de şahitlikte artırma veya eksiltme yaparak zarar vermesin demektir.» İbn Abbâs, Mücâhid ve Atâ da benzerini söylemiş, ancak onlar: «Yazıcı ve şahit [görevden] kaçınarak/imtina ederek zarar vermesinler» demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: ولفظ الضرر يعم هذا والقول الأول، والأصل في يضار على هذين القولين «يضارر» بكسر الراء ثم وقع الإدغام وفتحت الراء في الجزم لخفة الفتحة، وقال ابن عباس أيضا ومجاهد والضحاك والسدي وطاوس وغيرهم: معنى الآية وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ بأن يؤذيه طالب الكتبة أو الشهادة فيقول اكتب لي أو اشهد لي في وقت عذر أو شغل للكاتب أو الشاهد فإذا اعتذرا بعذرهما حرج وآذاهما، وقال خالفت أمر الله ونحو هذا من القول، ولفظ المضارة إذ هو من اثنين يقتضي هذه المعاني كلها، والكاتب والشهيد على القول الأول رفع بفعلهما وفي القول الثاني رفع على المفعول الذي لم يسم
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Zarar lafzı bunu da birinci görüşü de kapsar. Bu iki görüşe göre «yudârra» kelimesinin aslı, râ'nın kesresiyle «yudârir»dir; ardından idgam vaki olmuş ve fethanın hafifliğinden dolayı cezm halinde râ fethalanmıştır. İbn Abbâs, Mücâhid, ed-Dahhâk, es-Süddî, Tâvûs ve başkaları da şöyle demiştir: { وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ } ayetinin anlamı; yazmayı veya şahitliği talep eden kişinin, yazıcı veya şahidin bir mazereti ya da meşguliyeti olduğu bir vakitte onlara "Benim için yaz" veya "Benim için şahitlik yap" deyip, onlar mazeretlerini beyan ettiklerinde ise öfkelenerek onlara eziyet etmesi ve "Allah'ın emrine muhalefet ettiniz" ve benzeri sözler söylemesi suretiyle [zarar verilmesin] demektir. Mudarre lafzı iki taraf arasında cereyan eden bir eylem bildirdiği için bütün bu anlamları gerektirir. Yazıcı ve şahit birinci görüşe göre kendi fiillerinin faili olarak merfûdur, ikinci görüşe göre ise nâib-i fâil (faili zikredilmeyen meful) olarak merfûdur.
فاعله، وأصل يُضَارَّ على القول الثاني «يضارر» بفتح الراء، وروي عن عمر بن الخطاب ﵁ وعن ابن مسعود ومجاهد أنهم كانوا يقرؤون «ولا يضارر» بالفك وفتح الراء الأولى، وهذا على معنى أن يبدأهما بالضرر طالب الكتبة والشهادة، وذكر ذلك الطبري عنهم في ترجمة هذا القول وفسر القراءة بهذا المعنى فدل ذلك على أن الراء الأولى مفتوحة كما ذكرنا، وحكى أبو عمرو الداني عن عمر بن الخطاب وابن عباس وابن أبي إسحاق ومجاهد أن الراء الأولى مكسورة، وحكى عنهم أيضا فتحها، وفك الفعل هي لغة أهل الحجاز والإدغام لغة تميم، وقرأ أبو جعفر بن القعقاع وعمرو بن عبيد «ولا يضار» بجزم الراء، قال أبو الفتح: تسكين الراء مع التشديد فيه نظر، ولكن طريقه أجرى الوصل مجرى الوقف، وقرأ عكرمة «ولا يضارر» بكسر الراء الأولى «كاتبا ولا شهيدا» بالنصب أي لا يبدأهما صاحب الحق بضرر، ووجوه المضارة لا تنحصر، وروى مقسم عن عكرمة أنه قرأ «ولا يضار» بالإدغام وكسر الراء للالتقاء، وقرأ ابن محيصن «ولا يضار» برفع الراء مشددة، قال ابن مجاهد: ولا أدري ما هذه القراءة؟
İkinci görüşe göre { يُضَارَّ } kelimesinin aslı râ'nın fethasıyla «yudârar»dır. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan, İbn Mes'ûd'dan ve Mücâhid'den, onların idgamsız (fek ile) ve birinci râ'nın fethasıyla «velâ yudârar» şeklinde okudukları rivayet edilmiştir. Bu da yazma ve şahitlik talep eden kimsenin onlara önce zarar vermeye başlaması manasınadır. et-Taberî bu görüşün başlığı altında bunu onlardan zikretmiş ve kıraati bu manayla tefsir etmiştir; bu da zikrettiğimiz üzere birinci râ'nın meftuh olduğuna delalet etmiştir. Ebû Amr ed-Dânî; Ömer b. el-Hattâb, İbn Abbâs, İbn Ebî İshak ve Mücâhid'den birinci râ'nın meksur olduğunu nakletmiş, aynı zamanda onlardan fethalı olduğunu da nakletmiştir. Fiilin fek ile (idgamsız) okunması Hicaz ehlinin lügati, idgam ise Temîm lügatidir. Ebû Ca'fer b. el-Ka'kâ' ve Amr b. Ubeyd râ'nın cezmiyle «velâ yudârr» şeklinde okumuşlardır. Ebü'l-Feth: «Şedde ile birlikte râ'nın sükûnlu olması tartışmalıdır, ancak bunun izah tarzı vaslı vakıf yerine koymasıdır» dedi. İkrime ise birinci râ'nın kesresiyle «velâ yudârir» ve nasb ile «kâtiben velâ şehîden» şeklinde okumuştur; yani hak sahibi onlara ilk zararı veren olmasın demektir ve mudârre yönleri sayılamayacak kadar çoktur. Mıksem'in İkrime'den rivayetine göre o, idgam ile ve iki sakinin karşılaşmasından ötürü râ'nın kesresiyle «velâ yudârri» şeklinde okumuştur. İbn Muhaysın ise şeddeli râ'nın ref'i ile «velâ yudârru» şeklinde okumuştur. İbn Mücâhid: «Bu kıraatin [vechini] bilmiyorum» demiştir.
قال أبو الفتح هذا الذي أنكره ابن مجاهد معروف، وذلك على أن تجعل لا نفيا أي ليس ينبغي أن يضار كما قال الشاعر: [الطويل]
Ebü'l-Feth şöyle dedi: İbn Mücâhid'in yadırgadığı bu husus bilinmektedir; bu da «lâ» edatını nefy (olumsuzluk) kılman suretiyledir, yani şairin şu sözünde olduğu gibi "zarar verilmesi / zarar vermesi gerekmez/yakışmaz" manasındadır: [Tavîl]
على الحكم المأتيّ يوما إذا انقضى ... قضيّته أن لا يجوز ويقصد
«Bir gün hükmüne başvurulan hakeme düşen vazife, hükmünü bitirdiğinde haktan sapmaması ve adaleti gözetmesidir.»
فرفع ويقصد على إرادة وينبغي أن يقصد فكذلك يرتفع «ولا يضارّ» على معنى وينبغي أن لا يضار، قال: وإن شئت كان لفظ خبر على معنى النهي.
Burada «ve yaksıdu» fiili, "ve yakside/yaksıdu gerekmesi" iradesiyle merfû kılınmıştır; aynı şekilde «velâ yudârru» da "zarar vermemesi/zarar verilmemesi gerekir" manasıyla merfû olur. [Ebü'l-Feth] dedi ki: Dilersen bu, nehiy manasında bir haber lafzı da olabilir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا قريب من النظر الأول.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu da birinci yaklaşıma yakındır.
وقوله تعالى: وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ من جعل المضارة المنهي عنها زيادة الكاتب والشاهد فيما أملي عليهما أو نقصهما منه فالفسوق على عرفه في الشرع وهو مواقعة الكبائر، لأن هذا من الكذب المؤذي في الأموال والأبشار، وفيه إبطال الحق، ومن جعل المضارة المنهي عنها أذى الكاتب والشاهد بأن يقال لهما: أجيبا ولا تخالفا أمر الله أو جعلها امتناعهما إذا دعيا فالفسوق على أصله في اللغة الذي هو الخروج من شيء كما يقال فسقت الفأرة إذا خرجت من جحرها، وفسقت الرطبة فكأن فاعل هذا فسق عن الصواب والحق في هذه النازلة، ومن حيث خالف أمر الله في هذه الآية فيقرب الأمر من الفسوق العرفي في الشرع، وقوله بِكُمْ تقديره فسوق حال بكم، وباقي الآية موعظة وتعديد نعمه والله المستعان والمفضل لا رب غيره، وقيل إن معنى الآية الوعد بأن من اتقى علم الخير وألهمه.
Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ } “Eğer bunu yaparsanız, şüphesiz bu sizin için bir fısk (yoldan çıkış) olur” buyruğunda; yasaklanan mudârreyi (zarar vermeyi), yazıcı ve şahidin kendilerine yazdırılan şeyde artırma veya eksiltme yapmaları olarak kabul eden kimseye göre fısk, şeriattaki ıstılahi örfü üzeredir ki bu da büyük günah işlemektir; çünkü bu, mallar ve canlar hususunda eziyet verici bir yalandır ve içinde hakkın iptali vardır. Yasaklanan mudârreyi, yazıcıya ve şahide "İcabet edin, Allah'ın emrine muhalefet etmeyin" denilerek eziyet edilmesi kılan veya çağrıldıklarında onların imtina etmesi kılan kimseye göre ise fısk, lügatteki asıl manası üzeredir ki bu da bir şeyden çıkmaktır; nitekim farenin yuvasından çıkması durumunda «fesekati'l-fa'reh» (فسقت الفأرة), taze hurmanın kabuğundan çıkması durumunda «fesekati'r-rutabeh» (فسقت الرطبة) denilir. Sanki bunu yapan kimse bu meselede doğrudan ve haktan dışarı çıkmış gibi olur; bu ayette Allah'ın emrine muhalefet etmesi cihetiyle de mesele şeriattaki örfî fıska yaklaşır. { بِكُمْ } buyruğunun takdiri: "Sizin üzerinize yerleşen/inen bir fısktır" şeklindedir. Ayetin geri kalanı ise bir öğüt ve Allah'ın nimetlerini saymadır; yardımına sığınılan ve lütuf sahibi olan Allah'tır, O'ndan başka ilah yoktur. Ayetin anlamının, takva sahibi olan kimseye hayrın öğretileceği ve ilham edileceği vaadi olduğu da söylenmiştir.
قوله ﷿:
Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٨٣]
[Bakara Suresi (2), Ayet 283]
وَإِنْ كُنْتُمْ عَلى سَفَرٍ وَلَمْ تَجِدُوا كاتِباً فَرِهانٌ مَقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمانَتَهُ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلا تَكْتُمُوا الشَّهادَةَ وَمَنْ يَكْتُمْها فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ (٢٨٣)
{ وَإِنْ كُنْتُمْ عَلى سَفَرٍ وَلَمْ تَجِدُوا كاتِباً فَرِهانٌ مَقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمانَتَهُ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلا تَكْتُمُوا الشَّهادَةَ وَمَنْ يَكْتُمْها فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ } “Eğer yolculukta iseniz ve bir yazıcı bulamazsanız, (borca karşılık) teslim alınmış rehinler (yeterlidir). Birbirinize güvenirseniz, güvenilen kimse emanetini tastamam ödesin ve Rabbi olan Allah'tan sakınsın. Şahitliği gizlemeyin; kim onu gizlerse şüphesiz onun kalbi günahkârdır. Allah yaptıklarınızı hakkıyla bilendir.” (283)
لما ذكر الله تعالى الندب إلى الإشهاد والكتب لمصلحة حفظ الأموال والأديان عقب ذلك بذكر حال
Allah Teâlâ malların ve dinin korunması maslahatı için şahit tutmaya ve yazdırmaya teşviki (nedb) zikredince, hemen ardından
الأعذار المانعة من الكتب وجعل لها الرهن ونص من أحوال العذر على السفر الذي هو الغالب من الأعذار لا سيما في ذلك الوقت لكثرة الغزو، ويدخل في ذلك بالمعنى كل عذر، فرب وقت يتعذر فيه الكاتب في الحضر كأوقات أشغال الناس وبالليل، وأيضا فالخوف على خراب ذمة الغريم عذر يوجب طلب الرهن.
yazmaya engel olan mazeret hallerini zikredip bunun yerine rehni koymuş ve mazeret hallerinden —özellikle o dönemde gazvelerin çokluğu sebebiyle mazeretlerin en yaygını olan— sefer halini açıkça nass ile belirtmiştir; anlam bakımından ise her mazeret bu kapsama girer. Nitekim hazar (yerleşiklik) halinde de insanların meşguliyet vakitleri veya gece vakti gibi yazıcının bulunamadığı zamanlar olabilir. Ayrıca borçlunun zimmetinin/güvenilirliğinin bozulmasından korkulması da rehin talebini gerektiren bir mazerettir.
وقد رهن النبي ﷺ درعه عند يهودي طلب منه سلف الشعير، فقال: إنما يريد محمد أن يذهب بمالي، فقال النبي ﷺ «كذب إني لأمين في الأرض أمين في السماء، ولو ائتمنني لأديت، اذهبوا إليه بدرعي» .
Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisinden veresiye arpa talep ettiği bir Yahudinin yanında zırhını rehin bırakmıştı; Yahudi: «Muhammed sadece benim malımı alıp götürmek istiyor» deyince Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Yalan söyledi! Şüphesiz ben yerde de eminim, gökte de eminim. Bana güvensaydı [emanetini] öderdim. Zırhımla ona gidin» buyurmuştur.
وقد قال جمهور من العلماء الرهن في السفر ثابت في القرآن، وفي الحضر ثابت في الحديث.
Âlimlerin cumhuru: «Seferde rehin Kur'an ile, hazarda ise hadis ile sabittir» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا حسن، إلا أنه لم يمعن فيه النظر في لفظ السفر في الآية، وإذا كان السفر في الآية مثالا من الأعذار فالرهن في الحضر موجود في الآية بالمعنى، إذ قد تترتب الأعذار في الحضر، وذهب الضحاك ومجاهد إلى أن الرهن والائتمان إنما هو في السفر، وأما في الحضر فلا ينبغي شيء من ذلك، وضعف الطبري قولهما في الرهن بحسب الحديث الثابت الذي ذكرته، وقوي قولهما في الائتمان، والصحيح ضعف القول في الفصلين بل يقع الائتمان في الحضر كثيرا ويحسن، وقرأ جمهور القراء «كاتبا» بمعنى رجل يكتب، وقرأ أبي بن كعب وابن عباس «كتابا» بكسر الكاف وتخفيف التاء وألف بعدها وهو مصدر، قال مكي: وقيل هو جمع كاتب كقائم وقيام.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu güzel bir görüştür, ancak ayetteki sefer lafzı üzerinde derinlemesine düşünülmemiştir. Zira ayetteki sefer mazeretlerden bir örnek teşkil ettiğine göre, hazarda rehin [hükmü] mana bakımından ayette mevcuttur; çünkü mazeretler hazar halinde de ortaya çıkabilir. ed-Dahhâk ve Mücâhid ise rehin ve güvenmenin (i'timan) ancak seferde olacağı, hazarda ise bunlardan hiçbirinin uygun düşmeyeceği görüşüne varmışlardır. et-Taberî, zikrettiğim sabit hadis sebebiyle rehin konusundaki görüşlerini zayıf bulmuş, güvenme konusundaki görüşlerini ise kuvvetli görmüştür. Doğru olan ise her iki konuda da görüşün zayıf olmasıdır; bilakis hazarda da güvenme çokça vuku bulur ve güzeldir. Kurrânın cumhuru yazan bir adam manasında «kâtiben» (كاتِباً) şeklinde okumuştur. Übey b. Ka'b ve İbn Abbâs ise kâf'ın kesresi, tâ'nın şeddesizliği ve ardından gelen elif ile masdar olarak «kitâben» (كِتاباً) şeklinde okumuşlardır. Mekkî: «Kāim ve kıyâm gibi, kâtib'in çoğulu olduğu da söylenmiştir» dedi.
قال القاضي أبو محمد: ومثله صاحب وصحاب، وقرأ بذلك مجاهد وأبو العالية وقالا: المعنى وإن عدمت الدواة والقلم أو الصحيفة، ونفي وجود الكتاب يكون بعدم أي آلة اتفق من الآلة، فنفي الكتاب يعمها، ونفي الكاتب أيضا يقتضي نفي الكتاب فالقراءتان حسنتان إلا من جهة خط المصحف، وروي عن ابن عباس أنه قرأ «كتابا» بضم الكاف على جمع كاتب، وهذا يحسن من حيث لكل نازلة كاتب، فقيل للجماعة ولم تجدوا كتابا، وهذا هو الجنس الذي تدل عليه قراءة من قرأ «كاتبا» ، وحكى المهدوي عن أبي العالية أنه قرأ «كتبا» وهذا جمع كتاب من حيث النوازل مختلفة، وهذا هو الجنس الذي تدل عليه قراءة من قرأ «كتابا» .
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Sâhib ve sıhâb da bunun gibidir. Mücâhid ve Ebü'l-Âliye de böyle okumuş ve: «Anlamı; hokka, kalem veya sahifeyi bulamadığınız takdirdedir» demişlerdir. Yazının (kitâb) varlığının nefyedilmesi aletlerden herhangi bir aletin bulunmamasıyla olur; dolayısıyla yazının nefyedilmesi hepsini kapsar. Yazıcının nefyedilmesi de yazının nefyedilmesini gerektirir; bu sebeple her iki kıraat de mushaf hattı ciheti hariç güzeldir. İbn Abbâs'tan kâtibin çoğulu olarak kâf'ın zammıyla «küttâben» (كُتَّاباً) okuduğu rivayet edilmiştir; bu da her mesele için bir yazıcı olması bakımından güzeldir, nitekim topluluğa hitaben "yazıcılar bulamadığınızda" denilmiştir. Bu da «kâtiben» okuyanın kıraatinin delalet ettiği cinstir. el-Mehdevî, Ebü'l-Âliye'den «kütüben» (كُتُباً) okuduğunu nakletmiştir; bu da meseleler muhtelif olduğu için kitâb'ın çoğuludur. Bu da «kitâben» okuyanın kıraatinin delalet ettiği cinstir.
وقرأ نافع وعاصم وابن عامر وحمزة والكسائي وجمهور من العلماء «فرهان» ، وقرأ أبو عمرو وابن كثير «فرهن» بضم الراء والهاء، وروي عنهما تخفيف الهاء. وقد قرأ بكل واحدة جماعة غيرهما.
Nâfi', Âsım, İbn Âmir, Hamza, el-Kisâî ve âlimlerin cumhuru «fe-rihânün» (فَرِهانٌ) şeklinde okumuştur. Ebû Amr ve İbn Kesîr ise râ ve he'nin zammıyla «fe-rühünün» (فَرُهُنٌ) şeklinde okumuşlardır; her ikisinden he'nin tahfifi (sükûnu: فَرُهْنٌ) de rivayet edilmiştir. Bu vecihlerin her birini bunların dışında bir topluluk da okumuştur.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: رهن الشيء في كلام العرب معناه: دام واستمر، يقال أرهن لهم الشراب وغيره قال ابن سيده: ورهنه أي أدامه، ومن رهن بمعنى دام قول الشاعر: [السريع]
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh dedi ki: Arap kelamında bir şeyin rehin olması (rehne'ş-şey'), onun devam etmesi ve sürmesi demektir. «Onlar için içkiyi vb. sürekli kıldı» anlamında «erhene lehum» denilir. İbn Sîde: «Rehnehû, yani onu devam ettirdi» demiştir. Devam etti anlamındaki rehn kelimesine şairin şu sözü örnektir: [Serî']
اللحم والخبز لهم راهن ... وقهوة راووقها ساكب
«Et ve ekmek onlar için süreklidir, süzgecinden dökülen şarap da öyle.»
أي دائم قال أبو علي ولما كان الرهن بمعنى الثبوت والدوام فمن ثم بطل الرهن عند الفقهاء إذا خرج من يد المرتهن إلى يد الراهن بوجه من الوجوه لأنه فارق ما جعل له، ويقال أرهن في السلعة إذا غالى فيها حتى أخذها بكثير الثمن، ومنه قول الشاعر في وصف ناقة: [البسيط]
Yani «dâim» (sürekli) demektir. Ebû Alî dedi ki: Rehin sübut ve devamlılık manasında olduğundan dolayı, fukaha nezdinde rehin herhangi bir şekilde mürtehinin (rehin alanın) elinden rârhinin (rehin verenin) eline geçtiğinde bâtıl olur; çünkü kendisi için konulduğu gayeden ayrılmıştır. Bir kimse bir malda aşırı gidip/fiyatı yükseltip onu yüksek bir bedelle aldığında «erhene fi's-sil'ati» denilir. Şairin bir deveyi vasfederken söylediği şu söz bu kabildendir: [Basît]
يطوي ابن سلمى بها من راكب بعدا ... عيدية أرهنت فيها الدّنانير
«İbn Selmâ onunla bir süvarinin uzak mesafesini katleder; uğruna dinarlar saçılmış Îdî soyundan bir devedir o.»
العيد بطن من مهرة، وإبل مهرة موصوفة بالنجابة، ويقال في معنى الرهن الذي هو التوثقة من الحق:
el-Îd, Mehre kabilesinden bir koldur ve Mehre develeri soylulukla nitelenir. Hakkı güvenceye almak demek olan rehin manasında şöyle denir:
أرهنت إرهانا فيما حكى بعضهم، وقال أبو علي يقال: أرهنت في المغالاة، وأما في القرض والبيع فرهنت.
Bazılarının naklettiğine göre «erhentü irhânen» denilir. Ebû Alî ise şöyle demiştir: Fiyatı artırmada «erhentü», karz (borç) ve bey' (satış) hususunda ise «rehentü» denilir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: ويقال بلا خلاف في البيع والقرض: رهنت رهنا، ثم سمي بهذا المصدر الشيء المدفوع، ونقل إلى التسمية، ولذلك كسر في الجمع كما تكسر الأسماء وكما تكسر المصادر التي يسمى بها وصار فعله ينصبه نصب المفعول به لا نصب المصدر، تقول: رهنت رهنا فذلك كما تقول رهنت ثوبا، لا كما تقول: رهنت الثوب رهنا وضربت ضربا، قال أبو علي: وقد يقال في هذا المعنى أرهنت، وفعلت فيه أكثر، ومنه قول الشاعر: [الوافر]
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh dedi ki: Satış ve borçlanmada ihtilafsız olarak «rehentü rehnen» denilir. Daha sonra teslim edilen şey bu masdar ile isimlendirilmiş ve isimleşmeye aktarılmıştır. Bu sebeple isimlerin ve isim yapılan masdarların çoğul yapıldığı (cemi teksir) gibi çoğul yapılmış, fiili de onu masdar nasbı ile değil mefulün bih nasbı ile nasbetmiştir. «Rehentü rehnen» (Bir rehin rehin bıraktım) dersin; bu da tıpkı «rehentü sevben» (Bir elbise rehin bıraktım) demen gibidir; «rehentü's-sevbe rehnen» (Elbiseyi rehin olarak rehin bıraktım) ve «darabtü darben» demen gibi değildir. Ebû Alî dedi ki: Bu anlamda bazen «erhentü» de denilir, ancak «fealtü» (rehentü) kullanımı daha yaygındır. Şairin şu sözü de bu kabildendir: [Vâfir]
يراهنني ويرهنني بنيه ... وأرهنه بنيّ بما أقول
«O benimle bahse tutuşur ve oğullarını bana rehin verir; ben de söylediklerime karşılık oğullarımı ona rehin veririm.»
وقال الأعشى: [الكامل]
el-A'şâ da şöyle demiştir: [Kâmil]
حتّى يقيدك من بنيه رهينة ... نعش ويرهنك السّماك الفرقدا
«Tâ ki [Beni] Na'ş kendi oğullarından sana bir rehine teslim edinceye ve Simâk yıldızı da Ferkad yıldızını sana rehin verinceye kadar.»
فهذه رويت من رهن وأما أرهن فمنه قول همام بن مرة: [المتقارب]
Bunlar «rehene» fiilinden rivayet edilmiştir. «Erhene» fiiline gelince, Hemmâm b. Mürre'nin şu sözü bu kabildendir: [Mütekārib]
ولمّا خشيت أظافرهم ... نجوت وأرهنتهم مالكا
«Onların tırnaklarından (pençelerinden) korktuğumda ben kurtuldum ve Mâlik'i onlara rehin bıraktım.»
قال الزجّاج يقال في الرهن رهنت وأرهنت، وقاله ابن الأعرابي، ويقال رهنت لساني بكذا ولا يقال فيه أرهنت.
ez-Zeccâc rehin hususunda hem «rehentü» hem de «erhentü» denildiğini söylemiştir; İbnü'l-A'râbî de böyle demiştir. [Bir söze bağlanma durumunda] «rehentü lisânî bi-kezâ» (Dilimi şununla bağladım/rehin verdim) denilir, bunda «erhentü» denilmez.
قال القاضي أبو محمد: فمن قرأ «فرهان» فهو جمع رهن، ك «كبش» و «كباش» ، و «كعب» وكعاب، ونعل ونعال، وبغل وبغال، ومن قرأ «فرهن» بضم الراء والهاء فهو جمع رهن، ك «سقف وسقف، وأسد وأسد، إذ فعل وفعل يتقاربان في أحكامهما، ومن قرأ «فرهن» بسكون الهاء فهو تخفيف رهن، وهي لغة في هذا الباب كله، كتف وفخذ وعضد وغير ذلك، قال أبو علي: وتكسير رهن على أقل العدد لم أعلمه جاء، ولو جاء لكان قياسه أفعل ككلب وأكلب، وكأنهم استغنوا بالكثير عن القليل في قولهم: ثلاثة شسوع، وكما استغني ببناء القليل عن بناء الكثير في رسن وأرسان، فرهن يجمع على بناءين من أبنية الجموع وهما فعل وفعال، فمما جاء على «فعل» قول الأعشى: [الكامل]
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: «Fe-rihânün» (فَرِهانٌ) okuyana göre bu, kebş-kibâş, ka'b-kı'âb, na'l-ni'âl ve bağl-biğâl gibi «rehn» kelimesinin çoğuludur. Râ ve he'nin zammıyla «fe-rühünün» (فَرُهُنٌ) okuyana göre bu, sakf-sükuf ve esed-üsüd gibi «rehn» kelimesinin çoğuludur; zira «fa'l» ile «fa'al» vezinleri hükümlerinde birbirine yakındır. He'nin sükûnuyla «fe-rühnün» (فَرُهْنٌ) okuyana göre bu, «rühün» kelimesinin tahfifidir (hafifletilmişidir); ketif-kitf, fahiz-fahz, azıd-azd ve benzerlerinde olduğu gibi bu babın tamamında geçerli bir lügattir. Ebû Alî dedi ki: Rehn kelimesinin cem-i kıllet (azlık çoğulu) vezninde kırıldığını/çoğul yapıldığını bilmiyorum; şayet gelseydi kıyası kelb-eklüb gibi «ef'ul» (erhun) olurdu. Tıpkı «üç ayakkabı bağı» (selâsetü şi'ûsin) demelerinde çokluk çoğulunu azlık çoğulu yerine kullanıp azlık çoğuluna ihtiyaç duymadıkları ve resen-ersân kelimesinde azlık kalıbıyla çokluk kalıbından müstağni kaldıkları gibi davranmışlardır. Dolayısıyla rehn kelimesi çoğul kalıplarından iki kalıpta çoğul yapılır ki bunlar «fu'ul» ve «fi'âl»dir. «Fu'ul» üzerine gelene el-A'şâ'nın şu sözü örnektir: [Kâmil]
آليت لا أعطيه من أبنائنا ... رهنا فيفسدهم كمن قد أفسدا
«Yemin ettim ki oğullarımızdan ona rehinler vermeyeceğim; ta ki helak ettikleri gibi onları da helak etmesin.»
قال الطبري: تأول قوم أن «رهنا» بضم الراء والهاء جمع رهان، فهو جمع جمع، وحكاه الزجّاج عن الفرّاء، ووجه أبو علي قياسا يقتضي أن يكون رهانا جمع رهن بأن يقال يجمع فعل على فعال كما جمعوا فعالا على فعائل في قول ذي الرمة: [الطويل]
et-Taberî dedi ki: Bir topluluk, râ ve he'nin zammıyla «rühün» kelimesinin «rihân»ın çoğulu olduğunu, dolayısıyla cem-i cem' (çoğulun çoğulu) olduğunu tevil etmiştir; ez-Zeccâc da bunu el-Ferrâ'dan nakletmiştir. Ebû Alî ise Zü'r-Rımme'nin şu sözünde «fi'âl»i «fe'âil» olarak çoğul yaptıkları gibi, «fa'l»in de «fi'âl» üzerine çoğul yapılacağı söylenerek rihân'ın rehn'in çoğulu olmasını gerektiren bir kıyas yöneltmiştir: [Tavîl]
وقرّبن بالزرق الجمائل بعد ما ... تقوّب عن غربان أوراكها الخطر
«Sağrı kemiklerinden kuyruk vuruşları sıyrıldıktan sonra, ez-Zerkâ'da o güzel develeri yaklaştırdılar.»
ثم ضعف أبو علي هذا القياس وقال إن سيبويه لا يرى جمع الجمع مطردا فينبغي أن لا يقدم عليه حتى يرد سماعا.
Sonra Ebû Alî bu kıyası zayıf bulmuş ve şöyle demiştir: Sîbeveyh cem-i cem'i kurallı (muttarid) görmemektedir; bu sebeple semâî olarak (işitilerek) gelmedikçe buna başvurulmamalıdır.
وقوله ﷿: مَقْبُوضَةٌ يقتضي بينونة المرتهن بالرهن، وأجمع الناس على صحة قبض المرتهن، وكذلك على قبض وكيله فيما علمت.
Cenâb-ı Hakk'ın: { مَقْبُوضَةٌ } “teslim alınmış” buyruğu, rehnin mürtehine (rehin alana) kesin olarak teslim edilmesini gerektirir. İnsanlar (âlimler) mürtehinin kabzının geçerliliği üzerinde ve bildiğim kadarıyla onun vekilinin kabzı üzerinde de icma etmişlerdir.
واختلفوا في قبض عدل يوضع الرهن على يديه، فقال مالك وجميع أصحابه وجمهور العلماء قبض العدل قبض، وقال الحكم بن عتيبة وأبو الخطاب قتادة بن دعامة وغيرهما: ليس قبض العدل بقبض، وقول الجمهور أصح من جهة المعنى في الرهن.
Rehnin ellerine teslim edildiği adil bir kimsenin (adlin) kabzı konusunda ise ihtilaf etmişlerdir. Mâlik, bütün ashabı ve ulemanın cumhuru: «Adlin kabzı kabzdır» demişlerdir. Hakem b. Uteybe, Ebü'l-Hattâb Katâde b. Diâme ve başkaları ise: «Adlin kabzı kabz değildir» demişlerdir; cumhurun görüşü rehindeki mana bakımından daha sahihtir.
وقوله تعالى: فَإِنْ أَمِنَ الآية، شرط ربط به وصية الذي عليه الحق بالأداء، وقوله فَلْيُؤَدِّ أمر بمعنى الوجوب بقرينة الإجماع على وجوب أداء الديون وثبوت حكم الحاكم به وجبره الغرماء عليه، وبقرينة الأحاديث الصحاح في تحريم مال الغير، وقوله أَمانَتَهُ مصدر سمي به الشيء الذي في الذمة، وأضافها إلى الذي عليه الدين من حيث لها إليه نسبة، ويحتمل أن يريد بالأمانة نفس المصدر، كأنه قال:
Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ أَمِنَ } ayeti; üzerinde hak bulunan kimseye [borcunu] ödemesi tavsiyesinin bağlandığı bir şarttır. { فَلْيُؤَدِّ } “ödesin” buyruğu; borçların ödenmesinin vücubuna, hâkimin bununla hükmetmesinin ve borçluları buna zorlamasının sabit olduğuna dair icma karinesiyle ve başkasının malının haramlığına dair sahih hadisler karinesiyle vücub (farz/vacip) bildiren bir emirdir. { أَمانَتَهُ } “emanetini” buyruğu, zimmetteki şeyin kendisiyle isimlendirildiği bir masdardır; onunla bir irtibatı bulunması cihetiyle de emaneti borçluya izafe etmiştir. Emanet ile masdarın kendisinin kastedilmiş olması da muhtemeldir; sanki şöyle buyurmuş gibidir:
فليحفظ مروءته، فيجيء التقدير: فليؤد ذا أمانته، وقرأ عاصم فيما روى عنه أبو بكر الذي اؤتمن برفع الألف ويشير بالضم إلى الهمزة، قال أحمد بن موسى وهذه الترجمة غلط، وقرأ الباقون بالذال مكسورة وبعدها همزة ساكنة بغير إشمام، وهذا هو الصواب الذي لا يجوز غيره، وروى سليم عن حمزة إشمام الهمزة الضم، وهذا خطأ أيضا لا يجوز، وصوّب أبو علي هذا القول كله الذي لأحمد بن موسى واحتج له، وقرأ ابن محيصن «الذي أيتمن» بياء ساكنة مكان الهمزة، وكذلك ما كان مثله.
"Mürüvvetini korusun"; bu takdirde ifade: "Emanetinin gereğini yerine getirsin (ödesin)" şeklinde olur. Âsım, Ebû Bekr'in kendisinden yaptığı rivayete göre { الَّذِي اؤْتُمِنَ } ibaresini elifin ref'i (ötresi) ile ve hemzeye zammeyi işaret ederek (işmam ile) okumuştur; Ahmed b. Mûsâ: «Bu açıklama/aktarım yanlıştır» dedi. Diğerleri ise meksur zâl ve ardından işmamsız sakin bir hemze ile okumuşlardır; caiz olan yegâne doğru da budur. Süleym, Hamza'dan hemzeye zammeyi işmam ettiğini rivayet etmiştir; bu da caiz olmayan bir diğer hatadır. Ebû Alî, Ahmed b. Mûsâ'ya ait olan bütün bu sözü doğru bulmuş ve onun lehine delil getirmiştir. İbn Muhaysın ise hemze yerine sakin yâ ile «elleziytümine» (الَّذِي ايْتُمِنَ) şeklinde okumuştur; benzer kelimelerdeki kıraati de böyledir.
وقوله تعالى: وَلا تَكْتُمُوا الشَّهادَةَ نهي على الوجوب بعدة قرائن، منها الوعيد وموضع النهي هو حيث يخاف الشاهد ضياع حق، وقال ابن عباس على الشاهد أن يشهد حيثما استشهد ويخبر حيثما استخبر، قال ولا تقل أخبر بها عند الأمير بل أخبره بها لعله يرجع ويرعوي.
Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَكْتُمُوا الشَّهادَةَ } “Şahitliği gizlemeyin” buyruğu, aralarında tehdidin (vaîd) de bulunduğu birtakım karinelerle vücub (kesin haramlık) ifade eden bir nehiydir. Nehyin yeri ise, şahidin bir hakkın zayi olmasından endişe ettiği durumdur. İbn Abbâs şöyle demiştir: «Şahidin görevi, kendisinden nerede şahitlik istenirse şahitlik etmesi ve nerede bilgi istenirse haber vermesidir.» Devamında: «"Bunu emîrin yanında haber veririm" deme; aksine [borçluya/haksıza] bunu haber ver, belki vazgeçer ve kendine gelir» demiştir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وهذا عندي بحسب قرينة حال الشاهد والمشهود فيه والنازلة، لا سيما مع فساد الزمن وأرذال الناس ونفاق الحيلة وأعراض الدنيا عند الحكام، فرب شهادة إن صرح بها في غير موضع النفوذ كانت سببا لتخدم باطلا ينطمس به الحق، وآثِمٌ معناه قد تعلق به الحكم اللاحق عن المعصية في كتمان الشهادة، وإعرابه أنه خبر «إن» ، وقَلْبُهُ فاعل ب آثِمٌ، ويجوز أن يكون ابتداء وقَلْبُهُ فاعل يسد مسد الخبر، والجملة خبر إن، ويجوز أن يكون قَلْبُهُ بدلا على بدل البعض من الكل.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh dedi ki: Bu durum bana göre şahidin, hakkında şahitlik yapılan konunun ve olayın durum karinesine göredir; bilhassa zamanın bozulması, insanların aşağılık hale gelmesi, hilelerin revaç bulması ve hâkimler nezdinde dünya menfaatlerinin gözetilmesi sebebiyle böyledir. Zira öyle şahitlik vardır ki, hükmün geçerli olduğu makamın dışında açıklandığı takdirde hakkın silinip gideceği bir bâtıla hizmet etmeye vesile olabilir. { آثِمٌ } kelimesinin anlamı, şahitliği gizleme günahından doğan hükmün ona bağlanmış olmasıdır. İrabı ise «inne»nin haberi olmasıdır; { قَلْبُهُ } ise { آثِمٌ } kelimesinin failidir. Mübteda olması, { قَلْبُهُ } kelimesinin de haber yerine geçen fail olması ve cümlenin «inne»nin haberi olması da caizdir. { قَلْبُهُ } kelimesinin bedel-i ba'z mine'l-küll olarak bedel olması da caizdir.
وخص الله تعالى ذكر القلب إذ الكتم من أفعاله، وإذ هو المضغة التي بصلاحها يصلح الجسد كما قال ﵇، وقرأ ابن أبي عبلة «فإنه آثم قلبه» بنصب الباء، قال مكي هو على التفسير ثم ضعفه من أجل أنه معرفة.
Allah Teâlâ kalbi özellikle zikretmiştir; çünkü gizlemek kalbin fiillerindendir ve Peygamber aleyhisselâm'ın buyurduğu gibi o, düzelmesiyle bütün bedenin düzeleceği bir et parçasıdır. İbn Ebî Able ise bâ'nın nasbı ile «fe-innehû âsimün kalbehû» şeklinde okumuştur. Mekkî bunun tefsir (temyiz) üzere olduğunu söylemiş, ardından kelimenin marife olması sebebiyle bu izahı zayıf bulmuştur.
وفي قوله تعالى: وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ توعد وإن كان لفظها يعم الوعيد والوعد.
Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ } “Allah yaptıklarınızı hakkıyla bilendir” buyruğunda bir tehdit (vaîd) vardır; gerçi lafzı hem tehdidi hem de vaadi (müjdeyi) kapsar.
قوله ﷿:
Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٨٤]
[Bakara Suresi (2), Âyet 284]
لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٨٤)
{ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. İçinizdekini açığa vursanız da gizleseniz de Allah sizi onunla hesaba çeker. Sonra dilediğini bağışlar, dilediğine de azap eder. Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir. (284)”
المعنى جميع ما في السموات وما في الأرض ملك الله وطاعة، لأنه الموجد المخترع لا رب غيره، وعبر ب ما وإن كان ثم من يعقل لأن الغالب إنما هو جماد، ويقل من يعقل من حيث قلت أجناسه، إذ هي ثلاثة: ملائكة، وإنس، وجن، وأجناس الغير كثيرة.
Anlamı şudur: Göklerde ve yerde olan her şey mülkiyet ve itaat bakımından Allah'a aittir; çünkü O, var edip yaratandır, O'ndan başka rab yoktur. Akıl sahibi varlıklar da bulunduğu halde { ما } (mâ) edatıyla ifade buyrulmuştur; zira varlıkların çoğunluğu cansız varlıklardır (cemâdât). Akıl sahipleri ise türlerinin azlığı bakımından azdır; çünkü onlar melekler, insanlar ve cinler olmak üzere üç tanedir; diğerlerinin cinsleri ise pek çoktur.
وقوله تعالى: وَإِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ معناه أن الأمر سواء، لا تنفع فيه المواراة والكتم، بل يعلمه ويحاسب عليه، وقوله: فِي أَنْفُسِكُمْ تقتضي قوة اللفظ أنه ما تقرر في النفس واعتقد واستصحبت الفكرة فيه، وأما الخواطر التي لا يمكن دفعها فليست في النفس إلا على تجوز.
Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ } “İçinizdekini açığa vursanız da gizleseniz de Allah sizi onunla hesaba çeker” buyruğunun anlamı; durumun eşit olduğu, örtbas etmenin ve gizlemenin fayda vermeyeceği, bilakis [Allah'ın] onu bildiği ve onunla hesaba çekeceğidir. { فِي أَنْفُسِكُمْ } “İçinizdekini” buyruğunda ise lafzın kuvveti, bunun nefiste yerleşen, itikat haline gelen ve düşüncesi sürdürülen şeyler olmasını gerektirir. Defedilmesi mümkün olmayan vesvese ve hatıralara (havâtır) gelince, bunlar nefiste ancak mecazen bulunur.
واختلف الناس في معنى هذه الآية، فقال ابن عباس وعكرمة والشعبي هي في معنى الشهادة التي نهي عن كتمها، ثم أعلم في هذه الآية أن الكاتم لها المخفي في نفسه محاسب، وقال ابن عباس أيضا وأبو هريرة والشعبي وجماعة من الصحابة والتابعين إن هذه الآية لما نزلت شق ذلك على أصحاب محمد ﷺ وقالوا هلكنا يا رسول الله إن حوسبنا بخواطر نفوسنا، وشق ذلك على النبي ﷺ لكنه قال لهم أتريدون أن تقولوا كما قالت بنو إسرائيل: سمعنا وعصينا؟! بل قولوا سمعنا وأطعنا، فقالوها، فأنزل الله بعد ذلك لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها [البقرة: ٢٨٦] ، فكشف عنهم الكربة ونسخ الله بهذه الآية تلك، هذا معنى الحديث المروي، لأنه تطرق من جهات، واختلفت عباراته واستثبتت عبارة هؤلاء القائلين بلفظة النسخ في هذه النازلة. وقال سعيد بن مرجانة جئت عبد الله بن عمر فتلا هذه الآية، إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ ثم قال: والله لئن أخذنا بهذه الآية لنهلكن، ثم بكى حتى سالت دموعه، وسمع نشيجه، قال ابن مرجانة فقمت حتى جئت ابن عباس فأخبرته بما قال ابن عمر وبما فعل، فقال: يرحم الله أبا عبد الرحمن، لقد وجد المسلمون منها حين نزلت مثل ما وجد عبد الله بن عمر فأنزل الله لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها الآية فنسخت الوسوسة، وثبت القول والفعل، وقال الطبري وقال آخرون هذه الآية محكمة غير منسوخة، والله تعالى يحاسب خلقه على ما عملوا من عمل وعلى ما لم يعملوه مما ثبت في نفوسهم فأضمروه ونووه وأرادوه، فيغفر للمؤمنين ويأخذ به أهل الكفر والنفاق، ثم أدخل عن ابن عباس ما يشبه هذا المعنى، وقال مجاهد الآية فيما يطرأ على النفوس من الشك واليقين، وقال الحسن الآية محكمة ليست بمنسوخة، قال الطبري وقال آخرون نحو هذا المعنى الذي ذكر عن ابن عباس، إلا أنهم قالوا إن العذاب الذي يكون جزاء لما خطر في النفس وصحبه الفكر هو بمصائب الدنيا وآلامها وسائر مكارهها، ثم أسند عن عائشة ﵂ نحو هذا المعنى، ورجح الطبري أن الآية محكمة غير منسوخة.
İnsanlar bu ayetin anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs, İkrime ve eş-Şa'bî; ayetin, gizlenmesi yasaklanan şahitlik anlamında olduğunu, ardından bu ayette onu gizleyen ve içinde saklayan kimsenin hesaba çekileceğinin bildirildiğini söylemişlerdir. Yine İbn Abbâs, Ebû Hüreyre, eş-Şa'bî ve sahabe ile tabiinden bir topluluk şöyle demiştir: Bu ayet indiğinde, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına bu durum çok ağır geldi ve: «Ey Allah'ın Resulü! İçimizden geçen hatıralarla hesaba çekilirsek helak olduk!» dediler. Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e de ağır geldi; fakat onlara: «İsrailoğullarının: "İşittik ve isyan ettik" dedikleri gibi mi demek istiyorsunuz?! Bilakis: "İşittik ve itaat ettik" deyin» buyurdu. Onlar da öyle dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } [el-Bakara: 286] “Allah hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez” ayetini indirdi; böylece onlardan sıkıntıyı giderdi ve Allah bu ayetle diğerini neshetti. Rivayet edilen hadisin anlamı budur; zira hadis çeşitli yollardan gelmiş, lafızları farklılık göstermiş ve bu hadisede nesh lafzını kullananların ifadeleri tespit edilmiştir. Saîd b. Mercâne şöyle demiştir: Abdullah b. Ömer'in yanına gittim; o: { إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ } ayetini okudu, sonra da: «Vallahi eğer bu ayetle hesaba çekilirsek mutlaka helak oluruz» dedi ve gözyaşları akıncaya, hıçkırığı duyuluncaya kadar ağladı. İbn Mercâne dedi ki: Kalkıp İbn Abbâs'ın yanına gittim ve İbn Ömer'in söylediklerini ve yaptıklarını ona haber verdim. Bunun üzerine şöyle dedi: «Allah Ebû Abdurrahman'a rahmet etsin! Bu ayet indiğinde Müslümanlar da tıpkı Abdullah b. Ömer'in hissettiğini hissetmişlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } ayetini indirdi ve böylece vesveseyi neshetti; söz ve fiil ise sabit kaldı.» Taberî demiştir ki: Başkaları ise bu ayetin mensuh değil muhkem olduğunu, Allah Teâlâ'nın kullarını hem yaptıkları amellerden hem de yapmayıp içlerinde yer eden, gizledikleri, niyet ettikleri ve kastettikleri şeylerden hesaba çekeceğini, sonra müminleri bağışlayıp küfür ve nifak ehlini ise bundan dolayı cezalandıracağını söylemişlerdir. Ardından İbn Abbâs'tan bu anlama benzer rivayetler nakletmiştir. Mücâhid: «Ayet, nefislerde meydana gelen şüphe ve yakîn hakkındadır» demiştir. Hasan [el-Basrî] ayetin mensuh olmayıp muhkem olduğunu söylemiştir. Taberî demiştir ki: Başkaları da İbn Abbâs'tan zikredilen bu anlama yakın şeyler söylemiş, ancak nefse gelip düşüncenin eşlik ettiği şeylerin cezası olan azabın, dünya musibetleri, acıları ve diğer hoşa gitmeyen şeylerle olacağını belirtmişlerdir. Ardından Âişe radıyallâhu anhâ'dan bu anlama benzer bir rivayet nakletmiş ve Taberî ayetin mensuh değil muhkem olduğu görüşünü tercih etmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا هو الصواب، وذلك أن قوله تعالى: وَإِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Doğru olan da budur. Şöyle ki; Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ
تُخْفُوهُ
تُخْفُوهُ } “İçinizdekini açığa vursanız da gizleseniz de”
معناه مما هو في وسعكم وتحت كسبكم، وذلك استصحاب المعتقد والفكر فيه، فلما كان اللفظ مما يمكن أن تدخل فيه الخواطر أشفق الصحابة والنبي ﷺ، فبيّن الله تعالى لهم ما أراد بالآية الأولى وخصصها، ونص على حكمه أنه لا يُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها [البقرة: ٢٨٦] ، والخواطر ليست هي ولا دفعها في الوسع، بل هو أمر غالب، وليست مما يكسب ولا يكتسب، وكان في هذا البيان فرحهم وكشف كربهم، وباقي الآية محكمة لا نسخ فيها.
buyruğunun anlamı; gücünüz dahilinde ve kesbiniz (iradeniz) altında olan şeylerdendir ki bu da inancı ve onun üzerindeki düşünceyi sürdürmektir. Lafız, içine vesvese ve hatıraların (havâtır) girmesine de elverişli olunca sahabe ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem endişelendiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ ilk ayetle neyi kastettiğini onlara açıkladı, onu tahsis etti ve: { لا يُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } [el-Bakara: 286] “[Allah] hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez” buyurarak hükmünü açıkça belirtti. Zira vesvese ve hatıralar da onları defetmek de güç dahilinde değildir; bilakis üstün gelen bir durumdur, kazanılan ve elde edilen şeylerden de değildir. Bu açıklamada onların sevinci ve sıkıntılarının giderilmesi gerçekleşti. Ayetin geri kalanı ise muhkemdir, onda nesh yoktur.
ومما يدفع أمر النسخ أن الآية خبر، والأخبار لا يدخلها النسخ، فإن ذهب ذاهب إلى تقرير النسخ فإنما يترتب له في الحكم الذي لحق الصحابة حين فزعوا من الآية، وذلك أن قول النبي ﷺ لهم: «قولوا سمعنا وأطعنا» يجيء منه الأمر بأن يبنوا على هذا ويلتزموه وينتظروا لطف الله في الغفران، فإذا قرر هذا الحكم فصحيح وقوع النسخ فيه، وتشبه الآية حينئذ قوله ﷿ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ [الأنفال: ٦٥] فهذا لفظ الخبر ولكن معناه: التزموا هذا وابنوا عليه واصبروا بحسبه، ثم نسخ ذلك بعد ذلك.
Nesh ihtimalini ortadan kaldıran hususlardan biri de ayetin haber cümlesi olmasıdır; haberlere ise nesh girmez. Şayet biri neshi kabul etme cihetine giderse, bu ancak sahabenin ayetten dehşete kapıldıkları sırada onlara terettüp eden hükümde geçerli olabilir. Şöyle ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlara: «“İşittik ve itaat ettik” deyin» buyurmasından, bunun üzerine amel bina etmeleri, buna bağlanmaları ve Allah'ın bağışlama lütfunu beklemeleri emri çıkar. Bu hüküm kabul edildiğinde, onda neshin vuku bulması sahih olur. Bu durumda ayet, Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ } [el-Enfâl: 65] “Eğer sizden sabırlı yirmi kişi olursa iki yüz kişiyi yener” buyruğuna benzer. Bu lafız haberdir, fakat anlamı: «Buna uyun, amelinizi bunun üzerine bina edin ve buna göre sabredin» demektir; nitekim daha sonra bu neshedilmiştir.
وأجمع الناس فيما علمت على أن هذه الآية في الجهاد منسوخة بصبر المائة للمائتين، وهذه الآية في البقرة أشبه شيء بها، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وحمزة والكسائي «فيغفر» ، «ويعذب» جزما، وقرأ ابن عامر وعاصم «فيغفر» و «يعذب» رفعا، فوجه الجزم أنه أتبعه ما قبله ولم يقطعه، وهكذا تحسن المشاكلة في كلامهم، ووجه الرفع أنه قطعه من الأول، وقطعه على أحد وجهين، إما أن تجعل الفعل خبرا لمبتدأ محذوف فيرتفع الفعل لوقوعه موقع خبر المبتدأ، وإما أن تعطف جملة من فعل وفاعل على ما تقدمها، وقرأ ابن عباس والأعرج وأبو حيوة «فيغفر» و «يعذب» بالنصب على إضمار «أن» ، وهو معطوف على المعنى كما في قوله: فَيُضاعِفَهُ [الحديد ١١] وقرأ الجعفي وخلاد وطلحة بن مصرف يغفر بغير فاء، وروي أنها كذلك في مصحف ابن مسعود، قال ابن جني هي على البدل من يحاسبكم فهي تفسير المحاسبة، وهذا كقول الشاعر: [الطويل]
Bildiğim kadarıyla âlimler, cihatla ilgili bu ayetin yüz kişinin iki yüz kişiye karşı sabretmesi [hükmü] ile neshedildiği hususunda icma etmişlerdir. Bakara'daki bu ayet de ona en çok benzeyen şeydir. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr, Hamza ve el-Kisâî «feyağfir» ve «yuazzib» (فَيَغْفِرْ / وَيُعَذِّبْ) kelimelerini cezm ile okumuşlardır. İbn Âmir ve Âsım ise «feyağfiru» ve «yuazzibu» (فَيَغْفِرُ / وَيُعَذِّبُ) şeklinde ref ile okumuşlardır. Cezm vechi; [fiili] öncesine tabi kılmış ve ondan koparmamış olmasıdır; nitekim onların kelamında müşâkele (uyum) böyle güzel olur. Ref vechi ise onu öncekinden koparmış (isti'nâf yapmış) olmasıdır; bu koparma da iki vecihten biri üzeredir: Ya fiili hazfedilmiş bir mübtedanın haberi kılarsın, böylece fiil mübtedanın haberi konumuna geldiği için merfu olur; ya da fiil ve failden oluşan cümleyi kendisinden öncekine atfedersin. İbn Abbâs, el-A'rec ve Ebû Hayve gizli bir «en» ile nasb üzere «feyağfire» ve «yuazzibe» (فَيَغْفِرَ / وَيُعَذِّبَ) şeklinde okumuşlardır; bu da: { فَيُضاعِفَهُ } [el-Hadîd: 11] “...ki Allah da onu kat kat artırsın” buyruğunda olduğu gibi mana üzerine matuftur. el-Cu'fî, Hallâd ve Talha b. Musarrif ise fâ harfi olmaksızın «yağfir» (يَغْفِرُ) şeklinde okumuşlardır; İbn Mes'ûd'un mushafında da böyle olduğu rivayet edilmiştir. İbn Cinnî, bunun «yuhâsibküm» fiilinden bedel olduğunu, dolayısıyla muhasebenin tefsiri olduğunu söylemiştir. Bu, şairin şu sözü gibidir: [Tavîl]
رويدا بني شيبان بعض وعيدكم ... تلاقوا غدا خيلي على سفوان
Yavaş olun ey Şeybânoğulları, tehditlerinizin bir kısmını bırakın! / Yarın atlılarımla Sefevân'da karşılaşacaksınız,
تلاقوا جيادا لا تحيد عن الوغى ... إذا ما غدت في المأزق المتدان
Savaş daralıp kızıştığı zaman / Savaştan asla sapmayan soylu atlarla karşılaşacaksınız.
فهذا على البدل، وكرر الشاعر الفعل لأن الفائدة فيما يليه من القول.
Bu [kullanım] bedel üzeredir; şair fiili tekrarlamıştır çünkü asıl fayda [ve vurgu] sözün devamındadır.
وقوله تعالى: وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ يعني من العصاة الذين ينفذ عليهم الوعيد، قال النقاش يغفر لمن يشاء، أي لمن ينزع عنه، وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ أي من أقام عليه، وقال سفيان الثوري يغفر لمن يشاء العظيم ويعذب من يشاء على الصغير.
Allah Teâlâ'nın: { وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ } “Dilediğine de azap eder” buyruğu, aleyhlerindeki tehdit (vaîd) infaz edilecek olan günahkârlar demektir. en-Nakkâş: «Dilediğini bağışlar, yani [günahtan] vazgeçen kimseyi; { وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ } dilediğine de azap eder, yani [günahında] ısrar eden kimseyi» demiştir. Süfyân es-Sevrî ise: «Dilediği kimsenin büyük günahını bağışlar, dilediği kimseye de küçük günahından dolayı azap eder» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وتعلق بهذه قوم ممن قال بجواز تكليف ما لا يطاق، وقال إن الله قد كلفهم أمر الخواطر، وذلك مما لا يطاق.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Güç yetirilemeyen şeyin teklif edilmesinin (teklif-i mâ lâ yutâk) caiz olduğunu söyleyenlerden bir topluluk bu ayete dayanmış ve: «Allah onlara vesvese ve hatıralar konusunu teklif etmiştir; bu ise güç yetirilemeyen şeylerdendir» demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا غير بين، وإنما كان أمر الخواطر تأويلا تأوله أصحاب النبي صلى الله
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu açık bir delil değildir. Zira vesvese ve hatıralar konusu, ancak Peygamber sallallâhu
عليه وسلم، ولم يثبت تكليفا إلا على الوجه الذي ذكرنا من تقدير النبي ﷺ إياهم على ذلك.
aleyhi ve sellem'in ashabının yaptığı bir tevil idi. Yoksa Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onları bunun üzerine yönlendirmesi bakımından zikrettiğimiz vecih dışında [böyle bir] mükellefiyet sabit olmamıştır.
ومسألة تكليف ما لا يطاق، نتكلم عليها فيما بعد إن شاء الله تعالى.
Güç yetirilemeyenin teklifi (teklif-i mâ lâ yutâk) meselesini, Allah Teâlâ dilerse ileride ele alacağız.
ولما ذكر المغفرة والتعذيب بحسب مشيئته تعالى أعقب ذلك بذكر القدرة على جميع الأشياء، إذ ما ذكر جزء منها.
Allah Teâlâ kendi meşietine göre bağışlamayı ve azap etmeyi zikredince, hemen ardından her şeye güç yetirdiğini zikretmiştir; zira zikredilen husus da bunların bir parçasıdır.
قوله ﷿:
Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٨٥]
[Bakara Suresi (2), Âyet 285]
آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ (٢٨٥)
{ آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ } “Peygamber, Rabbinden kendisine indirilene iman etti, müminler de. Hepsi Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine iman ettiler. «O'nun peygamberlerinden hiçbirini diğerinden ayırt etmeyiz» [dediler]. Şöyle dediler: «İşittik ve itaat ettik. Bağışlamanı dileriz ey Rabbimiz! Dönüş sanadır.» (285)”
سبب هذه الآية أنه لما نزلت وَإِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ الآية التي قبلها. وأشفق منها النبي ﷺ وأصحابه ﵃، ثم تقرر الأمر على أن قالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا، فرجعوا إلى التضرع والاستكانة، مدحهم الله وأثنى عليهم في هذه الآية، وقدم ذلك بين يدي رفقه بهم وكشفه لذلك الكرب الذي أوجبه تأولهم فجمع لهم تعالى التشريف بالمدح والثناء ورفع المشقة في أمر الخواطر، وهذه ثمرة الطاعة والانقطاع إلى الله تعالى كما جرى لبني إسرائيل ضد ذلك من ذمهم وتحميلهم المشقات من المذلة والمسكنة والجلاء إذ قالوا سمعنا وعصينا، وهذه ثمرة العصيان والتمرد على الله عاذنا الله من نقمه، وآمَنَ معناه صدق، والرَّسُولُ محمد ﷺ، وبِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ هو القرآن وسائر ما أوحي إليه، من جملة ذلك هذه الآية التي تأولوها شديدة الحكم، ويروى أن رسول الله ﷺ لما نزلت عليه قال: ويحق له أن يؤمن، وقرأ ابن مسعود «وآمن المؤمنون» ، وكُلٌّ لفظة تصلح للإحاطة، وقد تستعمل غير محيطة على جهة التشبيه بالإحاطة والقرينة تبين ذلك في كل كلام، ولما وردت هنا بعد قوله وَالْمُؤْمِنُونَ دل ذلك على إحاطتها بمن ذكر.
Bu ayetin iniş sebebi şudur: Bundan önceki: { وَإِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ } ayeti indiğinde, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı radıyallâhu anhüm bundan endişeye kapıldılar; ardından durum: { قالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا } “«İşittik ve itaat ettik» dediler” sözü üzerine karar kılıp yalvarış ve boyun eğmeye döndüklerinde, Allah Teâlâ bu ayette onları övdü ve senada bulundu. Bunu da onlara lütufta bulunmasının ve tevilllerinin gerektirdiği o sıkıntıyı gidermesinin hemen öncesine koydu. Böylece Allah Teâlâ onlar için övgü ve senayla şereflendirmeyi ve hatıralar (havâtır) konusundaki meşakkati kaldırmayı bir arada lütfetti. İşte bu, itaatin ve Allah Teâlâ'ya yönelmenin meyvesidir; nitekim İsrailoğullarının: «İşittik ve isyan ettik» dediklerinde kınanmaları, zillet, meskenet ve sürgün gibi meşakkatlerle yükümlü tutulmaları şeklinde bunun tam zıddı başlarına gelmişti. Bu da isyanın ve Allah'a başkaldırmanın meyvesidir; Allah bizi O'nun azabından korusun! { آمَنَ } tasdik etti demektir; { الرَّسُولُ } Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; { بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ } ise Kur'an ve hükmünü çok ağır tevil ettikleri bu ayet de dahil olmak üzere kendisine vahyedilen diğer şeylerdir. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu ayet indiğinde: «Ona iman etmek de zaten onun hakkıdır» buyurmuştur. İbn Mes'ûd: «Ve âmene'l-mü'minûn» şeklinde okumuştur. { كُلٌّ } lafzı bütünü kapsama (ihâta) ifade etmeye elverişlidir; bazen de ihâtaya benzetme yoluyla kapsamayan anlamda da kullanılır ve her sözdeki karine bunu açıklar. Burada { وَالْمُؤْمِنُونَ } buyruğundan sonra gelmesi, zikredilenleri bütünüyle kapsadığına delalet etmiştir.
والإيمان بالله هو التصديق به وبصفاته ورفض الأصنام وكل معبود سواه.
Allah'a iman; O'nu ve sıfatlarını tasdik etmek, putları ve O'ndan başka tapılan her şeyi reddetmektir.
والإيمان بملائكته هو اعتقادهم عبادا لله، ورفض معتقدات الجاهلية فيهم.
Meleklerine iman; onların Allah'ın kulları olduğuna inanmak ve onlar hakkındaki Câhiliye inançlarını reddetmektir.
والإيمان بكتبه هو التصديق بكل ما أنزل على الأنبياء الذين تضمن ذكرهم كتاب الله المنزل على محمد ﷺ، أو ما أخبر هو به، وقرأ ابن كثير ونافع وعاصم في رواية أبي بكر وابن عامر «وكتبه» على الجمع، وقرؤوا في التحريم و «كتابه» على التوحيد، وقرأ أبو عمرو هنا وفي التحريم «وكتبه» على الجمع، وقرأ حمزة والكسائي «وكتابه» على التوحيد فيهما، وروى حفص عن عاصم هاهنا وفي التحريم «وكتبه» مثل أبي عمرو، وروى خارجة عن نافع مثل ذلك، وبكل قراءة من هذه قرأ جمهور من العلماء، فمن جمع أراد جمع كتاب، ومن أفرد أراد المصدر الذي يجمع كل مكتوب كان نزوله من عند الله تعالى، هذا قول بعضهم وقد وجهه أبو علي وهو كما قالوا: نسج اليمن، وقال أبو علي في صدر كلامه: أما الإفراد في
Kitaplarına iman; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilen Allah'ın Kitabı'nın zikrini içerdiği peygamberlere indirilen her şeyi veya onun haber verdiklerini tasdik etmektir. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Bekr rivayetinde Âsım ve İbn Âmir çoğul olarak «ve kütübihî» (وَكُتُبِهِ) okumuşlar, Tahrîm Suresi'nde ise tekil olarak «ve kitâbihî» (وَكِتَابِهِ) şeklinde okumuşlardır. Ebû Amr burada ve Tahrîm'de çoğul olarak «ve kütübihî» okumuştur. Hamza ve el-Kisâî her iki yerde de tekil olarak «ve kitâbihî» okumuşlardır. Hafs'ın Âsım'dan rivayetine göre burada ve Tahrîm'de Ebû Amr gibi «ve kütübihî» okumuştur; Hârice'nin Nâfi'den rivayeti de böyledir. Bu kıraatlerin her birini âlimlerden büyük bir çoğunluk okumuştur. Çoğul okuyan «kitâb» kelimesinin çoğulunu kastetmiştir; tekil okuyan ise Allah Teâlâ katından indirilmiş olan her yazılı vahyi kapsayan masdarı kastetmiştir. Bu, bazılarının görüşüdür; Ebû Alî de bunu «nescü'l-Yemen» (Yemen dokuması) sözünde olduğu gibi gerekçelendirmiştir. Ebû Alî sözünün başında şöyle demiştir: Tekil okumaya gelince;
قول من قرأ «وكتابه» فليس كما تفرد المصادر وإن أريد بها الكثير، كقوله تعالى: وَادْعُوا ثُبُوراً كَثِيراً [الفرقان: ١٤] ونحو ذلك، ولكن كما تفرد الأسماء التي يراد بها الكثرة، كقولهم: كثر الدينار والدرهم ونحو ذلك، فإن قلت هذه الأسماء التي يراد بها الكثرة إنما تجيء مفردة وهذه مضافة، قيل وقد جاء في المضاف ما يعني به الكثرة ففي التنزيل وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها [إبراهيم: ٣٤] وفي الحديث منعت العراق درهمها وقفيزها، فهذا يراد به الكثير كما يراد بما فيه لام التعريف، ومنه قول ابن الرقاع:
«ve kitâbihî» (وكتابه) şeklinde okuyan kimsenin kıraatindeki tekillik, Allah Teâlâ'nın: { وَادْعُوا ثُبُوراً كَثِيراً } [el-Furkân: 14] “Birçok helaki çağırın” buyruğunda ve benzerlerinde olduğu gibi çokluk kastedilse bile masdarların tekil kılınması gibi değildir; bilakis «Dinar ve dirhem çoğaldı» ve benzeri sözlerde olduğu gibi kendisiyle çokluk kastedilen isimlerin tekil kılınması gibidir. Şayet: «Kendisiyle çokluk kastedilen bu isimler yalın olarak tekil gelir, buradaki ise izafetlidir» dersen, şöyle denilir: İzafetli isimlerde de çokluk kastedilen durumlar gelmiştir; nitekim Kur'an'da: { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها } [İbrâhîm: 34] “Eğer Allah'ın nimetini sayacak olsanız sayamazsınız” buyrulmuştur. Hadiste de: «Irak dirhemini ve kafîzini vermez oldu» buyrulmuştur. Burada harf-i tarifli kelimelerde kastedildiği gibi çokluk kastedilmiştir. İbnü'r-Rıkā'ın şu beyti de bundandır:
يدع الحيّ بالعشيّ رعاها ... وهم عن رغيفهم أغنياء
Kabile akşamleyin develerini otlamaya bırakır / Oysa onlar ekmekleri bakımından zengindirler.
ومجيء أسماء الأجناس معرفة بالألف واللام أكثر من مجيئها مضافة، وقرأت الجماعة «ورسله» بضم السين، وكذلك «رسلنا» و «رسلكم» و «رسلك» إلا أبا عمرو فروي عنه تخفيف «رسلنا» و «رسلكم» ، وروي عنه في «رسلك» التثقيل والتخفيف، قال أبو علي من قرأ «على رسلك» بالتثقيل فذلك أصل الكلمة، ومن خفف فكما يخفف في الآحاد مثل عنق وطنب، فإذا خفف في الآحاد فذلك أحرى في الجمع الذي هو أثقل، وقرأ يحيى بن يعمر «وكتبه ورسله» بسكون التاء والسين، وقرأ ابن مسعود «وكتابه ولقائه ورسله» ، وقرأ جمهور الناس «لا نفرق» بالنون، والمعنى يقولون لا نفرق، وقرأ سعيد بن جبير ويحيى بن يعمر وأبو زرعة بن عمر بن جرير ويعقوب «لا يفرق» بالياء، وهذا على لفظ كُلٌّ، قال هارون وهي في حرف ابن مسعود «لا يفرقون» ، ومعنى هذه الآية أن المؤمنين ليسوا كاليهود والنصارى في أنهم يؤمنون ببعض ويكفرون ببعض.
Cins isimlerin elif-lam ile marife olarak gelmesi, izafetli olarak gelmesinden daha çoktur. Çoğunluk (cemâat) sîn harfinin dammesiyle «ve rusulihî» (وَرُسُلِهِ) okumuştur; «rusulünâ», «rusülüküm» ve «rusulik» kelimeleri de böyledir; ancak Ebû Amr müstesnadır, zira ondan «ruslünâ» ve «ruslüküm» kelimelerinde tahfif (sükûn) rivayet edilmiştir. «Rusulik» kelimesinde ise ondan hem teskîl (damme) hem tahfif rivayet edilmiştir. Ebû Alî şöyle demiştir: «alâ rusulik» şeklinde teskîl ile okuyanınki kelimenin aslıdır. Tahfif yapan ise, «unuk» ve «tunub» gibi tekillerde tahfif yapıldığı gibi yapmıştır. Tekillerde tahfif yapılıyorsa, daha ağır olan çoğulda yapılması evleviyetle geçerlidir. Yahyâ b. Ya'mer tâ ve sîn harflerinin sükûnu ile «ve kütbihî ve ruslihî» şeklinde okumuştur. İbn Mes'ûd «ve kitâbihî ve likâihî ve rusulihî» şeklinde okumuştur. İnsanların cumhuru nûn ile «lâ nüferriku» (لا نُفَرِّقُ) okumuştur; manası «Aramızda ayırmayız derler» şeklindedir. Saîd b. Cübeyr, Yahyâ b. Ya'mer, Ebû Zür'a b. Amr b. Cerîr ve Ya'kûb yâ ile «lâ yüferriku» (لا يُفَرِّقُ) şeklinde okumuşlardır; bu da { كُلٌّ } lafzına göredir. Hârûn demiştir ki: İbn Mes'ûd'un kıraatinde bu «lâ yüferrikûne» (لا يفرقون) şeklindedir. Bu ayetin anlamı şudur: Müminler, [peygamberlerin] bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etme hususunda Yahudi ve Hristiyanlar gibi değildirler.
وقوله تعالى: وَقالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا مدح يقتضي الحض على هذه المقالة وأن يكون المؤمن يمتثلها غابر الدهر، والطاعة قبول الأوامر، وغُفْرانَكَ مصدر كالكفران والخسران، ونصبه على جهة نصب المصادر، والعامل فيه فعل مقدر، قال الزجّاج تقديره اغفر غفرانك، وقال غيره نطلب ونسأل غفرانك، وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ إقرار بالبعث والوقوف بين يدي الله تعالى.
Allah Teâlâ'nın: { وَقالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا } “Şöyle dediler: «İşittik ve itaat ettik»” buyruğu, bu söze teşvik etmeyi ve müminin zaman boyunca buna uymasını gerektiren bir övgüdür. İtaat, emirleri kabul etmektir. { غُفْرانَكَ } tıpkı «küfrân» ve «husrân» gibi bir masdardır; nasbı masdarların nasbı kabilindendir ve onda amel eden fiil takdiridir. ez-Zeccâc takdirinin: «iğfir ğufrâneke» (Bağışlamanla bağışla) olduğunu söylemiştir. Başkaları ise: «Mağfiretini talep ediyor ve diliyoruz» demiştir. { وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ } “Dönüş sanadır” buyruğu ise yeniden dirilişi (ba's) ve Allah Teâlâ'nın huzurunda durmayı ikrardır.
وروي أن النبي ﷺ لما نزلت هذه الآية قال له جبريل يا محمد إن الله قد أجل الثناء عليك وعلى أمتك، فسل تعطه، فسأل إلى آخر السورة.
Rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde Cebrail aleyhisselâm Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Ey Muhammed! Allah sana ve ümmetine olan övgüyü yüceltti; artık iste, sana verilsin» demiştir; o da surenin sonuna kadar olan duaları istemiştir.
قوله ﷿:
Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٨٦]
[Bakara Suresi (2), Âyet 286]
لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها لَها ما كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا رَبَّنا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا رَبَّنا وَلا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا أَنْتَ مَوْلانا فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٢٨٦)
{ لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها لَها ما كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا رَبَّنا وَلا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا رَبَّنا وَلا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا أَنْتَ مَوْلانا فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ } “Allah hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez. Kazandığı [iyilik] lehine, yaptığı [kötülük] de aleyhinedir. «Ey Rabbimiz! Unutur veya yanılırsak bizi sorumlu tutma! Ey Rabbimiz! Bize, bizden öncekilere yüklediğin gibi ağır yük yükleme! Ey Rabbimiz! Bize gücümüzün yetmeyeceği şeyi de taşıtma! Bizi affet, bizi bağışla, bize merhamet et! Sen bizim Mevlâmızsın; kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et!» (286)”
قوله تعالى: لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها خبر جزم نص على أنه لا يكلف العباد من وقت نزول الآية عبادة من أعمال القلوب والجوارح إلا وهي في وسع المكلف، وفي مقتضى إدراكه وبنيته، وبهذا انكشفت الكربة عن المسلمين في تأولهم أمر الخواطر، وتأول من ينكر جواز تكليف ما لا يطاق هذه الآية بمعنى أنه لا يكلف ولا كلف وليس ذلك بنص في الآية ولا أيضا يدفعه اللفظ، ولذلك ساغ الخلاف.
Allah Teâlâ'nın: { لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “Allah hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez” buyruğu; ayetin iniş vaktinden itibaren, kalp ve uzuvların amellerinden olan bir ibadeti, mükellefin gücü dahilinde, idraki ve yaratılış bünyesi gereğince olmadıkça kullara yüklemeyeceğini kesin bir nass ile bildiren bir haberdir. Böylece Müslümanların vesvese ve hatıralar konusundaki tevil kaynaklı sıkıntıları giderilmiştir. Güç yetirilemeyenin teklif edilmesinin (teklif-i mâ lâ yutâk) caiz olduğunu inkâr eden kimse ise bu ayeti: «Yüklemez ve yüklememiştir» anlamında tevil etmiştir; gerçi bu, ayette açık bir nass olmadığı gibi lafız da bunu reddetmez. İşte bu sebeple ihtilaf caiz olmuştur.
وهذا المعنى الذي ذكرناه في هذه الآية يجري مع معنى قوله تعالى يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ [البقرة: ١٨٥] وقوله تعالى: ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ [الحج: ٧٨] وقوله: فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ [التغابن: ١٦] .
Bu ayette zikrettiğimiz mana; Allah Teâlâ'nın: { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } [el-Bakara: 185] “Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez”, { ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ } [el-Hac: 78] “Dinde üzerinize hiçbir güçlük yüklemedi” ve { فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ } [et-Teğâbün: 16] “Gücünüz yettiğince Allah'a karşı gelmekten sakının” buyruklarının manasıyla paraleldir.
واختلف الناس في جواز تكليف ما لا يطاق في الأحكام التي هي في الدنيا بعد اتفاقهم على أنه ليس واقعا الآن في الشرع، وأن هذه الآية آذنت بعدمه، فقال أبو الحسن الأشعري وجماعة من المتكلمين تكليف ما لا يطاق جائز عقلا ولا يحرم ذلك شيئا من عقائد الشرع، ويكون ذلك أمارة على تعذيب المكلف وقطعا به.
İnsanlar, güç yetirilemeyenin teklif edilmesinin (teklif-i mâ lâ yutâk) şu anda şeriatte vaki olmadığı ve bu ayetin bunun bulunmadığını bildirdiği hususunda ittifak ettikten sonra, dünyadaki hükümlerde bunun caiz olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Ebu'l-Hasan el-Eş'arî ve kelamcılardan bir topluluk: «Güç yetirilemeyenin teklif edilmesi aklen caizdir; bu, şeriatın inanç esaslarından hiçbirini iptal etmez/harâm kılmaz ve bu durum mükellefe azap edileceğinin kesin bir alameti olur» demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: وينظر إلى هذا تكليف المصور أن يعقد شعيرة حسب الحديث.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Hadiste geçtiği üzere sûret yapana (ressam/heykeltıraş) bir arpa tanesine düğüm atmasının teklif edilmesi de buna benzer.
واختلف القائلون بجوازه هل وقع في رسالة محمد ﷺ أم لا؟ فقالت فرقة وقع في نازلة أبي لهب لأنه حكم عليه بتب اليدين وصلي النار، وذلك مؤذن بأنه لا يؤمن، وتكليف الشرع له الإيمان راتب، فكأنه كلف أن يؤمن وأن يكون في إيمانه أنه لا يؤمن لأنه إذا آمن فلا محالة أنه يؤمن بسورة تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ [المسد: ١] ، وقالت فرقة لم يقع قط، وقوله تعالى: سَيَصْلى ناراً [المسد: ٣] إنما معناه إن وافى على كفره.
Bunun caiz olduğunu söyleyenler, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in risaletinde bunun vaki olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup şöyle demiştir: Ebû Leheb hadisesinde vaki olmuştur; çünkü onun iki elinin kuruyacağına ve ateşe gireceğine hükmedilmiştir ki bu onun iman etmeyeceğinin bildirimidir. Oysa şeriatın ona imanı teklif etmesi sabittir. Dolayısıyla o, hem iman etmekle hem de imanının içinde kendisinin iman etmeyeceğinin bulunmasıyla mükellef tutulmuş gibi olmuştur; zira iman ettiği takdirde kaçınılmaz olarak { تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ } [el-Mesed: 1] “Ebû Leheb'in iki eli kurusun” suresine de iman etmiş olacaktır. Diğer bir grup ise şöyle demiştir: Asla vaki olmamıştır; Allah Teâlâ'nın: { سَيَصْلى ناراً } [el-Mesed: 3] “Alevli bir ateşe girecektir” buyruğunun anlamı ise küfrü üzere vefat etmesi halindedir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وما لا يطاق ينقسم أقساما: فمنه المحال عقلا كالجمع بين الضدين، ومنه المحال عادة، كرفع الإنسان جبلا، ومنه ما لا يطاق من حيث هو مهلك كالاحتراق بالنار ونحوه، ومنه ما لا يطاق للاشتغال بغيره، وهذا إنما يقال فيه ما لا يطاق على تجوز كثير، ويُكَلِّفُ يتعدى إلى مفعولين أحدهما محذوف تقديره «عبادة» أو شيئا، وقرأ ابن أبي عبلة «إلا وسعها» بفتح الواو وكسر السين، وهذا فيه تجوز لأنه مقلوب، وكان وجه اللفظ إلا وسعته، كما قال وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ [البقرة: ٢٥٥] وكما قال وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً [طه: ٩٨] ولكن يجيء هذا من باب أدخلت القلنسوة في رأسي، وفمي في الحجر.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh dedi ki: Güç yetirilemeyen şey kısımlara ayrılır: Bir kısmı zıtları birleştirmek gibi aklen muhal olandır; bir kısmı insanın bir dağı kaldırması gibi âdeten muhal olandır; bir kısmı ateşte yanmak ve benzeri gibi helak edici olması bakımından güç yetirilemeyen şeydir; bir kısmı da başka bir şeyle meşguliyet sebebiyle güç yetirilemeyendir ki buna ancak büyük bir mecazla güç yetirilemeyen denilir. { يُكَلِّفُ } fiili iki mef'ûle geçişli olur; bunlardan biri hazfedilmiştir, takdiri ise «ibadeten» (bir ibadeti) veya bir şeyi şeklindedir. İbn Ebî Able vâv'ın fethası ve sîn'in kesrası ile «illâ vesi'ahâ» (إلا وَسِعَها) şeklinde okumuştur. Bunda bir mecaz vardır çünkü lafız maklubdur (tersine çevrilmiştir); lafzın düz mantığı { وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } [el-Bakara: 255] “O'nun kürsüsü gökleri ve yeri kuşatmıştır” ve { وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً } [Tâhâ: 98] “İlmi her şeyi kuşatmıştır” buyruklarında olduğu gibi «illâ vesiathü» (ancak onun kuşattığı şeyi) şeklinde olmasıydı. Fakat bu, «Külahı başıma soktum» ve «Ağzımı taşa soktum» [yerine başımı külaha soktum denmesi] kabilindendir.
وقوله تعالى: لَها ما كَسَبَتْ يريد من الحسنات، وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ يريد من السيئات، قاله السدي وجماعة من المفسرين، لا خلاف في ذلك، والخواطر ونحوها ليس من كسب الإنسان. وجاءت العبارة في الحسنات ب لَها من حيث هي مما يفرح الإنسان بكسبه ويسر بها فتضاف إلى ملكه، وجاءت في السيئات ب عَلَيْها، من حيث هي أوزار وأثقال ومتحملات صعبة. وهذا كما تقول لي مال وعلي دين، وكما قال المتصدق باللقطة: اللهم عن فلان فإن أبى فلي وعليّ، وكرر فعل الكسب فخالف بين التصريف حسنا لنمط الكلام. كما قال فَمَهِّلِ الْكافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْداً [الطلاق: ١٧] هذا وجه، والذي يظهر لي في هذا أن الحسنات هي مما يكسب دون تكلف، إذ كاسبها على جادة أمر الله ورسم شرعه، والسيئات تكتسب ببناء المبالغة إذ كاسبها يتكلف في أمرها خرق حجاب نهي الله تعالى ويتخطاه إليها، فيحسن في الآية مجيء التصريفين إحرازا لهذا المعنى، وقال المهدوي وغيره: وقيل معنى الآية لا يؤاخذ أحد بذنب أحد.
Allah Teâlâ'nın: { لَها ما كَسَبَتْ } buyruğu iyiliklerden, { وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ } buyruğu ise kötülüklerden demektir; bunu es-Süddî ve müfessirlerden bir topluluk söylemiştir ve bu hususta ihtilaf yoktur. Vesvese, içe doğan hatıralar ve benzerleri ise insanın kesbinden (kazancından) değildir. İyiliklerde { لَها } (lehine) ifadesinin gelmesi, insanın onu kazanmaktan dolayı sevinmesi, onunla mutlu olması ve böylece onun mülküne dahil edilmesi bakımındandır. Kötülüklerde ise { عَلَيْها } (aleyhine) ifadesi gelmiştir; zira bunlar günahlar, ağır yükler ve taşınması zor sorumluluklardır. Bu tıpkı «Benim malım var (lî mâlün), üzerimde borç var (aleyye deynün)» demen gibidir; nitekim buluntu malı sadaka olarak veren kimsenin: «Allahım! Bunu filan adına sadaka kıldım; eğer o kabul etmezse sevabı bana, sorumluluğu benim üzerime olsun» demesi de böyledir. Kesb fiili tekrarlanmış ve sözün üslubunun güzelliği için çekimler farklılaştırılmıştır. Nitekim Allah Teâlâ: { فَمَهِّلِ الْكافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْداً } [et-Târık: 17] “Sen inkârcılara mühlet ver, onları biraz kendi hallerine bırak” buyurmuştur; bu bir vecihtir. Bana göre bu konuda açık olan ise şudur: İyilikler külfetsizce kazanılan (yüksüzce kesbedilen) şeylerdir; zira onu kazanan kimse Allah'ın emri ve şeriatının çizdiği ana yol üzerindedir. Kötülükler ise mübalağa kalıbıyla [iktisâb edilerek] kazanılır; zira onu işleyen kimse onun için külfete katlanıp Allah Teâlâ'nın yasak perdesini yırtar ve onu aşarak günaha yönelir. Dolayısıyla bu manayı elde etmek için ayette iki farklı çekimin gelmesi gayet güzeldir. el-Mehdevî ve başkaları: «Ayetin anlamının; hiç kimsenin bir başkasının günahıyla sorumlu tutulmayacağı şeklinde olduğu da söylenmiştir» demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا صحيح في نفسه، لكن من غير هذه الآية.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu kendi içinde doğru bir manadır; fakat bu ayetten [çıkarılmış] değildir.
وقوله تعالى: رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا معناه قولوا في دعائكم.
Allah Teâlâ'nın: { رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا } “Ey Rabbimiz! Bizi sorumlu tutma” buyruğunun anlamı: «Duanızda şöyle deyin» demektir.
واختلف الناس في معنى قوله نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا فذهب الطبري وغيره إلى أنه النسيان بمعنى الترك، أي إن تركنا شيئا من طاعتك وأنه الخطأ المقصود. قالوا وأما النسيان الذي يغلب المرء والخطأ الذي هو عن اجتهاد فهو موضوع عن المرء، فليس بمأمور في الدعاء بأن لا يؤاخذ به، وذهب كثير من العلماء إلى أن الدعاء في هذه الآية إنما هو في النسيان الغالب والخطأ غير المقصود، وهذا هو الصحيح عندي. قال قتادة في تفسير الآية بلغني أن النبي ﷺ قال: إن الله تجاوز لأمتي عن نسيانها وخطأها، وقال السدي لما نزلت هذه الآية فقالوها قال جبريل للنبي ﷺ: قد فعل الله ذلك يا محمد.
İnsanlar: { نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا } “Unutur veya yanılırsak” buyruğunun anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Taberî ve başkaları, buradaki unutmanın (nisyân) terk etmek anlamında olduğunu yani «Sana itaatten bir şeyi terk edersek» demek olduğunu ve kastedilen hatanın da bilerek yapılan hata olduğunu savunmuşlardır. Onlar şöyle demişlerdir: «İnsana baskın gelen unutma ve ictihaddan kaynaklanan hataya gelince, bunlar insandan kaldırılmıştır; dolayısıyla kişi bunlardan hesaba çekilmemesi için dua etmekle emrolunmuş değildir.» Âlimlerin birçoğu ise bu ayetteki duanın baskın gelen unutma ve kastedilmeyen hata hakkında olduğunu söylemişlerdir; bana göre doğru olan da budur. Katâde ayetin tefsirinde şöyle demiştir: «Bana ulaştığına göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allah ümmetimin unutmasını ve hatasını bağışlamıştır" buyurmuştur.» es-Süddî de şöyle demiştir: «Bu ayet indiğinde ve onlar bu duayı yaptıklarında Cebrail Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Ey Muhammed! Allah bunu kabul etti" demiştir.»
قال القاضي أبو محمد: فظاهر قوليهما ما صححته، وذلك أن المؤمنين لما كشف عنهم ما خافوه في قوله تعالى: يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ [البقرة: ٢٨٤] أمروا بالدعاء في دفع ذلك النوع الذي ليس من طاقة الإنسان دفعه، وذلك في النسيان والخطأ، «والإصر» الثقل وما لا يطاق على أتم أنواعه، وهذه الآية على هذا القول تقضي بجواز تكليف ما لا يطاق، ولذلك أمر المؤمنون بالدعاء في أن لا يقع هذا الجائز الصعب. ومذهب الطبري والزجاج أن تكليف ما لا يطاق غير جائز، فالنسيان عندهم المتروك من الطاعات. والخطأ هو المقصود من العصيان، والإصر هي العبادات الثقيلة كتكاليف بني إسرائيل من قتل أنفسهم وقرض أبدانهم ومعاقباتهم على معاصيهم في أبدانهم حسبما كان يكتب على أبوابهم وتحميلهم العهود الصعبة. وما لا طاقة للمرء به هو عندهم على تجوز، كما تقول لا طاقة لي على خصومة فلان، ولغير ذلك من الأمر تستصعبه وإن كنت في الحقيقة تطيقه أو يكون ذلك ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ من حيث هو مهلك لنا كعذاب جهنم وغيره. وأما لفظة «أخطأ» فقد تجيء في القصد ومع الاجتهاد، قال قتادة: الإصر العهد والميثاق الغليظ. وقاله مجاهد وابن عباس والسدي وابن جريج والربيع وابن زيد وقال عطاء: الإصر المسخ قردة وخنازير. وقال ابن زيد أيضا: الإصر الذنب لا كفارة فيه ولا توبة منه. وقال مالك ﵀:
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu ikisinin sözünün zahiri, benim doğru bulduğum görüştür. Şöyle ki; müminlerin Allah Teâlâ'nın: { يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ } [el-Bakara: 284] “Allah sizi onunla hesaba çeker” buyruğunda korktukları şey giderilince, insanın defetmeye gücü yetmeyen bu tür durumların yani unutma ve hatanın defedilmesi için dua etmekle emrolunmuşlardır. «el-İsr» (الْإِصْر) ağırlık ve en kâmil anlamıyla güç yetirilemeyen şeydir; bu ayet söz konusu görüşe göre güç yetirilemeyenin teklif edilmesinin caiz olduğuna hükmeder; bu sebeple müminler bu caiz fakat ağır durumun vaki olmaması için dua etmekle emrolunmuşlardır. Taberî ve ez-Zeccâc'ın mezhebi ise güç yetirilemeyenin teklifinin caiz olmadığı yönündedir; dolayısıyla onlara göre unutma, taatlerden terk edilenlerdir; hata ise bilerek kastedilen isyandır. İsr ise İsrailoğullarının nefislerini öldürmeleri, bedenlerini makasla kesmeleri, kapılarına yazıldığı üzere günahları sebebiyle bedenlerinden cezalandırılmaları ve ağır ahitlerle yükümlü kılınmaları gibi ağır ibadetlerdir. Kişinin güç yetiremeyeceği şey de onlara göre mecazidir; nitekim «Filanın hasımlığına gücüm yetmez» demen ve aslında gücün yettiği halde zor bulduğun diğer durumlar için böyle söylemen gibidir; yahut da { ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ } ifadesi cehennem azabı ve benzeri gibi bizi helak etmesi bakımından güç yetiremeyeceğimiz şeydir. «Ahta'e» (أخطأ) lafzı ise hem kasıtlı olarak hem de ictihad ile birlikte gelebilir. Katâde: «İsr, ağır ahit ve sözleşmedir» demiştir. Mücâhid, İbn Abbâs, es-Süddî, İbn Cüreyc, er-Rebî' ve İbn Zeyd de böyle demiştir. Atâ: «İsr; maymunlara ve domuzlara dönüştürülmektir (mesh)» demiştir. İbn Zeyd ayrıca: «İsr; kefareti ve tövbesi olmayan günahtır» demiştir. Mâlik rahmetullâhi aleyh ise şöyle demiştir:
الإصر: الأمر الغليظ الصعب.
İsr; ağır ve zor iştir.
قال القاضي أبو محمد: والإصرة في اللغة الأمر الرابط من ذمام أو قرابة أو عهد ونحوه، فهذه العبارات كلها تنحو نحوه، والإصار الحبل الذي تربط به الأحمال ونحوها، والقد يضم عضدي الرجل يقال أصر يأصر أصرا والإصر بكسر الهمزة من ذلك، وفي هذا نظر. وروي عن عاصم أنه قرأ أصرا بضم الهمزة، ولا خلاف أن الذين من قبلنا يراد به اليهود. قال الضحاك: والنصارى، وأما عبارات المفسرين في قوله: رَبَّنا وَلا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ فقال قتادة لا تشدد علينا كما شددت على من كان قبلنا. وقال الضحاك: لا تحملنا من الأعمال ما لا نطيق، وقال نحوه ابن زيد، وقال ابن جريج: لا تمسخنا قردة وخنازير، وقال سلام بن سابور: الذي لا طاقة لنا به الغلمة، وحكاه النقاش عن مجاهد وعطاء وعن مكحول وروي أن أبا الدرداء كان يقول في دعائه: وأعوذ بك من غلمة ليس لها عدة، وقال السدي: هو التغليظ والأغلال التي كانت على بني إسرائيل من التحريم، ثم قال تعالى فيما أمر المؤمنين بقوله: وَاعْفُ عَنَّا
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Dil açısından «el-ısra» (الإصرة); himaye, akrabalık, ahit ve benzeri bağlayıcı şeydir; dolayısıyla bu açıklamaların tamamı bu manaya yöneliktir. «el-İsâr» (الإصار) ise yüklerin ve benzerlerinin bağlandığı iptir. Adamın iki pazusunu bağlayan deri ipe de denir; «esara-ye'siru-asran» (أصر يأصر أصرا) denilir; hemzenin kesrasıyla «el-isr» (الإصر) kelimesi de bundandır; fakat bu izah tartışmalıdır. Âsım'dan hemzenin dammesiyle «usran» (أُصراً) okuduğu da rivayet edilmiştir. { الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا } “Bizden öncekiler” ile Yahudilerin kastedildiği hususunda ihtilaf yoktur; ed-Dahhâk «Ve Hristiyanlar» demiştir. Müfessirlerin: { رَبَّنا وَلا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ } “Ey Rabbimiz! Bize gücümüzün yetmeyeceği şeyi de taşıtma” buyruğu hakkındaki ifadelerine gelince; Katâde: «Bizden öncekilere zorlaştırdığın gibi bize zorlaştırma» demiştir. ed-Dahhâk: «Bize güç yetiremeyeceğimiz amelleri yükleme» demiştir; İbn Zeyd de buna benzer söylemiştir. İbn Cüreyc: «Bizi maymunlara ve domuzlara dönüştürme» demiştir. Sellâm b. Sâbûr: «Güç yetiremeyeceğimiz şey, şiddetli şehvettir (ğılme)» demiştir; en-Nakkâş bunu Mücâhid, Atâ ve Mekhûl'den nakletmiştir. Rivayet edildiğine göre Ebû'd-Derdâ duasında şöyle derdi: «Karşılığı [ve imkânı] bulunmayan şiddetli şehvetten sana sığınırım.» es-Süddî ise: «Bu, İsrailoğulları üzerindeki haram kılma şeklindeki ağır yükler ve bukağılardır» demiştir. Sonra Allah Teâlâ müminlere söylemelerini emrettiği dualar meyanında şöyle buyurmuştur: { وَاعْفُ عَنَّا }
أي فيما واقعناه وانكشف وَاغْفِرْ لَنا أي استر علينا ما علمت منا وَارْحَمْنا أي تفضل مبتدئا برحمة منك لنا.
“Bizi affet” yani işlediğimiz ve açığa çıkan şeylerde; { وَاغْفِرْ لَنا } “Bizi bağışla” yani bizden bildiğin [kusurlarımızı] üzerimize ört; { وَارْحَمْنا } “Bize merhamet et” yani bize katından bir rahmetle önceden lütufta bulun.
قال القاضي أبو محمد: فهي مناح للدعاء متباينة وإن كان الغرض المراد بكل واحد منها واحدا وهو دخول الجنة وأَنْتَ مَوْلانا مدح في ضمنه تقرب إليه وشكر على نعمه، ومولى هو من ولي فهو مفعل أي موضع الولاية، ثم ختمت الدعوة بطلب النصر على الكافرين الذي هو ملاك قيام الشرع وعلو الكلمة ووجود السبيل إلى أنواع الطاعات.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Her biriyle hedeflenen gaye tek bir şey yani cennete girmek olsa da bunlar birbirinden farklı dua yönleridir. { أَنْتَ مَوْلانا } “Sen bizim Mevlâmızsın” buyruğu, zımnında O'na yakınlaşma ve nimetlerine şükür bulunan bir övgüdür. Mevlâ kelimesi «veliye» kökünden «mef'al» veznindedir yani velayetin (dostluk ve sahipliğin) gerçekleştiği makamdır. Sonra bu dua; şeriatın ikamesinin, [tevhid] kelimesinin yücelmesinin ve her türlü taate giden yolun bulunmasının esası olan, kâfirlere karşı yardım ve zafer talebiyle sona erdirilmiştir.
وروي أن جبريل ﵇ أتى محمدا ﷺ فقال: قل رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا، فقالها فقال جبريل قد فعل، فقال: قل كذا وكذا فيقولها فيقول جبريل: قد فعل إلى آخر السورة، وتظاهرت بهذا المعنى أحاديث، وروي عن معاذ بن جبل أنه كان إذا فرغ من قراءة هذه السورة قال آمين.
Rivayet edildiğine göre Cebrail aleyhisselâm Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: «{ رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا } [“Ey Rabbimiz! Unutur veya yanılırsak bizi sorumlu tutma!”] de» demiştir; o da bunu söyleyince Cebrail: «[Allah] bunu yaptı (kabul etti)» demiştir. Cebrail: «Şöyle şöyle de» demiş, o da söylemiş ve Cebrail surenin sonuna kadar her seferinde: «[Allah] kabul etti» demiştir. Bu anlamda birbirini destekleyen birçok hadis gelmiştir. Muâz b. Cebel'in de bu surenin kıraatini bitirdiğinde «Âmîn» dediği rivayet edilmiştir.