والضمير في قوله: يَجِدُونَهُ لبني إسرائيل والهاء منه لمحمد ﷺ، والمراد صفته ونعته.
{ يَجِدُونَهُ } “onu bulurlar” ifadesindeki zamir İsrailoğullarına, oradaki bitişik zamir (-hû) ise Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e aittir; kastedilen de onun vasfı ve niteliğidir.
وروي أن الله ﷿ قال لموسى قل لبني إسرائيل أجعل لكم الأرض مسجدا وطهورا وأجعل السكينة معكم في بيوتكم وأجعلكم تقرءون التوراة عن ظهر قلوبكم، فأخبر موسى بني إسرائيل فقالوا: إنما نريد أن نصلي في الكنائس وأن تكون السكينة كما كانت في التابوت وأن لا نقرأ التوراة إلا نظرا، فقيل لهم فنكتبها للذين يتقون يعني أمة محمد ﷺ، وروي عن عبد الله بن عمر، وفي البخاري أو غيره أن في التوراة من صفة محمد ﷺ «يا أيها النبي إنا أرسلناك شاهدا ومبشرا ونذيرا وحرزا للأميين أنت عبدي ورسولي سميتك المتوكل ليس بفظ ولا غليظ ولا صخاب في الأسواق ولا يجزي
Rivayet edildiğine göre Allah Azze ve Celle Mûsâ'ya: «İsrailoğullarına de ki: Yeryüzünü size mescit ve temizleyici kılacağım, sekîneti evlerinizde sizinle beraber kılacağım ve Tevrat'ı ezberden okumanızı sağlayacağım» buyurdu. Mûsâ bunu İsrailoğullarına haber verince onlar: «Biz ancak havralarda namaz kılmak, sekînetin eskiden olduğu gibi sandıkta (Tâbût) bulunmasını ve Tevrat'ı ancak yüzünden bakarak okumayı isteriz» dediler. Bunun üzerine onlara: «Öyleyse biz onu sakınanlara, yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine yazacağız» denildi. Abdullah b. Amr'dan rivayet edildiğine ve el-Buhârî yahut diğerlerinde yer aldığına göre, Tevrat'ta Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfı şöyledir: «Ey Peygamber! Biz seni bir şahit, bir müjdeci, bir uyarıcı ve ümmîler için bir sığınak olarak gönderdik. Sen benim kulum ve elçimsin, seni Mütevekkil (Allah'a güvenen) diye isimlendirdim. O kaba, katı kalpli ve çarşılarda bağırıp çağıran biri değildir; kötülüğe
بالسيئة السيئة ولكن يعفو ويصفح ولن أقبضه حتى أقيم به الملة العوجاء بأن يقولوا لا إله إلا الله فنقيم به قلوبا غلفا وآذانا صما وأعينا عميا» . وفي البخاري «فنفتح به عيونا عميا وآذانا صما وقلوبا غلفا» . ونص كعب الأحبار نحو هذه الألفاظ إلا أنه قال «قلوبا غلفا وآذانا صموما» ، قال الطبري وهي لغة حميرية وقد رويت «غلوفيا وصموميا» .
kötülükle karşılık vermez, bilakis affeder ve bağışlar. 'Lâ ilâhe illallâh' demeleri suretiyle eğri dini onunla doğrultmadıkça, kılıflı kalpleri, sağır kulakları ve kör gözleri onunla düzeltmedikçe ruhunu kabzetmeyeceğim.» el-Buhârî'de ise: «...onunla kör gözleri, sağır kulakları ve kılıflı kalpleri açmadıkça...» şeklindedir. Ka'b el-Ahbâr'ın metni de bu lafızlara yakındır; ancak o: «kılıflı kalpleri ve pek sağır kulakları» demiştir. et-Taberî bunun Himyer lügati olduğunu söyler; bu rivayet «ğulûfiyyen ve samûmiyyen» şeklinde de nakledilmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وأظن هذا وهما وعجمة.
Ebû Muhammed [İbn Atıyye] şöyle dedi: Bunun bir vehim ve yabancı dil etkisi (acemilik) olduğunu zannediyorum.
وقوله تعالى: يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ يحتمل أن يريد ابتداء وصف الله تعالى النبي ﷺ ويحتمل أن يجعله متعلقا ب يَجِدُونَهُ في موضع الحال على تجوز، أي يجدونه في التوراة أمرا بشرط وجوده فالمعنى الأول لا يقتضي أنهم علموا من التوراة أنه يأمرهم وينهاهم ويحل ويحرم، والمعنى الثاني يقتضي ذلك فالمعنى الثاني على هذا ذم لهم، ونحا إلى هذا أبو إسحاق الزجّاج، وقال أبو علي الفارسي في الأغفال يَأْمُرُهُمْ عندي تفسير لما كتب من ذكره كما أن قوله تعالى خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ [آل عمران: ٥٩] تفسير للمثل، ولا يجوز أن يكون حالا من الضمير في يَجِدُونَهُ لأن الضمير للذكر والاسم، والذكر والاسم لا يأمران.
Allah Teâlâ'nın: { يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ } “onlara iyiliği emreder, onları kötülükten alıkoyar” buyruğunun, Allah Teâlâ'nın Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i yeni baştan nitelemesi olması muhtemel olduğu gibi, mecazen hâl konumunda { يَجِدُونَهُ } “onu bulurlar” ifadesine bağlı kılınması da muhtemeldir; yani «onun var olması şartıyla Tevrat'ta onu emreder halde bulurlar». Birinci mana, onların onun emredeceğini, yasaklayacağını, helal ve haram kılacağını Tevrat'tan bildiklerini gerektirmez; ikinci mana ise bunu gerektirir ki bu durumda ikinci mana onlar için bir yergi olur. Ebû İshak ez-Zeccâc bu görüşe meyletmiştir. Ebû Ali el-Fârisî el-Ağfâl'de şöyle demiştir: «Bana göre { يَأْمُرُهُمْ }, tıpkı { خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ } [Âl-i İmrân: 59] buyruğunun meseli açıklaması gibi, onun Tevrat'ta yazılan zikrinin bir açıklamasıdır. { يَجِدُونَهُ }'deki zamirden hâl olması caiz değildir; çünkü zamir zikre ve isme racidir, zikir ve isim ise emretmez.»
قال القاضي أبو محمد: وما قدمته من التجوز وشرط الوجود يقرب ما منع منه أبو علي، وانظر، وبِالْمَعْرُوفِ ما عرف الشرع، وكل معروف من جهة المروءة فهو معروف بالشرع، فقد قال ﷺ «بعثت لأتمم محاسن الأخلاق» والْمُنْكَرِ مقابله.
Ebû Muhammed [İbn Atıyye] şöyle dedi: Benim daha önce zikrettiğim mecaz ve var olma şartı, Ebû Ali'nin menettiği şeyi makul kılmaktadır, dikkatle inceleyiniz. { بِالْمَعْرُوفِ } “iyilik”, şeriatın iyi tanıdığı şeylerdir; mürüvvet cihetinden iyi olan her şey de şeriatça iyidir; nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ben ancak güzel ahlakı tamamlamak için gönderildim» buyurmuştur. { الْمُنْكَرِ } “kötülük” ise onun zıddıdır.
والطَّيِّباتِ قال فيها بعض المفسرين إنها إشارة إلى البحيرة ونحوها، ومذهب مالك ﵀ أنها المحللات فكأنه وصفها بالطيب إذ هي لفظة تتضمن مدحا وتشريفا، وبحسب هذا يقول في الْخَبائِثَ إنها المحرمات وكذلك قال ابن عباس «الخبائث» هي لحم الخنزير والربا وغيره، وعلى هذا حلل مالك المتقذرات كالحيات والخنافس والعقارب ونحوها، ومذهب الشافعي ﵀ أن الطيبات هي من جهة الطعم إلا أن اللفظة عنده ليست على عمومها لأن عمومها بهذا الوجه من الطعم يقتضي تحليل الخمر والخنزير بل يراها مختصة فيما حلله الشرع، ويرى «الخبائث» لفظا عاما في المحرمات بالشرع وفي المتقذرات فيحرم العقارب والخنافس والوزغ وما جرى هذا المجرى، والناس على هذين القولين إلا أن في تعيين الخبائث اختلافا ليس هذا موضع تقصيه.
{ الطَّيِّباتِ } “temiz ve güzel şeyleri” hakkında bazı müfessirler bunun Bahîre ve benzerlerine işaret olduğunu söylemişlerdir. Mâlik'in radıyallâhu anh mezhebine göre ise bunlar helal kılınan şeylerdir; dolayısıyla lafız övgü ve yüceltme içerdiği için onları temizlikle nitelemiştir. Buna binaen { الْخَبائِثَ } “pis ve kötü şeyleri” ifadesinin de haramlar olduğunu söyler. Nitekim İbn Abbas da: «Habâis; domuz eti, faiz ve benzerleridir» demiştir. Bu esasa göre Mâlik; yılanlar, kınkanatlı böcekler, akrepler ve benzeri iğrenç hayvanları helal saymıştır. Şâfiî'nin radıyallâhu anh mezhebine göre ise tayyibât tat yönündendir; ancak bu lafız ona göre umumiyeti üzere değildir; çünkü tat yönünden genel olması şarap ve domuzun helal olmasını gerektirirdi, bilakis o bunu şeriatın helal kıldığı şeylere has görür. «Habâis»i ise hem şeriatın haram kıldığı şeyler hem de iğrenç sayılan şeyler hakkında genel bir lafız olarak kabul eder; bu sebeple akrepleri, kınkanatlı böcekleri, kertenkeleleri ve bu kabilden olanları haram sayar. İnsanlar bu iki görüş üzerindedir; ancak habâisin belirlenmesinde burada ayrıntısına girilemeyecek bir ihtilaf vardır.
وقوله تعالى: وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ الآية، يَضَعُ كأن قياسه أن يكون «يضع» بكسر الضاد لكن رده حرف الحلق إلى فتح الضاد، قال أبو حاتم وأدغم أبو عمرو «ويضع عنهم» العين في العين وأشمها الرفع وأشبعها أبو جعفر وشيبة ونافع، وطلحة ويذهب عنهم إصرهم، و «الإصر» الثقل وبه فسر هنا قتادة وابن جبير ومجاهد، و «الإصر» أيضا العهد وبه فسر ابن عباس والضحاك والحسن وغيرهم، وقد جمعت هذه الآية المعنيين فإن بني إسرائيل قد كان أخذ عليهم عهد أن يقوموا بأعمال ثقال فوضع عنهم بمحمد ﷺ ذلك العهد وثقل تلك الأعمال، وحكى أبو حاتم عن ابن جبير، قال: «الإصر» شدة العبادة.
Allah Teâlâ'nın: { وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ } “onların üzerindeki ağır yüklerini kaldırır” ayeti hakkındaki { يَضَعُ } kelimesinin kural gereği dâd harfinin kesresiyle «yeda'u» olması gerekirdi; fakat boğaz harfi onu dâd'ın fethasına çevirmiştir. Ebû Hâtim şöyle demiştir: Ebû Amr { وَيَضَعُ عَنْهُمْ } ibaresinde ayn harfini ayn harfine idğam etmiş ve ona ref işmâmı yapmıştır; Ebû Ca'fer, Şeybe ve Nâfi' ise işbâ' yapmışlardır. Talha ise «ve yüzhibu anhüm ısrahüm» şeklinde okumuştur. «el-İsr» (الإصر) ağır yük demektir; burada Katâde, İbn Cübeyr ve Mücâhid bu şekilde tefsir etmiştir. «el-İsr» aynı zamanda ahit demektir; İbn Abbas, Dahhâk, el-Hasan ve başkaları da böyle tefsir etmiştir. Bu ayet her iki manayı da kendisinde toplamıştır; zira İsrailoğullarından ağır amelleri yerine getirmeleri konusunda söz alınmıştı, Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile o ahit ve o amellerin ağırlığı onların üzerinden kaldırıldı. Ebû Hâtim, İbn Cübeyr'den: «el-İsr, ibadetin meşakkatidir» dediğini nakletmiştir.
وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وعاصم وحمزة والكسائي والناس «إصرهم» وقرأ ابن عامر وحده وأيوب
İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr, Âsım, Hamza, el-Kisâî ve insanların geneli { إِصْرَهُمْ } “ağır yüklerini” şeklinde okumuşlardır. Yalnızca İbn Âmir ile Eyyûb
السختياني ويعلى بن حكيم وأبو سراج الهذلي وأبو جعفر «آصارهم» بالجمع لما كانت الأعمال كثيرة كانت أثقالها متغايرة، ومن وحد الإصر فإنما هو مفرد اسم جنس يراد به الجمع، قال أبو حاتم: في كتاب بعض العلماء «أصرهم» واحد مفتوح الهمزة عن نافع وعيسى والزيات وذلك غلط، وذكرها مكي عن أبي بكر عن عاصم وقال: هي لغة.
es-Sahtiyânî, Ya'lâ b. Hakîm, Ebû Sirâc el-Hüzelî ve Ebû Ca'fer, ameller çok olduğundan bunların ağırlıkları da farklı farklı olduğu için çoğul olarak «âsârahüm» şeklinde okumuşlardır. «el-İsr» kelimesini tekil okuyanlara göre ise bu, çoğul kastedilen bir cins ismidir. Ebû Hâtim şöyle dedi: Bazı âlimlerin kitabında Nâfi', Îsâ ve ez-Zeyyât'tan hemzenin fethasıyla tekil olarak «asrahüm» rivayeti vardır ki bu bir hatadır. Mekkî ise bunu Ebû Bekr tarikiyle Âsım'dan zikretmiş ve «Bu bir lehçedir» demiştir.
وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ عبارة مستعارة أيضا لتلك الأثقال كقطع الجلد من أثر البول، وأن لا دية ولا بد من قتل للقاتل، وترك الأشغال يوم السبت، فإنه روي أن موسى ﵇ رأى يوم السبت رجلا يحمل قصبا فضرب عنقه، هذا قول جمهور المفسرين، وهذا مثل قولك طوق فلان كذا إذا ألزمه، ومنه قول الشاعر: [مجزوء الكامل]
{ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ } “ve üzerlerindeki bağları [kaldırır]” ifadesi de, idrar değen derinin kesilmesi, diyetin olmayıp katilin mutlaka öldürülmesi gerekmesi ve cumartesi günü iş yapmanın terk edilmesi gibi o ağır yükler için istiare yoluyla kullanılmış bir ifadedir. Nitekim rivayet edildiğine göre Mûsâ aleyhisselâm cumartesi günü kamış taşıyan bir adam görmüş ve boynunu vurmuştur. Müfessirler cumhurunun görüşü budur. Bu, bir kimseye bir şey bağlayıcı kılındığında «falanca şununla boyunduruklandı» demen gibidir. Şairin şu sözü de bu kabildendir: [Meczûu'l-Kâmil]
اذهب بها اذهب بها ... طوقتها طوق الحمامه
Onu götür, onu götür... Güvercin gerdanlığı gibi taktım onu boynuna.
أي لزمك عارها ومن هذا المعنى قول الهذلي:
Yani onun utancı sana bağlandı. Bu manada Hüzelî'nin şu sözü de yer alır:
فليس كعهد الدار يا أم مالك ... ولكن أحاطت بالرقاب السلاسل
Ey Ümmü Mâlik! Artık yurdun eski ahdi gibi değildir; bilakis boyunları zincirler kuşatmıştır.
وعاد الفتى كالكهل ليس بقابل ... سوى الحق شيئا فاستراح العواذل
Genç adam kocamış biri gibi oldu, haktan başka hiçbir şeyi kabul etmez; böylece kınayıcılar da rahata erdi.
يريد أوامر الإسلام ولوازم الإيمان الذي قيد الفتك كما قال ﷺ، وقال ابن زيد: إنما المراد هنا ب الْأَغْلالَ قول الله ﷿ في اليهود غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ [المائدة: ٦٤] فمن آمن بمحمد ﷺ زالت عنه الدعوة وتغليلها.
Bununla İslâm'ın emirlerini ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in buyurduğu gibi haksız yere adam öldürmeyi engelleyen imanın gereklerini kastetmektedir. İbn Zeyd ise şöyle demiştir: Burada { الْأَغْلالَ } “bağlar” ile kastedilen, Allah Azze ve Celle'nin Yahudiler hakkındaki: { غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ } [Mâide: 64] “Elleri bağlansın” sözüdür; dolayısıyla Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman eden kimseden bu beddua ve ellerinin bağlanması zail olmuştur.
ثم أخبر تعالى عن حال المؤمنين فقال: فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وقرأ الجحدري وسليمان التيمي وقتادة وعيسى «عزروه» بالتخفيف، وجمهور الناس على التشديد في الزاي، ومعناه في القراءتين وقروه، والتعزير والنصر مشاهدة خاصة للصحابة، واتباع النور يشترك فيه معهم المؤمنون إلى يوم القيامة، والنُّورَ كناية عن جملة الشرع، وقوله: مَعَهُ فيه حذف مضاف والتقدير مع بعثه أو نبوته أو نحو هذا، وشبه الشرع والهدى بالنور إذ القلوب تستضيء به كما يستضيء البصر بالنور، والْمُفْلِحُونَ معناه الفائزون ببغيتهم، وهذا يعم معاني الفلاح فإن من بقي فقد فاز ببغيته.
Sonra Allah Teâlâ müminlerin durumunu haber vererek şöyle buyurdu: { فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ } “Ona inanan, ona saygı gösteren ve ona yardım edenler...” el-Cahderî, Süleyman et-Teymî, Katâde ve Îsâ ze harfinin tahfifiyle «ve azerûhu» şeklinde okumuşlardır; insanların cumhuru ise ze harfinin teşdidi üzerinedir. Her iki kıraatte de bunun manası «ona saygı gösterdiler» demektir. Saygı gösterme ve yardım etme bizzat görme yönüyle sahabeye mahsustur; nura uyma hususunda ise kıyamet gününe kadar müminler onlarla ortaktır. { النُّورَ } “nûr”, şeriatın tamamından kinayedir. { مَعَهُ } “onunla birlikte” buyruğunda bir muzaf hazfedilmiştir; takdiri «onun gönderilmesiyle veya onun peygamberliğiyle birlikte» yahut benzeri bir şeydir. Şeriat ve hidayet nura benzetilmiştir; çünkü nurlar gözü aydınlattığı gibi kalpler de onunla aydınlanır. { الْمُفْلِحُونَ } “kurtuluşa erenler” kelimesinin manası, arzuladıklarına kavuşanlar demektir; bu da felah kelimesinin bütün manalarını kapsar; zira baki kalan kimse arzusuna kavuşmuş demektir.
قوله ﷿:
Allah Azze ve Celle'nin buyruğu:
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٥٨ الى ١٦٠]
[A'râf Suresi (7), Ayet 158'den 160'a]
قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ يُحيِي وَيُمِيتُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِماتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥٨) وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٥٩) وَقَطَّعْناهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْباطاً أُمَماً وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى إِذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ وَظَلَّلْنا عَلَيْهِمُ الْغَمامَ وَأَنْزَلْنا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١٦٠)
{ قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ يُحيِي وَيُمِيتُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِماتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥٨) وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٥٩) وَقَطَّعْناهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْباطاً أُمَماً وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى إِذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ وَظَلَّلْنا عَلَيْهِمُ الْغَمامَ وَأَنْزَلْنا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١٦٠) } “De ki: «Ey insanlar! Şüphesiz ben, göklerin ve yerin mülkü kendisine ait olan Allah'ın hepinize gönderdiği elçisiyim. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; O diriltir ve öldürür. O halde Allah'a ve O'nun ümmî peygamber olan elçisine –ki o da Allah'a ve O'nun kelimelerine inanır– iman edin ve ona uyun ki doğru yolu bulasınız.» (158) Mûsâ'nın kavminden hak ile doğru yolu gösteren ve onunla adaleti uygulayan bir topluluk da vardır. (159) Biz onları on iki kabileye, [ayrı] topluluklara ayırdık. Kavmi kendisinden su istediğinde Mûsâ'ya: «Asânı taşa vur!» diye vahyettik. Ondan on iki pınar fışkırdı. Her grup su içeceği yeri bildi. Üzerlerine bulutları gölgelik yaptık ve onlara kudret helvası ile bıldırcın indirdik. «Size rızık olarak verdiğimiz temiz şeylerden yiyin» [dedik]. Onlar bize zulmetmediler, fakat kendilerine zulmediyorlardı. (160)”
هذا أمر من الله ﷿ لنبيه بإشهار الدعوة والحض على الدخول في الشرع، وذلك أنه لما رجا
Bu, Allah Azze ve Celle'nin Peygamberine daveti açıkça ilan etmesi ve şeriata girmeye teşvik etmesi yönündeki emridir. Zira O,
الأمة المتبعة للنبي الأمي التي كتب لهم رحمته عقب ذلك بدعاء الناس إلى الاتباع الذي معه تحصل تلك المنازل وهذه الآية خاصة لمحمد ﷺ بين الرسل، فإن محمدا ﷺ بعث إلى الناس كافة وإلى الجن، قاله الحسن، وتقتضيه الأحاديث، وكل نبي إنما بعث إلى فرقة دون العموم، ثم إنه لما أعلن بالرسالة من عند الله أردف بصفة الله التي تقتضي الإذعان له وهي أنه ملك السموات والأرض بالخلق والإبداع والإحياء والإماتة لا إله إلا هو ولا معبود سواه.
rahmetini kendilerine yazdığı ümmî peygambere uyan ümmeti andığında, hemen ardından insanları o makamların elde edilmesini sağlayan itaate davet etmiştir. Bu ayet, peygamberler arasında Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsustur; zira Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem bütün insanlara ve cinlere gönderilmiştir; bunu el-Hasan söylemiştir ve hadisler de bunu gerektirmektedir. Diğer her peygamber ise genel olarak değil, yalnızca bir topluluğa gönderilmiştir. Sonra o, Allah katından gelen risaleti ilan edince, peşinden O'na boyun eğmeyi gerektiren Allah'ın vasfını eklemiştir ki bu da; O'ndan başka hiçbir ilah ve ibadete layık hiçbir varlık bulunmaksızın yaratma, yoktan var etme, diriltme ve öldürme ile göklerin ve yerin mülkünün O'na ait olmasıdır.
وقوله تعالى: فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ الآية، هو الحض على اتباع محمد ﷺ، وقوله: الَّذِي يُؤْمِنُ يريد الذي يصدق بِاللَّهِ وَكَلِماتِهِ والكلمات هنا الآيات المنزلة من عنده كالتوراة والإنجيل، وقرأ جمهور الناس «كلماته» بالجمع، وقرأ عيسى بن عمر «كلمته» بالإفراد الذي يراد به الجمع، وقرأ الأعمش «الذي يؤمن بالله وآياته» بدل «كلماته» ، وقال مجاهد والسدي: المراد ب «كلماته» أو «كلمته» عيسى بن مريم، وقوله تعالى: لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ أي على طمعكم وبحسب ما ترونه، وقوله:
Allah Teâlâ'nın: { فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } “O halde Allah'a ve O'nun elçisine iman edin...” ayeti, Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e tabi olmaya teşviktir. { الَّذِي يُؤْمِنُ } “o inanır” ifadesi, { بِاللَّهِ وَكَلِماتِهِ } “Allah'a ve O'nun kelimelerine” tasdik eden kimseyi kastetmektedir. Buradaki kelimeler, O'nun katından indirilen Tevrat ve İncil gibi ayetlerdir. İnsanların cumhuru çoğul olarak «kelimâtihî» şeklinde okumuştur. Îsâ b. Ömer ise çoğul kastedilen tekil ile «kelimetihî» şeklinde okumuştur. el-A'meş de «kelimâtihî» yerine «ve âyâtihî» [Allah'a ve ayetlerine] şeklinde okumuştur. Mücâhid ve es-Süddî: «'Kelimâtihî' veya 'kelimetihî' ile kastedilen Meryem oğlu İsa'dır» demişlerdir. Allah Teâlâ'nın: { لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “umulur ki doğru yolu bulursunuz” buyruğu, yani sizin umudunuza ve gördüğünüz duruma göre demektir. Ve O'nun:
وَاتَّبِعُوهُ لفظ عام يدخل تحته جميع إلزامات الشريعة جعلنا الله من متبعيه على ما يلزم بمنه ورحمته.
{ وَاتَّبِعُوهُ } “ve ona uyun” buyruğu, şeriatın bütün yükümlülüklerini altına alan genel bir lafızdır. Allah lütfu ve rahmetiyle bizi gerektiği şekilde ona tabi olanlardan eylesin.
وقوله: وَمِنْ قَوْمِ مُوسى الآية، يَهْدُونَ معناه يرشدون أنفسهم، وهذا الكلام يحتمل أن يريد به وصف المؤمنين المتقين من بني إسرائيل على عهد موسى وما والاه من الزمن، فأخبر أنه كان في بني إسرائيل على عتوهم وخلافهم من اهتدى واتقى وعدل، ويحتمل أن يريد الجماعة التي آمنت بمحمد ﷺ من بني إسرائيل على جهة الاستجلاب لإيمان جميعهم، ويحتمل ما روي من أن بني إسرائيل لما تقطعوا مرت أمة منهم واعتزلت ودخلت تحت الأرض فمشت في سرب تحت الأرض سنة ونصف سنة حتى خرجوا وراء الصين، فهم هنالك خلف واد من شهد يقيمون الشرع ويهدون بالحق، قاله السدي وابن جريج، وروي بعضه عن ابن عباس.
Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْ قَوْمِ مُوسى } “Mûsâ'nın kavminden de vardır...” ayetindeki { يَهْدُونَ } kelimesinin manası, kendi kendilerine doğru yolu bulurlar demektir. Bu sözün, Mûsâ zamanındaki ve ona yakın dönemdeki İsrailoğullarının takva sahibi müminlerini nitelemeyi kastetmiş olması muhtemeldir; böylece İsrailoğullarının azgınlıklarına ve muhalefetlerine rağmen içlerinde hidayete eren, sakınan ve adaleti uygulayan kimselerin bulunduğunu haber vermiştir. Hepsinin iman etmesini celbetmek amacıyla İsrailoğullarından Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman eden topluluğu kastetmiş olması da muhtemeldir. İsrailoğulları bölündüğünde içlerinden bir topluluğun ayrılıp yer altına girdiği, yer altındaki bir dehlizde bir buçuk yıl yürüyerek Çin'in arkasına çıktığı, orada baldan bir vadinin arkasında şeriatı ikame edip hak ile hidayete erdirdikleri yönündeki rivayeti kastetmiş olması da muhtemeldir; bunu es-Süddî ve İbn Cüreyc söylemiş, bir kısmı da İbn Abbas'tan rivayet edilmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا حديث بعيد، وقرأ بعض من الناس «وقطّعناهم» بشد الطاء، وقرأ أبو حيوة وابن أبي عبلة «وقطعناهم» بتخفيف الطاء، ورواها أبان عن عاصم، ومعناه فرقناهم من القطع، وقرأ جمهور الناس «عشرة» بسكون الشين، وهي لغة الحجاز وقرأ يحيى بن وثاب والأعمش وطلحة بن سليمان بخلاف «عشرة» بفتح الشين، وقرأت هذه الجماعة أيضا وطلحة بن مصرف وأبو حيوة «عشرة» بكسر الشين وهي لغة تميم، وقال أبو حاتم والعجب أن تميما يخففون ما كان من هذا الوزن أي أهل الحجاز يشبعون وتناقضوا في هذا الحرف، وقوله: أَسْباطاً بدل من اثْنَتَيْ. والتمييز الذي بين العدد محذوف مقدر اثنتي عشرة فرقة أو قطعة أسباطا، وإما أن يزول عن التمييز ويقدر وقطعناهم فرقا اثنتي عشرة ثم أبدل أسباطا، والأول أحسن وأبين، ولا يجوز أن يكون أَسْباطاً تمييزا لأن التمييز لا يكون إلا مفردا نكرة، وأيضا فالسبط مذكر وهو قد عد مؤنثا على أن هذه العلة لو انفردت لمنعت إذ السبط بمعنى الأمة، قال الطبري: وقال بعض الكوفيين لما كان السبط بمعنى الأمة غلب التأنيث وهو مثل قول الشاعر: [الطويل]
Ebû Muhammed [İbn Atıyye] şöyle dedi: Bu uzak bir rivayettir. İnsanlardan bazıları tı harfinin şeddesiyle «ve katta'nâhüm» şeklinde okumuştur. Ebû Hayve ve İbn Ebî Able ise tı harfinin tahfifiyle «ve kata'nâhüm» şeklinde okumuş, Ebân da bunu Âsım'dan rivayet etmiştir; manası «parçalamak/ayırmak» kökünden 'onları fırkalara ayırdık' demektir. İnsanların cumhuru Hicaz lügati olan şîn harfinin sükûnu ile «aşrate» şeklinde okumuştur. Yahyâ b. Vessâb, el-A'meş ve bir rivayette Talha b. Süleyman şîn harfinin fethasıyla «aşerate» şeklinde okumuşlardır. Bu topluluk ile birlikte Talha b. Musarrif ve Ebû Hayve şîn harfinin kesresiyle «aşirete» şeklinde okumuşlardır ki bu da Temîm lügatidir. Ebû Hâtim şöyle demiştir: Şaşılacak şeydir ki Temîmliler bu vezindeki kelimeleri hafifletirken –yani Hicazlılar işbâ' yaparken– bu kelimede kendi kurallarıyla çelişmişlerdir. { أَسْباطاً } “kabileler” kelimesi, { اثْنَتَيْ } “on iki” kelimesinden bedeldir. Sayı arasındaki temyiz hazfedilmiş olup takdiri «on iki fırkaya veya parçaya, kabilelere ayırdık» şeklindedir; yahut temyiz olmaktan çıkıp «ve onları on iki fırkaya ayırdık» şeklinde takdir edilir, sonra da «esbâtan» kelimesi bedel yapılır; birinci takdir daha güzel ve daha açıktır. { أَسْباطاً } kelimesinin temyiz olması caiz değildir; çünkü temyiz ancak tekil ve belirsiz (nekre) olur. Ayrıca «sıbt» müzekkerdir, oysa burada müennes olarak sayılmıştır; gerçi bu illet tek başına kalsaydı buna engel olmazdı çünkü sıbt «ümmet» manasındadır. et-Taberî şöyle demiştir: Bazı Kûfeliler «Sıbt, ümmet manasında olduğu için müenneslik galip gelmiştir» demişlerdir ki bu şairin şu sözü gibidir: [Tavîl]
فإن كلابا هذه عشر أبطن ... وأنت بريء من قبائلها العشر
Şüphesiz bu Kilâb kabilesi on koldur ve sen onun bu on kabilesinden uzaksın.
قال القاضي أبو محمد: وأغفل هذا الكوفي جمع الأسباط، وإن ما ذهب إليه إنما كان يجوز لو كان
Ebû Muhammed [İbn Atıyye] şöyle dedi: Bu Kûfeli, «esbât» kelimesinin çoğul olduğunu gözden kaçırmıştır. Onun gittiği bu görüş ancak söz,
الكلام اثنتي عشرة سبطا والسبط في ولد إسحاق كالقبيلة في ولد إسماعيل، وقد قال الزجّاج وغيره: إن السبط من السبط وهو شجر.
«isnetey aşrete sıbtan» şeklinde olsaydı caiz olurdu. İshak'ın soyundaki «sıbt», İsmail'in soyundaki «kabîle» gibidir. ez-Zeccâc ve başkaları: «Sıbt, bir ağaç türü olan 'sebet'ten (السبط) gelmektedir» demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: وإنما الأظهر فيه عبراني عرب.
Ebû Muhammed [İbn Atıyye] şöyle dedi: Bu kelime hakkında en açık olanı, onun Arapçalaşmış İbranice bir kelime olduğudur.
قوله ﷿:
Allah Azze ve Celle'nin buyruğu:
وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى إِذِ....
{ وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى إِذِ } “Mûsâ'ya vahyettik hani o vakit...”
قد تقدم في سورة البقرة أمر الحجر والاستسقاء وأين كان وأمر التظليل وإنزال المن والسلوى، وذكرنا ذلك بما يغني عن إعادته هاهنا.
Taş meselesi, su isteme, bunun nerede gerçekleştiği, gölgelendirme meselesi, kudret helvası ve bıldırcının indirilmesi daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti; burada tekrarına ihtiyaç bırakmayacak şekilde bunları zikretmiştik.
وفَانْبَجَسَتْ معناه انفجرت إلا أن الانبجاس أخف من الانفجار، وقرأ الأعمش وعيسى الهمداني كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ بتوحيد الضمير.
{ فَانْبَجَسَتْ } kelimesinin manası «fışkırdı/yarıldı» demektir; ancak inbicas (suyun sızıp fışkırması), inficardan (güçlü fışkırmadan) daha hafiftir. el-A'meş ve Îsâ el-Hemedânî { كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ } “Size rızık olarak verdiğimiz temiz şeylerden yiyin” kısmını zamirin tekiliyle okumuşlardır.
قوله ﷿:
Allah Azze ve Celle'nin buyruğu:
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٦١ الى ١٦٣]
[A'râf Suresi (7), Ayet 161'den 163'e]
وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئاتِكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (١٦١) فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَظْلِمُونَ (١٦٢) وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَيَوْمَ لا يَسْبِتُونَ لا تَأْتِيهِمْ كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٣)
{ وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئاتِكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (١٦١) فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَظْلِمُونَ (١٦٢) وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَيَوْمَ لا يَسْبِتُونَ لا تَأْتِيهِمْ كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٣) } “Hani onlara: «Şu şehre yerleşin, orada dilediğiniz yerden yiyin, 'hıtta' (bizi bağışla) deyin ve kapıdan secde ederek girin ki günahlarınızı bağışlayalım; iyilik yapanların mükâfatını daha da artıracağız» denilmişti. (161) İçlerinden zulmedenler, sözü kendilerine söylenenden başka bir sözle değiştirdiler. Biz de zulmetmelerinden ötürü gökten üzerlerine bir azap gönderdik. (162) Onlara deniz kıyısında bulunan o şehri(n halkını) sor! Hani onlar cumartesi gününün yasağını çiğniyorlardı; zira cumartesi tatili yaptıkları gün balıkları akın akın su yüzüne çıkarak onlara geliyor, cumartesi tatili yapmadıkları gün ise gelmiyordu. Yoldan çıkmaları sebebiyle onları işte böyle sınıyorduk. (163)”
المعنى واذكر «إذ قيل لهم» ، والمراد من سلف من بني إسرائيل، وذلك أنهم لما خرجوا من التيه قيل لهم اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ و «القرية» في كلام العرب المدينة مجتمع المنازل، والإشارة هنا إلى بيت المقدس، قاله الطبري. وقيل إلى أريحا، وحَيْثُ شِئْتُمْ أي هي ونعمها لكم مباحة، وقرأ السبعة والحسن وأبو رجاء ومجاهد وغيرهم «حطة» بالرفع، وقرأ الحسن بن أبي الحسن «حطة» بالنصب، الرفع على خبر ابتداء تقديره طلبنا حطة، والنصب على المصدر أي حط ذنوبنا حطة، وهذا على أن يكلفوا قول لفظة معناها حطة، وقد قال قوم كلفوا قولا حسنا مضمنه الإيمان وشكر الله ليكون حطة لذنوبهم، فالكلام على
Mana: «Onlara denildiği vakti de hatırla» şeklindedir. Kastedilenler, İsrailoğullarının geçmişleridir; çünkü onlar Tîh çölünden çıktıklarında kendilerine: { اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ } “Şu şehre yerleşin” denildi. Arap kelamında «karye», evlerin toplandığı yer olan şehirdir. Buradaki işaret et-Taberî'nin belirttiğine göre Beytülmakdis'edir; Eriha'ya olduğu da söylenmiştir. { حَيْثُ شِئْتُمْ } “dilediğiniz yerden”, yani orası ve nimetleri size mubahtır demektir. Yedi kıraat imamı, el-Hasan, Ebû Recâ, Mücâhid ve başkaları { حِطَّةٌ } kelimesini ref ile okumuşlardır. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan ise «hıttaten» şeklinde nasb ile okumuştur. Ref olması, takdiri «Talebimiz bağışlanmaktır (hıtta)» şeklinde olan bir mübtedanın haberi oluşundandır. Nasb olması ise meful-i mutlak oluşundandır; yani «günahlarımızı tam bir bağışlama ile bağışla (hıtta)». Bu durum, kendilerine manası «hıtta» olan bir sözü söylemekle mükellef tutulduklarına göredir. Bir topluluk ise günahlarının bağışlanmasına vesile olsun diye iman ve Allah'a şükür içeren güzel bir söz söylemekle mükellef kılındıklarını söylemiştir; dolayısıyla kelam,
هذا كقولك قل خيرا.. وتوفية هذا مذكور في سورة البقرة.
bu durumda senin «Hayırlı bir söz söyle» demen gibidir. Bunun tam açıklaması Bakara Suresi'nde zikredilmiştir.
وقرأ ابن كثير وعاصم وحمزة والكسائي «نغفر» بالنون «لكم خطيئاتكم» بالتاء مهموز على الجمع، وقرأ أبو عمرو «نغفر» بالنون «لكم خطاياكم» نحو قضاياكم وهي قراءة الحسن والأعمش، وقرأ نافع «تغفر» بتاء مضمومة «لكم خطيئاتكم» بالهمز وضم التاء على الجمع، ورواها محبوب عن أبي عمرو، وقرأ ابن عامر «تغفر» بتاء مضمومة «لكم خطيئتكم» واحدة مهموزة مرفوعة، قال أبو حاتم: وقرأها الأعرج وفرقة «تغفر» بالتاء وفتحها على معنى أن الحطة تغفر إذ هي سبب الغفران، و «بدل» معناه غير اللفظ دون أن يذهب بجميعه، وأبدل إذا ذهب به وجاء بلفظ آخر والإشارة بالقول إلى قول بني إسرائيل حبة في شعرة أو حنطة في شعيرة، و «الرجز» الذي أرسل عليهم طاعون يقال مات منه في يوم سبعون ألفا، وتقدم أيضا استيعاب تفسير هذه الآية.
İbn Kesîr, Âsım, Hamza ve el-Kisâî «nağfir» kelimesini nûn ile { نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئاتِكُمْ } şeklinde çoğul ve hemzeli olarak tâ ile okumuşlardır. Ebû Amr nûn ile «kadâyâküm» vezninde «nağfir leküm hatâyâküm» şeklinde okumuştur ki bu el-Hasan ve el-A'meş'in de kıraatidir. Nâfi' ötreli tâ ile çoğul ve hemzeli olarak «tuğfer leküm hatîâtüküm» şeklinde okumuştur; Mahbûb bunu Ebû Amr'dan da rivayet etmiştir. İbn Âmir ise ötreli tâ ile tekil, hemzeli ve merfu olarak «tuğfer leküm hatîetüküm» şeklinde okumuştur. Ebû Hâtim şöyle demiştir: el-A'rec ve bir grup ise hıtta kelimesi bağışlanma sebebi olduğu için «bağışlama günahı affeder» manasında fethalı tâ ile «tağfir» şeklinde okumuşlardır. «Beddele» (بَدَّلَ) kelimesinin manası, lafzın tamamını yok etmeksizin değiştirmektir; «Ebdele» (أَبْدَلَ) ise onu tamamen ortadan kaldırıp başka bir lafız getirmektir. Söz ile kastedilen, İsrailoğullarının «kılda bir dane» yahut «arpada bir buğday» demeleridir. Üzerlerine gönderilen { رِجْزاً } “azap” ise bir taun (veba) olup bir günde yetmiş bin kişinin bundan öldüğü söylenir. Bu ayetin tefsirinin tamamı da daha önce geçmişti.
وقوله تعالى: وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ الآية، قال بعض المتأولين: إن اليهود المعارضين لمحمد ﷺ قالوا إن بني إسرائيل لم يكن فيهم عصيان ولا معاندة لما أمروا به فنزلت هذه الآية موبخة لهم ومقررة ما كان من فعل أهل هذه القرية، فسؤالهم إنما كان على جهة التوبيخ، والْقَرْيَةِ هنا مدين قاله ابن عباس، وقيل أيلة، قاله ابن عباس وعبد الله بن كثير وعكرمة والسدي والثوري، وقال قتادة هي مقنا بالقاف ساكنة، وقال ابن زيد هي مقناة ساحل مدين، ويقال فيها مغنى بالغين مفتوحة ونون مشددة، وقيل هي طبرية قاله الزهري، وحاضِرَةَ يحتمل أن يريد معنى الحضور أي البحر فيها حاضر، ويحتمل أن يريد معنى الحضارة على جهة التعظيم لها أي هي الحاضرة في مدن البحر، وإِذْ يَعْدُونَ معناه يخالفون الشرع من عدا يعدو، وقرأ شهر بن حوشب وأبو نهيك «يعدّون» ، قال أبو الفتح أراد يعتدون فأسكن التاء ليدغمها في الدال ونقل فتحها إلى العين فصار «يعدّون» بفتح العين وشد الدال المضمومة، والاعتداء منهم في السبت هو نفس العمل والاشتغال كان صيدا أو غيره إلا أنه كان في هذه النازلة بالصيد وكان الله ﷿ ابتلاهم في أمر الحوت بأن يغيب عنهم سائر الجمعة فإذا كان يوم السبت جاءهم في الماء شارعا أي مقبلا إليهم مصطفا كما تقول أشرعت الرماح إذا مدت مصطفة، وهذا يمكن أن يقع من الحوت بإرسال من الله كإرسال السحاب أو بوحي وإلهام كالوحي إلى النحل أو بإشعار في ذلك اليوم على نحو ما يشعر الله الدواب يوم الجمعة بأمر الساعة حسبما يقتضيه قول النبي ﷺ:
Allah Teâlâ'nın: { وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ } “Onlara deniz kıyısında bulunan o şehri(n halkını) sor!” ayeti hakkında bazı müteevviller şöyle demişlerdir: Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e muhalefet eden Yahudiler, İsrailoğullarında emrolundukları şeylere karşı hiçbir isyan ve inat bulunmadığını iddia etmişler; bunun üzerine bu ayet onları azarlamak ve bu şehir halkının yaptıklarını tescil etmek üzere inmiştir. Dolayısıyla onlara sorulması ancak azarlama kabilindendir. Buradaki { الْقَرْيَةِ } “şehir”, İbn Abbas'ın dediğine göre Medyen'dir. İbn Abbas, Abdullah b. Kesîr, İkrime, es-Süddî ve es-Sevrî'nin dediğine göre ise Eyle'dir. Katâde bunun kaf'ın sükûnu ile «Maknâ» olduğunu, İbn Zeyd ise Medyen sahilindeki «Maknât» olduğunu söylemiştir; buraya gayn'ın fethası ve nûn'un şeddesiyle «Mağnâ» da denir. ez-Zührî'nin dediğine göre ise Taberiye'dir. { حاضِرَةَ } kelimesinin 'huzur' manasını kastetmiş olması muhtemeldir; yani deniz onun yanında hazırdır/kıyısındadır; yahut onu yüceltme sadedinde medeniyet manasını kastetmiş olması muhtemeldir, yani o deniz şehirlerinin merkezidir (hâzırasıdır). { إِذْ يَعْدُونَ } kelimesinin manası, «adâ ya'dû» fiilinden olup şeriatın sınırını aşıp çiğniyorlar demektir. Şehr b. Havşeb ve Ebû Neheyk «ya'eddûne» şeklinde okumuşlardır. Ebu'l-Feth şöyle demiştir: «'Ya'tedûne'yi kastetti; t harfini d harfine idğam etmek için sakin kıldı ve harekesini ayın harfine nakletti; böylece ayın'ın fethası ve ötreli dâl'ın şeddesiyle 'ya'eddûne' oldu.» Onların cumartesi günündeki haddi aşmaları, avlanmak veya başka bir şey olsun bizzat iş yapmak ve meşgul olmaktı; ne var ki bu hadisede bu durum avlanma şeklinde cereyan etti. Allah Azze ve Celle onları balık konusunda şöyle sınıyordu: Balıklar haftanın diğer günlerinde onlardan uzaklaşıp kayboluyor, cumartesi günü olunca ise suda onlara «şürraan» yani tıpkı mızraklar saf halinde uzatıldığında «aşra'ati'r-rimâhu» denildiği gibi, saf saf dizilip yönelerek geliyordu. Bu durumun balıklarda meydana gelmesi, Allah'ın bulutları sevk etmesi gibi bir sevkiyle, yahut arıya vahyettiği gibi bir vahiy ve ilhamla, yahut Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözünün gerektirdiği gibi:
«ما من دابة إلا وهي مصيخة يوم الجمعة حتى تطلع الشمس فرقا من الساعة» ، ويحتمل أن يكون ذلك من الحوت شعورا بالسلامة في ذلك اليوم على نحو شعور حمام الحرم بالسلامة.
«Cuma günü kıyametin kopması korkusundan ötürü güneş doğuncaya kadar kulağını dikip dinlemeyen hiçbir canlı yoktur» buyruğu gereğince Allah'ın cuma günü hayvanlara kıyamet vaktini hissettirmesine benzer şekilde o günde bir his verilmesiyle gerçekleşmiş olabilir. Harem güvercinlerinin kendilerini güvende hissetmelerine benzer biçimde balıkların da o gün bir emniyet hissetmesi şeklinde olması da muhtemeldir.
قال رواة هذا القصص: فيقرب الحوت ويكثر حتى يمكن أخذه باليد فإذا كان ليلة الأحد غاب بجملته وقيل غابت كثرته ولم يبق منه إلا القليل الذي يتعب صيده، قاله قتادة ففتنهم ذلك وأضر بهم فتطرقوا إلى المعصية بأن حفروا حفرا يخرج إليها ماء البحر على أخدود فإذا جاء الحوت يوم السبت وحصل في الحفرة ألقوا في الأخدود حجرا فمنعوه الخروج إلى البحر فإذا كان الأحد أخذوه فكان هذا أول التطرق.
Bu kıssayı anlatan râviler şöyle demişlerdir: Balıklar elle tutulabilecek kadar yaklaşıp çoğalırdı. Pazar gecesi olunca ise tamamen kaybolurdu; Katâde'nin dediğine göre ise çoğunluğu kaybolur ve geriye sadece yakalanması zahmetli olan pek azı kalırdı. Bu durum onları fitneye düşürdü ve onlara zor geldi. Bunun üzerine denizin suyunun bir kanal vasıtasıyla aktığı çukurlar kazarak günaha yol aradılar; cumartesi günü balık gelip çukura girince kanala bir taş koyarak balığın denize geri dönmesini engelliyorlar, pazar günü olunca da onu yakalıyorlardı. İşte bu, yasağı delmenin ilk adımı oldu.
وروى أشهب عن مالك قال: زعم ابن رومان أنهم كانوا يأخذ الرجل خيطا ويصنع فيه وهقة وألقاها في
Eşheb, Mâlik'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbn Rûmân adamın bir ip alıp ucuna bir kement yaptığını, bunu
ذنب الحوت، وفي الطرف الآخر من الخيط وتد مضروب، وتركه كذلك إلى الأحد، ثم تطرق الناس حين رأوا من صنع هذا لا يبتلى كثر صيد الحوت ومشي به في الأسواق، وأعلن الفسقة بصيده وقالوا ذهبت حرمة السبت فقامت فرقة من بني إسرائيل ونهت وجاهرت بالنهي واعتزلت، والعامل في قوله: وَيَوْمَ لا يَسْبِتُونَ قوله: لا تَأْتِيهِمْ وهو ظرف مقدم، وقرأ عمر بن عبد العزيز «حيتانهم يوم أسباتهم» ، وقرأ نافع وأبو عمرو والحسن وأبو جعفر والناس «يسبتون» بكسر الباء، وقرأ عيسى بن عمر وعاصم بخلاف «يسبتون» بضمها، وقرأ الحسن بن أبي الحسن وعاصم بخلاف «يسبتون» من أسبت إذا دخل في السبت، ومعنى قوله: كَذلِكَ الإشارة إلى أمر الحوت وفتنتهم به، هذا على من وقف على تَأْتِيهِمْ ومن وقف على كَذلِكَ فالإشارة إلى كثرة الحيتان شرعا، أي فما أتى منها فهو قليل، ونَبْلُوهُمْ أي نمتحنهم لفسقهم وعصيانهم.
balığın kuyruğuna geçirdiğini, ipin diğer ucunu da çakılı bir kazığa bağlayıp pazara kadar öylece bıraktığını ileri sürmüştür. Sonra insanlar bunu yapan kişinin bir cezaya uğramadığını görünce yasağı delme yollarına saptılar, balık avı çoğaldı, çarşılarda balıkla dolaşıldı, fasıklar avlandıklarını açıkça ilan ettiler ve «Cumartesinin hürmeti kalmadı» dediler. Bunun üzerine İsrailoğullarından bir grup kalkıp onları uyardı, kötülüğü alenen nehyetti ve onlardan ayrıldı. { وَيَوْمَ لا يَسْبِتُونَ } “Cumartesi tatili yapmadıkları gün ise...” buyruğunda amil olan, öne geçmiş bir zarf olan { لا تَأْتِيهِمْ } “onlara gelmiyordu” ifadesidir. Ömer b. Abdilazîz «hîtânühüm yevme esbâtihim» şeklinde okumuştur. Nâfi', Ebû Amr, el-Hasan, Ebû Ca'fer ve insanların geneli bâ harfinin kesresiyle «yesbitûne» şeklinde okumuşlardır. Îsâ b. Ömer ve bir rivayette Âsım bâ'nın dammesiyle «yesbütûne» okumuştur. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan ve bir rivayette Âsım ise cumartesiye girmek manasındaki «esbete»den türeterek «yüsbitûne» şeklinde okumuşlardır. { كَذلِكَ } “işte böyle” kelimesinin manası, balık hadisesine ve bununla imtihan edilmelerine işarettir; bu durum { تَأْتِيهِمْ } üzerinde duran kimseye göredir. { كَذلِكَ } üzerinde duran kimseye göre ise işaret, balıkların su yüzünde akın akın çokça gelmesinedir; yani onlardan ne gelirse ancak pek az geliyordu demektir. { نَبْلُوهُمْ } ise, fasıklıkları ve isyanları sebebiyle onları sınıyoruz demektir.
قال القاضي أبو محمد: وفي قصص هذه الآية رواية وتطويل اختصرته واقتصرت منه على ما لا تفهم ألفاظ الآية إلا به.
Ebû Muhammed [İbn Atıyye] şöyle dedi: Bu ayetin kıssalarında pek çok rivayet ve uzun açıklamalar vardır; ben onları kısalttım ve ayetin lafızlarının kendisi olmadan anlaşılamayacağı kısımlarla yetindim.
قوله ﷿:
Allah Azze ve Celle'nin buyruğu:
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٦٤ الى ١٦٦]
[A'râf Suresi (7), Ayet 164'ten 166'ya]
وَإِذْ قالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً قالُوا مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٦٤) فَلَمَّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذابٍ بَئِيسٍ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٥) فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ ما نُهُوا عَنْهُ قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ (١٦٦)
{ وَإِذْ قالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً قالُوا مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٦٤) فَلَمَّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذابٍ بَئِيسٍ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٥) فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ ما نُهُوا عَنْهُ قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ (١٦٦) } “Hani içlerinden bir topluluk: «Allah'ın helak edeceği veya şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?» demişti. [Öğüt verenler] dediler ki: «Rabbinize bir mazeret olsun diye ve bir de belki sakınırlar ümidiyle.» (164) Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında, kötülükten alıkoyanları kurtardık; zulmedenleri ise yoldan çıkmaları yüzünden şiddetli bir azapla yakaladık. (165) Yasaklandıkları şeylerden vazgeçmeyip azgınlık edince de onlara: «Aşağılık maymunlar olun!» dedik. (166)”
قال جمهور المفسرين: إن بني إسرائيل افترقت ثلاث فرق، فرقة عصت وصادت، وفرقة نهت وجاهرت وتكلمت واعتزلت، وفرقة اعتزلت ولم تعص ولم تنه، وإن هذه الفرقة لما رأت مجاهرة الناهية وطغيان العاصية وعتوها قالت للناهية لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً يريدون العاصية اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ على غلبة الظن وما عهد من فعل الله حينئذ بالأمم العاصية، فقالت الناهية موعظتنا معذرة إلى الله، ثم اختلف بعد هذا فقالت فرقة إن الطائفة التي لم تعص ولم تنه هلكت مع العاصية عقوبة على ترك النهي، قاله ابن عباس، وقال أيضا: ما أدري ما فعل بهم، وقالت فرقة بل نجت مع الناهية لأنها لم تعص ولا رضيت قاله عكرمة والحسن وغيرهما، وقال ابن الكلبي فيما أسند عنه الطبري إن بني إسرائيل لم تفترق إلا فرقتين، فرقة عصت وجاهرت وفرقة نهت وغيرت واعتزلت، وقالت للعاصية إن الله يهلكهم ويعذبهم، فقالت أمة من العاصين للناهين على جهة الاستهزاء لم تعظون قوما قد علمتم أن الله مهلكهم أو معذبهم.
Müfessirler cumhuru şöyle demiştir: İsrailoğulları üç fırkaya ayrıldı: Bir fırka isyan edip avlandı; bir fırka nehyetti, bunu açıkça ilan etti, konuştu ve onlardan ayrıldı; bir fırka da ayrıldı fakat ne isyan etti ne de nehyetti. İşte bu son fırka, nehyedenlerin açık tavrını ve isyankarların taşkınlık ve azgınlığını görünce, isyankarları kastederek nehyeden fırkaya: { لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ } “Allah'ın helak edeceği veya azap edeceği bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?” dedi; bunu kuvvetli kanaatlerine ve o dönemde isyankar ümmetlere Allah'ın yaptıklarına dair bildiklerine dayanarak söylediler. Nehyedenler ise: «Öğüdümüz Allah'a bir mazerettir» dediler. Bundan sonrası hakkında ise ihtilaf edilmiştir: Bir grup, isyan etmeyen ve nehyetmeyen topluluğun, kötülüğü nehyetmeyi terk etmelerinin bir cezası olarak isyankarlarla birlikte helak olduğunu söylemiştir; İbn Abbas böyle demiş, ayrıca: «Onlara ne yapıldığını bilmiyorum» da demiştir. Bir grup ise, isyan etmedikleri ve buna razı olmadıkları için nehyedenlerle birlikte kurtulduklarını söylemiştir; İkrime, el-Hasan ve başkaları böyle demiştir. İbnü'l-Kelbî ise et-Taberî'nin kendisinden naklettiğine göre şöyle demiştir: İsrailoğulları sadece iki fırkaya ayrıldı; bir fırka isyan edip bunu alenen yaptı, diğer fırka ise nehyetti, kötülüğü değiştirmeye çalıştı, onlardan ayrıldı ve isyankarlara Allah'ın kendilerini helak edeceğini ve azap edeceğini söyledi. Bunun üzerine isyankarlardan bir topluluk alay yollu olarak nehyedenlere: «Allah'ın kendilerini helak edeceğini veya azap edeceğini bildiğiniz bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?» dedi.
قال القاضي أبو محمد: والقول الأول أصوب، وتؤيده الضمائر في قوله: إِلى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ فهذه المخاطبة تقتضي مخاطبا ومخاطبا ومكنيا عنه، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وابن عامر وحمزة والكسائي «معذرة» بالرفع، أي موعظتنا، معذرة أي إقامة عذر، وقرأ عاصم في بعض ما روي عنه وعيسى بن عمر
Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Birinci görüş daha doğrudur; O'nun: { إِلى رَبِّكُمْ } [Rabbinize] ve { وَلَعَلَّهُمْ } [ve belki onlar] sözündeki zamirler de bunu desteklemektedir. Zira bu hitap; bir hitap eden, bir muhatap alınan ve bir de gıyabında konuşulanı (üçüncü şahsı) gerektirir. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr, İbn Âmir, Hamza ve el-Kisâî «معذرة» [kelimesini] merfû olarak [«maziratün» şeklinde] okumuşlardır; yani «öğüdümüz bir mazerettir», yani mazeret beyan etmektir. Âsım kendisinden gelen bazı rivayetlerde ve Îsâ b. Ömer ise...
وطلحة بن مصرف «معذرة» بالنصب أي وعظنا معذرة، قال أبو علي حجتها أن سيبويه قال: لو قال رجل لرجل معذرة إلى الله وإليك من كذا لنصب.
...ve Talha b. Musarrif [bu kelimeyi] mensûb olarak «معذرة» [«maziraten» şeklinde] okumuşlardır; yani «öğüdümüzü bir mazeret olarak verdik». Ebû Alî şöyle demiştir: Bunun delili, Sîbeveyh'in: «Şayet bir adam bir adama falan şeyden dolayı Allah'a ve sana mazeret olsun diyecek olsa mensûb okurdu» demesidir.
قال القاضي أبو محمد: الرجل القائل في هذا المثال معتذر عن نفسه وليس كذلك الناهون من بني إسرائيل فتأمل، ومعنى مُهْلِكُهُمْ في الدنيا أَوْ مُعَذِّبُهُمْ في الآخرة، وقوله: لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ يقتضي الترجي المحض، لأنه من قول آدميين.
Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu örnekteki sözü söyleyen adam kendi adına mazeret beyan etmektedir; İsrailoğulları'ndan nehyedenler ise böyle değildir, iyi düşün! { مُهْلِكُهُمْ } ifadesinin anlamı dünyada [helak edecek], { أَوْ مُعَذِّبُهُمْ } ise ahirette [azap edecek] demektir. O'nun: { لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “belki sakınırlar” sözü sırf bir ümit ve temenni bildirir; çünkü bu, insanların sözüdür.
والضمير في قوله: نَسُوا للمنهيين وهو ترك سمي نسيانا مبالغة إذ أقوى منازل الترك أن ينسى المتروك. وما في قوله: ما ذُكِّرُوا بِهِ معنى الذي، ويحتمل أن يراد به الذكر نفسه، ويحتمل أن يراد به ما كان فيه الذكر، والسُّوءِ لفظ عام في جميع المعاصي إلا أن الذي يختص هنا بحسب قصص الآية صيد الحوت، والَّذِينَ ظَلَمُوا هم العاصون، وقوله: بِعَذابٍ بَئِيسٍ معناه مؤلم موجع شديد، وقرأ نافع وأهل المدينة أبو جعفر وشيبة وغيرهما «بيس» بكسر الباء وسكون الياء وكسر السين وتنوينها، وهذا على أنه فعل سمي به كقوله ﷺ «أنهاكم عن قيل وقال» . وقرأ الحسن بن أبي الحسن «بيس» كما تقول بيس الرجل وضعّفها أبو حاتم، قال أبو عمرو: وروي عن الحسن «بئس» بهمزة بين الباء والسين، وقرأ نافع فيما يروي عنه خارجة «بيس» بفتح الباء وسكون الياء وكسر السين منونة، وروى مالك بن دينار عن نصر بن عاصم «بيس» بفتح الباء والياء منونة على مثل جمل وجيل، وقرأ أبو عبد الرحمن المقري «بئس» بفتح الباء وهمزة مكسورة وسين منونة على وزن فعل، ومنه قول عبد الله بن قيس الرقيات:
{ نَسُوا } “unuttuklarında” sözündeki zamir nehyedilenlere aittir. Bu bir terk etmedir; mübalağa amacıyla unutma diye isimlendirilmiştir. Zira terk etmenin en ileri derecesi, terk edilenin unutulmasıdır. { ما ذُكِّرُوا بِهِ } “kendilerine hatırlatılanı” ifadesindeki «mâ» (ما), «ellezî» (الذي) anlamındadır; bununla doğrudan uyarının kendisinin kastedilmiş olması muhtemel olduğu gibi, uyarının içinde yer aldığı şeyin kastedilmiş olması da muhtemeldir. { السُّوءِ } “kötülük” kelimesi bütün günahlar için genel bir lafızdır; ancak ayetteki kıssaya göre burada özellikle balık avlamayı ifade eder. { الَّذِينَ ظَلَمُوا } “zulmedenler” ise isyancılardır. O'nun: { بِعَذابٍ بَئِيسٍ } “şiddetli bir azapla” sözünün anlamı elem verici, can yakıcı ve şiddetli demektir. Nâfi', Medine ehli, Ebû Ca'fer, Şeybe ve başkaları «bîsin» şeklinde bânın kesresi, yânın sükûnu, sînin kesresi ve tenviniyle okumuşlardır. Bu, [kelimenin] bir fiil olup isimleştiği takdirdedir; tıpkı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Sizi kîl ve kâlden nehyederim» buyurması gibi. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan, «bi'se'r-raculü» der gibi «bîse» şeklinde okumuş, Ebû Hâtim ise bu kıraati zayıf görmüştür. Ebû Amr şöyle demiştir: el-Hasan'dan bâ ile sîn arasında hemze ile «bi'se» şeklinde de rivayet edilmiştir. Nâfi', Hârice'nin kendisinden rivayet ettiğine göre bânın fethası, yânın sükûnu ve sînin kesreli tenviniyle «beysin» şeklinde okumuştur. Mâlik b. Dînâr, Nasr b. Âsım'dan «cemel» ve «cebel» vezninde bânın ve yânın fethası ve tenvinle «biyesin» şeklinde rivayet etmiştir. Ebû Abdirrahmân el-Mukrî ise «fe'il» vezninde bânın fethası, hemzenin kesresi ve sînin tenviniyle «be'isin» şeklinde okumuştur; Abdullah b. Kays er-Rukayyât'ın şu sözü bundandır:
[المديد]
[Medîd]
ليتني ألقى رقية في ... خلوة من غير ما بئس
Keşke Rukıyye ile baş başa bir tenhada buluşsam, / Hiçbir kötülük ve sıkıntı olmadan!
قال أبو عمرو الداني هي قراءة نصر بن عاصم وطلحة بن مصرف، وروي عن نصر «بيس» بباء مكسورة من غيرهم، قال الزهراوي وروي عن الأعمش «بئّس» الباء مفتوحة والهمزة مكسورة مشددة والسين مكسورة منونة، وقرأ فرقة «بئس» كالتي قبل إلا فتح السين، ذكرها أبو عمرو الداني عما حكى يعقوب، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وحمزة والكسائي ونافع في رواية أبي قرة عنه وعاصم في رواية حفص عنه «بئيس» بياء بعد الهمزة المكسورة والسين المنونة على وزن فعيل، وهذا وصف بالمصدر كقولهم عذير الحي والنذير والنكير، ونحو ذلك، وهي قراءة الأعرج ومجاهد وأهل الحجاز وأبي عبد الرحمن ونصر بن عاصم والأعمش وهي التي رجح أبو حاتم، ومنه قول ذي الأصبع العدواني: [مجزوء الكامل]
Ebû Amr ed-Dânî, bunun Nasr b. Âsım ve Talha b. Musarrif'in kıraati olduğunu söylemiştir. Nasr'dan hemzesiz ve kesreli bâ ile «bîsin» şeklinde de rivayet edilmiştir. ez-Zehrâvî, el-A'meş'ten bânın fethası, hemzenin şeddeli kesresi ve sînin kesreli tenviniyle «be'yisin» rivayet edildiğini söylemiştir. Bir grup da sînin fethası hariç bir önceki gibi «be'yise» şeklinde okumuştur; bunu Ebû Amr ed-Dânî, Ya'kūb'un naklettiğinden zikretmiştir. İbn Kesîr, Ebû Amr, Hamza, el-Kisâî, Ebû Kurre rivayetiyle Nâfi' ve Hafs rivayetiyle Âsım «faîl» (فعيل) vezninde kesreli hemzeden sonra bir yâ ve tenvinli sîn ile «beîs» (بَئِيسٍ) şeklinde okumuşlardır. Bu, tıpkı kabilenin mazereti anlamında «azîrü'l-hayy», «en-nezîr» ve «en-nekîr» demeleri gibi mastarla yapılan bir nitelemedir. Bu; el-A'rec, Mücâhid, Hicaz ehli, Ebû Abdirrahmân, Nasr b. Âsım ve el-A'meş'in kıraatidir ve Ebû Hâtim'in tercih ettiği kıraat de budur. Zü'l-İsba' el-Advânî'nin şu sözü bundandır: [Meczûu'l-Kâmil]
حنقا عليّ ولا أرى ... لي منهما نشرا بئيسا
Bana karşı öfkelidirler; oysa ben onlar için / Kötü bir yayılma ve zarar görmüyorum.
وقرى أهل مكة «بئيس» كالأول إلا كسر الباء على وزن فعيل قال أبو حاتم: هما لغتان، وقرأ عاصم في رواية أبي بكر عنه «بيئس» بفتح الباء وسكون الياء وفتح الهمزة على وزن فيعل ومعناه شديد، ومنه قول امرئ القيس بن عابس الكندي: [الرجز]
Mekke ehli, «fi'îl» (فِعِيل) vezninde bânın kesresi hariç birincisi gibi «bi'îsin» şeklinde okumuştur. Ebû Hâtim: «Bunlar iki lehçedir» demiştir. Âsım ise Ebû Bekr'in kendisinden rivayetinde «fey'al» (فَيْعَل) vezninde bânın fethası, yânın sükûnu ve hemzenin fethasıyla «bey'esin» şeklinde okumuştur; anlamı şiddetlidir. İmruü'l-Kays b. Âbis el-Kindî'nin şu sözü bundandır: [Recez]
كلاهما كان رييسا بيئسا ... يضرب في يوم الهياج القونسا
İkisi de reis ve yaman birer savaşçıydı, / Savaş günü miğferin tepesine vururlardı.
فهي صفة كضيغم وحيدر، وهي قراءة الأعمش، وقرأ عيسى بن عمر والأعمش بخلاف عنه «بيئس» كالتي قبل إلا كسر الهمزة على وزن فيعل، وهذا شاذ لأنه لا يوجد فيعل في الصحيح وإنما يوجد في المعتل مثل سيد وميت، وقال الزهراوي: روى نصر عن عاصم «بيس» على مثال ميت وهذا على أنه من البوس لا أصل له في الهمز، قال أبو حاتم زعم عصمة أن الحسن والأعمش قرءا «بئيس» الباء مكسورة والهمزة ساكنة والياء مفتوحة على مثال خديم، وضعفها أبو حاتم، وقرأ ابن عامر من السبعة «بئس» بكسر الباء وسكون الهمزة وتنوين السين المكسورة وقرأت فرقة «بأس» بفتح الباء وسكون الألف، وقرأ أبو رجاء «بائس» على وزن فاعل، وقرأ فرقة «بيس» بفتح الباء والياء والسين على وزن فعل، وقرأ مالك بن دينار «بأس» بفتح الباء والسين وسكون الهمزة على وزن فعل غير مصروف، وقرأ فرقة «بأس» مصروفا، وحكى أبو حاتم «بيس» قال أبو الفتح هي قراءة نصر بن عاصم، وحكى الزهراوي عن ابن كثير وأهل مكة «بيس» بكسر الباء ويهمز همزا خفيفا.
Bu; «daygam» ve «hayder» gibi bir sıfattır ve el-A'meş'in kıraatidir. Îsâ b. Ömer ve kendisinden gelen farklı bir rivayette el-A'meş, «fey'il» (فَيْعِل) vezninde hemzenin kesresi hariç bir önceki gibi «bey'isin» şeklinde okumuşlardır. Bu şâzzdır; zira sahih [kelimelerde] «fey'il» vezni bulunmaz, sadece «seyyid» ve «meyyit» gibi mu'tel [kelimelerde] bulunur. ez-Zehrâvî şöyle demiştir: Nasr, Âsım'dan «meyyit» vezninde «beysin/bîsin» rivayet etmiştir; bu ise kelimenin «el-be's» kökünden olup aslen hemzeli olmadığı kabulüne dayanır. Ebû Hâtim şöyle demiştir: İsme, el-Hasan ve el-A'meş'in «hadîm» vezninde bânın kesresi, hemzenin sükûnu ve yânın fethasıyla «bi'yese» şeklinde okuduklarını iddia etmiştir; Ebû Hâtim bu kıraati zayıf saymıştır. Yedi kıraat imamından İbn Âmir, bânın kesresi, hemzenin sükûnu ve kesreli sînin tenviniyle «bi'sin» şeklinde okumuştur. Bir grup ise bânın fethası ve elifin sükûnuyla «be'sin» şeklinde okumuştur. Ebû Recâ, «fâil» vezninde «bâisin» şeklinde okumuştur. Bir grup ise «fe'ale» vezninde bâ, yâ ve sînin fethasıyla «beyese» şeklinde okumuştur. Mâlik b. Dînâr ise «fe'le» vezninde gayr-i munsarif olarak bâ ve sînin fethası ve hemzenin sükûnuyla «be'se» şeklinde okumuştur. Bir grup da «be'sin» şeklinde munsarif olarak okumuştur. Ebû Hâtim «bîsin» kıraatini nakletmiş, Ebü'l-Feth bunun Nasr b. Âsım'ın kıraati olduğunu söylemiştir. ez-Zehrâvî ise İbn Kesîr ve Mekke ehlinden bânın kesresi ve hemzenin hafifletilmesiyle (teshil ile) «bîsin» okunduğunu nakletmiştir.
قال القاضي أبو محمد: ولم يبين هل الهمزة مكسورة أو ساكنة، وقوله: بِما كانُوا يَفْسُقُونَ أي لأجل ذلك وعقوبة عليه، و «العتو» الاستعصاء وقلة الطواعية، وقوله: قُلْنا لَهُمْ يحتمل أن يكون قولا بلفظ من ملك أسمعهم ذلك فكان أذهب في الإغراب والهوان والإصغار، ويحتمل أن يكون عبارة عن المقدرة المكونة لهم قردة، وخاسِئِينَ مبعدين كما قال رسول الله ﷺ لابن صياد «اخسأ» ، وكما يقال للكلب اخسأ، ف خاسِئِينَ خبر بعد خبر، هذا اختيار أبي الفتح، وضعف الصفة، وكذلك هو، لأن القصد ليس التشبيه بقردة مبعدات.
Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Hemzenin kesreli mi yoksa sakin mi olduğunu açıklamamıştır. O'nun: { بِما كانُوا يَفْسُقُونَ } “yoldan çıkmaları yüzünden” sözü, bundan dolayı ve bunun bir cezası olarak demektir. «İtüvv» (العتو), başkaldırmak ve itaatsizlik etmek demektir. O'nun: { قُلْنا لَهُمْ } “onlara dedik” sözünün, bir melek tarafından kendilerine işittirilen lafzi bir söz olması muhtemeldir; bu durumda şaşkınlık, zillet ve hakaret daha şiddetli olur. Onları maymuna dönüştüren kudretten kinaye olması da muhtemeldir. { خاسِئِينَ } “aşağılık” ise kovulmuş ve uzaklaştırılmış demektir; nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem İbn Sayyâd'a: «Uzak dur/defol!» (اخسأ) demiştir ve köpeğe de «defol» (اخسأ) denir. Dolayısıyla { خاسِئِينَ } haber üstüne haberdir; Ebü'l-Feth'in tercihi budur ve sıfat olmasını zayıf bulmuştur. Doğrusu da böyledir; zira amaç kovulmuş maymunlara benzetmek değildir.
قال القاضي أبو محمد: ويجوز أن يكون خاسِئِينَ حالا من الضمير في كُونُوا، والصفة أيضا متوجهة مع ضعفها، وروي أن الشباب منهم مسخوا قردة والرجال الكبار مسخوا خنازير، وروي أن مسخهم كان بعد المعصية في صيد الحوت بعامين وقال ابن الكلبي إن إهلاكهم كان في زمن داود، وروي أن الناهين قسموا المدينة بينهم وبين العاصين بجدار، فلما أصبحوا ليلة أهلك العاصون لم يفتح مدينة العاصين حتى ارتفع النهار فاستراب الناهون لذلك فطلع أحد الناس على السور فرآهم ممسوخين قردة تتوا؟ ب، فصاح، فدخلوا عليهم يعرف الرجل قرابته ويعرف القرد أيضا كذلك قرابته، وينضمون إلى قرابتهم فيتحسرون، قال الزجاج: وقال قوم: يجوز أن تكون هذه القردة من نسلهم.
Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: { خاسِئِينَ } kelimesinin { كُونُوا } [olun] ifadesindeki zamirden hâl olması da caizdir; zayıf olmakla birlikte sıfat olması da mümkündür. Rivayet edildiğine göre onların gençleri maymuna, yaşlıları ise domuza dönüştürülmüştür. Yine rivayet edildiğine göre onların mesh edilmeleri (suretlerinin değiştirilmesi), balık avlama günahından iki yıl sonra olmuştur. İbnü'l-Kelbî ise onların helak edilmesinin Dâvûd zamanında olduğunu söylemiştir. Rivayet edildiğine göre kötülükten nehyedenler, kendileri ile isyankarlar arasına bir duvar örerek şehri ikiye böldüler. İsyankarların helak edildiği gecenin sabahında, kuşluk vaktine kadar isyankarların şehir kapısı açılmadı. Nehyedenler bundan şüphelenince bir adam sura çıktı ve onları birbirinin üzerine atlayan maymunlara dönüşmüş olarak gördü; bunun üzerine bağırdı. Şehre girdiklerinde adam akrabasını tanıyor, maymun da aynı şekilde akrabasını tanıyordu; akrabalarının yanına sokulup kederleniyorlardı. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Bir topluluk: «Bu maymunların onların neslinden gelmiş olması caizdir» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وتعلق هؤلاء بقول النبي ﷺ: إن أمة من الأمم فقدت وما أراها إلا الفأر إذا قرب لها لبن لم تشرب، وبقوله ﷺ في الضب، وقصص هذا الأمر أكثر من هذا لكن اختصرته واقتصرت على عيونه.
Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bunlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Ümmetlerden bir ümmet kayboldu; önüne süt konduğunda içmeyen farenin onlardan başkası olduğunu sanmıyorum» sözüne ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in keler hakkındaki sözüne dayanmışlardır. Bu konudaki rivayetler bundan çok daha fazladır; ancak ben onu özetledim ve en seçkin kısımlarıyla yetindim.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın şu buyruğu:
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٦٧ الى ١٦٨]
[A'râf Suresi (7), 167-168. Ayetler]
وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذابِ إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٧) وَقَطَّعْناهُمْ فِي الْأَرْضِ أُمَماً مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ وَمِنْهُمْ دُونَ ذلِكَ وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٦٨)
{ وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذابِ إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٧) وَقَطَّعْناهُمْ فِي الْأَرْضِ أُمَماً مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ وَمِنْهُمْ دُونَ ذلِكَ وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٦٨) } “Hani Rabbin, kıyamet gününe kadar onlara azabın en kötüsünü tattıracak kimseleri üzerlerine göndereceğini bildirmişti. Şüphesiz Rabbin, cezası pek çabuk olandır ve şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (167) Biz onları yeryüzünde topluluklar halinde parça parça dağıttık. Onlardan kimi iyi kimselerdir, kimi de öyle değildir. Belki [kötülükten] dönerler diye onları hem iyiliklerle hem de kötülüklerle sınadık. (168)”
بنية تأذن هي التي تقتضي التكسب من أذن أي علم ومكن وآذن أي أعلم مثل كرم وأكرم وتكرم إلا أن تعلم وما جرى مجرى هذا الفعل إذا كان مسندا إلى اسم الله ﷿ لم يلحقه معنى التكسب الذي يلحق المحدثين، فإنما يترتب بمعنى علم صفة لا بتكسب بل هي قائمة بالذات وإلى هذا المعنى ينحو الشاعر بقوله:
«Te'ezzene» (تَأَذَّنَ) vezni, «ezine»den (أَذِنَ) yani bildi ve imkân tanıdı; «âzene»den (آذَنَ) yani bildirdi kökünden kesb (çaba ile kazanma) gerektiren bir yapıdır; tıpkı «kerume», «ekrame» ve «tekerreme» gibi. Ancak «te'alleme» ve bu fiil mecrasındaki kelimeler Yüce Allah'ın ismine isnad edildiğinde, sonradan yaratılanlara (muhdesâta) ait olan kesb anlamı O'na iliştirilmez. Zira bu, kesb yoluyla değil, zâtıyla kaim bir sıfat olarak «alime» (bildi) anlamında tertip edilir. Şair şu sözüyle bu anlama yönelmiştir:
تعلم أبيت اللعن
İyi bil ki, lanetten uzak olasın!
لأنه لم يأمره بالتعلم الذي يقتضي جهالة وإنما أراد أن يوقفه على قوة علمه، ومنه قول زهير:
Çünkü ona cehalet gerektiren öğrenmeyi emretmemiş, sadece ilminin kuvvetine onu vakıf kılmak istemiştir. Züheyr'in şu sözü de bundandır:
تعلم إن شر الناس حي ... ينادي في شعارهم يسار
İyi bil ki insanların en kötüsü, / Parolalarında «Yesâr» diye haykıran kabiledir.
فمعنى هذه الآية وإذ علم الله ليبعثن عليهم، ويقتضي قوة الكلام أن ذلك العلم منه مقترن بإنفاذ وإمضاء، كما تقول في أمر قد عزمت عليه غاية العزم علم الله لأفعلن كذا، نحا إليه أبو علي الفارسي، وقال الطبري وغيره تَأَذَّنَ معناه أعلم وهو قلق من جهة التصريف إذ نسبة تَأَذَّنَ إلى الفاعل غير نسبة أعلم، وتبين ذلك من التعدي وغيره، وقال مجاهد: تَأَذَّنَ معناه قال، وروي عنه أن معناه أمر، وقالت فرقة:
Bu ayetin anlamı: «Hani Allah, üzerlerine mutlaka göndereceğini bildi/takdir etti» demektir. İfadenin kuvveti, O'nun bu ilminin hükmü infaz ve icra etmeyle birlikte olduğunu gerektirir; nitekim kesin olarak azmettiğin bir meselede: «Allah bilir ki bunu mutlaka yapacağım» dersin. Ebû Alî el-Fârisî bu görüşe yönelmiştir. et-Taberî ve başkaları ise { تَأَذَّنَ } kelimesinin «bildirdi» (a'leme) anlamına geldiğini söylemişlerdir; fakat bu sarf açısından problemlidir, zira «te'ezzene»nin faile nispeti ile «a'leme»nin nispeti farklıdır; bu durum geçişlilik (teaddî) ve diğer hususlardan anlaşılır. Mücâhid: «{ تَأَذَّنَ }, "dedi" (kâle) demektir» demiş; kendisinden «emretti» anlamına geldiği de rivayet edilmiştir. Bir grup ise şöyle demiştir:
معنى تَأَذَّنَ تألى.
«{ تَأَذَّنَ } kelimesinin anlamı yemin etti (teallâ) demektir.»
قال القاضي أبو محمد: وقادهم إلى هذا القول دخول اللام في الجواب، وأما اللفظة فبعيدة عن هذا، والضمير في عَلَيْهِمْ لمن بقي من بني إسرائيل لا للضمير في «لهم» . وقوله: مَنْ يَسُومُهُمْ قال سعيد بن جبير هي إشارة إلى العذاب، وقال ابن عباس هي إلى محمد ﷺ وأمته.
Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Onları bu söze sevk eden şey, cevaba lâm harfinin girmesidir; lafız ise bu anlamdan uzaktır. { عَلَيْهِمْ } “onlara” kelimesindeki zamir, [önceki ayetteki] «onlara» zamirine değil, İsrailoğulları'ndan geriye kalanlara aittir. O'nun: { مَنْ يَسُومُهُمْ } “onlara tattıracak kimseleri” sözü hakkında Saîd b. Cübeyr: «Bu, azaba işarettir» demiş; İbn Abbas ise: «Bu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ve ümmetine işarettir» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: والصحيح أنها عامة في كل من حال اليهود معه هذه الحال، ويَسُومُهُمْ معناه يكلفهم ويحملهم، وسُوءَ الْعَذابِ الظاهر منه الجزية والإذلال، وقد حتم الله عليهم هذا وحط ملكهم فليس في الأرض راية ليهودي، وقال ابن المسيب فيستحب أن تتعب اليهود في الجزية، ولقد حدثت أن طائفة من الروم أملقت في صقعها فباعت اليهود المجاورة لهم الساكنة معهم وتملكوهم، ثم حسن في آخر هذه الآية لتضمنها الإيقاع بهم والوعيد أن ينبه على سرعة عقاب الله ويخوف بذلك تخويفا عاما لجميع الناس ثم رجى ذلك لطفا منه ﵎.
Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Doğru olan, Yahudilerin bu durumda kendileriyle muhatap olduğu herkes için genel olmasıdır. { يَسُومُهُمْ }, onlara yükler ve çektirir demektir. { سُوءَ الْعَذابِ } “azabın en kötüsü” ifadesinden zahir olan cizye ve zillettir. Allah bunu onlara kesin kılmış ve hükümdarlıklarını yerle bir etmiştir; artık yeryüzünde bir Yahudi sancağı yoktur. İbnü'l-Müseyyeb: «Cizye hususunda Yahudilere zorluk çıkarılması müstehaptır» demiştir. Bana anlatıldığına göre, Rumlardan bir topluluk kendi bölgelerinde fakir düşünce, civarlarında yaşayan ve kendileriyle birlikte ikamet eden Yahudileri satıp onları köle edinmişlerdir. Sonra bu ayetin sonunda, onlara ceza vermeyi ve tehdidi içerdiği için Allah'ın azabının çabukluğuna dikkat çekmek ve bununla bütün insanları genel olarak korkutmak, ardından da Yüce [Allah]'ın bir lütfu olarak ümit aşılamak güzel düşmüştür.
وَقَطَّعْناهُمْ معناه فرقناه في الأرض، قال الطبري عن جماعة من المفسرين: ما في الأرض بقعة إلا وفيها معشر من اليهود، والظاهر في المشار إليهم في هذه الآية أنهم الذين بعد سليمان وقت زوال ملكهم، والظاهر أنه قبل مدة عيسى ﵇ لأنه لم يكن فيهم صالح بعد كفرهم بعيسى ﷺ، وفي التواريخ في هذا الفصل روايات مضطربة، والصَّالِحُونَ ودُونَ ذلِكَ ألفاظ محتملة أن يدعها صلاح الإيمان ف دُونَ بمعنى غير يراد بها الكفرة، وإن أريد بالصلاح العبادة والخير وتوابع الإيمان ف دُونَ ذلِكَ يحتمل أن يكون في مؤمنين، وبَلَوْناهُمْ معناه امتحناهم، وبِالْحَسَناتِ الصحة والرخاء ونحو هذا مما هو بحسب رأي ابن آدم ونظره، والسَّيِّئاتِ مقابلات هذه، وقوله: لَعَلَّهُمْ أي
{ وَقَطَّعْناهُمْ } ifadesinin anlamı onları yeryüzünde parça parça dağıttık demektir. et-Taberî müfessirlerden bir cemaatten nakletmiştir: «Yeryüzünde içinde bir Yahudi topluluğu bulunmayan hiçbir yer yoktur.» Bu ayette işaret edilenlerin, Süleyman'dan sonra hükümdarlıklarının zeval bulduğu dönemdeki kimseler olduğu zahirdir; yine bunun Îsâ aleyhisselâm zamanından önce olduğu zahirdir, zira Îsâ aleyhisselâm'ı inkâr ettikten sonra onların arasında hiçbir salih kalmamıştır. Tarihlerde bu bölüm hakkında muztarip rivayetler vardır. { الصَّالِحُونَ } “iyi kimseler” ve { دُونَ ذلِكَ } “öyle olmayanlar” ifadelerinin iman salahını kastetmesi muhtemeldir; bu takdirde «dûne» (دُونَ), «gayr» (غير) anlamında olup kâfirler kastedilmiştir. Şayet salah ile ibadet, hayır ve imanın gerekleri kastedilmişse, { دُونَ ذلِكَ } ifadesinin müminler hakkında olması da muhtemeldir. { وَبَلَوْناهُمْ } onları sınadık demektir. { بِالْحَسَناتِ } “iyiliklerle”, yani sağlık, bolluk ve âdemoğlunun görüş ve değerlendirmesine göre benzeri nimetlerle; { وَالسَّيِّئاتِ } “kötülüklerle” ise bunların zıtları iledir. O'nun: { لَعَلَّهُمْ } “belki onlar” sözü ise...
بحسب رأيكم لو شاهدتم ذلك، والمعنى لعلهم يرجعون إلى الطاعة ويتوبون من المعصية.
...şayet buna şahit olsaydınız sizin kanaatinize göredir; anlamı ise «belki itaate dönerler ve günahtan tövbe ederler» demektir.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın şu buyruğu:
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٦٩ الى ١٧٠]
[A'râf Suresi (7), 169-170. Ayetler]
فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنا وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ أَنْ لا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ وَدَرَسُوا ما فِيهِ وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلا تَعْقِلُونَ (١٦٩) وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ (١٧٠)
{ فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنا وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ أَنْ لا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ وَدَرَسُوا ما فِيهِ وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلا تَعْقِلُونَ (١٦٩) وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ (١٧٠) } “Onların ardından, Kitab'a vâris olan öyle kötü bir nesil geldi ki, şu alçak [dünyanın] geçici menfaatini alıyor ve: «Nasıl olsa bağışlanacağız» diyorlar. Kendilerine ona benzer bir menfaat daha gelse onu da alırlar. Allah hakkında doğrudan başkasını söylemeyeceklerine dair kendilerinden Kitap sözü alınmamış mıydı? Üstelik onun içindekileri okuyup öğrenmişlerdi de. Ahiret yurdu ise sakınanlar için daha hayırlıdır. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz? (169) Kitab'a sımsıkı sarılanlar ve namazı dosdoğru kılanlar [var ya], şüphesiz biz iyilik yapanların mükâfatını zayi etmeyiz. (170)”
خَلْفٌ معناه حدث خلفهم وبَعْدِهِمْ خَلْفٌ بإسكان اللام يستعمل في الأشهر في الذم ومنه قول لبيد: [الكامل]
{ خَلْفٌ } kelimesinin anlamı onların ardından [yeni bir nesil] türedi demektir. { بَعْدِهِمْ خَلْفٌ } ifadesinde lâmın sükûnuyla «half» (خَلْف), en yaygın kullanıma göre yermede (zem) kullanılır; Lebîd'in şu sözü bundandır: [Kâmil]
ذهب الذين يعاش في أكنافهم ... وبقيت في خلف كجلد الأجرب
Gölgesinde yaşanılan insanlar çekip gitti, / Ben ise uyuzun derisi gibi [kötü] bir nesil içinde kaldım.
وقد يستعمل في المدح ومنه قول حسان: [الطويل]
Bazen övmede (medih) de kullanılır; Hassân'ın şu sözü bundandır: [Tavîl]
لنا القدم الأولى إليك وخلفنا ... لأولنا في طاعة الله تابع
Sana doğru ilk adım ve öncelik bizimdir, arkamızdan gelen neslimiz de / Allah'a itaatte öncülerimize tâbidir.
والخلف بفتح اللام يستعمل في الأشهر في المدح، قال أبو عبيدة والزجاج: وقد يستعمل في الذم أيضا ومنه قول الشاعر:
Lâmın fethasıyla «halef» (الخَلَف) ise en yaygın kullanıma göre övgüde kullanılır. Ebû Ubeyde ve ez-Zeccâc: «Yermede de kullanılabilir» demişlerdir; şairin şu sözü bundandır:
الا ذلك الخلف الأعور وقال مجاهد: المراد ب «الخلف» هاهنا النصارى وضعفه الطبري وقرأ جمهور الناس وَرِثُوا الْكِتابَ وقرأ الحسن بن أبي الحسن البصري «ورّثوا الكتاب» بضم الواو وشد الراء، وقوله: يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنى إشارة إلى الرشا والمكاسب الخبيثة و «العرض» ما يعرض ويعن ولا يثبت، و «الأدنى» إشارة إلى عيش الدنيا، وقوله: وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنا ذم لهم باغترارهم وقولهم: سَيُغْفَرُ مع علمهم بما في كتاب الله من الوعيد على المعاصي وإصرارهم عليهم وأنهم إذا أمكنتهم ثانية ارتكبوها فهؤلاء عجزة كما قال ﷺ: والعاجز من أتبع نفسه هواها وتمنى على الله، فهؤلاء قطعوا بالمغفرة وهم مصرون وإنما يقول سيغفر لنا من أقلع وندم.
«Haberiniz olsun, o kusurlu ve kötü nesil...» Mücâhid: «Burada "half" (الخلف) ile kastedilen Hristiyanlardır» demiştir; et-Taberî ise bunu zayıf görmüştür. İnsanların cumhuru { وَرِثُوا الْكِتابَ } şeklinde okumuş; el-Hasan b. Ebi'l-Hasan el-Basrî ise vâvın dammesi ve râ'nın şeddesiyle «vürrisû'l-Kitâbe» (وُرِّثوا الكتاب) şeklinde okumuştur. O'nun: { يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنى } “şu alçak [dünyanın] geçici menfaatini alıyor” sözü, rüşvetlere ve habis kazançlara işarettir. «Araz» (العَرَض), ortaya çıkıp gelip geçici olan ve sabit kalmayan şeydir. «Ednâ» (الأدنى) ise dünya hayatına işarettir. O'nun: { وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنا } “«Nasıl olsa bağışlanacağız» diyorlar” sözü, aldanışları ve Allah'ın kitabında günahlara dair tehditleri bilmelerine ve günahta ısrar etmelerine, ellerine ikinci bir fırsat geçtiğinde onu tekrar işleyecek olmalarına rağmen «bağışlanacağız» demeleri sebebiyle onları yermektir. Bunlar âciz kimselerdir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Âciz kişi, nefsini hevasına uyduran ve Allah'tan temennide bulunan kimsedir.» Bunlar ısrarcı oldukları halde bağışlanacaklarını kesin varsaymışlardır; oysa «bize bağışlanma verilecek» sözünü ancak günahtan vazgeçip pişman olan kimse söyler.
وقوله تعالى: أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ الآية، تشديد في لزوم قول الحق على الله في الشرع والأحكام بين الناس وأن لا تميل الرشا بالحكام إلى الباطل، والْكِتابَ يريد به التوراة وميثاقها الشدائد التي فيها في هذا المعنى، وقوله: أَنْ لا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ يمكن أن يريد بذلك قولهم الباطل في حكومة مما يقع بين أيديهم، ويمكن أن يريد قولهم سيغفر لنا وهم قد علموا الحق في نهي الله عن ذلك، وقرأ جمهور الناس: «يقولوا» بياء من تحت وقرأ الجحدري: «تقولوا» بتاء من فوق وقوله: وَدَرَسُوا معطوف على قوله: أَلَمْ يُؤْخَذْ الآية بمعنى المضي، يقدر: أليس قد أخذ عليهم ميثاق الكتاب ودرسوا ما فيه
Yüce Allah'ın: { أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ } “kendilerinden söz alınmamış mıydı?” ayeti; şeriatta ve insanlar arasındaki hükümlerde Allah hakkında hakkı söylemenin gerekliliği ve rüşvetlerin hâkimleri bâtıla meylettirmemesi hususunda bir tekit ve şiddettir. { الْكِتابَ } ile Tevrat'ı, onun misakı ile de bu anlamda onda yer alan kesin bağlayıcı hükümleri kastetmektedir. O'nun: { أَنْ لا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ } “Allah hakkında doğrudan başkasını söylemeyeceklerine” sözü ile önlerine gelen bir davada bâtıl söz söylemelerinin kastedilmiş olması mümkün olduğu gibi, Allah'ın bundan nehyetmesindeki hakkı bildikleri halde «nasıl olsa bağışlanacağız» demelerinin kastedilmiş olması da mümkündür. İnsanların cumhuru alttan yâ ile «yekūlû» (يقولوا) şeklinde okumuş; el-Cahderî ise üstten tâ ile «tekūlû» (تقولوا) şeklinde okumuştur. O'nun: { وَدَرَسُوا } “ve okuyup öğrendiler” sözü, geçmiş zaman anlamıyla: { أَلَمْ يُؤْخَذْ } ayetine matuftur; takdiri şöyledir: «Kitabın misakı kendilerinden alınmamış ve onun içindekileri okuyup öğrenmemişler miydi?»
وبهذين الفعلين تقوم الحجة عليهم في قولهم الباطل، وقرأ أبو عبد الرحمن السلمي، «وادارسوا» ما فيه وقال الطبري وغيره، قوله: وَدَرَسُوا معطوف على قوله: وَرِثُوا الْكِتابَ.
Bu iki fiille, söyledikleri bâtıl söz hususunda aleyhlerine hüccet ikame edilmiş olmaktadır. Ebû Abdirrahmân es-Sülemî «ve'ddârasû mâ fîh» (وادارسوا ما فيه) şeklinde okumuştur. et-Taberî ve başkaları ise: { وَدَرَسُوا } sözünün { وَرِثُوا الْكِتابَ } “Kitab'a vâris oldular” sözüne matuf olduğunu söylemişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: وفي هذا نظر لبعد المعطوف عليه لأنه قوله: وَدَرَسُوا يزول منه معنى إقامة الحجة بالتقدير الذي في قوله: أَلَمْ ثم وعظ وذكر ﵎ بقوله: وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وقرأ جمهور الناس: «أفلا تعقلون» بالتاء من فوق وقرأ أبو عمرو وأهل مكة: «يعقلون» بالياء من أسفل.
Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Matuf aleyhin uzak olması sebebiyle bunda tutarsızlık vardır; çünkü bu durumda { وَدَرَسُوا } sözünden, { أَلَمْ } ifadesindeki takdirle sağlanan hüccet ikame etme anlamı kalkmış olur. Sonra Yüce [Allah]: { وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } “Ahiret yurdu ise sakınanlar için daha hayırlıdır” buyurarak öğüt vermiş ve hatırlatmıştır. İnsanların cumhuru üstten tâ ile «efelâ ta'kılûn» (أفلا تعقلون) şeklinde okumuş; Ebû Amr ve Mekke ehli ise alttan yâ ile «ya'kılûn» (يعقلون) şeklinde okumuşlardır.
وقوله: وَالَّذِينَ عطف على قوله: لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وقرأ ابن كثير ونافع وحمزة والكسائي وعاصم في رواية حفص وأبو عمرو والناس: «يمسّكون» بفتح الميم وشد السين وقرأ عمر بن الخطاب ﵁ وأبو العالية وعاصم وحده في رواية أبي بكر. «يمسكون» بسكون الميم وتخفيف السين، وكلهم خفف وَلا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ [الممتحنة: ١٠] إلا أبا عمرو فإنه قرأ: «ولا تمسّكوا» بفتح الميم وشد السين، وقرأ الأعمش «والذين استمسكوا» وفي حرف أبيّ «والذين مسكوا» يقال أمسك ومسك وهما لغتان بمعنى واحد، قال كعب بن زهير: [البسيط]
O'nun: { وَالَّذِينَ } “ve o kimseler” sözü, { لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } “sakınanlar için” sözüne matuftur. İbn Kesîr, Nâfi', Hamza, el-Kisâî, Hafs rivayetiyle Âsım, Ebû Amr ve diğer insanlar mîmin fethası ve sînin şeddesiyle «yümessikûne» (يمسّكون) şeklinde okumuşlardır. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh, Ebü'l-Âliye ve Ebû Bekr rivayetiyle sadece Âsım mîmin sükûnu ve sînin tahfifiyle «yümsikûne» (يمسكون) şeklinde okumuşlardır. Ebû Amr hariç hepsi { وَلا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ } [Mümtehine: 10] ayetini şeddesiz (muhaffef) okumuştur; o ise mîmin fethası ve sînin şeddesiyle «ve lâ tümessikû» (ولا تمسّكوا) şeklinde okumuştur. el-A'meş «ve'llezîne'stemsikû» (والذين استمسكوا), Übeyy mushafında ise «ve'llezîne messekû» (والذين مسكوا) şeklinde yer almıştır. «Emseke» ve «messeke» denir; ikisi de aynı anlamda iki lehçedir. Ka'b b. Züheyr şöyle demiştir: [Basît]
فما تمسك بالعهد الذي زعمت ... إلا كما تمسك الماء الغرابيل
İddia ettiği ahde ancak kalburların suyu tuttuğu gibi sarılır / tutunur.
أما أن شد السين يجري مع التعدي بالباء.
Şu var ki sînin şeddeli olması bâ harf-i ceriyle geçişli kullanıma uygundur.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın şu buyruğu:
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٧١ الى ١٧٢]
[A'râf Suresi (7), 171-172. Ayetler]
وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَظَنُّوا أَنَّهُ واقِعٌ بِهِمْ خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا ما فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٧١) وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافِلِينَ (١٧٢)
{ وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَظَنُّوا أَنَّهُ واقِعٌ بِهِمْ خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا ما فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٧١) وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافِلِينَ (١٧٢) } “Hani dağı sanki bir gölgelikmiş gibi onların üzerine kaldırmıştık da onlar dağın üzerlerine düşeceğini sanmışlardı. «Size verdiğimize sımsıkı sarılın ve içindekini aklınızda tutun ki sakınabilesiniz» [demiştik]. (171) Hani Rabbin, Âdemoğullarının sırtlarından zürriyetlerini almış ve onları kendi nefislerine şahit tutarak: «Ben sizin Rabbiniz değil miyim?» demişti. Onlar da: «Evet, şahit olduk» demişlerdi. [Bu], kıyamet günü «Biz bundan habersizdik» dememeniz içindir. (172)”
نَتَقْنَا معناه اقتلعنا ورفعنا فكأن النتق اقتلاع الشيء، تقول العرب: نتقت الزبدة من فم القربة، ومنه قول الشاعر: [الرجز]
{ نَتَقْنَا } ifadesinin anlamı söküp kopardık ve kaldırdık demektir; netk (النتق) adeta bir şeyi yerinden sökmektir. Araplar: «Kırbanın ağzından yağı söküp çıkardım» derler. Şairin şu sözü bundandır: [Recez]
ونتقوا أحلامنا الأثاقلا
Ağırbaşlı ve vakur akıllarımızı yerinden söktüler.
والناتق الرحم التي تقلع الولد من الرجل، ومنه قول النابغة:
«Nâtık» (الناتق), çocuğu adamdan çekip çıkaran [çok doğurgan] rahimdir. en-Nâbiğa'nın şu sözü bundandır:
لم يحرموا حسن الغداء وأمهم ... دحقت عليك بناتق مذكار
Güzel beslenmekten mahrum kalmadılar; anaları ise / Sana çok doğuran ve hep erkek doğuran bir rahim sundu.
وفي الحديث أن رسول الله ﷺ قال: «عليكم بتزويج الأبكار فإنهن أنتق أرحاما وأطيب أفواها» الحديث. وقد جاء في القرآن بدل هذه اللفظة في هذه القصة بعينها رفعنا لكن نَتَقْنَا، وفَوْقَهُمْ أعطت الرفع بزيادة قرينة هي أن الجبل اقتلعته الملائكة وأمر الله إياه، وروي أن موسى ﵇ لما جاءهم بالتوراة فقال عن الله تعالى هذا كتاب الله أتقبلونه بما فيه؟ فإن فيه بيان ما أحل لكم وما حرم عليكم وما أمركم وما نهاكم، قالوا: انشر علينا ما فيها فإن كانت فرائضها يسيرة وحدودها خفيفة
Hadiste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Bakirelerle evlenmeye bakın; çünkü onların rahimleri daha doğurgandır (entaku erhâmen) ve ağızları daha tatlıdır...» Kur'an'da bu kıssanın aynısında bu lafzın yerine { رَفَعْنَا } [kaldırdık] kelimesi gelmiştir; ancak { نَتَقْنَا } ve { فَوْقَهُمْ } [ifadeleri], dağın melekler ve Allah'ın emri tarafından yerinden söküldüğü ek karinesiyle birlikte kaldırma anlamını vermiştir. Rivayet edildiğine göre Mûsâ aleyhisselâm kendilerine Tevrat'ı getirip Yüce Allah adına: «Bu Allah'ın kitabıdır; içindekilerle birlikte onu kabul ediyor musunuz? Zira onda size helal kılınanların, haram kılınanların, emredilen ve yasaklanan şeylerin açıklaması vardır» deyince, onlar: «İçindekileri bize aç; eğer farzları kolay ve sınırları hafifse [kabul ederiz]» dediler.