قبلناها، قال: اقبلوها بما فيها قالوا: لا، فراجعهم موسى فراجعوا ثلاثا فأوحى الله ﷿ إلى الجبل فانقلع وارتفع فوق رؤوسهم، فقال لهم موسى ﷺ ألا ترون ما يقول ربي؟: لئن لم تقبلوا التوراة بما فيها لأرمينكم بهذا الجبل، قال الحسن البصري: فلما رأوا إلى الجبل خر كل واحد منهم ساجدا على حاجبه الأيسر ونظر بعينه اليمنى إلى الجبل فرقا أن يسقط عليه فلذلك ليس في الأرض يهودي يسجد إلا على حاجبه الأيسر يقولون هذه السجدة التي رفعت بها عنا العقوبة، و «الظلة» ما أظل ومنه فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ [البقرة: ٢١٠] ومنه عَذابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ [الشعراء: ١٨٩] ومنه قول أسيد بن حضير للنبي ﷺ: قرأت البارحة «فغشي الدار مثل الظلة فيها أمثال المصابيح» فقال النبي ﷺ: تلك السكينة تنزلت للقرآن فإن قيل فإذا كان الجبل ظلة فما معنى: كأنه؟ فالجواب أن البشر إنما اعتادوا هذه الأجرام الأرضية ظللا إذا كانت على عمد، فلما كان الجبل على غير عمد قيل كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ أي كأنه على عمد، وَظَنُّوا قال المفسرون: معناه أيقنوا.
«[O takdirde] onu kabul ederiz» dediler. [Mûsâ]: «Onu içindekilerle birlikte [olduğu gibi] kabul edin» dedi. Onlar: «Hayır» dediler. Mûsâ onlara tekrar başvurdu, onlar da üç defa geri çevirdiler. Bunun üzerine Yüce Allah dağa vahyetti; dağ yerinden sökülüp başlarının üzerine yükseldi. Mûsâ aleyhisselâm onlara: «Rabbimin ne buyurduğunu görmüyor musunuz?: Eğer Tevrat'ı içindekilerle birlikte kabul etmezseniz, bu dağı mutlaka üzerinize fırlatırım!» dedi. el-Hasan el-Basrî şöyle demiştir: «Dağı gördüklerinde her biri sol kaşı üzerine secdeye kapandı ve üzerlerine düşer korkusuyla sağ gözüyle dağa baktı. İşte bu sebeple yeryüzünde sol kaşı üzerine secde etmeyen hiçbir Yahudi yoktur; onlar: 'Bu, cezanın üzerimizden kaldırıldığı secdedir' derler.» Zulle (الظلة), gölgeleyen şey demektir; { فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ } [el-Bakara: 210] ve { عَذابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ } [eş-Şuarâ: 189] ayetleri bundandır. Üseyd b. Hudayr'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e söylediği şu söz de bundandır: «Dün gece okudum; derken evin üzerini içinde kandiller gibi şeyler bulunan bir gölgelik (zulle) misali bir şey kapladı.» Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «O, Kur'an için inen sekînettir» buyurdu. Eğer «Dağ bir gölgelik idiyse, { كَأَنَّهُ } (sanki o) ifadesinin anlamı nedir?» denilirse; cevap şudur: İnsanlar bu yeryüzü kütlelerini ancak direkler üzerinde durduklarında gölgelik olarak görmeye alışkındırlar. Dağ direksiz durunca, { كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ } yani «sanki direkler üzerindeymiş gibi» denilmiştir. { وَظَنُّوا } [ifadesi hakkında] müfessirler: «Kesin olarak bildiler (îkân ettiler) demektir» demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: وليس الأمر عندي كذلك بل هو موضع غلبة الظن مع بقاء الرجاء، وكيف يوقنون بوقوعه وموسى ﵇ يقول: إن الرمي به إنما هو بشرط أن لا يقبلوا التوراة والظن إنما يقع ويستعمل في اليقين متى كان ذلك المتيقن لم يخرج إلى الحواس، وقد يبين هذا فيما سلف من هذا الكتب ثم قيل لهم في وقت ارتفاع الجبل: خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ فأخذوها والتزموا جميع ما تضمنته من شدة ورخاء فما وفوا، وقرأ جمهور الناس: وَاذْكُرُوا وقرأ الأعمش فيما حكى أبو الفتح عنه: «واذكروا ولعلكم» على ترجيهم وهذا تشدد في حفظها والتهمم بأمرها.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bana göre durum böyle değildir; aksine bu, ümidin sürmesiyle birlikte zann-ı gālibin (baskın kanaatin) bulunduğu yerdir. Dağın düşeceğine nasıl kesin olarak inansınlar ki, oysa Mûsâ aleyhisselâm onun üzerlerine atılmasının ancak Tevrat'ı kabul etmemeleri şartına bağlı olduğunu söylemektedir? Zan ise kesin bilgi (yakîn) anlamında ancak o kesin bilinen şey henüz duyular alemine çıkmadığı zaman gerçekleşir ve kullanılır; bu husus bu kitabın önceki kısımlarında açıklanmıştı. Sonra dağın havada yükseldiği sırada onlara: { خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ } “Size verdiğimize sımsıkı sarılın” denildi; onlar da onu aldılar ve onda bulunan zorluk ve kolaylık her şeyi üstlendiler ama sözlerinde durmadılar. İnsanların cumhuru { وَاذْكُرُوا } şeklinde okumuştur. el-A‘meş ise Ebü'l-Feth'in kendisinden aktardığına göre, onların ümit beslemesi üzere «واذكروا ولعلكم» şeklinde okumuştur; bu da onu ezberleme ve emrine özen gösterme hususunda bir ciddiyettir.
وقوله تعالى: وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ الآية، التقدير واذكر إذ أخذ وقوله: مِنْ ظُهُورِهِمْ قال النحاة: هو بدل اشتمال من قوله: مِنْ بَنِي آدَمَ، وألفاظ هذه الآية تقتضي أن الأخذ إنما كان من بني آدم من ظهورهم وليس لآدم في الآية ذكر بحسب اللفظة وتواترت الأحاديث في تفسير هذه الآية عن النبي ﷺ من طريق عمر بن الخطاب ﵁ وعبد الله بن عباس وغيرهما أن الله ﷿ لما خلق آدم وفي بعض الروايات لما أهبط آدم إلى الأرض في دهناء من أرض السند قاله ابن عباس، وفي بعضها أن ذلك بنعمان وهي عرفة وما يليها قاله أيضا ابن عباس وغيره، مسح على ظهره وفي بعض الروايات بيمينه وفي بعض الروايات ضرب منكبه فاستخرج منها أي من المسحة أو الضربة نسم بنيه ففي بعض الروايات كالذر وفي بعضها كالخردل وقال محمد بن كعب: إنها الأرواح جعلت لها مثالات، وروى عبد الله بن عمر عن النبي ﷺ أنه قال: أخذوا من ظهره كما يؤخذ بالمشط من الرأس وجعل الله لهم عقولا كنملة سليمان وأخذ عليهم العهد بأنه ربهم وأن لا إله غيره فأقروا بذلك والتزموه وأعلمهم أنه سيبعث الرسل إليهم مذكرة وداعية، فشهد بعضهم على بعض، قال أبيّ بن كعب وأشهد عليهم السماوات السبع فليس من أحد يولد إلى يوم القيامة إلا وقد أخذ عليه العهد في ذلك اليوم والمقام، وقال السدي أعطى الكفار العهد يومئذ كارهين على وجه التقية.
Yüce [Allah]'ın: { وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ } ayetinin takdiri «Hani Rabbin almıştı, hatırla» şeklindedir. { مِنْ ظُهُورِهِمْ } ifadesi için nahivciler: «{ مِنْ بَنِي آدَمَ } ifadesinden bedel-i iştimaldir» demişlerdir. Bu ayetin lafızları, alma işinin Âdemoğullarından ve onların sırtlarından olduğunu gerektirmektedir; lafız bakımından ayette Âdem'in kendisinin zikri yoktur. Bu ayetin tefsirinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh, Abdullah b. Abbâs ve başkaları yoluyla mütevatir hadisler gelmiştir: Yüce Allah, Âdem'i yarattığında —bazı rivayetlerde İbn Abbâs'ın dediğine göre: Âdem'i yeryüzüne Hind diyarındaki Dehnâ'ya indirdiğinde; bazılarında ise yine İbn Abbâs ve başkalarının dediğine göre Nu'mân'da yani Arafat ve çevresinde— sırtını meshetti; bazı rivayetlerde sağ eliyle [meshetti], bazı rivayetlerde ise omzuna vurdu ve bu meshetmeden veya vurmadan oğullarının neslini (nesem) çıkardı. Bazı rivayetlerde karıncalar gibi, bazılarında hardal tanesi gibi [çıkarıldılar]. Muhammed b. Kâ‘b: «Onlar, kendilerine suretler verilmiş ruhlardır» demiştir. Abdullah b. Ömer, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmiştir: «Tarakla baştan [kıl] alınır gibi onun sırtından alındılar ve Allah onlara Süleyman'ın karıncası gibi akıllar verdi; kendilerinin Rabbi olduğuna ve O'ndan başka ilah bulunmadığına dair onlardan söz aldı. Onlar da bunu ikrar edip kabul ettiler. [Allah] onlara, kendilerine hatırlatıcı ve davet edici elçiler göndereceğini bildirdi ve bir kısmı diğerine şahit oldu.» Übey b. Kâ‘b: «Onlara yedi kat göğü şahit tuttu; kıyamet gününe kadar doğacak hiç kimse yoktur ki o gün ve o makamda kendisinden söz alınmış olmasın» demiştir. es-Süddî ise: «Kâfirler o gün takiyye yoluyla istemeyerek söz verdiler» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: هذه نخيلة مجموع الروايات المطولة، وكأن ألفاظ هذه الأحاديث لا تلتئم
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu, uzun rivayetler mecmuasının özüdür. Bu hadislerin lafızları adeta ayetin lafızlarıyla tam örtüşmemektedir.
مع ألفاظ الآية، وقد أكثر الناس في روم الجمع بينهما فقال قوم: إن الآية مشيرة إلى هذا التناسل الذي في الدنيا، وأَخَذَ بمعنى أوجد على المعهود وأن الإشهاد هو عند بلوغ المكلف وهو قد أعطي الفهم ونصبت له هذه الصنعة الدالة على الصانع، ونحا إلى هذا المعنى الزجّاج، وهو معنى تحتمله الألفاظ لكن يرد عليه تفسير عمر بن الخطاب وابن عباس ﵄ الآية بالحديث المذكور، وروايتهما ذلك عن النبي ﷺ.
İnsanlar ikisini bağdaştırma hususunda çokça görüş ileri sürmüşlerdir: Bir grup, ayetin dünyadaki bu üremeye işaret ettiğini, { أَخَذَ } kelimesinin alışılageldiği üzere «var etti» anlamına geldiğini ve şahit tutmanın ise mükellef kişinin akıl çağına ulaştığında, kendisine anlama yetisi verilip Sanatkâr'a delalet eden bu yaratılış düzeni önüne serildiğinde gerçekleştiğini söylemiştir. ez-Zeccâc da bu anlama yönelmiştir. Bu, lafızların kaldırabileceği bir anlamdır; ancak Ömer b. el-Hattâb ve İbn Abbâs'ın radıyallâhu anhümâ ayeti zikredilen hadisle tefsir etmeleri ve bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiş olmaları bu görüşü reddeder.
وطوّل الجرجاني في هذه المسألة ومدار كلامه على أن المسح وإخراج الذرية من أظهر آدم حسب الحديث، وقيل في الآية أخذ من ظهورهم إذ الإخراج من ظهر آدم الذي هو الأصل إخراج من ظهور بنيه الذين هم الفرع إذ الفرع والأصل شيء واحد، إلى كلام كثير لا يثبت للنقد، وقال غيره: إن جميع ما في الحديث من مسح بيمينه وضرب منكبه ونحو هذا إنما هي عبارة عن إيجاد ذلك النسم منه، و «اليمين» عبارة عن القدرة أو يكون الماسح ملكا بأمر الله ﷿ فتضمن الحديث صدر القصة وإيجاد النسم من آدم، وهذه زيادة على ما في الآية، ثم تضمنت الآية ما جرى بعد هذا من أخذ العهد، والنسم حضور موجودون هي تحتمل معنيين أحدهما أن يكون أخذ عاملا في عهد أو ميثاق تقدره بعد قوله ذُرِّيَّتَهُمْ ويكون قوله مِنْ ظُهُورِهِمْ لبيان جنس النبوة إذ المراد من الجميع التناسل ويشركه في لفظة بني آدم بنوه لصلبه وبنوه بالحنان والشفقة ويكون قوله: من ذُرِّيَّتَهُمْ بدلا من بَنِي آدَمَ، والمعنى الآخر أنه لما كانت كل نسمة هنالك لها نسبة إلى التي هي من ظهرها كأن تعيين تلك النسبة أخذ من الظهر إذ ستخرج منه فهي المستأنف فالمعنى وإذ عينوا بهذه النسبة وعرفوا بها فذلك أخذ ما وأَخَذَ على هذا عامل في ذُرِّيَّتَهُمْ وليس بمعنى مسح وأوجد بل قد تقدم إيجادهم كما تقدم الحديث المذكور، فالحديث يزيد معنى على الآية وهو ذكر آدم وأول إيجاد النسم كيف كان.
el-Cürcânî bu meseleyi uzatmıştır; sözünün ekseni şudur: Hadise göre meshetme ve zürriyetin çıkarılması Âdem'in sırtlarındandır; ayette ise «onların sırtlarından aldı» denilmiştir, zira asıl olan Âdem'in sırtından çıkarma, fer' olan çocuklarının sırtlarından çıkarmadır; çünkü fer' ile asıl bir tek şeydir... tenkide dayanmayan pek çok söze kadar devam eder. Başkası ise şöyle demiştir: Hadiste geçen 'sağ eliyle meshetme', 'omzuna vurma' ve benzeri bütün ifadeler, o canların (nesemin) ondan var edilmesinden ibarettir; «sağ el» ise kudretten kinayedir yahut mesheden varlık Yüce Allah'ın emriyle bir melektir. Böylece hadis, kıssanın başlangıcını ve nesemin Âdem'den var edilişini içermiştir ki bu, ayette bulunana bir ziyadedir. Sonra ayet, bundan sonra gerçekleşen söz almayı içermiştir; nesem ise hazır ve mevcuttur. Ayet iki anlama ihtimallidir: Birincisi, { أَخَذَ } fiilinin { ذُرِّيَّتَهُمْ } lafzından sonra takdir edeceğin bir «ahit» veya «misak» kelimesinde amel etmesi (onu nasbetmesi) ve { مِنْ ظُهُورِهِمْ } sözünün ise üreme cinsini açıklamak için olmasıdır; çünkü hepsinden kastedilen neslin devamıdır ve Âdemoğulları lafzında onun sulbünden olan evlatları ile şefkat ve merhamet yoluyla evlatları müşterektir; { ذُرِّيَّتَهُمْ } sözü de { بَنِي آدَمَ } ifadesinden bedel olur. İkinci anlam ise şudur: Oradaki her bir canın, sırtından çıktığı kimseye bir nispeti olduğundan, o nispetin belirlenmesi sanki sırttan alınmış gibi olmuştur; zira gelecekte ondan çıkacaktır. Anlam şudur: Bu nispetle tayin edilip onunla tanındıklarında, işte bu bir nevi almadır. { أَخَذَ } fiili bu durumda { ذُرِّيَّتَهُمْ } kelimesinde amel etmektedir; 'meshetti ve var etti' anlamında değildir, bilakis zikredilen hadiste geçtiği gibi onların var edilişi zaten önceden olmuştur. Dolayısıyla hadis, Âdem'in zikri ve nesemin ilk var edilişinin nasıl olduğu hususunda ayete bir mana ziyade etmektedir.
وقال الطرطوشي إن هذا العهد يلزم البشر وإن كانوا لا يذكرونه في هذه الحياة كما يلزم الطلاق من شهد عليه به وهو قد نسيه إلى غير هذا مما ليس بتفسير ولا من طريقه.
et-Turtûşî şöyle demiştir: İnsanlar bu hayatta hatırlamasalar bile, aleyhine boşanmaya şahitlik edilen kimsenin bunu unutmuş olsa dahi boşanmanın bağlayıcı olması gibi bu ahit de insanları bağlar... ve tefsir olmayan ve onun usulüne uymayan daha başka şeyler söylemiştir.
وقرأ نافع وأبو عمرو وابن عامر: «ذرياتهم» جمع جمع وقرأ ابن كثير وعاصم وحمزة والكسائي:
Nâfi‘, Ebû Amr ve İbn Âmir çoğulun çoğulu olarak «ذرياتهم» şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr, Âsım, Hamza ve el-Kisâî ise:
«ذريتهم» والإفراد هنا جمع وقد تقدم القول على لفظ الذرية في سورة آل عمران.
«ذريتهم» şeklinde okumuşlardır; buradaki tekil çoğul anlamındadır. Âl-i İmrân Suresi'nde zürriyet lafzına dair açıklama geçmişti.
وروي في قصص هذه الآية: أن الأنبياء ﵈ كانوا بين تلك النسم أمثال السرج وأن آدم ﵇ رأى داود فأعجبه فقال: من هذا؟ فقيل: نبي من ذريتك فقال: كم عمره؟ فقيل ستون سنة، فقال زيدوه من عمري أربعين سنة فزيدت قال: وكان عمر آدم ألفا فلما أكمل تسعمائة وستين جاء ملك الموت فقال له آدم بقي لي أربعون سنة فرجع ملك الموت إلى ربه فأخبره فقال له قل له إنك أعطيتها لابنك داود فتوفي ﵇ بعد أن خاصم في الأربعين، قال الضحاك بن مزاحم: من مات صغيرا فهو على العهد الأول ومن بلغ فقد أخذه العهد الثاني يعني الذي في هذه الحياة المعقولة الآن، وحكى الزجاج عن قوم أنهم قالوا إن هذه الآية عبارة عن أن كل نسمة إذا ولدت وبلغت فنظرها في الأدلة المنصوبة عهد عليها في أن تؤمن وتعرف الله، وقد تقدم ذكر هذا القول وهو قول ضعيف منكب عن الأحاديث المأثورة مطرح لها.
Bu ayetin kıssalarında rivayet edildiğine göre: Peygamberler aleyhimüsselâm o canlar arasında kandiller gibiydi. Âdem aleyhisselâm Dâvûd'u gördü, hoşuna gitti ve: «Bu kimdir?» dedi. «Zürriyetinden bir peygamberdir» denildi. «Ömrü ne kadardır?» dedi. «Altmış yıl» denildi. [Âdem]: «Benim ömrümden ona kırk yıl ekleyin» dedi ve eklendi. Dedi ki: Âdem'in ömrü bin yıldı; dokuz yüz altmışı tamamlayınca ölüm meleği geldi. Âdem ona: «Benim daha kırk yılım kaldı» dedi. Ölüm meleği Rabbine dönüp haber verdi. [Rab] ona: «Ona de ki: Sen onu oğlun Dâvûd'a vermiştin» buyurdu. Âdem aleyhisselâm o kırk yıl hakkında tartıştıktan sonra vefat etti. Dahhâk b. Müzâhim şöyle demiştir: «Küçükken ölen ilk fıtrat ahdi üzeredir; büluğa eren kimseyi ise ikinci ahit yakalamıştır»; yani şu an idrak edilen bu hayattaki ahdi kastetmektedir. ez-Zeccâc bir topluluktan, onların şöyle dediklerini nakletmiştir: Bu ayet, her bir can doğup büluğa erdiğinde dikilmiş delillere bakmasının, iman edip Allah'ı tanıması hususunda aleyhine bir ahit olmasından ibarettir. Bu görüşün zikri daha önce geçmişti; rivayet edilen hadislerden sapan ve onları bir kenara atan zayıf bir görüştür.
وقوله: شَهِدْنا يحتمل أن يكون من قول بعض النسم لبعض أي شهدنا عليكم لئلا تقولوا يوم القيامة غفلنا عن معرفة الله والإيمان به فتكون مقالة من هؤلاء لهؤلاء، ذكره الطبري، وعلى هذا لا يحسن الوقف على قوله: بَلى ويحتمل أن يكون قوله شَهِدْنا من قول الملائكة فيحسن الوقف على قوله بَلى، قال السدي: المعنى قال الله وملائكته شهدنا، ورواه عبد الله بن عمر عن النبي ﷺ، وقرأ السبعة غير أبي عمرو: «أن تقولوا» على مخاطبة حاضرين، وقرأ أبو عمرو وحده، «أن يقولوا» على الحكاية عن غائبين وهي قراءة ابن عباس وابن جبير وابن محيصن والقراءتان تتفسر بحسب المعنيين المذكورين، وأَنْ في موضع نصب على تقدير مخافة أن.
{ شَهِدْنا } ifadesinin, canların bazısının bazısına: «Kıyamet günü Allah'ı tanımaktan ve O'na iman etmekten habersizdik demeyesiniz diye sizin aleyhinize şahitlik ettik» demesi olması muhtemeldir; böylece berikilerin ötekilere bir sözü olur. Bunu et-Taberî zikretmiştir. Buna göre { بَلى } sözü üzerinde vakıf yapmak (durmak) uygun olmaz. { شَهِدْنا } sözünün meleklerin sözü olması da muhtemeldir; bu takdirde { بَلى } sözü üzerinde vakıf yapmak uygun olur. es-Süddî: «Anlamı, Allah ve melekleri 'şahit olduk' dediler şeklindedir» demiştir. Bunu Abdullah b. Ömer, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir. Yedi kıraat imamından Ebû Amr dışındakiler, hazır olanlara hitap olarak «أن تقولوا» şeklinde okumuşlardır. Yalnızca Ebû Amr ise gaiblerden bir anlatım olarak «أن يقولوا» şeklinde okumuştur; bu İbn Abbâs, İbn Cübeyr ve İbn Muhaysın'ın kıraatidir. Bu iki kıraat zikredilen iki anlama göre tefsir edilir. { أَنْ } ise «korkusuyla» takdiriyle nasb mahallindedir.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın şu buyruğu:
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٧٣ الى ١٧٥]
[A'râf Suresi (7), 173-175. Ayetler]
أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَفَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ (١٧٣) وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٧٤) وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ فَكانَ مِنَ الْغاوِينَ (١٧٥)
{ أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَفَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ (١٧٣) وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٧٤) وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ فَكانَ مِنَ الْغاوِينَ (١٧٥) } “Yahut «Daha önce ancak atalarımız şirk koşmuştu, biz ise onlardan sonra gelen bir nesildik. Şimdi o batılı işleyenlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?» demeyesiniz [diyedir]. (173) İşte ayetleri böyle ayrıntılı açıklıyoruz ki belki dönerler. (174) Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz halde onlardan sıyrılıp çıkan, derken şeytanın peşine taktığı ve nihayet azgınlardan olan kişinin haberini oku. (175)”
قال القاضي أبو محمد: المعنى في هذه الآيات أن الكفرة لو لم يؤخذ عليهم عهد ولا جاءهم رسول مذكر بما تضمنه العهد من توحيد الله وعبادته لكانت لهم حجتان، إحداهما كنا غافلين، والأخرى كنا تباعا لأسلافنا فكيف نهلك، والذنب إنما هو لمن طرق لنا وأضلنا فوقعت شهادة بعضهم على بعض أو شهادة الملائكة عليهم لتنقطع لهم هذه الحجج، والاختلاف في «يقولوا» أو «تقولوا» بحسب الأول.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu ayetlerdeki mana şudur: Kâfirlerden söz alınmamış ve kendilerine ahdin içerdiği Allah'ı birleme ve O'na ibadet etmeyi hatırlatan bir elçi gelmemiş olsaydı, iki delilleri olurdu: Birincisi «Biz habersizdik», diğeri ise «Biz atalarımıza tabi kimselerdik, nasıl helak ediliriz? Suç ancak bize bu yolu açıp bizi saptıranlarındır.» İşte bu delilleri kesilsin diye bazılarının bazısına şahitliği yahut meleklerin onların aleyhine şahitliği gerçekleşmiştir. «يقولوا» veya «تقولوا» şeklindeki ihtilaf önceki [esasa] göredir.
وقوله تعالى: وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ تقديره وكما فعلنا هذه الأمور وأنفذنا هذه المقادير فكذلك نفصل الآيات ونبينها لمن عاصرك وبعثت إليه، لَعَلَّهُمْ على ترجيهم وترجيكم وبحسب نظر البشر، يَرْجِعُونَ إلى طاعة الله ويدخلون في توحيده وعبادته، وقرأت فرقة «يفصل» بالياء.
Yüce [Allah]'ın: { وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ } ayetinin takdiri şöyledir: Bu işleri yaptığımız ve bu takdirleri geçerli kıldığımız gibi, seninle aynı çağda yaşayan ve kendilerine gönderildiğin kimseler için de ayetleri böyle açıklar ve beyan ederiz. { لَعَلَّهُمْ } onların ümidi, sizin ümidiniz ve beşerî bakış açısına göre; { يَرْجِعُونَ } Allah'a itaate dönsünler, O'nun tevhidine ve ibadetine girsinler diyedir. Bir grup «يفصل» şeklinde ye ile okumuştur.
وقوله تعالى: وَاتْلُ عَلَيْهِمْ الآية، اتْلُ معناه قص واسرد، والضمير في عَلَيْهِمْ عائد على حاضري محمد ﷺ من الكفار وغيرهم، واختلف المتأولون في الذي أوتي الآيات، فقال عبد الله بن مسعود وغيره: هو رجل من بني إسرائيل بعثه موسى ﵇ إلى ملك مدين داعيا إلى الله تعالى وإلى الشريعة وعلمه من آيات الله ما يمكن أن يدعو به وإليه، فلما وصل رشاه الملك وأعطاه على أن يترك دين موسى ويتابع الملك على دينه، ففعل وفتن الملك به الناس وأضلهم، وقال ابن عباس: هو رجل من الكنعانيين الجبارين اسمه بلعم، وقيل بلعام بن عابر، وقيل ابن آبر، وقيل غير هذا مما ذكره تطويل، وكان في جملة الجبارين الذين غزاهم موسى ﵇، فلما قرب منهم موسى لجؤوا إلى بلعام وكان صالحا مستجاب الدعوة، وقيل كان عنده علم من صحف إبراهيم ونحوها، وقال مجاهد كان رشح للنبوءة وأعطيها فرشاه قومه على أن يسكت ففعل.
Yüce [Allah]'ın: { وَاتْلُ عَلَيْهِمْ } ayetinde geçen { اتْلُ }, anlat ve aktar demektir. { عَلَيْهِمْ } ifadesindeki zamir, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda bulunan kâfirlere ve diğerlerine dönmektedir. Kendisine ayetler verilen kişi hakkında müteevviller ihtilaf etmişlerdir: Abdullah b. Mes‘ûd ve başkaları: «O, Mûsâ aleyhisselâm'ın Yüce Allah'a ve şeriata davet etmek üzere Medyen kralına gönderdiği, kendisine davet edebileceği ve onunla davette bulunacağı Allah'ın ayetlerinden öğrettiği İsrailoğullarından bir adamdır. Oraya vardığında kral ona rüşvet verdi ve Mûsâ'nın dinini bırakıp kendi dinine tabi olması karşılığında mal mülk verdi. O da bunu yaptı; kral da onunla insanları fitneye düşürüp saptırdı» demişlerdir. İbn Abbâs: «O, zorba Kenanlılardan Bel'am adında bir adamdır; Bel'âm b. Âbir, b. Âber de denilmiştir; bunun dışında zikredilmesi lafı uzatacak başka isimler de söylenmiştir. Mûsâ aleyhisselâm'ın savaştığı zorbalar arasındaydı. Mûsâ onlara yaklaşınca Bel'âm'a sığındılar. O sâlih, duası kabul olunan biriydi. İbrâhim'in sahifelerinden ve benzerlerinden bilgi sahibi olduğu da söylenmiştir» demiştir. Mücâhid: «Ona peygamberlik adaylığı verilmiş ve peygamberlik verilmişti; kavmi susması karşılığında ona rüşvet verdi, o da kabul etti» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا قول مردود لا يصح عن مجاهد، ومن أعطي النبوءة فقد أعطي العصمة
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu merdud bir sözdür; Mücâhid'den [gelmesi] sahih değildir. Kendisine peygamberlik verilen kimseye kesinlikle ismet (günahsızlık) de verilmiştir;
ولا بد، ثبت هذا بالشرع، وقد نص معنى ما قلته أبو المعالي في كتاب الشامل، وقيل كان يعلم اسم الله الأعظم، قاله ابن عباس أيضا، وهذا الخلاف في المراد بقوله: آياتِنا، فقال له قومه ادع الله تعالى على موسى وعسكره، فقال لهم وكيف أدعوا على نبي مرسل، فما زالوا به حتى فتنوه فخرج حتى أشرف على جبل يرى منه عسكر موسى، وكان قد قال لقومه لا أفعل حتى أستأمر ربي ففعل فنهي عن ذلك، فقال لهم قد نهيت، فما زالوا به قال أستأمر ربي ثانية ففعل فسكت عنه فأخبرهم فقالوا له إن الله لم يدع نهيك إلا وقد أراد ذلك، فخرج، فلما أشرف على العسكر جعل يدعو على موسى فتحول لسانه بالدعاء لموسى والدعاء على قومه، فقالوا له ما تقول؟ فقال إني لا أملك إلا هذا وعلم أنه قد أخطأ، فروي أنه خرج لسانه على صدره، فقال لقومه إني قد هلكت ولكن لم تبق لكم إلا الحيلة فأخرجوا النساء إلى عسكر موسى على جهة التجرد وغيره ومروهن ألا تمتنع امرأة من رجل فإنهم إذا زنوا هلكوا، ففعلوا فخرج النساء فزنى بهن رجال بني إسرائيل، وجاء فنحاص بن العيزار بن هارون، فانتظم برمحه امرأة ورجلا من بني إسرائيل، ورفعهما على أعلى الرمح فوقع في بني إسرائيل الطاعون فمات منهم في ساعة واحدة سبعون ألفا، ثم ذكر المعتز عن أبيه أن موسى ﵇ قتل بعد ذلك الرجل المنسلخ من آيات الله، قال المهدوي: روي أنه دعا على موسى أن لا يدخل مدينة الجبارين فأجيب، ودعا عليه موسى ﷺ أن ينسى اسم الله الأعظم فأجيب قال الزجّاج: وقيل إن الإشارة إلى منافقي أهل الكتاب.
bu, şeriatla sabittir. Söylediğim şeyin manasını Ebü'l-Meâlî *eş-Şâmil* adlı kitabında açıkça belirtmiştir. İsm-i Âzam'ı bildiği de söylenmiştir; bunu yine İbn Abbâs söylemiştir. { آياتِنا } sözüyle kastedilen husus hakkındaki ihtilaf budur. Kavmi ona: «Mûsâ ve ordusu aleyhine Yüce Allah'a beddua et» dedi. O da onlara: «Gönderilmiş bir peygambere nasıl beddua edebilirim?» dedi. Sonunda onu fitneye düşürene kadar uğraştılar; nihayet Mûsâ'nın ordusunu görebileceği bir dağa çıktı. Kavmine: «Rabbimden izin istemedikçe yapmam» demişti; izin istedi ve bu ona yasaklandı. Onlara: «Bana yasaklandı» dedi. Onlar ısrar etmeye devam ettiler; o: «Rabbimden ikinci kez izin isteyeyim» dedi; istedi ve hakkında sükût edildi. Onlara haber verince: «Allah sana yasaklamayı bıraktıysa bunu murad ettiği içindir» dediler. Çıktı; orduyu görünce Mûsâ'ya beddua etmeye başladı; fakat dili Mûsâ için duaya ve kendi kavmi için bedduaya dönüştü. Ona: «Ne diyorsun?» dediler. O da: «Elimden ancak bu geliyor» dedi ve hata ettiğini anladı. Rivayet edildiğine göre dili göğsünün üzerine sarktı. Bunun üzerine kavmine: «Ben helak oldum; fakat geriye size hileden başka bir şey kalmadı: Kadınları açık saçık ve süslü bir halde Mûsâ'nın ordusuna çıkarın ve hiçbir kadının bir erkekten geri durmamasını emredin; zira onlar zina ederlerse helak olurlar» dedi. Yaptılar; kadınlar çıktı ve İsrailoğullarının erkekleri onlarla zina etti. Hârun'un oğlu el-Ayzar'ın oğlu Fınhâs geldi; mızrağıyla İsrailoğullarından bir kadın ve bir erkeği birbirine geçirdi ve onları mızrağın tepesine kaldırdı. Bunun üzerine İsrailoğullarında veba (taun) baş gösterdi ve bir saat içinde onlardan yetmiş bin kişi öldü. Sonra el-Mu‘tez babasından, Mûsâ aleyhisselâm'ın bundan sonra Allah'ın ayetlerinden sıyrılan o adamı öldürdüğünü aktardı. el-Mehdevî şöyle dedi: Rivayet edildiğine göre Mûsâ aleyhine zorbaların şehrine girmemesi için beddua etti ve kabul olundu; Mûsâ sallallâhu aleyhi ve sellem de İsm-i Âzam'ı unutması için ona beddua etti ve kabul olundu. ez-Zeccâc: «İşaretin Ehl-i Kitab'ın münafıklarına olduğu da söylenmiştir» dedi.
قال القاضي أبو محمد: وصواب هذا أن يقال إلى كفار أهل الكتاب لأنه لم يكن منهم منافق إنما كانوا مجاهرين، وفي هذه القصة روايات كثيرة اختصرتها لتعذر صحتها واقتصرت منها على ما يخص ألفاظ الآية، وقالت فرقة: المشار إليه في الآية رجل كان قد أعطي ثلاث دعوات مستجابات فترك أن يدعو بها في مصالح العباد فدعا بواحدة أن ترجع امرأته أجمل النساء، فكان ذلك، فلما رأت نفسها كذلك أبغضته واحتقرته فدعا عليها ثانية فمسخت كلبة، فشفع لها بنوها عنده فانصرفت إلى حالها فذهبت الدعوات، وقال عبد الله بن عمرو بن العاصي المشار إليه في الآية أمية بن أبي الصلت، وكان قد أوتي علما، وروي أنه جاء يريد الإسلام فوصل إلى بدر بعد الوقعة بيوم أو نحوه فقال من قتل هؤلاء؟ فقيل محمد ﷺ، فقال: لا حاجة لي بدين من قتل هؤلاء، فارتد ورجع، وقال: الآن حلت لي الخمر، وكان قد حرمها على نفسه، فمر حتى لحق بقوم من ملوك حمير فنادمهم حتى مات، وفَانْسَلَخَ عبارة عن البراءة منها والانفصال والبعد كالسلخ من الثياب، والجلد وفَأَتْبَعَهُ صيره تابعا كذا قال الطبري إما لضلالة رسمها له وإما لنفسه، وقرأ الجمهور «فأتبعه» بقطع الألف وسكون التاء، وهي راجحة لأنها تتضمن أنه لحقه وصار معه، وكذلك فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ [الحجر: ١٨] وفَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ [يونس: ٩٠] وقرأ الحسن فيما روى عنه هارون «فاتّبعه» بصلة الألف وشد التاء وكذلك طلحة بن مصرف بخلاف، وكذلك الخلاف عن الحسن على معنى لازمه «اتبعه» بالإغواء حتى أغواه، ومِنَ الْغاوِينَ أي من الضالين.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bunun doğrusu «Ehl-i Kitab'ın kâfirlerine» denilmesidir; zira onlardan münafık olan yoktu, onlar açıktan inkâr edenlerdi. Bu kıssada sıhhati imkânsız pek çok rivayet vardır; ben onları kısalttım ve ayetin lafızlarıyla doğrudan ilgili olanlarla yetindim. Bir grup şöyle demiştir: Ayette işaret edilen kişi, kendisine kabul edilen üç dua hakkı verilmiş bir adamdı. Bunlarla kulların maslahatına dua etmeyi terk etti; biriyle karısının kadınların en güzeline dönüşmesi için dua etti ve öyle oldu. Kadın kendini öyle görünce ona buğzetti ve onu küçümsedi; adam da aleyhine ikinci kez dua etti ve kadın bir köpeğe dönüştü. Çocukları adamın katında kadına şefaat ettiler; eski haline döndü ve dualar böylece heba oldu. Abdullah b. Amr b. el-Âs: «Ayette işaret edilen kişi Ümeyye b. Ebi's-Salt'tır; kendisine ilim verilmişti. Rivayete göre İslâm'ı isteyerek geldi; Bedir Savaşı'ndan bir gün kadar sonra oraya ulaştı ve 'Bunları kim öldürdü?' dedi. 'Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem' denilince: 'Bunları öldürenin dinine ihtiyacım yok' dedi, irtidat etti ve geri döndü. 'Şimdi şarap bana helal oldu' dedi; oysa daha önce onu kendine haram kılmıştı. Gidip Himyer krallarından bir topluluğa katıldı ve ölene kadar onlarla içki arkadaşlığı yaptı» demiştir. { فَانْسَلَخَ } ifadesi, elbiseden veya deriden soyulur gibi ondan uzaklaşmayı, ayrılmayı ve kopmayı ifade eder. { فَأَتْبَعَهُ } onu tabi kıldı demektir; et-Taberî böyle demiştir; ya onun için çizdiği bir sapıklığa yahut bizzat kendisine. İmamların cumhuru elifin kat'ı ve te'nin sükûnu ile «فأتبعه» şeklinde okumuşlardır; bu daha tercihe şayandır, zira ona yetişip onunla beraber olduğu anlamını içerir. { فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ } [el-Hicr: 18] ve { فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ } [Yûnus: 90] ayetleri de böyledir. el-Hasan, Hârûn'un kendisinden rivayet ettiğine göre elifin vaslı ve te'nin şeddesi ile «فاتّبعه» okumuştur; Talha b. Musarrıf'tan da bir rivayette böyledir. el-Hasan'dan gelen bu ihtilaf, saptırıncaya kadar ayartarak ona tabi oldu/musallat oldu anlamına göredir. { مِنَ الْغاوِينَ } yani sapıklardan oldu.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın şu buyruğu:
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٧٦ الى ١٨٠]
[A'râf Suresi (7), 176-180. Ayetler]
وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَواهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ ذلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (١٧٦) ساءَ مَثَلاً الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَأَنْفُسَهُمْ كانُوا يَظْلِمُونَ (١٧٧) مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (١٧٨) وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ (١٧٩) وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ سَيُجْزَوْنَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٨٠)
{ وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَواهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ ذلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (١٧٦) ساءَ مَثَلاً الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَأَنْفُسَهُمْ كانُوا يَظْلِمُونَ (١٧٧) مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (١٧٨) وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ (١٧٩) وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ سَيُجْزَوْنَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٨٠) } “Eğer dileseydik onu bunlarla yüceltirdik; fakat o dünyaya saplanıp kaldı ve hevasına uydu. Artık onun durumu, üstüne varsan da dilini sarkıtıp soluyan, kendi haline bıraksan da dilini sarkıtıp soluyan köpeğin durumu gibidir. İşte bu, ayetlerimizi yalanlayan topluluğun misalidir. Sen bu kıssayı anlat, belki düşünürler. (176) Ayetlerimizi yalanlayan ve ancak kendilerine zulmeden topluluğun misali ne kötüdür! (177) Allah kime hidayet verirse doğru yolu bulan odur; kimi de saptırırsa işte ziyana uğrayanlar onlardır. (178) Andolsun ki cinlerden ve insanlardan birçoğunu cehennem için yarattık. Onların kalpleri vardır, onlarla anlamazlar; gözleri vardır, onlarla görmezler; kulakları vardır, onlarla işitmezler. İşte onlar hayvanlar gibidir, hatta daha da sapıktırlar. İşte onlar gâfillerin ta kendileridir. (179) En güzel isimler Allah'ındır; O'na onlarla dua edin. O'nun isimlerinde eğriliğe sapanları bırakın. Onlar yapmakta olduklarının cezasını göreceklerdir. (180)”
يقول الله ﷿: وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ قالت فرقة معناه لأخذناه كما تقول رفع الظالم إذا هلك، والضمير في: بِها عائد على المعصية في الانسلاخ وابتدأ وصف حاله بقوله تعالى: وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ فهي عبارة عن إمهاله وإملاء الله له، وقال ابن أبي نجيح لَرَفَعْناهُ معناه لتوفيناه قبل أن يقع في المعصية ورفعناه عنها، والضمير على هذا عائد على الآيات، ثم ابتدأ وصف حاله، وقال ابن عباس وجماعة معه معنى لَرَفَعْناهُ أي لشرفنا ذكره ورفعنا منزلته لدينا بهذه الآيات التي آتيناه، وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ فالكلام متصل، ذكر فيه السبب الذي من أجله لم يرفع ولم يشرف كما فعل بغيره، فمن أوتي هذا، وأَخْلَدَ معناه لازم وتقاعس وثبت، والمخلد الذي يثبت شبابه فلا يغشاه الشيب ومنه الخلد، ومنه قول زهير: [الكامل] .
Yüce Allah buyuruyor ki: { وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ } Bir grup: «Zalim helak edildiğinde 'yükseltildi/alındı' denmesi gibi, 'onu helak edip alırdık' demektir» demiştir. { بِها } ifadesindeki zamir, dinden sıyrılmadaki günaha dönmektedir ve halinin tasvirine Yüce [Allah]'ın: { وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ } sözüyle başlanmıştır; bu da ona mühlet verilmesinden ve Allah'ın ona süre tanımasından kinayedir. İbn Ebî Necîh: «{ لَرَفَعْناهُ } ifadesinin anlamı, günaha düşmeden önce canını alır ve onu günahtan yüceltip kurtarırdık demektir» demiştir. Zamir buna göre ayetlere dönmektedir; sonra halinin tasvirine başlanmıştır. İbn Abbâs ve onunla birlikte bir topluluk: «{ لَرَفَعْناهُ } ifadesinin manası, kendisine verdiğimiz bu ayetler sebebiyle onun şanını yüceltir ve katımızdaki derecesini artırırdık demektir. { وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ } sözü ise önceki söze bağlıdır; başkasına yapıldığı gibi onun neden yükseltilmediğinin ve yüceltilmediğinin gerekçesi zikredilmiştir; bu durum kime verildiyse böyledir» demişlerdir. { أَخْلَدَ } kelimesi bağlandı, geri kaldı ve çakılıp kaldı demektir. Muhalled (المخلد), gençliği sabit kalıp saçına ak düşmeyen kimsedir; ebedilik manasındaki huld (الخلد) kelimesi de bundandır. Züheyr'in şu sözü bundandır: [Kâmil] .
لمن الديار غشيتها بالفدفد ... كالوحي في حجر المسيل المخلد
Kimin bu düzlükteki uğradığım yurtları? ... Sel yatağındaki hiç silinmeyen taş yazısı gibi.
وقوله: إِلَى الْأَرْضِ يحتمل أن يرد إلى شهواتنا ولذاتها وما فيها من الملاذ، قاله السدي وغيره، ويحتمل أن يريد بها العبارة عن الأسفل والأخس كما يقال فلان في الحضيض، ويتأيد ذلك من جهة المعنى المعقول وذلك أن الأرض وما ارتكز فيها هي الدنيا وكل ما عليها فان، من أخلد إليه فقد حرم حظ الآخرة الباقية، وقوله: فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ قال السدي وغيره: إن هذا الرجل عوقب في الدنيا بأنه يلهث كما يلهث الكلب فشبه به صورة وهيئة، وقال الجمهور إنما شبه به في أنه كان ضالا قبل أن يؤتى الآيات ثم أوتيها فكان أيضا ضالا لم تنفعه، فهو كالكلب في أنه لا يفارق اللهث في حال حمل المشقة عليه وتركه دون حمل عليه، وتحرير المعنى فالشيء الذي تتصوره النفوس من حاله هو كالذي تتصور من حال الكلب، وبهذا التقدير يحسن دخول الكاف على «مثل» ، واللهث تنفس بسرعة وتحرك أعضاء الفم معه وامتداد اللسان، وأكثر ما يعتري ذلك مع الحر والتعب، وهو في الفرس ضبح، وخلقة الكلب أنه يلهث على كل حال، وذكر الطبري أن معنى إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ أي تطرده وحكاه عن مجاهد وابن عباس.
{ إِلَى الْأَرْضِ } ifadesinin şehvetlerimize, onun lezzetlerine ve içindeki zevklere döndürülmesi muhtemeldir; es-Süddî ve başkaları böyle demiştir. «Filanca en dipte/aşağıdadır» denildiği gibi, en aşağı ve en alçak mertebeden kinaye olması da muhtemeldir. Bu, aklen anlaşılan mana yönünden de desteklenmektedir; zira yeryüzü ve onda yerleşik olan şeyler dünyadır ve üzerindeki her şey fanidir; kim ona bağlanırsa baki olan ahiret nasibinden mahrum kalır. Yüce [Allah]'ın: { فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ } sözü hakkında es-Süddî ve başkaları şöyle demiştir: «Bu adam dünyada köpeğin soluması gibi solumakla cezalandırıldı; böylece suret ve heyet bakımından ona benzetildi.» Âlimlerin cumhuru ise şöyle demiştir: «O, ayetler verilmeden önce sapık olduğu, sonra ayetler verilince yine kendisine fayda vermeyen bir sapık olarak kaldığı için köpeğe benzetilmiştir. Dolayısıyla o, üzerine meşakkat yüklendiğinde de, üzerine yüklenilmeyip kendi haline bırakıldığında da solumayı bırakmaması bakımından köpek gibidir.» Mananın tahkiki şudur: Zihinlerin onun durumundan canlandırdığı şey, köpeğin durumundan canlandırdığı şey gibidir. Bu takdirle kâf harfinin «mesel» üzerine gelmesi uygun düşmektedir. Lehes (الْلهث), hızlıca nefes alıp vermek, bununla birlikte ağız uzuvlarının hareket etmesi ve dilin dışarı sarkmasıdır. Bu durum en çok sıcaklık ve yorgunluk anında meydana gelir; atta ise buna dabih (soluma sesi) denir. Köpeğin yaratılışı ise her halükârda solumasıdır. et-Taberî, { إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ } ifadesinin «onu kovarsan» anlamına geldiğini zikretmiş ve bunu Mücâhid ile İbn Abbâs'tan nakletmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وذلك داخل في جملة المشقة التي ذكرنا، وقوله: ذلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ أي هذا المثل يا محمد مثل هؤلاء القوم الذين كانوا ضالين قبل أن تأتيهم بالهدى والرسالة ثم جئتهم بذلك فبقوا على ضلالتهم ولم ينتفعوا بذلك. فمثلهم كمثل الكلب، وقوله: فَاقْصُصِ الْقَصَصَ أي اسرد ما يعلمون أنه من الغيوب التي لا يعلمها إلا أهل الكتب الماضية ولست منهم لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ في ذلك فيؤمنون.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu da zikrettiğimiz meşakkat cümlesine dâhildir. { ذلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ } sözü; yani 'Ey Muhammed, bu misal, sen kendilerine hidayet ve risaleti getirmeden önce sapık olan, sonra sen bunları kendilerine getirdiğin halde sapıklıkları üzere kalan ve bunlardan yararlanmayan bu kavmin misalidir. Onların durumu köpeğin durumu gibidir.' Yüce [Allah]'ın: { فَاقْصُصِ الْقَصَصَ } buyruğu; yani geçmiş kitap ehli dışında kimsenin bilemeyeceği gayb haberlerinden olduğunu bildikleri şeyleri onlara anlat ki —oysa sen onlardan değilsin— { لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } belki bunda düşünür de iman ederler.
وقوله: ساءَ مَثَلًا قال الزجاج: التقدير ساء مثلا مثل القوم، لأن الذي بعد «بئس» و «نعم» إنما
Yüce [Allah]'ın: { ساءَ مَثَلًا } sözü hakkında ez-Zeccâc şöyle demiştir: Takdiri «ساء مثلا مثل القوم» (Kavmin misali misal olarak ne kötüdür) şeklindedir; çünkü «bi'se» ve «ni'me»den sonra gelen kelime ancak
يتفسر من نوعه، كما تقول بئس رجلا زيد، ولما انحذف مثل أقيم القوم مقامه، والرفع في ذلك بالابتداء، والخبر فيما تقدم، وقرأ الجحدري «ساء مثل القوم، ورفع مثل على هذه القراءة ب ساءَ، ولا تجري ساءَ مجرى «بئس» إلا إذا كان ما بعدها منصوبا، قال أبو عمرو الداني: قرأ الجحدري «مثل» بكسر الميم ورفع اللام، وقرأ الأعمش «مثل» بفتح الميم والثاء ورفع اللام.
kendi cinsinden açıklanır; nitekim «Zeyd adam olarak ne kötüdür (بئس رجلا زيد)» dersin. «Mesel» kelimesi hazfedilince «el-kavm» onun yerine geçirilmiştir. Buradaki merfuluk mübteda olmasındandır, haber ise öndedir. el-Cahderî «ساء مثل القوم» şeklinde okumuştur; bu kıraate göre «mesel» kelimesi { ساءَ } ile merfudur. { ساءَ } ise ancak sonrasındaki kelime mansub olduğunda «bi'se» gibi işlem görür. Ebû Amr ed-Dânî şöyle demiştir: el-Cahderî «مثل» kelimesini mimin kesresi ve lâmın ref'i ile okumuştur; el-A‘meş ise «مثل» kelimesini mim ve se'nin fethi ve lâmın ref'i ile okumuştur.
قال القاضي أبو محمد: وهذا خلاف ما ذكر أبو حاتم فإنه قال: قرأ الجحدري والأعمش «ساء مثل» بالرفع.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu, Ebû Hâtim'in zikrettiğine aykırıdır; zira o: «el-Cahderî ve el-A‘meş merfu olarak 'ساء مثل' şeklinde okumuşlardır» demiştir.
وختمت هذه الآيات التي تضمنت ضلال أقوام والقول فيه بأن ذلك كله من عند الله، الهداية منه وبخلقه واختراعه وكذلك الإضلال، وفي الآية تعجب من حال المذكورين، ومن أضل فقد حتم عليه بالخسران، والثواب والعقاب متعلق بكسب ابن آدم.
Toplulukların sapkınlığını ve bu husustaki hükmü içeren bu ayetler, bunların hepsinin Allah katından olduğu, hidayetin O'ndan olup O'nun yaratması ve icadıyla gerçekleştiği, saptırmanın da aynı şekilde olduğu beyanıyla son bulmuştur. Ayette zikredilenlerin durumuna bir taaccüb (şaşma) vardır; Allah kimi saptırmışsa onun hüsrana uğraması kesinleşmiştir. Sevap ve ceza ise Âdemoğlunun kesbine (kazanımına) bağlıdır.
وقوله تعالى: وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ خبر من الله تعالى أنه خلق لسكنى جهنم والاحتراق فيها كثيرا، وفي ضمنه وعيد للكفار، و «ذرأ» معناه خلق وأوجد مع بث ونشر، وقالت فرقة اللام في قوله: لِجَهَنَّمَ هي لام العاقبة أي ليكون أمرهم ومئالهم لجهنم.
Yüce [Allah]'ın: { وَلَقَدْ ذَرَأْna لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ } buyruğu, cehennemde oturmak ve orada yanmak üzere pek çoklarını yarattığına dair Allah Teâlâ'dan bir haberdir ve zımnında kâfirlere bir tehdit barındırır. { ذَرَأْ } kelimesi, yayıp çoğaltmakla birlikte yarattı ve var etti demektir. Bir grup, { لِجَهَنَّمَ } ifadesindeki lâm harfinin lâm-ı âkıbet (sonuç bildiren lâm) olduğunu; yani işlerinin ve varacakları yerin cehennem olması için yaratıldıklarını söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا ليس بصحيح ولام العاقبة إنما يتصور إذا كان فعل الفاعل لم يقصد به ما يصير الأمر إليه، وهذه اللام مثل التي في قول الشاعر:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu doğru değildir; lâm-ı âkıbet ancak failin fiiliyle işin varacağı sonucu kastetmediği durumlarda tasavvur edilir. Buradaki lâm ise şairin şu sözündeki gibidir:
يا أم فرو كفي اللوم واعترفي ... فكل والدة للموت تلد
Ey Ümmü Ferve, kınamayı bırak ve itiraf et; ... Zira her doğuran ana ölüm için doğurur.
وأما هنا فالفعل قصد به ما يصير الأمر إليه من سكناهم جهنم، وحكى الطبري عن سعيد بن جبير أنه قال أولاد الزنا مما ذرأ الله لجهنم ثم أسند فيه حديثا من طريق عبد الله بن عمر عن النبي ﷺ، وقوله كَثِيراً وإن كان ليس بنص في أن الكفار أكثر من المؤمنين فهو ناظر إلى ذلك في قول النبي ﷺ «قال الله لآدم أخرج بعث النار فأخرج من كل ألف تسعة وتسعين وتسعمائة» .
Burada ise fiil ile işin varacağı netice, yani onların cehennemde kalmaları kastedilmiştir. et-Taberî, Saîd b. Cübeyr'in «Zina çocukları Allah'ın cehennem için yarattıklarındandır» dediğini nakletmiş, ardından Abdullah b. Ömer yoluyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bu hususta bir hadis senediyle zikretmiştir. { كَثِيراً } ifadesi kâfirlerin müminlerden daha çok olduğuna dair kesin bir nass olmasa da, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğunda buna işaret etmektedir: «Allah Âdem'e: 'Cehenneme gönderilecekleri çıkar' buyurdu; o da her bin kişiden dokuz yüz doksan dokuzunu çıkardı.»
وصفت هذه الصنيفة الكافرة المعرضة عن النظر في آيات الله بأن قلوبهم لا تفقه، والفقه الفهم، وأعينهم لا تبصر، وآذانهم لا تسمع، وليس الغرض من ذلك نفي هذه الإدراكات عن حواسهم جملة وإنما الغرض نفيها في جهة ما كما تقول: فلان أصم عن الخنا.
Allah'ın ayetlerini incelemekten yüz çeviren bu kâfir fırka; kalplerinin fıkhetmediği —fıkıh anlamaktır—, gözlerinin görmediği ve kulaklarının işitmediği vasfıyla nitelenmiştir. Bundan maksat bu idrakleri bütünüyle onların duyularından nefyetmek değildir; bilakis «Filanca çirkin söze karşı sağırdır» dediğin gibi, bunu belirli bir yönde nefyetmektir.
ومنه قول مسكين الدارمي: [الكامل أحذ مضمر]
Miskîn ed-Dârimî'nin şu sözü bundandır: [Kâmil-i Ahazz-ı Muzmer]
أعمى إذا ما جارتي خرجت ... حتى يواري جارتي الستر
Komşum dışarı çıktığında kör olurum, ... Ta ki örtü komşumu gizleyene dek.
وأصم عمّا كان بينهما ... عمدا وما بالسمع من وقر
Aralarında olana karşı da kasten sağırım; ... Oysa kulağımda hiçbir sağırlık yoktur.
ومنه قول الآخر: [الوافر]
Bir diğerinin şu sözü de bundandır: [Vâfir]
وعوراء الكلام صممت عنها ... ولو أني أشاء بها سميع
Kusurlu söze karşı sağır kesildim; ... İsteseydim onu elbette işitirdim.
وبادرة وزعت النفس عنها ... وقد بقيت من الغضب الضلوع
Ve ansızın gelen öfkeyi nefsimden savdım, ... Öfkeden kaburga kemikleri sarsılmışken bile.
ومنه قول الآخر في وصاة من يدخل إلى دار ملك: [مخلع البسيط]
Bir hükümdarın sarayına girecek kimseye yapılan vasiyette diğer birinin şu sözü de bundandır: [Muhalla‘u'l-Besît]
وادخل إذا ما دخلت أعمى ... واخرج إذا ما خرجت أخرس
Girdiğin vakit kör gibi gir, ... Çıktığın vakit dilsiz gibi çık.
فكأن هؤلاء القوم لما لم ينفعهم النظر بالقلب ولا بالعين ولا ما سمعوه من الآيات والمواعظ استوجبوا الوصف بأنهم لا يَفْقَهُونَ ولا يُبْصِرُونَ ولا يَسْمَعُونَ وفسر مجاهد هذا بأن قال: لهم قلوب لا يفقهون بها شيئا من أمر الآخرة وأعين لا يبصرون بها الهدى وآذان لا يسمعون بها الحق، وأُولئِكَ إشارة إلى من تقدم ذكره من الكفرة وشبههم بالأنعام في أن الأنعام لا تفقه قلوبهم الأشياء ولا تعقل المقاييس، وكذلك ما تبصره لا يتحصل لها كما يجب، فكذلك هؤلاء ما يبصرونه ويسمعونه لا يتحصل لهم منه علم على ما هو به حين أبصر وسمع، ثم حكم عليهم بأنهم أَضَلُّ، لأن الأنعام تلك هي بنيتها وخلقتها لا تقصر في شيء ولا لها سبيل إلى غير ذلك، وهؤلاء معدون للفهم وقد خلقت لهم قوى يصرفونها وأعطوا طرقا في النظر فهم بغفلتهم وإعراضهم يلحقون أنفسهم بالأنعام فهم أضل على هذا، ثم بين بقوله: أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ الطريق الذي به صاروا أضل من الأنعام وهو الغفلة والتقصير.
Sanki bu topluluk kalple, gözle bakmaktan ve işittikleri ayetler ile öğütlerden faydalanmayınca; { لا يَفْقَهُونَ } (anlamazlar), { لا يُبْصِرُونَ } (görmezler) ve { لا يَسْمَعُونَ } (işitmezler) şeklinde nitelenmeyi hak etmişlerdir. Mücâhid bunu şöyle tefsir etmiştir: «Onların ahiret işinden hiçbir şeyi anlamadıkları kalpleri, hidayeti görmedikleri gözleri ve hakkı işitmedikleri kulakları vardır.» { أُولئِكَ } ifadesi daha önce zikredilen kâfirlere işarettir. Onları hayvanlara benzetmiştir; zira hayvanların kalpleri eşyayı idrak etmez ve kıyasları akledemez; aynı şekilde gördükleri şeyler de kendileri için gerektiği gibi hasıl olmaz. İşte bunlar da gördükleri ve işittikleri şeylerden, gördükleri ve işittikleri andaki hakikati üzere bir bilgi elde edemezler. Sonra onların { أَضَلُّ } (daha sapık) olduklarına hükmetti; çünkü hayvanların yapısı ve yaratılışı böyledir, hiçbir şeyde kusur etmezler ve bundan başkasına yolları da yoktur. Bunlar ise anlamaya elverişli kılınmış, kendilerine kullanacakları güçler yaratılmış ve düşünme yolları verilmiştir; buna rağmen gafletleri ve yüz çevirmeleriyle kendilerini hayvanlar seviyesine indirmişlerdir; bu bakımdan daha sapıktırlar. Sonra { أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ } buyruğuyla hayvanlardan daha sapık hale gelmelerine yol açan sebebi beyan etmiştir ki o da gaflet ve ihmaldir.
وقوله تعالى: وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى الآيات، السبب في هذه الآية على ما روي، أن أبا جهل سمع بعض أصحاب النبي ﷺ يقرأ فيذكر الله في قراءته ومرة يقرأ فيذكر الرحمن ونحو هذا فقال: محمد يزعم أن الإله واحد وهو إنما يعبد آلهة كثيرة فنزلت هذه والْأَسْماءُ هنا بمعنى التسميات إجماعا من المتأولين لا يمكن غيره، والْحُسْنى: مصدر وصف به، ويجوز أن تقدر الْحُسْنى فعلى مؤنثه أحسن، فأفرد وصف جميع ما لا يعقل كما قال مَآرِبُ أُخْرى [طه: ١٨] وكما قال يا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ [سبأ: ١٠] وهذا كثير، وحسن الأسماء إنما يتوجه بتحسين الشرع لإطلاقها، والنص عليها، وانضاف إلى ذلك أيضا أنها إنما تضمنت معاني حسانا شريفة.
Yüce [Allah]'ın: { وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } ayetleri. Rivayet edildiğine göre bu ayetin sebebi şudur: Ebû Cehl, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından birinin kıraatinde bazen «Allah» diye zikrettiğini, bazen de «Rahmân» ve benzeri isimleri zikrettiğini işitince: «Muhammed ilahın bir olduğunu iddia ediyor, oysa kendisi pek çok ilaha tapıyor» dedi ve bu ayet indi. Buradaki { الْأَسْماءُ } kelimesi müfessirlerin icmasıyla isimlendirmeler (tesmiyât) anlamındadır, başka bir anlama gelmesi mümkün değildir. { الْحُسْنى } ise kendisiyle nitelenen bir mastardır; { الْحُسْنى } kelimesinin «ahsen»in müennesi olan «fu‘lâ» vezninde takdir edilmesi de caizdir; nitekim { مَآرِبُ أُخْرى } [Tâhâ: 18] ve { يا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ } [Sebe': 10] ayetlerinde olduğu gibi gayr-i akil çoğulun sıfatı tekil yapılmıştır; bu çokça görülür. İsimlerin güzelliği ancak şeriatın onların kullanılmasını güzel görmesi ve onları bizzat nass ile belirtmesiyle yön bulur; buna ilave olarak onların güzel ve şerefli manalar içermiş olması da buna eklenir.
واختلف الناس في الاسم الذي يقتضي مدحا خالصا ولا يتعلق به شبهة ولا اشتراك، إلا أنه لم ير منصوصا هل يطلق ويسمى الله به؟ فنص ابن الباقلاني على جواز ذلك ونص أبو الحسن الأشعري على منع ذلك، والفقهاء والجمهور على المنع، وهو الصواب أن لا يسمى الله تعالى إلا باسم قد أطلقته الشريعة ووقفت عليه أيضا، فإن هذه الشريطة التي في جواز إطلاقه من أن تكون مدحا خالصا لا شبهة فيه ولا اشتراك أمر لا يحسنه إلا الأقل من أهل العلوم فإذا أبيح ذلك تسور عليه من يظن بنفسه الإحسان وهو لا يحسن فأدخل في أسماء الله ما لا يجوز إجماعا، واختلف أيضا في الأفعال التي في القرآن مثل قوله: اللَّهُ
Sırf övgü gerektiren, kendisine hiçbir şüphe veya ortaklık bulaşmayan ancak nass ile zikredildiği görülmeyen bir ismin Allah'a verilip O'nun bununla isimlendirilip isimlendirilemeyeceği hususunda insanlar ihtilaf etmişlerdir: İbnü'l-Bâkıllânî bunun caiz olduğunu açıkça belirtmiş, Ebü'l-Hasan el-Eş‘arî ise bunu menetmiştir. Fakihler ve cumhur men etme görüşündedir; doğru olan da şeriatın bizzat kullandığı ve üzerinde durduğu (tevkîfî) isimlerden başkasıyla Allah Teâlâ'nın isimlendirilmemesidir. Zira onun caiz görülmesindeki 'sırf övgü olması, şüphe ve ortaklık taşımaması' şartı, ilim ehlinden ancak pek az kimsenin hakkıyla kavrayabileceği bir husustur; şayet buna izin verilirse kendisinin iyi kavradığını zanneden ancak kavrayamayan kimseler cüret gösterir ve icma ile caiz olmayan şeyleri Allah'ın isimlerine dâhil ederler. Kur'an'da geçen { اللَّهُ }
يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ
{ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } “onlarla alay eder”
[البقرة: ١٥] وَمَكَرَ اللَّهُ [آل عمران: ٥٤] ونحو ذلك هل يطلق منها اسم الفاعل؟
[el-Bakara: 15], { وَمَكَرَ اللَّهُ } [Âl-i İmrân: 54] ve benzeri fiillerden ism-i fâil türetilip kullanılıp kullanılamayacağı hususunda da ihtilaf edilmiştir.
فقالت فرقة: لا يطلق ذلك بوجه، وجوزت فرقة أن يقال ذلك مقيدا بسببه فيقال: الله مستهزىء بالكافرين وماكر بالذين يمكرون بالدين، وأما إطلاق ذلك دون تقييد فممنوع إجماعا، والقول الأول أقوى ولا ضرورة تدفع إلى القول الثاني لأن صيغة الفعل الواردة في كتاب الله تغني، ومن أسماء الله تعالى ما ورد في القرآن ومنها ما ورد في الحديث وتواتر، وهذا هو الذي ينبغي أن يعتمد عليه، وقد ورد في الترمذي حديث عن أبي هريرة ونص فيه تسعة وتسعين اسما، وفي بعضها شذوذ وذلك الحديث ليس بالمتواتر وإنما المتواتر منه قول النبي ﷺ «إن لله تسعة وتسعين اسما مائة إلا واحدا من أحصاها دخل الجنة» ، ومعنى أحصاها عدها وحفظها وتضمن ذلك الإيمان بها والتعظيم لها والرغبة فيها والعبرة في معانيها، وهذا حديث البخاري، والمتحصل منه أن لله تعالى هذه الأسماء مباحا إطلاقها وورد في بعض دعاء النبي ﷺ «يا حنان يا منان» ولم يقع هذان الاسمان في تسمية الترمذي.
Bir grup: «Bu hiçbir şekilde kullanılamaz» demiştir. Diğer bir grup ise sebebiyle kayıtlandırılarak söylenmesini caiz görmüş ve «Allah kâfirlerle alay edendir (müstehzi), dine tuzak kuranlara tuzak kurandır (mâkir)» denilebileceğini söylemiştir. Herhangi bir kayıt olmaksızın mutlak olarak kullanılması ise icma ile yasaktır. Birinci görüş daha güçlüdür; ikinci görüşe sevk eden hiçbir zorunluluk yoktur, zira Allah'ın Kitabı'nda varit olan fiil sîgası yeterlidir. Allah Teâlâ'nın isimlerinden bir kısmı Kur'an'da gelmiş, bir kısmı da hadiste gelip mütevatir olmuştur; güvenilmesi gereken de budur. Tirmizî'de Ebû Hureyre'den doksan dokuz ismin açıkça sayıldığı bir hadis gelmiştir; bazılarında şâzzlıklar vardır ve bu hadis mütevatir değildir. Mütevatir olan ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğudur: «Allah'ın doksan dokuz, yüzden bir eksik ismi vardır; kim onları sayarsa (ihsâ ederse) cennete girer.» Onları ihsâ etmenin anlamı; saymak, ezberlemek, onlara inanmayı, onları yüceltmeyi, onlara rağbet etmeyi ve anlamlarından ibret almayı içermesidir. Bu, Buhârî'nin hadisidir. Bundan elde edilen netice şudur: Allah Teâlâ'nın kullanılması mubah olan bu isimleri vardır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bazı dualarında «Yâ Hannân, Yâ Mennân» ifadesi gelmiştir; bu iki isim Tirmizî'nin sayımında yer almamıştır.
وقوله: فَادْعُوهُ بِها إباحة بإطلاقها، وقوله تعالى: وَذَرُوا الَّذِينَ قال ابن زيد: معناه اتركوهم ولا تحاجوهم ولا تعرضوا لهم، فالآية على هذا منسوخة بالقتال، وقيل معناه الوعيد كقوله تعالى: ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً [المدثر: ١١] وقوله: ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا [الحجر: ٣] ويقال ألحد ولحد بمعنى جار ومال وانحرف، وألحد أشهر، ومنه قول الشاعر: [الرجز] ليس الإمام بالشحيح الملحد قال أبو علي: ولا يكاد يسمع لأحد وفي القرآن وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ [الحج: ٢٥] ومنه لحد القبر المائل إلى أحد شقيه، وقرأ أبو عمرو وابن كثير ونافع وعاصم وابن عامر «يلحدون» بضم الياء وكسر الحاء، وكذلك في النحل والسجدة، وقرأ حمزة الأحرف الثلاثة «يلحدون» بفتح الياء والحاء، وكذلك ابن وثاب وطلحة وعيسى والأعمش، ومعنى الإلحاد في أسماء الله ﷿ أن يسموا اللات نظيرا إلى اسم الله تعالى قاله ابن عباس، والعزى نظيرا إلى العزيز، قاله مجاهد، ويسمون الله ربا ويسمون أوثانهم أربابا ونحو هذا، وقوله: سَيُجْزَوْنَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ وعيد محض بعذاب الآخرة، وذهب الكسائي إلى الفرق بين ألحد ولحد وزعم أن ألحد بمعنى مال وانحرف ولحد بمعنى ركن وانضوى، قال الطبري: وكان الكسائي يقرأ جميع ما في القرآن بضم الياء وكسر الحاء إلا التي في النحل فإنه كان يقرؤها بفتح الياء والحاء ويزعم أنها بمعنى الركون وكذلك ذكر عنه أبو علي.
O'nun { فَادْعُوهُ بِها } “O'na bunlarla dua edin” buyruğu, onların kullanılmasının mubahlığına dairdir. Allah Teâlâ'nın { وَذَرُوا الَّذِينَ } “...olanları bırakın” buyruğu hakkında İbn Zeyd şöyle demiştir: «Bunun anlamı; onları bırakın, onlarla tartışmayın ve onlara sataşmayın demektir; dolayısıyla ayet bu yoruma göre kıtal [ayeti] ile mensuhtur.» Bunun Allah Teâlâ'nın { ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً } “Tek olarak yarattığım o kimseyi bana bırak!” [el-Müddessir: 11] ve { ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا } “Bırak onları yesinler, yararlansınlar...” [el-Hicr: 3] buyruklarında olduğu gibi bir tehdit anlamı taşıdığı da söylenmiştir. Haktan sapmak, meyletmek ve ayrılmak anlamında hem elhede (ألحد) hem de lehede (لحد) denir; ancak elhede (ألحد) daha meşhurdur. Şairin şu sözü bundandır: [Recez] İmam cimri ve [haktan] sapan biri değildir Ebû Ali şöyle demiştir: «Lehede (لحد) fiili neredeyse hiç işitilmez.» Kur'an'da ise { وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ } “Kim orada haktan sapmak isterse...” [el-Hac: 25] şeklinde geçmektedir. Bir yanına doğru eğimli olan kabir çukuruna lahd (لحد) denilmesi de bundandır. Ebû Amr, İbn Kesîr, Nâfi‘, Âsım ve İbn Âmir, Nahl ve Secde surelerindekiler de dâhil olmak üzere «yülhidûn» kelimesini ye'nin zammesi ve hâ'nın kesresiyle okumuşlardır. Hamza ise bu üç yerdeki kelimeleri ye ve hâ'nın fethasıyla «yelhadûn» şeklinde okumuştur; İbn Vessâb, Talha, Îsâ ve el-A‘meş de böyle okumuşlardır. Allah Azze ve Celle'nin isimlerinde ilhadın anlamı; İbn Abbâs'ın belirttiğine göre, Allah Teâlâ'nın ismine benzeterek [putlarına] Lât ismini vermeleri; Mücâhid'in belirttiğine göre el-Azîz'e benzeterek Uzzâ ismini vermeleri; Allah'a Rab deyip putlarına da rabler demeleri ve benzeri şeyler yapmalarıdır. { سَيُجْزَوْنَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ } “Yapmakta olduklarının cezasını çekeceklerdir” buyruğu ise ahiret azabına dair sırf bir tehdittir. Kisâî, elhede ile lehede arasında fark gözetmiş ve elhede'nin meyletmek ve sapmak; lehede'nin ise meyletmek ve sığınmak manasına geldiğini ileri sürmüştür. Taberî şöyle demiştir: «Kisâî, Kur'an'daki bütün [ilgili] kelimeleri ye'nin zammesi ve hâ'nın kesresiyle okur, yalnızca Nahl suresindekini ye ve hâ'nın fethasıyla okur ve onun sığınmak anlamına geldiğini ileri sürerdi. Ebû Ali de ondan bu şekilde nakletmiştir.»
قوله ﷿:
Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğu:
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٨١ الى ١٨٥]
[A‘râf Suresi (7), Ayetler 181-185]
وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٨١) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ (١٨٢) وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ (١٨٣) أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا ما بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذِيرٌ مُبِينٌ (١٨٤) أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ (١٨٥)
{ وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٨١) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ (١٨٢) وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ (١٨٣) أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا ما بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذِيرٌ مُبِينٌ (١٨٤) أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ (١٨٥) } “Yarattıklarımızdan öyle bir topluluk da vardır ki, hakka iletirler ve onunla adalet yaparlar. (181) Ayetlerimizi yalanlayanları ise, hiç bilmeyecekleri bir yerden derece derece helake yaklaştıracağız. (182) Ben onlara mühlet veririm. Şüphesiz benim tuzağım pek çetindir. (183) Düşünmediler mi ki, arkadaşlarında hiçbir delilik yoktur. O, ancak apaçık bir uyarıcıdır. (184) Göklerin ve yerin hükümranlığına, Allah'ın yarattığı herhangi bir şeye ve ecellerinin gerçekten yaklaşmış olabileceğine hiç bakmadılar mı? Artık bundan sonra hangi söze inanacaklar? (185)”
هذه آية تتضمن الخبر عن قوم مخالفين لمن تقدم ذكرهم في أنهم أهل إيمان واستقامة وهداية، وظاهر لفظ هذه الآية يقتضي كل مؤمن كان من لدن آدم ﵇ إلى قيام الساعة، قال النحاس: فلا تخلو الدنيا في وقت من الأوقات من داع يدعو إلى الحق.
Bu ayet, daha önce anılan kimselerin aksine iman, istikamet ve hidayet ehli olan bir topluluğu haber vermeyi içermektedir. Bu ayetin lafzının zahiri; Âdem aleyhisselâm'dan kıyamet gününe kadar yaşamış ve yaşayacak olan her mümini gerektirmektedir. Nehhâs şöyle demiştir: «Dünya hiçbir vakitte hakka çağıran bir davetçiden yoksun kalmaz.»
قال القاضي أبو محمد: سواء بعد صوته أو كان خاملا، وروي عن كثير من المفسرين أنها في أمة محمد ﷺ، وروي في ذلك حديث رسول الله ﷺ قال: هذه الآية لكم، وقد تقدم مثلها لقوم موسى.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle demiştir: «İster sesi uzaklara ulaşsın, isterse tanınmayan biri olsun fark etmez.» Müfessirlerin çoğundan bu ayetin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti hakkında olduğu rivayet edilmiştir. Bu hususta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Bu ayet sizin hakkınızdadır.» Benzer bir ifade daha önce Mûsâ'nın kavmi için de geçmişti.
وقوله تعالى: وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا الآية وعيد، والإشارة إلى الكفار وسَنَسْتَدْرِجُهُمْ معناه سنسوقهم شيئا بعد شيء ودرجة بعد درجة بالنعم عليهم والإمهال لهم حتى يغتروا ويظنوا أنهم لا ينالهم عقاب، وقوله: مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ معناه من حيث لا يعلمون أنه استدراج لهم، وهذه عقوبة من الله على التكذيب بالآيات، لما حتم عليهم بالعذاب أملى لهم ليزدادوا إثما وقرأ ابن وثاب والنخعي «سيستدرجهم» بالياء.
Allah Teâlâ'nın { وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Ayetlerimizi yalanlayanlar...” ayeti bir tehdittir; işaret kâfirlere yöneliktir. { سَنَسْتَدْرِجُهُمْ } ifadesinin manası; kendilerine nimetler verip mühlet tanıyarak onları yavaş yavaş, derece derece sürükleyeceğiz, ta ki aldanıp başlarına hiçbir azabın gelmeyeceğini sansınlar demektir. { مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ } “...hiç bilmeyecekleri bir yerden” buyruğunun manası ise; bunun kendileri için bir istidrac olduğunu bilmeyecekleri bir yerden demektir. Bu, ayetleri yalanlamalarına karşılık Allah'tan gelen bir cezadır; haklarındaki azabı kesinleştirince, günahları artsın diye onlara mühlet vermiştir. İbn Vessâb ve en-Nehaî bunu ye ile «seyestedricuhum» şeklinde okumuşlardır.
وقوله: أُمْلِي معناه أؤخر ملاءة من الدهر أي مدة وفيها ثلاث لغات فتح الميم وضمها وكسرها، وقرأ عبد الحميد عن ابن عامر «أن كيدي» على معنى لأجل أن كيدي، وقرأ جمهور الناس وسائر السبعة «إن كيدي» على القطع والاستئناف، ومَتِينٌ معناه قوي، قال الشاعر: [الطويل]
{ أُمْلِي } “mühlet veririm” buyruğunun anlamı; zamandan bir müddet ertelerim demektir. Bu kelimede mim harfinin fethası, zammesi ve kesresi olmak üzere üç lügat vardır. Abdülhamîd, İbn Âmir'den «en kîdî» şeklinde 'tuzak kurduğum için' manasında okumuştur. İnsanların cumhuru ve diğer yedi kıraat imamı ise cümleyi müstakil bir başlangıç kabul ederek { إِنَّ كَيْدِي } “Şüphesiz benim tuzağım” şeklinde [hemzenin kesresiyle] okumuşlardır. { مَتِينٌ } ise güçlü demektir. Şair şöyle demiştir: [Tavîl] Üzerimize düşen ve zayi etmeyeceğimiz bir ahittir... Bağları çözülmeyen, kuvvetleri sağlam olandır.
لإلّ علينا واجب لا نضيعه ... متين قواه غير منتكث الحبل
Üzerimize düşen ve zayi etmeyeceğimiz bir ahittir... Bağları çözülmeyen, kuvvetleri sağlam olandır.
وروى ابن إسحاق في هذا البيت أمين قواه، وهو من المتن الذي يحمل عليه لقوته، ومنه قول الشاعر وهو امرؤ القيس: [المتقارب]
İbn İshâk bu beyitte «emînun kuvâhu» rivayetinde bulunmuştur. Bu kelime, kuvvetinden ötürü üzerine yük vurulan sırt (metn) kökünden gelir. İmruülkays'ın şu beyti de bundandır: [Mütekârib] Onun iki sırt eti vardır ki, kaplanın ön ayakları üzerine çöküşü gibi dolgundur.
لها متنتان حظاتا كما ... أكبّ على ساعديه النمر
Onun iki sırt eti vardır ki, kaplanın ön ayakları üzerine çöküşü gibi dolgundur.
وهما جنبتا الظهر، ومنه قول الآخر:
Bunlar sırtın iki yanıdır. Diğer bir şairin şu sözü de bundandır:
عدلي عدول اليأس وافتج يبتلى ... أفانين من الهوب شد مماتن
Ümitsizce yön değiştirdi ve korkunun türlü halleriyle sınanarak sağlam sırtlarla yol aldı.
ومنه قول امرئ القيس: [الطويل]
İmruülkays'ın şu sözü de bundandır: [Tavîl]
ويخدي على صم صلاب ملاطس ... شديدات عقد لينات متان
Ve o sert, sağlam, taş kıran; eklemleri kuvvetli, esnek ve metin tırnaklar üzerinde hızla koşar.
ومنه الحديث في غزوة بني المصطلق فمتن رسول الله ﷺ بالناس أي سار بهم سيرا شديدا لينقطع الحديث بقول ابن أبي بن سلول لئن رجعنا إلى المدينة.
Benî Mustalık gazvesi ile ilgili hadiste geçen «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanlarla kuvvetli bir yürüyüş yaptı (metene)» ifadesi de bundandır; yani İbn Übey b. Selûl'ün 'Medine'ye dönersek...' sözünün yayılmasını engellemek için onlarla şiddetli bir yürüyüş yapmıştır.
وقوله: أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا ما بِصاحِبِهِمْ الآية، تقرير يقارنه توبيخ للكفار، والوقف على قوله أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا ثم ابتدأ القول بنفي ما ذكروه فقال: ما بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ أي بمحمد ﷺ،
{ أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا ما بِصاحِبِهِمْ } “Düşünmediler mi ki, arkadaşlarında hiçbir...” ayeti, kâfirlere yönelik bir azarlamayla birlikte gelen bir ikrardır. { أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا } “Düşünmediler mi” ifadesinde vakıf yapılır, sonra onların iddialarını nefyetmeye başlanarak şöyle buyrulur: { ما بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ } “arkadaşlarından hiçbir delilik yoktur” yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'de [delilik yoktur].
ويحتمل أن يكون المعنى أو لم يتفكروا أنه ما بصاحبهم من جنة، وسبب نزول هذه الآية فيما روي أن رسول الله ﷺ صعد ليلا على الصفا فجعل يدعو قبائل قريش، يا بني فلان، يا بني فلان يحذرهم ويدعوهم إلى الله فقال بعض الكفار حين أصبحوا هذا مجنون بات يصوت حتى الصباح فنفى الله ﷿ ما قالوه من ذلك في هذا الموطن المذكور وفي غيره، فإن الجنون بعض ما رموه به حتى أظهر الله نوره، ثم أخبر أنه نذير أي محذر من العذاب، ولفظ النذارة إذا جاء مطلقا فإنما هو في الشر، وقد يستعمل في الخير مقيدا به، ويظهر من رصف الآية أنها باعثة لهم على الفكرة في أمر محمد ﷺ، وأنه ليس به جنة كما أحالهم بعد هذه الآية على النظر ثم بين المنظور فيه كذلك أحال هنا على الفكرة ثم بين المتفكر فيه.
Mananın «Arkadaşlarında hiçbir delilik bulunmadığını düşünmediler mi?» şeklinde olması da muhtemeldir. Rivayet edildiğine göre bu ayetin nüzul sebebi şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gece Safâ tepesine çıkıp Kureyş kabilelerini «Ey falan oğulları, ey falan oğulları!» diye çağırarak onları uyarmaya ve Allah'a davet etmeye başladı. Sabah olunca bazı kâfirler «Bu adam delirmiş, sabaha kadar bağırıp durdu» dediler. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle onların bu sözlerini hem burada hem de diğer yerlerde nefyetti; zira delilik, Allah nurunu üstün kılıncaya kadar O'na isnat ettikleri iftiralardan biriydi. Sonra O'nun bir uyarıcı (nezîr), yani azaba karşı korkutucu olduğunu haber verdi. Nezâret (korkutup uyarma) lafzı mutlak olarak geldiğinde şerre aittir; bazen hayır için de kayıtlı olarak kullanılabilir. Ayetin dizilişinden anlaşılan şudur ki; ayet onları Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumunu düşünmeye ve onda bir delilik bulunmadığını idrak etmeye teşvik etmektedir; nitekim bu ayetten sonra onları bakıp düşünmeye sevk etmiş, ardından bakılacak şeyleri açıklamıştır. Burada da tefekküre sevk etmiş, ardından üzerinde düşünülecek hususu açıklamıştır.
وقوله تعالى: أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ الآية، هذا أيضا توبيخ للكفار وتقرير، والنظر هنا بالقلب عبرة وفكرا، ومَلَكُوتِ بناء عظمة ومبالغة، وقوله: وَما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ لفظ يعم جميع ما ينظر فيه ويستدل به من الصنعة الدالة على الصانع ومن نفس الإنس وحواسه ومواضع رزقه، و «الشيء» واقع على الموجودات وقوله: وَأَنْ عَسى عطف على قوله: فِي مَلَكُوتِ وأَنْ الثانية في موضع رفع ب عَسى، والمعنى توقيفهم على أن لم يقع لهم نظر في شيء من هذا ولا في أنه قربت آجالهم فماتوا ففات أوان الاستدراك ووجب عليهم المحذور، ثم وقفهم بأي حديث أو أمر يقع إيمانهم وتصديقهم إذا لم يقع بأمر فيه نجاتهم ودخولهم الجنة، ونحو هذا المعنى قول الشاعر:
Allah Teâlâ'nın { أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ } “Göklerin ve yerin hükümranlığına, Allah'ın yarattığı herhangi bir şeye hiç bakmadılar mı?” ayeti de kâfirleri azarlama ve ikrar ettirmedir. Buradaki bakış; ibret ve tefekkür amacıyla kalple olan bakıştır. Melekût (مَلَكُوتِ) kalıbı, azamet ve mübalağa ifade eden bir yapıdır. { وَما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ } “Allah'ın yarattığı herhangi bir şey” buyruğu ise; Yaratıcı'ya delalet eden sanat eserlerinden, insanın bizzat nefsinden, duyularından ve rızık alanlarından üzerinde düşünülüp delil çıkarılabilecek her şeyi kapsayan genel bir ifadedir. «Şey» lafzı mevcut olan varlıklara karşılık gelir. { وَأَنْ عَسى } buyruğu { فِي مَلَكُوتِ } ifadesine matuftur; ikinci { أَنْ } ise { عَسى } ile merfû konumdadır. Mana şudur: Onların bunlardan hiçbirine, ne de ecellerinin yaklaşıp öleceklerine, böylece telafi vaktinin geçip korkulan durumun başlarına gelmesinin kesinleşeceğine dair hiçbir bakış ve tefekkürleri olmadığına dikkat çekmektir. Sonra, içinde kurtuluşları ve cennete girişleri bulunan bir meseleye inanmadıkları takdirde hangi söze veya duruma inanıp tasdik edecekleri hususunda onları sorgulamıştır. Bu manaya yakın olarak şair şöyle demiştir: [Tavîl]
[الطويل]
[Tavîl]
وعن أي نفس بعد نفسي أقاتل
Ve ben kendi canımdan sonra hangi can için savaşırım?
والضمير في قوله: بَعْدَهُ يراد به القرآن، وقيل المراد به محمد ﷺ وقصته وأمره أجمع، وقيل هو عائد على الأجل بعد الأجل إذ لا عمل بعد الموت.
{ بَعْدَهُ } “bundan sonra” buyruğundaki zamirle Kur'an kastedilmektedir. Bununla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in, kıssasının ve durumunun tamamının kastedildiği de söylenmiştir. Ölümden sonra amel imkânı kalmayacağı için bu zamirin 'ecel'e raci olduğu ve 'ecelden sonra' manasına geldiği de söylenmiştir.
قوله ﷿:
Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğu:
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٨٦ الى ١٨٧]
[A‘râf Suresi (7), Ayetler 186-187]
مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١٨٦) يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي لا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلاَّ هُوَ ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لا تَأْتِيكُمْ إِلاَّ بَغْتَةً يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (١٨٧)
{ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١٨٦) يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي لا يُجَلِّيها لِوَقْتِها إِلاَّ هُوَ ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لا تَأْتِيكُمْ إِلاَّ بَغْتَةً يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (١٨٧) } “Allah kimi saptırırsa, artık ona hidayet edecek yoktur. O, onları taşkınlıkları içinde şaşkınca bocalayıp dururken bırakır. (186) Sana kıyametin ne zaman gelip çatacağını soruyorlar. De ki: 'Onun bilgisi ancak Rabbimin katındadır. Onun vaktini O'ndan başkası açıklayamaz. Göklerde ve yerde ağır basmıştır. O, size ancak ansızın gelir.' Sanki sen onu çok iyi biliyormuşsun gibi sana soruyorlar. De ki: 'Onun bilgisi ancak Allah katındadır; fakat insanların çoğu bilmezler.' (187)”
هذا شرط وجواب مضمنه اليأس منهم والمقت لهم لأن المراد أن هذا قد نزل بهم وأنهم مثال لهذا، وقرأ نافع وابن كثير وابن عامر والحسن وأبو جعفر والأعرج وشيبة وأبو عبد الرحمن وقتادة «ونذرهم» بالنون ورفع الراء وكذلك عاصم في رواية أبي بكر، وروى عنه حفص و «يذرهم» بالياء والرفع، وقرأها أهل مكة وهذا على إضمار مبتدأ ونحن نذرهم أو على قطع الفعل واستئناف القول، وقرأ حمزة والكسائي وأبو عمرو فيما ذكر أبو حاتم بالياء والجزم، وقرأها كذلك طلحة بن مصرف والأعمش «ويذرهم» بالياء وبالجزم عطفا
Bu, onlardan ümit kesmeyi ve onlara duyulan buğzu içeren bir şart ve cevaptır; zira kastedilen, bu durumun onların başına geldiği ve onların buna bir misal olduğudur. Nâfi‘, İbn Kesîr, İbn Âmir, el-Hasan, Ebû Ca‘fer, el-A‘rec, Şeybe, Ebû Abdirrahmân ve Katâde «ve nezeruhum» şeklinde nûn ile ve râ'nın ref'i ile okumuşlardır; Ebû Bekr rivayetinde Âsım da böyledir. Hafs ise ondan ye ve ref‘ ile «ve yezeruhum» şeklinde rivayet etmiştir. Mekkeliler de bunu böyle okumuşlardır; bu da gizli bir mübtedaya («ve nahnu nezeruhum» takdiriyle) veya fiilin kesilip sözün yeniden başlatılmasına dayanır. Hamza, Kisâî ve Ebû Hâtim'in zikrettiğine göre Ebû Amr ise bunu ye ve cezm ile okumuşlardır; Talha b. Musarrif ve el-A‘meş de { فَلا هادِيَ لَهُ } ifadesindeki fâ ve sonrasının konumuna matuf olarak ye ve cezm ile «ve yezerhum» şeklinde okumuşlardır; çünkü
على موضع الفاء وما بعدها من قوله فَلا هادِيَ لَهُ لأنه موضع جزم، ومثله قول أبي داود: [الوافر]
{ فَلا هادِيَ لَهُ } “artık ona hidayet edecek yoktur” sözünün bulunduğu yer cezm mahallidir. Ebû Dâvûd'un şu sözü de bunun gibidir: [Vâfir] Bana imtihanınızı gösterin ki belki sizinle barışırım ve yavruyu yavaşça çekerim.
فأبلوني بليتكم لعلي ... أصالحكم واستدرج بويا
Bana imtihanınızı gösterin ki belki sizinle barışırım ve yavruyu yavaşça çekerim.
ومنه قول الآخر: [الكامل]
Diğer bir şairin şu sözü de bundandır: [Kâmil]
أنّى سلكت فإنني لك كاشح ... وعلى انتقاصك في الحياة وأزدد
Hangi yola gidersen git ben sana kin besleyen biriyim; hayatta senin aleyhine eksiltmeye çalışır ve [kinimi] artırırım.
قال أبو علي ومثله في الحمل على الموضع قوله تعالى: لَوْلا أَخَّرْتَنِي إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ [المنافقون: ١٠] لأنك لو لم تلحق الفاء لقلت أصدق، وروى خارجة عن نافع «ونذرهم» بالنون والجزم. و «الطغيان» الإفراط في الشيء وكأنه مستعمل في غير الصلاح، و «العمه» الحيرة.
Ebû Ali şöyle demiştir: Mahalle hamledilmenin bir benzeri de Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { لَوْلا أَخَّرْتَنِي إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ } “Beni yakın bir süreye kadar erteleseydin de sadaka verip salihlerden olsaydım!” [el-Münâfikûn: 10]; zira fâ harfini eklemeseydin «esaddak» derdin. Hârice, Nâfi‘den nûn ve cezm ile «ve nezerhum» şeklinde rivayet etmiştir. Tuğyan (طُغْيان), bir şeyde haddi aşmaktır ve sanki hayır dışındaki şeylerde kullanılmaktadır. Amehe (عمه) ise şaşkınlık ve bocalamadır.
وقوله تعالى: يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ الآية، قال قتادة بن دعامة المراد يسألونك كفار قريش، وذلك أن قريشا قالت يا محمد إنّا قرابتك فأخبرنا بوقت الساعة، قال ابن عباس: المراد بالآية اليهود، وذلك أن جبل بن أبي قشير وسمويل بن زيد قالا له إن كنت نبيا فأخبرنا بوقت الساعة فإنّا نعرفها فإن صدقت آمنا بك، والساعة القيامة موت كل شيء كان حينئذ حيا وبعث الجميع، هو كله يقع عليه اسم الساعة واسم القيامة، وأَيَّانَ معناه متى وهو سؤال عن زمان ولتضمنها الوقت بنيت، وقرأ جمهور الناس «أيان» بفتح الهمزة، وقرأ السلمي «إيان» بكسر الهمزة، ويشبه أن يكون أصلها أي آن وهي مبنية على الفتح، وقال الشاعر: [الرجز]
Allah Teâlâ'nın { يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ } “Sana kıyameti soruyorlar...” ayeti hakkında Katâde b. Diâme şöyle demiştir: «Kastedilenler, Kureyş kâfirleridir. Zira Kureyş; 'Ey Muhammed, biz senin akrabanız, kıyametin vaktini bize bildir' demişti.» İbn Abbâs ise şöyle demiştir: «Ayetten murat Yahudilerdir. Zira Cebel b. Ebî Kuşeyr ve Şemvîl b. Zeyd ona; 'Eğer peygambersen kıyametin vaktini bize bildir, çünkü biz onu biliyoruz; şayet doğru söylersen sana iman ederiz' demişlerdi.» Sâat (الساعة); o anda hayatta olan her şeyin ölmesi ve herkesin diriltilmesi olan kıyamettir. Bunların hepsine hem saat hem de kıyamet ismi verilir. { أَيَّانَ } kelimesi «ne zaman» demektir ve zamanı sorar; vakit anlamı içerdiği için de mebnî kılınmıştır. İnsanların cumhuru «eyyâne» şeklinde hemzenin fethasıyla okumuş; es-Sülemî ise hemzenin kesresiyle «iyyâne» şeklinde okumuştur. Aslının «eyye ânin» olması muhtemeldir ve fetha üzere mebnîdir. Şair şöyle demiştir: [Recez]
أيان يقضي حاجتي أيانا ... أما ترى لفعلها إبانا
İhtiyacımı ne zaman karşılayacak, ne zaman?... Onun gerçekleşmesi için bir vakit görmüyor musun?
قال أبو الفتح وزن «أيان» بفتح الهمزة فعلان وبكسرها فعلان، والنون فيهما زائدة، ومُرْساها رفع بالابتداء والخبر، أَيَّانَ ومذهب المبرد أن مُرْساها مرتفع بإضمار فعل ومعناه مثبتها ومنتهاها، مأخوذة من أرسى يرسي، ثم أمر الله ﷿ بالرد إليه والتسليم لعلمه، ويُجَلِّيها معناه يظهرها والجلاء البينة الشهود وهو مراد زهير بقوله: [الوافر] .
Ebû'l-Feth şöyle demiştir: «Eyyâne» kelimesinin vezni hemzenin fethasıyla fa‘lân, kesresiyle fi‘lândır; her ikisinde de nûn harfi zaittir. { مُرْساها } kelimesi mübteda olarak merfûdur; haberi ise { أَيَّانَ } kelimesidir. el-Müberred'in benimsediği görüşe göre ise { مُرْساها }, gizli bir fiille merfûdur ve anlamı 'onun gerçekleşip sabit kılınması ve son bulması' demektir; ersâ-yürsî (أرسى يرسي) fiilinden türetilmiştir. Sonra Allah Azze ve Celle, ilmin Kendisine havale edilmesini ve O'nun bilgisine teslim olunmasını emretmiştir. { يُجَلِّيها } “onu açığa çıkarır” ifadesinin manası; onu apaçık gösterir demektir. Celâ (جلاء); apaçık delil ve şahitlik demektir; Züheyr'in şu sözündeki kastı da budur: [Vâfir] Ya bir yemin, ya çekip gitmek ya da apaçık bir delil...
يمين أو نفار أو جلاء وقوله: ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قال السدي ومعمر عن بعض أهل التأويل: معناه ثقل أن تعلم ويوقف على حقيقة وقتها، قال الحسن بن أبي الحسن معناه ثقلت هيئتها والفزع منها على أهل السماوات والأرض، كما تقول خيف العدو في بلد كذا وكذا، وقال قتادة وابن جريج: معناه ثقلت على السماوات والأرض أنفسها لتفطر السماوات وتبدل الأرض ونسف الجبال، ثم أخبر تعالى خبرا يدخل فيه الكل أنها لا تأتي إلا بغتة أي فجأة دون أن يتقدم منها علم بوقتها عند أحد من الناس، وبَغْتَةً مصدر في موضع الحال.
{ ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde ağır basmıştır” buyruğu hakkında es-Süddî ve Ma‘mer tevil ehlinden bazılarına dayanarak şöyle demişlerdir: «Manası; onun bilinmesi ve vaktinin hakikatine vâkıf olunması ağır gelmiştir demektir.» el-Hasan b. Ebi'l-Hasan şöyle demiştir: «Manası; onun dehşeti ve ondan duyulan korku göklerin ve yerin ehline ağır gelmiştir; nitekim 'falan ve falan beldede düşmandan korkuldu' denilmesi gibidir.» Katâde ve İbn Cüreyc ise şöyle demişlerdir: «Göklerin yarılması, yerin değiştirilmesi ve dağların un ufak edilmesi sebebiyle bizzat göklerin ve yerin kendilerine ağır gelmiştir.» Sonra Allah Teâlâ, herkesi kapsayan bir haberle onun ancak ansızın geleceğini, yani insanlardan hiçbirine önceden vakti bildirilmeden birdenbire geleceğini bildirmiştir. { بَغْتَةً } kelimesi hal konumunda bir masdardır.
وقوله تعالى: يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها الآية، قال ابن عباس وقتادة ومجاهد: المعنى يسألونك عنها كأنك حفي أي متحف ومهتبل، وهذا ينحو إلى ما قالت قريش إنّا قرابتك فأخبرنا، وقال مجاهد أيضا والضحاك وابن زيد: معناه كأنك حفي في المسألة عنها والاشتغال بها حتى حصلت علمها، وقرأ ابن عباس
Allah Teâlâ'nın { يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها } “Sanki sen onu çok iyi biliyormuşsun gibi sana soruyorlar...” ayeti hakkında İbn Abbâs, Katâde ve Mücâhid şöyle demişlerdir: «Mana; sana ondan soruyorlar, sanki sen ona çok düşkün ve onunla pek ilgilenen birisin demektir.» Bu, Kureyş'in «Biz senin akrabanız, bize haber ver» sözüne dayanır. Mücâhid, Dahhâk ve İbn Zeyd ise şöyle demişlerdir: «Mana; sanki sen onu sormakta ve onunla meşgul olmakta çok ısrarcı davranmışsın da nihayet bilgisini elde etmişsin demektir.» İbn Abbâs,
فيما ذكر أبو حاتم «كأنك حفي بها» ، لأن حفي معناه مهتبل مجتهد في السؤال مبالغ في الإقبال على ما يسأل عنه، وقد يجيء حَفِيٌّ وصفا للسؤال ومنه قول الشاعر: [الطويل]
Ebû Hâtim'in zikrettiğine göre «keenneke hafiyyun bihâ» şeklinde okumuştur; çünkü hafî (حفي); çok önemseyen, sormakta gayret gösteren ve sorulan şeye aşırı derecede yönelen kimse demektir. Bazen hafî (حَفِيٌّ) kelimesi sorunun bizzat kendisinin bir vasfı olarak da gelir; şairin şu sözü bundandır: [Tavîl] Karşılaştığımızda kılıç aramızda hüküm verdi; hakkımızda pek ısrarlı ve derinlemesine soru soran kadına.
فلمّا التقينا بين السيف بيننا ... لسائلة عنا حفي سؤالها
Karşılaştığımızda kılıç aramızda hüküm verdi; hakkımızda pek ısrarlı ve derinlemesine soru soran kadına.
ومن المعنى الأول الذي يجيء فيه حَفِيٌّ وصفا للسائل قول الآخر: [الطويل]
Hafî (حَفِيٌّ) kelimesinin soru soranın vasfı olarak geldiği birinci manaya dair diğer şairin şu sözü misaldir: [Tavîl]
سؤال حفي عن أخيه كأنه ... بذكرته وسنان أو متواسن
Kardeşine pek düşkün birinin soruşu gibi sorar; sanki onu hatırlamasıyla uykulu ya da uykuya dalmış gibidir.
ثم أمره ثانية بأن يسلم العلم تأكيدا للأمر وتهمما به إذ هو من الغيوب الخمسة التي في قوله ﷿: إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ [لقمان: ٣٤] ، وقيل العلم الأول علم قيامها والثاني علم كنهها وحالها، وقوله: وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ قال الطبري: معناه لا يعلمون أن هذا الأمر لا يعلمه إلا الله بل يظن أكثرهم أنه مما يعلم البشر.
Sonra meseleyi teyit etmek ve ona verilen önemi vurgulamak için ilmi [Allah'a] havale etmesini ikinci kez emretmiştir; zira bu, Allah Azze ve Celle'nin { إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ } “Şüphesiz kıyamet saatinin bilgisi Allah katındadır. Yağmuru O indirir...” [Lokmân: 34] buyruğundaki beş gaybdan biridir. Birinci ilmin kıyametin kopuş vaktiyle ilgili, ikincisinin ise onun mahiyeti ve durumuyla ilgili olduğu da söylenmiştir. { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ } “Fakat insanların çoğu bilmezler” buyruğu hakkında Taberî şöyle demiştir: «Bunun manası; bu meseleyi Allah'tan başkasının bilmeyeceğini bilmezler, bilakis çoğu bunun beşerin bilebileceği şeylerden olduğunu zanneder demektir.»
قوله ﷿:
Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğu:
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٨٨ الى ١٨٩]
[A‘râf Suresi (7), Ayetler 188-189]
قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَلا ضَرًّا إِلاَّ ما شاءَ اللَّهُ وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَما مَسَّنِيَ السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلاَّ نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (١٨٨) هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِيَسْكُنَ إِلَيْها فَلَمَّا تَغَشَّاها حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِيفاً فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُما لَئِنْ آتَيْتَنا صالِحاً لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (١٨٩)
{ قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعاً وَلا ضَرًّا إِلاَّ ما شاءَ اللَّهُ وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَما مَسَّنِيَ السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلاَّ نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (١٨٨) هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها لِيَسْكُنَ إِلَيْها فَلَمَّا تَغَشَّاها حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِيفاً فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُما لَئِنْ آتَيْتَنا صالِحاً لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ (١٨٩) } “De ki: 'Allah'ın dilediği dışında ben kendime ne bir fayda sağlayabilirim ne de bir zararı defedebilirim. Eğer gaybı bilseydim elbette hayrı artırırdım ve bana kötülük dokunmazdı. Ben ancak iman eden bir kavim için bir uyarıcı ve bir müjdeleyiciyim.' (188) Sizi tek bir nefisten yaratan ve kendisiyle huzur bulsun diye ondan da eşini var eden O'dur. Eşini örtüp bürüyünce hafif bir yük yüklendi ve onunla [bir süre] gidip geldi. Ağırlaşınca ikisi Rableri olan Allah'a şöyle dua ettiler: 'Eğer bize kusursuz, salih bir çocuk verirsen mutlaka şükredenlerden olacağız.' (189)”
هذا أمر في أن يبالغ في الاستسلام ويتجرد من المشاركة في قدرة الله وغيبه وأن يصف نفسه لهؤلاء السائلين بصفة من كان بها فهو حري أن لا يعلم غيبا ولا يدعيه، فأخبر أنه لا يملك من منافع نفسه ومضارها إلا ما سنى الله له وشاء ويسر، وهذا الاستثناء منقطع، وأخبر أنه لو كان يعلم الغيب لعمل بحسب ما يأتي ولاستعد لكل شيء استعداد من يعلم قدر ما يستعد له، وهذا لفظ عام في كل شيء، وقد خصص الناس هذا فقال ابن جريج ومجاهد: «لو كنت أعلم أجلي لاستكثرت من العمل الصالح» . وقالت فرقة: أوقات النصر لتوخيتها، وحكى مكي عن ابن عباس أن معنى لو كنت أعلم السنة المجدبة لأعددت لها من المخصبة.
Bu, teslimiyette ileri gitmesi, Allah'ın kudretine ve gaybına ortak olmaktan tamamen sıyrılması ve bu soru soranlara kendisini, gaybı bilmemesi ve onu iddia etmemesi gereken bir kimsenin vasfıyla tanıtması yönünde bir emirdir. Böylece kendisi için, Allah'ın kolaylaştırıp dilediği ve takdir ettiği fayda ve zararlar dışında hiçbir şeye malik olmadığını haber vermiştir; buradaki istisna munkatı‘dır. Eğer gaybı bilseydi gelecekte olacaklara göre amel edeceğini ve her şeye, ne kadar hazırlanması gerektiğini bilen birinin hazırlığı gibi hazırlık yapacağını haber vermiştir. Bu, her hususu kapsayan genel bir ifadedir. İnsanlar bunu tahsis ederek; İbn Cüreyc ve Mücâhid «Ecelimi bilseydim salih amelleri çoğaltırdım» demişlerdir. Bir grup «Zafer vakitlerini bilseydim onları gözetirdim» demiştir. Mekkî ise İbn Abbâs'tan, «Kıtlık yılını bilseydim bolluk yılından onun için hazırlık yapardım» manasını rivayet etmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وألفاظ الآية تعم هذا وغيره، وقوله: وَما مَسَّنِيَ يحتمل وجهين وبكليهما قيل، أحدهما أن ما معطوفة على قوله: لَاسْتَكْثَرْتُ أي ولما مسني السوء، والثاني أن يكون الكلام مقطوعا تم في قوله: لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وابتدأ يخبر بنفي السوء عنه وهو الجنون الذي رموه به، قال مؤرج السدوسي: السُّوءُ الجنون بلغة هذيل، ثم أخبر بجملة ما هو عليه من النذارة والبشارة، ولِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ يحتمل معنيين: أحدهما أن يريد أنه نذير وبشير لقوم يطلب منهم الإيمان ويدعون إليه، وهؤلاء الناس أجمع، والثاني أن يخبر أنه نذير ويتم الكلام، ثم يبتدىء يخبر أنه بشير للمؤمنين به، ففي هذا وعد لمن حصل إيمانه.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle demiştir: Ayetin lafızları bunu ve diğer durumları kapsar. { وَما مَسَّنِيَ } “bana dokunmazdı” buyruğu iki veçhe muhtemeldir ve her ikisi de söylenmiştir: Birincisi, { ما } edatının { لَاسْتَكْثَرْتُ } buyruğuna matuf olmasıdır; yani «bana kötülük de dokunmazdı» takdirindedir. İkincisi ise sözün kesilmiş olmasıdır; yani kelam { لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ } “hayrı artırırdım” ifadesinde tamamlanmış ve O'na isnat ettikleri iftira olan delilik kötülüğünü kendisinden nefyederek yeni bir söze başlanmıştır. Müerric es-Sedûsî şöyle demiştir: «es-Sû' (السُّوءُ), Hüzeyl lügatinde delilik demektir.» Sonra ulaştığı uyarıcılık ve müjdeleyicilik vazifesini bütünüyle haber vermiştir. { لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “iman eden bir kavim için” buyruğu iki manaya muhtemeldir: Birincisi, kendilerinden iman talep edilen ve imana çağrılan bir kavim için uyarıcı ve müjdeleyici olduğunu kastetmesidir ki bunlar bütün insanlardır. İkincisi ise bir uyarıcı olduğunu haber verip sözün tamamlanması, ardından O'na inananlar için bir müjdeleyici olduğunu bildirmeye başlamasıdır; bunda ise imanı gerçekleşen kimseye bir vaat vardır.
وقوله تعالى: هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ الآية، قال جمهور المفسرين: المراد بالنفس الواحدة آدم ﵇، بقوله: وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها حواء وقوله مِنْها يريد ما تقدم ذكره من أن آدم نام فاستخرجت قصرى أضلاعه وخلقت منها حواء، وقوله: لِيَسْكُنَ إِلَيْها أي ليأنس ويطمئن، وكان هذا كله في الجنة، ثم ابتدأ بحالة أخرى هي في الدنيا بعد هبوطها، فقال: فَلَمَّا تَغَشَّاها أي غشيها وهي كناية عن الجماع، و «الحمل الخفيف» هو المني الذي تحمله المرأة في فرجها، وقرأ جمهور الناس «حملا» بفتح الحاء، وقرأ حماد بن سلمة عن ابن كثير «حملا» بكسر الحاء، وقوله: فَمَرَّتْ بِهِ أي استمرت به، قال أيوب: سألت الحسن عن قوله: فَمَرَّتْ بِهِ فقال: لو كنت امرأ عربيا لعرفت ما هي إنما المعنى فاستمرت به.
Allah Teâlâ'nın { هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ } “Sizi tek bir nefisten yaratan O'dur...” ayeti hakkında müfessirlerin cumhuru şöyle demiştir: Tek nefisten kasıt Âdem aleyhisselâm'dır. { وَجَعَلَ مِنْها زَوْجَها } “ondan da eşini var eden” buyruğu ise Havvâ'dır. { مِنْها } “ondan” buyruğuyla kastedilen, daha önce zikredildiği üzere Âdem uyurken kaburga kemiklerinin en kısasının çıkarılıp Havvâ'nın ondan yaratılmış olmasıdır. { لِيَسْكُنَ إِلَيْها } “kendisiyle huzur bulsun diye” buyruğu ise ünsiyet bulup sükûnete kavuşması içindir. Bütün bunlar cennette idi. Sonra onların yeryüzüne inişlerinden sonraki dünyadaki başka bir durumu anlatmaya başlayarak şöyle buyurdu: { فَلَمَّا تَغَشَّاها } “Eşini örtüp bürüyünce” yani onunla cima edince; bu ifade cinsel ilişkiden kinayedir. Hafif yük (الحمل الخفيف) ise kadının rahminde taşıdığı nutfedir. İnsanların cumhuru «hamlen» şeklinde hâ'nın fethasıyla; Hammâd b. Seleme ise İbn Kesîr'den hâ'nın kesresiyle «hımlen» şeklinde okumuştur. { فَمَرَّتْ بِهِ } “onunla [bir süre] gidip geldi” buyruğu yani onunla devam etti demektir. Eyyûb şöyle demiştir: Hasan'a { فَمَرَّتْ بِهِ } buyruğunu sordum; o da 'Eğer Arap bir adam olsaydın bunun ne olduğunu bilirdin; bunun anlamı sadece onunla [yaşamına] devam etti demektir' dedi.
قال القاضي أبو محمد: وقدره قوم على القلب كأن المراد فاستمر بها كما تقول أدخلت القلنسوة في رأسي، وقرأ يحيى بن يعمر وابن عباس فيما ذكر النقاش «فمرت به» بتخفيف الراء، ومعناه فشكت فيما أصابها هل هو حمل أو مرض ونحو هذا، وقرأ ابن عباس «فاستمرت به» ، وقرأ ابن مسعود «فاستمرت بحملها» ، وقرأ عبد الله بن عمرو بن العاصي «فمارت به» معناه أي جاءت به وذهبت وتصرفت، كما تقول مارت الريح مورا، وأَثْقَلَتْ دخلت في الثقل كما تقول: أصبح وأمسى أي صارت ذات ثقل كما تقول أتمر الرجل وألبن إذا صار ذا تمر ولبن، والضمير في دَعَوَا على آدم وحواء.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle demiştir: Bir topluluk bunu; 'başlığı başıma geçirdim' sözündeki yer değiştirme (kalb) gibi 'onunla istimrar etti' takdiriyle açıklamıştır. Yahyâ b. Ya‘mer ve Nakkâş'ın zikrettiğine göre İbn Abbâs bunu râ'nın tahfifiyle «ve meret bihî» şeklinde okumuşlardır; bunun manası ise başına gelen şeyin gebelik mi yoksa hastalık mı olduğu hususunda şüpheye düştü demektir. İbn Abbâs «festemerret bihî», İbn Mes‘ûd «festemerret bi-hamlihâ», Abdullah b. Amr b. el-Âs ise «fe-mâret bihî» şeklinde okumuştur; bunun manası ise 'rüzgar esti, gidip geldi' denmesi gibi onunla geldi, gitti ve hareket etti demektir. { أَثْقَلَتْ } ise 'sabaha erdi, akşama erdi' denmesi gibi ağırlığa girdi, yani hurması ve sütü olan adama 'hurmalı ve sütlü oldu' denmesi gibi ağırlaştı demektir. { دَعَوَا } “ikisi dua ettiler” ifadesindeki zamir Âdem ile Havvâ'ya aittir.
وروي في قصص هذه الآية أن حواء لما حملت أول حمل لم تدر ما هو، وهذا يقوي قراءة من قرأ «فمرت به» بتخفيف الراء، فجزعت لذلك فوجد إبليس إليها السبيل، فقال لها ما يدريك ما في جوفك ولعله خنزير أو حية أو بهيمة في الجملة وما يدريك من أين يخرج أينشق له بطنك فتموتين أو على فمك أو أنفك؟ ولكن إن أطعتني وسميته عبد الحارث.
Bu ayetin kıssalarında şöyle rivayet edilmiştir: Havvâ ilk gebeliğini yaşadığında bunun ne olduğunu bilemedi; bu durum kelimeyi râ'nın tahfifiyle «fe-meret bihî» şeklinde okuyanların kıraatini desteklemektedir. Bundan ötürü endişeye kapıldı; böylece İblis ona yaklaşacak bir yol buldu ve ona şöyle dedi: «Karnında ne olduğunu nereden bileceksin? Belki de bir domuz, bir yılan veya genel olarak bir hayvandır; nereden çıkacağını nereden bileceksin, karnın yarılıp da ölecek misin, yoksa ağzından mı burnundan mı çıkacak? Fakat bana itaat eder ve ona Abdülhâris adını verirsen...»
قال القاضي أبو محمد: والحارث اسم إبليس، فسأخلصه لك وأجعله بشرا مثلك، وإن أنت لم تفعلي قتلته لك، قال فأخبرت حواء آدم فقال لها ذلك صاحبنا الذي أغوانا في الجنة، لا نطيعه، فلما ولدت سمياه عبد الله، فمات الغلام، ويروى أن الله سلط إبليس على قتله فحملت بآخر ففعل بها مثل ذلك فحملت بالثالث فلما ولدته أطاعا إبليس فسمياه عبد الحارث حرصا على حياته، فهذا هو الشرك الذي جعلا لله أي في التسمية فقط.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle demiştir: «Hâris, İblis'in ismidir. '...Onu senin için kurtarırım ve senin gibi bir insan yaparım; şayet yapmazsan onu senin için öldürürüm' dedi. Havvâ durumu Âdem'e haber verdi. Âdem ona: 'Bu, cennette bizi saptıran o arkadaşımızdır, ona itaat etmeyiz' dedi. Çocuk doğunca ona Abdullah adını verdiler; çocuk vefat etti. Rivayet edildiğine göre Allah, onu öldürmesi için İblis'i musallat kıldı. Havvâ bir başkasına gebe kaldı, ona yine aynı şeyi yaptı. Üçüncüsüne gebe kalıp onu doğurunca, hayatta kalması hırsıyla İblis'e itaat ettiler ve ona Abdülhâris adını verdiler. İşte Allah'a koştukları ortaklık (şirk) budur; yani yalnızca isimlendirmededir.»