Binûn

A'râf Suresi — 8. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قال القاضي أبو محمد: والتأويل الأول أظهر، وقالت فرقة: هذه الآية خاطب بها موسى من حضره من بني إسرائيل، وقال الطبري: بل خوطب بهذه الآية من كان على عهد محمد ﷺ تقريعا لهم بما فعل بأوائلهم وبما جازوا به.

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] şöyle dedi: Birinci yorum daha açıktır. Bir grup şöyle demiştir: Bu ayetle Mûsâ yanında hazır bulunan İsrâiloğullarına hitap etmiştir. Taberî ise şöyle demiştir: Bilakis bu ayetle, atalarının yaptıklarını ve buna karşılık gördükleri muameleyi başlarına kakmak üzere Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde bulunanlara hitap edilmiştir.

قال القاضي أبو محمد: والأول أظهر وأبين.

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] şöyle dedi: Birinci [görüş] daha zahir ve daha açıktır.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın şu buyruğu:

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٤٢ الى ١٤٣]

[A'râf Suresi (7), Ayetler 142-143]

وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَقالَ مُوسى لِأَخِيهِ هارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ (١٤٢) وَلَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قالَ لَنْ تَرانِي وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ فَسَوْفَ تَرانِي فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً فَلَمَّا أَفاقَ قالَ سُبْحانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ (١٤٣)

{ وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَقالَ مُوسى لِأَخِيهِ هارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ (١٤٢) وَلَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قالَ لَنْ تَرانِي وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ فَسَوْفَ تَرانِي فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً فَلَمَّا أَفاقَ قالَ سُبْحانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ (١٤٣) } “Mûsâ’ya otuz gece vaadettik ve buna on [gece] daha ekledik; böylece Rabbinin belirlediği vakit kırk geceye tamamlandı. Mûsâ kardeşi Hârûn’a: «Kavmim içinde benim yerime geç, ıslah et ve bozguncuların yoluna uyma!» dedi. (142) Mûsâ belirlediğimiz vakitte gelip Rabbi onunla konuşunca: «Rabbim! Bana [kendini] göster, Sana bakayım» dedi. [Rabbi]: «Beni asla göremezsin; fakat şu dağa bak, eğer o yerinde durabilirse sen de Beni göreceksin» buyurdu. Rabbi dağa tecelli edince onu yerle bir etti ve Mûsâ baygın düşüp yere serildi. Ayılınca: «Seni tenzih ederim, Sana tövbe ettim ve ben inananların ilkiyim» dedi. (143)”

قرأ أبو عمرو وأبيّ بن كعب وأبو رجاء وأبو جعفر وشيبة «ووعدنا» وقد تقدم في البقرة، وأخبر الله تعالى موسى ﵇ أن يتهيأ لمناجاته ثَلاثِينَ لَيْلَةً ثم زاده في الأجل بعد ذلك عشر ليال، فذكر أن «موسى» ﵇ أعلم بني إسرائيل بمغيبه «ثلاثين ليلة» فلما زاده العشر في حال مغيبه دون أن تعلم بنو إسرائيل ذلك وجست نفوسهم للزيادة على ما أخبرهم به، فقال لهم السامري: إن «موسى» قد هلك وليس براجع وأضلهم بالعجل فاتبعوه، قاله كله ابن جريج، وقيل: بل أخبرهم بمغيبه أَرْبَعِينَ وكذلك أعلمه الله تعالى وهو المراد بهذه الآية، قاله الحسن، وهو مثل قوله فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ [البقرة: ١٩٦] وأنهم عدوا الأيام والليالي فلما تم «أربعون» من الدهر قالوا قد أخلف «موسى» فضلوا، قال مجاهد إن «الثلاثين» هي شهر ذي القعدة وإن «العشر» هي «عشر» ذي الحجة، وقاله ابن عباس ومسروق.

Ebû Amr, Übey b. Ka'b, Ebû Recâ, Ebû Ca'fer ve Şeybe «vâ'adnâ» (ووعدنا) yerine «ve'adnâ» (وعدنا) şeklinde okumuşlardır; bu daha önce Bakara'da geçmişti. Yüce Allah, Mûsâ aleyhisselâm'a otuz gece münâcâtına hazırlanmasını bildirmiş, sonra süreyi on gece daha artırmıştır. Mûsâ aleyhisselâm'ın İsrâiloğullarına otuz gece aralarından ayrılacağını bildirdiği, İsrâiloğulları bilmeksizin ayrılığı esnasında [Allah] ona on gece daha ekleyince, kendilerine haber verilen süreden fazla olması sebebiyle içlerine kuşku düştüğü rivayet edilmiştir. Bunun üzerine Sâmirî onlara: «Mûsâ helak oldu, artık dönmeyecek» demiş ve buzağı ile onları saptırmış, onlar da ona uymuşlardır; bunların tamamını İbn Cüreyc söylemiştir. Bir görüşe göre ise onlara kırk gece ayrılacağını haber vermiş, nitekim Yüce Allah da ona böyle bildirmiştir ve bu ayette kastedilen de budur; bunu Hasan [el-Basrî] söylemiştir. Bu durum Yüce Allah'ın: { فَصِيامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ } “Hacda üç gün, döndüğünüzde de yedi gün oruç tutmak gerekir; bunlar tam on gündür” [el-Bakara: 196] buyruğu gibidir. Onlar günleri ve geceleri saymışlar, kırk [gün/gece] tamamlanınca: «Mûsâ sözünde durmadı» deyip sapmışlardır. Mücâhid: «Otuz gün Zilkade ayıdır, on gün ise Zilhicce'nin ilk on günüdür» demiştir. İbn Abbâs ve Mesrûk da böyle demiştir.

وروي أن «الثلاثين» إنما وعد بأن يصومها ويتهيأ فيها للمناجاة ويستعد وأن مدة المناجاة هي «العشر» ، وقيل بل مدة المناجاة «الأربعون» ، وإقبال «موسى» على الأمر والتزامه يحسن لفظ المواعدة، وحيث ورد أن المواعدة أربعون ليلة فذلك إخبار بجملة الأمر وهو في هذه الآية إخبار بتفصيله كيف وقع، وأَرْبَعِينَ في هذه الآية وما بعدها في موضع الحال، ويصح أن تكون أَرْبَعِينَ ظرفا من حيث هي عدد أزمنة، وفي مصحف أبي بن كعب «وتممناها» بغير ألف وتشديد الميم، وذكر الزجاج عن بعضهم قال: لما صام ثلاثين يوما أنكر خلوف فمه فاستاك بعود خروب فقالت الملائكة: إنا كنا نستنشق من فيك رائحة

Otuz günün oruç tutmak, münâcâta hazırlanmak ve tedarik görmek üzere vaadolunduğu, asıl münâcât süresinin ise on gün olduğu rivayet edilmiştir. Münâcât süresinin kırk gün olduğu da söylenmiştir. Mûsâ'nın bu emre yönelmesi ve ona bağlanması, karşılıklı sözleşme manasına gelen «müvâade» lafzını uygun kılmaktadır. Vaadin kırk gece olduğu zikredilen yerlerde meselenin bütünü haber verilmiştir; bu ayette ise nasıl gerçekleştiğine dair ayrıntısı haber verilmektedir. Bu ayette ve sonrasında geçen { أَرْبَعِينَ } “kırk” kelimesi hâl konumundadır. Zaman bildiren bir sayı olması bakımından zarf olması da caizdir. Übey b. Ka'b'ın mushafında elifsiz ve şeddeli mim ile «ve temmemnâhâ» (وتممناها) şeklindedir. Zeccâc bazılarından naklen şöyle demiştir: [Mûsâ] otuz gün oruç tutunca ağız kokusunun değiştiğini fark etti ve keçiboynuzu dalıyla misvaklandı; bunun üzerine melekler: «Biz senin ağzından misk kokusu

المسك فأفسدته بالسواك فزيدت عليه عشر ليال، وثَلاثِينَ نصب على تقدير أجلناه «ثلاثين» وليست منتصبة على الظرف لأن المواعدة لم تقع في «الثلاثين» ، ثم ردد الأمر بقوله فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً قيل ليبين أن «العشر» لم تكن ساعات وبالجملة فتأكيد وإيضاح.

kokluyorduk, sen onu misvakla giderdin» dediler ve ona on gece daha eklendi. { ثَلاثِينَ } “otuz” kelimesi «ona otuz [gün] süre tanıdık» takdiriyle mansubdur; zarf olarak mansub değildir, çünkü sözleşme otuzun içinde vuku bulmamıştır. Sonra Yüce Allah: { فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً } “böylece Rabbinin belirlediği vakit kırk geceye tamamlandı” buyurarak meseleyi yinelemiştir; bunun, on [gecenin] birkaç saatten ibaret olmadığını açıklamak için olduğu söylenmiştir; netice itibarıyla bu bir tekit ve açıklamadır.

وقوله تعالى: وَقالَ مُوسى لِأَخِيهِ ... الآية، المعنى: وقال موسى حين أراد المضي للمناجاة والمغيب فيها، واخْلُفْنِي معناه كن خليفتي وهذا استخلاف في حياة كالوكالة التي تنقضي بعزل الموكل أو موته لا يقتضي أنه متماد بعد وفاة فينحل على هذا ما تعلق به الإمامية في قولهم إن النبي ﷺ استخلف عليا بقوله أنت مني كهارون من «موسى» وقال موسى اخْلُفْنِي فيترتب على هذا أن عليا خليفة رسول الله ﷺ، وما ذكرناه يحل هذا القياس. وأمره في هذه الآية بالإصلاح ثم من الطرق الأخر في أن لا يتبع سبيل مفسد، قال ابن جريج: كان من الإصلاح أن يزجر السامري ويغير عليه.

Yüce Allah'ın: { وَقالَ مُوسى لِأَخِيهِ } “Mûsâ kardeşine dedi ki...” ayetinin anlamı şudur: Mûsâ münâcâta gitmek ve orada bulunmak istediği vakit demiştir. { اخْلُفْنِي } “benim yerime geç” ifadesi «benim vekilim/halifem ol» demektir. Bu, müvekkilin azletmesiyle veya ölümüyle sona eren vekâlet gibi hayatta iken yapılan bir halef kılmadır; vefattan sonra devam ettiğini gerektirmez. Dolayısıyla İmâmiyye'nin, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Sen bana göre Mûsâ'ya göre Hârûn gibisin» sözüyle Ali'yi halife tayin ettiği ve Mûsâ'nın da «benim yerime geç» dediği, dolayısıyla Ali'nin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in halifesi olduğu yönündeki delil getirmeleri bununla boşa çıkar. Zikrettiğimiz husus bu kıyası hükümsüz kılar. Bu ayette ona ıslahı emretmiş, diğer yandan da bozguncuların yoluna uymamasını istemiştir. İbn Cüreyc: «Islah etmekten biri de Sâmirî'yi engellemek ve ona müdahale etmekti» demiştir.

ثم أخبر الله تعالى عن «موسى» ﵇ أنه لما جاء إلى الموضع الذي حد له وفي الوقت الذي عين له وكلمه ربه قال تمنيا منه أي رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ وقرأ الجمهور: أَرِنِي بكسر الراء، وقرأ أبو عمرو وابن كثير أَرِنِي بسكون الراء، والمعنى في قوله كَلَّمَهُ أي خلق له إدراكا سمع به الكلام القائم بالذات القديم الذي هو صفة ذات، وقال ابن عباس وسعيد بن جبير: أدنى الله تعالى «موسى» حتى سمع صريف الأقلام في اللوح، وكلام الله ﷿ لا يشبه شيئا من الكلام الذي للمخلوقين ولا في جهة من الجهات وكما هو موجود لا كالموجودات، ومعلوم لا كالمعلومات، كذلك كلامه لا يشبه الكلام الذي فيه علامات الحدوث، والواو عاطفة كَلَّمَهُ على جاءَ، ويحتمل أن تكون واو الحال والأول أبين، وقال وهب بن منبه كلم الله «موسى» في ألف مقام كان يرى نور على وجهه ثلاثة أيام إثر كل مقام، وما قرب «موسى» النساء منذ «كلمه» الله تعالى، وجواب لَمَّا في قوله قالَ، والمعنى أنه لما «كلمه» وخصه بهذه المرتبة طمحت همته إلى رتبة الرؤية وتشوق إلى ذلك، فسأل ربه أن يريه نفسه، قاله السدي وأبو بكر الهذلي، وقال الربيع: قربناه نجيا حتى سمع صريف الأقلام، ورؤية الله ﷿ عند الأشعرية وأهل السنة جائزة عقلا، لأنه من حيث هو موجود تصح رؤيته، قالوا لأن الرؤية للشيء لا تتعلق بصفة من صفاته أكثر من الوجود، إلا أن الشريعة قررت رؤية الله تعالى في الآخرة نصا ومنعت من ذلك في الدنيا بظواهر من الشرع، فموسى ﵇ لم يسأل ربه محالا وإنما سأل جائزا.

Sonra Yüce Allah, Mûsâ aleyhisselâm'ın kendisi için belirlenen yere ve tayin edilen vakte gelip de Rabbi onunla konuştuğunda, duyduğu arzu sebebiyle: { رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ } “Rabbim! Bana [kendini] göster, Sana bakayım” dediğini haber vermiştir. Cumhur { أَرِنِي } kelimesini rânın kesresiyle okumuştur; Ebû Amr ve İbn Kesîr ise { أَرِنِي } kelimesini rânın sükûnuyla [ernî] okumuşlardır. { كَلَّمَهُ } “onunla konuştu” buyruğunun anlamı; Allah'ın, zâtıyla kaim, kadîm ve zâtî bir sıfat olan kelâmını işiteceği bir idrak yaratmasıdır. İbn Abbâs ve Saîd b. Cübeyr: «Yüce Allah Mûsâ'yı o kadar yaklaştırdı ki Levh'teki kalemlerin cızırtısını işitti» demişlerdir. Yüce Allah'ın kelâmı, yaratılmışların kelâmından hiçbir şeye benzemez ve hiçbir cihette değildir; O, varlıklar gibi olmayan bir mevcut ve malumat gibi olmayan bir malum olduğu gibi kelâmı da sonradan olma (hudûs) alametleri taşıyan kelâma benzemez. Vâv harfi { كَلَّمَهُ } fiilini { جاءَ } fiiline bağlayan bir atıf harfidir; hâl vâvı olması da muhtemeldir fakat birincisi daha açıktır. Vehb b. Münebbih: «Allah Mûsâ ile bin makamda konuştu; her makamın ardından üç gün boyunca yüzünde nur görülürdü. Allah kendisiyle konuştuğundan beri Mûsâ kadınlara yaklaşmadı» demiştir. { لَمَّا } edatının cevabı { قالَ } buyruğudur. Anlamı şudur: Allah onunla konuşup onu bu mertebeye nail kılınca himmeti rü'yet (görme) mertebesine yöneldi ve buna şiddetle iştiyak duydu; böylece Rabbinden Zâtını kendisine göstermesini istedi. Bunu Süddî ve Ebû Bekir el-Hüzelî söylemiştir. Rebî': «Biz onu fısıldaşan kimse gibi yaklaştırdık, hatta kalemlerin cızırtısını işitti» demiştir. Eş'arîler ve Ehl-i Sünnet nezdinde Yüce Allah'ın görülmesi aklen caizdir; zira mevcut olması bakımından O'nun görülmesi sahihtir. Onlar şöyle demiştir: Bir şeyin görülmesi, onun varlığı dışındaki herhangi bir sıfatıyla bundan daha fazla ilgili değildir; ancak şeriat Yüce Allah'ın ahirette görülmesini nass ile sabit kılmış, dünyada ise şer'î zahir delillerle bunu men etmiştir. Dolayısıyla Mûsâ aleyhisselâm Rabbinden imkânsız bir şey istememiş, bilakis caiz olan bir şeyi talep etmiştir.

وقوله تعالى: لَنْ تَرانِي وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ الآية ليس بجواب من سأل محالا، وقد قال تعالى لنوح فَلا تَسْئَلْنِ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ [هود: ٤٦] فلو سأل «موسى» محالا لكان في الكلام زجر ما وتبيين، وقوله ﷿: لَنْ تَرانِي نص من الله تعالى على منعه الرؤية في الدنيا، ولَنْ تنفي الفعل المستقبل ولو بقينا مع هذا النفي بمجرده لقضينا أنه لا يراه «موسى» أبدا ولا في الآخرة لكن ورد من جهة أخرى بالحديث المتواتر ان أهل الإيمان يرون الله تعالى يوم القيامة، فموسى ﵇ أحرى برؤيته، وقال مجاهد وغيره: إن الله ﷿ قال لموسى لن تراني ولكن سأتجلى للجبل الذي هو أقوى منك وأشد فإن استقر وأطاق الصبر لهيبتي فستمكنك أنت رؤيتي.

Yüce Allah'ın: { لَنْ تَرانِي وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ } “Beni asla göremezsin; fakat şu dağa bak...” buyruğu, imkânsız bir şey isteyen kimseye verilecek bir cevap türünden değildir. Nitekim Yüce Allah Nûh'a: { فَلا تَسْئَلْنِ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } “Hakkında bilgin olmayan şeyi benden isteme! Şüphesiz ben sana cahillerden olmamanı öğütlerim” [Hûd: 46] buyurmuştur. Eğer Mûsâ imkânsız bir şey istemiş olsaydı sözde bir tür azarlama ve açıklama bulunurdu. Yüce Allah'ın: { لَنْ تَرانِي } “Beni asla göremezsin” buyruğu, dünyada görmeyi men ettiğine dair Yüce Allah'tan açık bir hükümdür. { لَنْ } edatı gelecek zaman fiilini nefyeder; şayet biz sadece bu nefy ile yetinecek olsaydık Mûsâ'nın ahirette de O'nu asla göremeyeceğine hükmederdik. Fakat diğer taraftan mütevatir hadisle müminlerin kıyamet gününde Yüce Allah'ı görecekleri sabit olmuştur; dolayısıyla Mûsâ aleyhisselâm O'nu görmeye daha layıktır. Mücâhid ve başkaları şöyle demiştir: Yüce Allah Mûsâ'ya: «Beni göremezsin; fakat senden daha kuvvetli ve daha sağlam olan şu dağa tecelli edeceğim; eğer o yerinde durabilir ve heybetime sabretmeye güç yetirebilirse sen de Beni görebilirsin» buyurmuştur.

قال القاضي أبو محمد: فعلى هذا إنما جعل الله له الجبل مثالا وقالت فرقة: إنما المعنى سأتبدى لك

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] şöyle dedi: Buna göre Allah dağı onun için bir misal kılmıştır. Bir grup şöyle demiştir: Anlamı ancak şudur: Ben sana

على الجبل فإن استقر لعظمتي فسوف تراني، وروي في كيفية وقوف «موسى» وانتظاره الرؤية قصص طويل اختصرته لبعده وكثرة مواضع الاعتراض فيه.

dağın üzerinde görüneceğim; eğer o büyüklüğüm karşısında yerinde durabilirse sen de Beni göreceksin. Mûsâ'nın duruşu ve görmeyi bekleyiş keyfiyeti hakkında uzun rivayetler nakledilmiştir; uzak [asılsız] olması ve itiraza açık noktalarının çokluğu sebebiyle bunları kısalttım.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın şu buyruğu:

فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا ...

{ فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا } “Rabbi dağa tecelli edince onu yerle bir etti...”

قال المتأولون المتكلمون كالقاضي ابن الباقلاني وغيره: إن الله ﷿ خلق للجبل حياة وحسا وإدراكا يرى به، ثم تجلى له أي ظهر وبدا سلطانه فاندك الجبل لشدة المطلع، فلما رأى موسى ما بالجبل صعق، وهذا المعنى هو المروي عن ابن عباس، وأسند الطبري عن حماد بن زيد عن ثابت عن أنس عن النبي ﷺ أنه قرأ فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا قال: فوضع الإبهام قريبا من خنصره قال فساخ الجبل، فقال حميد لثابت: تقول هذا؟ فرفع ثابت يده فضرب صدر حميد، وقال: يقوله رسول الله ﷺ ويقوله أنس، وأكتمه أنا؟ وقالت فرقة: المعنى فلما تجلى الله للجبل بقدرته وسلطانه اندك الجبل.

Kâdî el-Bâkıllânî ve diğer kelamcı mütevevviller şöyle demiştir: Yüce Allah dağ için hayat, his ve göreceği bir idrak yarattı; sonra ona tecelli etti, yani azameti ve hükümranlığı açığa çıktı, bunun üzerine dağ bu tecellinin şiddetinden paramparça oldu. Mûsâ dağın başına geleni görünce bayılıp yere düştü. Bu mana İbn Abbâs'tan rivayet edilen manadır. Taberî, Hammâd b. Zeyd vasıtasıyla Sâbit'ten, o da Enes'ten Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: { فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا } ayetini okuduğunu ve: «Başparmağını serçe parmağının yanına koydu ve dağ çöktü» dediğini rivayet etmiştir. Humeyd, Sâbit'e: «Bunu [böylece] söylüyor musun?» deyince Sâbit elini kaldırıp Humeyd'in göğsüne vurdu ve: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu söylüyor, Enes bunu söylüyor da ben mi gizleyeceğim?» dedi. Bir grup ise şöyle demiştir: Anlamı şudur: Allah kudreti ve hükümranlığıyla dağa tecelli edince dağ paramparça oldu.

قال القاضي أبو محمد: وهذا التأويل يتمسك به المعتزلة تمسكا شديدا لقولهم إن رؤية الله ﷿ غير جائزة، وقائله من أهل السنة إنما يقوله مع اعتقاده جواز الرؤية ولكنه يقول إنه أليق بألفاظ الآية من أن تحمل الآية أن الجبل خلق له إدراك وحياة، وقال الزّجاج: من قال إن التقدير فلما تجلى أمر ربه فقد أخطأ ولا يعرف أهل اللغة ذلك، ورد أبو علي في الإغفال عليه، والدك الانسحاق والتفتت، وقرأ النبي ﷺ وابن مسعود وأنس بن مالك والحسن وأبو جعفر وشيبة ومجاهد وابن كثير وأبو عمرو ونافع وعاصم وابن عامر «دكّا» ، وقرأ حمزة والكسائي وابن عباس والربيع بن خثيم وغيرهم «دكاء» على وزن حمراء، والدكاء الناقة التي لا سنام لها، فالمعنى جعله أرضا دكاء تشبيها بالناقة، فروي أنه ذهب الجبل بجملته، وقيل ذهب أعلاه وبقي أكثره، وروي أن الجبل تفتت وانسحق حتى صار غبارا تذروه الرياح، وقال سفيان: روي أنه ساخ في الأرض وأفضى إلى البحر الذي تحت الأرضين، قال ابن الكلبي فهو يهوي فيه إلى يوم القيامة، وروي أنه انكسر ست فرق فوقعت منه ثلاث بمكة ثبير وغار ثور وحراء، وثلاث بالمدينة أحد وورقان ورضوى، قاله النقاش، وقال أبو بكر الهذلي: ساخ في الأرض فلا يظهر إلى يوم القيامة، وصَعِقاً معناه مغشيا عليه كحال من تصيبه الصعقة وهي الصيحة المفرطة، قال الخليل: وهي الوقع الشديد من صوت الرعد قاله ابن زيد وجماعة من المفسرين، وقال قتادة: كان موتا، قال الزجّاج: وهو ضعيف، ولفظة أَفاقَ تقتضي غير هذا، وقوله سُبْحانَكَ أي تنزيها لك كذا فسره النبي ﷺ، وقوله تُبْتُ إِلَيْكَ معناه من أن أسألك الرؤية في الدنيا وأنت لا تبيحها.

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] şöyle dedi: Bu yoruma Mu'tezile, Yüce Allah'ın görülmesinin caiz olmadığı yönündeki görüşleri sebebiyle sımsıkı sarılır. Bunu söyleyen Ehl-i Sünnet âlimi ise rü'yetin caiz olduğuna inanmakla birlikte, ayeti dağ için idrak ve hayat yaratıldığı şeklinde yorumlamaktansa lafızlara bu mananın daha uygun olduğunu söylemektedir. Zeccâc: «Takdiri 'Rabbinin emri tecelli edince' şeklindedir diyen hata etmiştir; dil ehli bunu bilmez» demiştir; Ebû Ali [el-Fârisî] el-İğfâl adlı eserinde ona itiraz etmiştir. { الدك } ufalanıp toz toprak haline gelmektir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, İbn Mes'ûd, Enes b. Mâlik, Hasan, Ebû Ca'fer, Şeybe, Mücâhid, İbn Kesîr, Ebû Amr, Nâfi', Âsım ve İbn Âmir «dekken» (دكّا) şeklinde okumuşlardır. Hamza, Kisâî, İbn Abbâs, Rebî' b. Huseym ve başkaları ise «hamrâ» vezninde «dekkâe» (دكاء) şeklinde okumuşlardır. «Dekkâ», hörgücü olmayan deveye denir; bu takdirde anlam: Deveye benzetilerek «onu dümdüz bir arazi yaptı» demektir. Dağın tamamen yok olduğu rivayet edilmiştir. Zirvesinin yok olup çoğunun kaldığı da söylenmiştir. Dağın ufalanıp ezilerek rüzgarların savurduğu bir toz haline geldiği de rivayet edilmiştir. Süfyân: «Yerin içine batıp yerlerin altındaki denize ulaştığı rivayet edilmiştir» demiştir. İbnü'l-Kelbî: «O kıyamet gününe kadar orada batmaya devam eder» demiştir. Dağın altı parçaya bölündüğü; üçünün Mekke'ye düşüp Sebîr, Sevr Mağarası ve Hırâ olduğu, üçünün de Medine'ye düşüp Uhud, Verekân ve Radvâ olduğu rivayet edilmiştir; bunu Nakkâş söylemiştir. Ebû Bekir el-Hüzelî: «Yere battı, kıyamet gününe kadar da ortaya çıkmayacaktır» demiştir. { صَعِقاً } “baygın düşmüş” kelimesi, şiddetli ses olan «sa'ka»ya maruz kalan kimsenin hali gibi bayılmış demektir. Halîl: «O, gök gürültüsünün şiddetli çarpmasıdır» demiştir; bunu İbn Zeyd ve müfessirlerden bir grup da söylemiştir. Katâde: «Bu bir ölümdü» demiştir. Zeccâc: «Bu zayıftır; zira { أَفاقَ } (ayıldı) lafzı bunun aksini gerektirir» demiştir. { سُبْحانَكَ } “Seni tenzih ederim” buyruğu «Seni her türlü noksanlıktan tenzih ederim» demektir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de böyle açıklamıştır. { تُبْتُ إِلَيْكَ } “Sana tövbe ettim” buyruğu ise «Sen izin vermediğin halde dünyada görmeyi istemekten [tövbe ettim]» demektir.

قال القاضي أبو محمد: ويحتمل عندي أنه لفظ قاله ﵇ لشدة هول ما اطلع ولم يعن به التوبة من شيء معين ولكنه لفظ يصلح لذلك المقام.

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] şöyle dedi: Bana göre muhtemeldir ki bu lafız, aleyhisselâm'ın müşahede ettiği şeyin dehşetinin şiddetinden dolayı söylediği bir söz olup bununla belirli bir şeyden tövbeyi kastetmemiş, fakat o makama uygun bir lafız olmuştur.

قال القاضي أبو محمد: والذي يتحرز منه أهل السنة أن تكون توبة من سؤال المحال كما زعمت المعتزلة، وقرأ نافع وَأَنَا بإثبات الألف في الإدراج، قال الزهراوي والأولى حذفها في الإدراج وإثباتها لغة شاذة خارجة عن القياس، وقوله أَوَّلُ إما أن يريد من قومه بني إسرائيل، وهو قول ابن عباس ومجاهد أو من أهل زمانه ان كان الكفر قد طبق الآفاق وإما أن يريد أول المؤمنين بأنك لا ترى في الدنيا، قاله أبو العالية.

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] şöyle dedi: Ehl-i Sünnet'in sakındığı husus, Mu'tezile'nin iddia ettiği gibi bunun imkânsız olan bir şeyi istemekten dolayı tövbe olmasıdır. Nâfi', { وَأَنَا } kelimesini vasl (geçiş) halinde elifi ispat ederek okumuştur. Zehrâvî: «Evla olan vasl halinde elifin hazfedilmesidir, ispat edilmesi ise kıyasa aykırı şâzz bir lügattir» demiştir. { أَوَّلُ } “ilki” ifadesiyle ya kendi kavmi olan İsrâiloğullarından [ilk inanan] kastedilmiştir -ki bu İbn Abbâs ve Mücâhid'in görüşüdür- yahut şayet küfür her yanı kaplamışsa kendi döneminin insanlarından [ilk inanan] kastedilmiştir; ya da «dünyada Senin görülemeyeceğine inananların ilkiyim» manası kastedilmiştir; bunu da Ebu'l-Âliye söylemiştir.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın şu buyruğu:

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٤٤ الى ١٤٥]

[A'râf Suresi (7), Ayetler 144-145]

قالَ يا مُوسى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسالاتِي وَبِكَلامِي فَخُذْ ما آتَيْتُكَ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ (١٤٤) وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلاً لِكُلِّ شَيْءٍ فَخُذْها بِقُوَّةٍ وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ (١٤٥)

{ قالَ يا مُوسى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسالاتِي وَبِكَلامِي فَخُذْ ما آتَيْتُكَ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ (١٤٤) وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلاً لِكُلِّ شَيْءٍ فَخُذْها بِقُوَّةٍ وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ (١٤٥) } “[Rabbi] şöyle buyurdu: «Ey Mûsâ! Gönderdiğim risaletlerimle ve seninle konuşmamla seni insanlar üzerine seçkin kıldım. Sana verdiklerimi al ve şükredenlerden ol!» (144) Biz onun için levhalarda her şeyden bir öğüt ve her şeyi açıklayan [hükümler] yazdık. «Öyleyse bunlara kuvvetle sarıl ve kavmine de onların en güzeline uymalarını emret! Yakında size yoldan çıkanların yurdunu göstereceğim.» (145)”

ثم ان الله تعالى قرر موسى على آلائه عنده على جهة الإخبار وقنعه بها وأمره بالشكر عليها وكأنه قال ولا تتعدها إلى غيرها، و «اصطفى» أصله اصتفى وهو افتعل من صفا يصفو انقلبت التاء طاء لمكان الصاد، ومعناه تخيرتك وخصصتك، ولا تستعمل إلا في الخير والمنن، لا يقال اصطفاه لشر، وقوله عَلَى النَّاسِ عام والمراد الخصوص فيمن شارك موسى في الإرسال، فإن الأنبياء كلهم المرسلين مشاركون له بما هم رسل، والظاهر من الشريعة أن موسى مخصص بالكلام وإن كان قد روي في تكليم الله غيره أشياء بما يشاء من أعظمها أن رسول الله ﷺ سئل عن آدم فقال هو نبي مكلّم.

Sonra Yüce Allah, haber verme yoluyla Mûsâ'ya katındaki nimetlerini ikrar ettirmiş, onu bunlarla kanaatlendirmiş ve bunlara şükretmesini emretmiştir; sanki: «Bunları aşıp başkasına geçme» buyurmuştur. «Istafâ» (اصطفى) kelimesinin aslı «istefâ» (اصتفى) olup safâ-yasfû kökünden ifti'âl babındadır; sâd harfinden ötürü tâ harfi taya dönüşmüştür. Anlamı: «Seni seçtim ve seni mümtaz kıldım» demektir. Bu kelime sadece hayır ve lütuflar için kullanılır; kötülük için «onu seçti» denilmez. { عَلَى النَّاسِ } “insanlar üzerine” buyruğu umumidir; ancak risalette Mûsâ ile ortak olanlar kastedilerek hususilik ifade eder; zira elçi olan bütün peygamberler elçi olmaları bakımından onunla ortaktır. Şeriatın zahirine göre Mûsâ [vasıtasız] konuşulma ile tahsis edilmiştir; gerçi Allah'ın dilediği şekilde başkalarıyla da konuştuğuna dair rivayetler gelmiştir; bunların en büyüğü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Âdem hakkında sorulduğunda: «O, kendisiyle konuşulan bir peygamberdir» buyurmasıdır.

قال القاضي أبو محمد: إلا أن ذلك قد تأول بأنه كان في الجنة فيتحفظ على هذا تخصيص موسى، ويصح أن يكون قوله عَلَى النَّاسِ عموما مطلقا في مجموع الدرجتين الرسالة والكلام. وقرأ حمزة والكسائي وأبو عمرو وعاصم وابن عامر «برسالاتي» على الجمع إذ الذي أرسل به ضروب، وقرأ ابن كثير ونافع «برسالتي» على الإفراد الذي يراد به الجمع وتحل الرسالة هاهنا محل المصدر الذي هو الإرسال، وقرأ جمهور الناس و «بكلامي» ، وقرأ أبو رجاء «برسالتي وبكلمتي» ، وقرأ الأعمش «برسالاتي وبكلمي» ، وحكى عنه المهدوي «وتكليمي» على وزن تفعيلي، وقوله فَخُذْ ما آتَيْتُكَ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ تأديب وتقنيع وحمل على جادة السلامة ومثال لكل أحد في حاله، فإن جميع النعم من عنده بمقدار وكل الأمور بمرأى من الله ومسمع.

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] şöyle dedi: Ancak bunun cennette olduğu şeklinde yorumlandığı da vâkidir; dolayısıyla bu yolla Mûsâ'nın tahsis edilişi korunmuş olur. { عَلَى النَّاسِ } buyruğunun, risalet ve kelâm olmak üzere iki derecenin toplamı açısından mutlak bir umumilik ifade etmesi de sahihtir. Hamza, Kisâî, Ebû Amr, Âsım ve İbn Âmir, gönderildiği şeyler türlü türlü olduğu için çoğul olarak «bi-risâlâtî» (برسالاتي) şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr ve Nâfi' ise çoğul kastedilen tekil sîga ile «bi-risâletî» (برسالتي) şeklinde okumuşlardır; burada «risâlet» mastar olan gönderme (irsâl) yerine geçmektedir. İnsanların cumhuru «ve bi-kelâmî» (وبكلامي) şeklinde okumuştur. Ebû Recâ: «Bi-risâletî ve bi-kelimetî» (برسالتي وبكلمتي) şeklinde okumuştur. A'meş: «Bi-risâlâtî ve bi-kelimî» (برسالاتي وبكلمي) şeklinde okumuştur; Mehdevî de ondan «ve teklîmî» (وتكليمي) şeklinde nakletmiştir. { فَخُذْ ما آتَيْتُكَ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ } “Sana verdiklerimi al ve şükredenlerden ol!” buyruğu bir terbiye, kanaatkâr kılma, selamet yoluna yönlendirme ve bulunduğu hal üzere herkes için bir örnektir; zira bütün nimetler O'nun katından bir ölçü iledir ve her şey Allah'ın görmesi ve işitmesi dâhilindedir.

وقوله تعالى: وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ الآية، الضمير في لَهُ عائد على موسى ﵇، والألف واللام في الْأَلْواحِ عوض من الضمير الذي يقدر وصله بين الألواح وموسى ﵇، تقديره في ألواحه، وهذا كقوله تعالى: فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى [النازعات: ٤١] مأواه وقيل: كانت الألواح اثنين، وقيل سبعة، وقال مجاهد وابن عباس: كانت الألواح من زمرد، وقال ابن جبير من ياقوت أحمر، وقال أبو العالية أيضا من برد، وقال الحسن من خشب، وقوله مِنْ كُلِّ شَيْءٍ لفظه عموم والمراد به كل شيء ينفع في معنى الشرع ويحتاج إليه في المصلحة، وقوله لِكُلِّ شَيْءٍ مثله، قال ابن جبير: ما أمروا به ونهوا عنه، وقاله مجاهد: وقال السدي: الحلال والحرام. وقوله بِقُوَّةٍ معناه بجد وصبر عليها واحتمال لمؤنها قاله ابن عباس والسدي، وقال الربيع بن أنس بِقُوَّةٍ هنا بطاعة، وقال ابن عباس أمر موسى أن يأخذه بأشد مما أمر به قومه، و «خذ» أصله أؤخذ حذفت الهمزة التي هي فاء الفعل على غير قياس فاستغني عن الأول، وقوله

Yüce Allah'ın: { وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ } “Biz onun için levhalarda yazdık...” ayetinde, { لَهُ } ifadesindeki zamir Mûsâ aleyhisselâm'a dönmektedir. { الْأَلْواحِ } “levhalar” kelimesindeki harf-i tarif (el-), levhalar ile Mûsâ aleyhisselâm arasında takdir edilen bitişik zamirin bedelidir; takdiri «onun levhalarında» şeklindedir. Bu durum Yüce Allah'ın: { فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى } “Şüphesiz cennet barınağın ta kendisidir” [en-Nâziât: 41] yani «onun barınağıdır» buyruğu gibidir. Levhaların iki tane olduğu söylenmiştir, yedi tane olduğu da söylenmiştir. Mücâhid ve İbn Abbâs: «Levhalar zümrüttendi» demişlerdir. İbn Cübeyr: «Kırmızı yakuttandı» demiştir. Ebû'l-Âliye de: «Doludandı» demiştir. Hasan ise: «Ağaçtandı» demiştir. { مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } “her şeyden” buyruğu lafız olarak umumidir; ancak dinî anlamda fayda veren ve maslahat açısından ihtiyaç duyulan her şey kastedilmiştir. { لِكُلِّ شَيْءٍ } “her şeyi” buyruğu da böyledir. İbn Cübeyr: «Emrolundukları ve nehyolundukları şeyler» demiştir; Mücâhid de böyle demiştir. Süddî: «Helal ve haram» demiştir. { بِقُوَّةٍ } “kuvvetle” buyruğu, ciddiyetle, ona sabrederek ve külfetlerine katlanarak demektir; bunu İbn Abbâs ve Süddî söylemiştir. Rebî' b. Enes buradaki { بِقُوَّةٍ } ifadesinin «itaatle» manasında olduğunu söylemiştir. İbn Abbâs: «Mûsâ'ya, kavmine emredilenden daha sıkı bir şekilde sarılması emredildi» demiştir. «Huz» (خذ) kelimesinin aslı «u'huz» (أؤخذ) olup fiilin fâü'l-fiili olan hemze kıyasa aykırı olarak hazfedilmiş ve baştakine ihtiyaç kalmamıştır. [Yüce Allah'ın:]

بِأَحْسَنِها يحتمل معنيين أحدهما التفضيل كأنه قال: إذا اعترض فيها مباحان فيأخذون الأحسن منهما كالعفو والقصاص، والصبر والانتصار.

{ بِأَحْسَنِها } “en güzeline” buyruğu iki manaya ihtimallidir: Birincisi tafdîl (üstünlük) anlamıdır; sanki: «Orada iki mubah durum karşılarına çıktığında, af ile kısas veya sabır ile hakkını alma gibi durumlarda ikisinden daha güzel olanına sarılsınlar» buyurmuş gibidir.

قال القاضي أبو محمد: هذا على القول إن أفعل في التفضيل لا يقال إلا لما لهما اشتراك في المفضل فيه وأما على القول الآخر فقد يراد بالأحسن المأمور به بالإضافة للمنهي عنه لأنه أحسن منه، وكذلك الناسخ بالإضافة إلى المنسوخ ونحو هذا، وذهب إلى هذا المعنى الطبري.

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] şöyle dedi: Bu, ism-i tafdîlin (ef'al kalıbı) ancak üstünlük sağlanan vasıfta ortaklığı bulunan iki şey için kullanılabileceği görüşüne göredir. Diğer görüşe göre ise «en güzel» ile yasaklanan şeye nispetle emredilen şey kastedilmiş olabilir, zira ondan daha güzeldir; aynı şekilde mensuha nispetle nâsih ve benzeri şeyler kastedilmiş olabilir. Taberî bu manayı benimsemiştir.

قال القاضي أبو محمد: ويؤيد هذا التأويل أنه تدخل فيه الفرائض وهي لا تدخل في التأويل الأول، وقد يمكن أن يتصور اشتراك في حسن من المأمور به والمنهي عنه ولو بحسب الملاذ وشهوات النفس الأمارة، والمعنى الآخر الذي يحتمله قوله: بِأَحْسَنِها أن يريد بأحسن وصف الشريعة بجملتها، فكأنه قال: قد جعلنا لكم شريعة هي أحسن كما تقول: الله أكبر دون مقايسة ثم قال: فمرهم يأخذوا بأحسنها الذي شرعناه لهم، وفي هذا التأويل اعتراضات، وقرأ جمهور الناس «سأوريكم» ، وقرأ الحسن بن أبي الحسن «سأوريكم» قال أبو الفتح ظاهر هذه القراءة مردود وهو أبو سعيد المأثور فصاحته فوجهها أن المراد أريكم ثم أشبعت ضمة الهمزة ومطلت حتى نشأت عنها واو، ويحسن احتمال الواو في هذا الموضع أنه موضع وعيد وإغلاظ فمكن الصوت فيه.

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] şöyle dedi: Bu yorumu, farzların bu kapsama girmesi desteklemektedir; oysa farzlar birinci yoruma dahil olmaz. Emredilen ile yasaklanan şey arasında, kötülüğü emreden nefsin şehvetleri ve hazları açısından dahi olsa bir güzellik ortaklığı tasavvur edilmesi mümkündür. { بِأَحْسَنِها } buyruğunun muhtemel olduğu diğer mana ise «en güzel» ile şeriatın bütününün vasfedilmesinin murad edilmesidir; kıyaslama yapmaksızın «Allah en büyüktür» denildiği gibi, sanki: «Sizin için en güzel olan bir şeriat kıldık» buyurmuş, sonra da: «Onlara kendileri için meşru kıldığımız bu en güzel şeylere sarılmalarını emret» demiştir. Bu yorumda birtakım itirazlar vardır. İnsanların cumhuru «se-urîküm» (سأريكم) şeklinde okumuştur. Hasan b. Ebi'l-Hasan ise «se-ûrîküm» (سأوريكم) şeklinde okumuştur. Ebû'l-Feth şöyle demiştir: Bu kıraatin zahiri merduttur; halbuki o, fesahati nakledilen Ebû Saîd'dir; dolayısıyla bunun izahı şudur: Kastedilen «urîküm»dür, sonra hemzenin zammesi doyurularak uzatılmış ve bundan bir vâv harfi doğmuştur. Bu makamda vâv harfinin yer almasını güzelleştiren husus, buranın bir tehdit ve sertlik makamı olması ve bu sebeple sesin uzatılmasıdır.

وقرأ قسامة بن زهير «سأورثكم» قاله أبو حاتم، ونسبها المهدوي إلى ابن عباس، وثبتت الواو في خط المصحف فلذلك أشكل هذا الاختلاف مع أنا لا نتأول إلا أنها مرويات فأما من قرأها «سأوريكم» فالمعنى عنده سأعرض عليكم وأجعلكم تخشون لتعتبروا حال دار الفاسقين، والرؤية هنا رؤية العين إلا أن المعنى يتضمن الوعد للمؤمنين والوعيد للفاسقين ويدل على أنها رؤية العين تعدى فعلها وقد عدي بالهمزة إلى مفعولين، ولو كان من رؤية القلب لتعدى بالهمزة إلى ثلاثة مفاعيل، ولو قال قائل: المفعول الثالث يتضمنه المعنى فهو مقدر أي مدمرة أو خربة مسعرة على قول من قال: هي جهنم، قيل له: ولا يجوز حذف هذا المفعول والاقتصار دونه أنها داخلة على الابتداء والخبر ولو جوز لكان على قبح في اللسان لا يليق بكتاب الله ﷿، وقال علي بن أبي طالب ﵁ ومقاتل وقتادة في كتاب النقاش دارَ الْفاسِقِينَ

Kassâme b. Züheyr «se-ûrisüküm» (سأورثكم / sizi mirasçı kılacağım) şeklinde okumuştur; bunu Ebû Hâtim nakletmiş, Mehdevî ise İbn Abbâs'a nispet etmiştir. Mushaf hattında vâv harfi sabit kalmıştır; bu sebeple bunların rivayetler olduğunu tevil etmemizle birlikte bu farklılık müşkül görülmüştür. «Se-urîküm» (سأريكم / size göstereceğim) şeklinde okuyana göre mana şudur: Size arz edeceğim ve ibret alasınız diye yoldan çıkanların yurdunun halini görüp korkmanızı sağlayacağım. Buradaki görme gözle görmedir; ancak mana müminlere vaadi, fasıklara ise tehdidi içermektedir. Bunun gözle görme olduğuna, fiilinin geçişli olması ve hemze ile iki mef'ûle geçişli kılınması delalet eder. Kalp ile görme (bilme) olsaydı hemze ile üç mef'ûle geçişli olurdu. Bir kimse: «Üçüncü mef'ûlü mana içermektedir, dolayısıyla o 'harap edilmiş' yahut 'yıkılmış ve alevlendirilmiş' takdirindedir -nitekim buranın cehennem olduğunu söyleyenlerin görüşüne göre-» diyecek olursa ona şöyle denilir: Mübteda ve haberin üzerine dahil olduğu için bu mef'ûlün hazfedilip onun olmamasıyla iktifa edilmesi caiz değildir; caiz görülse bile dilde hoş karşılanmayan bir çirkinlik olur ki bu Yüce Allah'ın Kitabı'na yakışmaz. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh ile Nakkâş'ın kitabında yer aldığı üzere Mukâtil ve Katâde, { دارَ الْفاسِقِينَ } “yoldan çıkanların yurdu” ifadesinin

مصر والمراد آل فرعون، وقال قتادة أيضا: «دار الفاسقين» الشام والمراد العمالقة الذين أمر موسى بقتالهم، وقال مجاهد والحسن: «دار الفاسقين» جهنم والمراد الكفرة بموسى عامة، وقال النقاش عن الكلبي: دارَ الْفاسِقِينَ دور ثمود وعاد والأمم الخالية: أي سنقصها عليكم فترونها.

Mısır olduğunu ve bununla Firavun hanedanının kastedildiğini söylemişlerdir. Katâde ayrıca şöyle demiştir: «Yoldan çıkanların yurdu» Şam'dır ve bununla Mûsâ'ya kendileriyle savaşması emredilen Amâlika kavmi kastedilmiştir. Mücâhid ve Hasan: «Yoldan çıkanların yurdu cehennemdir ve bununla genel olarak Mûsâ'yı inkâr edenler kastedilmiştir» demişlerdir. Nakkâş'ın Kelbî'den naklettiğine göre { دارَ الْفاسِقِينَ } Semûd, Âd ve geçmiş ümmetlerin yurtlarıdır; yani: «Onları size anlatacağız, siz de [ibretle] göreceksiniz» demektir.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın şu buyruğu:

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٤٦ الى ١٤٧]

[A'râf Suresi (7), Ayetler 146-147]

سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لا يُؤْمِنُوا بِها وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ (١٤٦) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَلِقاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ هَلْ يُجْزَوْنَ إِلاَّ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٤٧)

{ سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لا يُؤْمِنُوا بِها وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ (١٤٦) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَلِقاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ هَلْ يُجْزَوْنَ إِلاَّ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٤٧) } “Yeryüzünde haksız yere büyüklük taslayanları ayetlerimden uzaklaştıracağım. Onlar bütün ayetleri görseler de onlara inanmazlar. Doğru yolu görseler onu yol edinmezler; fakat azgınlık yolunu görürlerse onu hemen yol edinirler. Bu, onların ayetlerimizi yalanlamaları ve onlardan gafil kalmaları sebebiyledir. (146) Ayetlerimizi ve ahirete kavuşmayı yalanlayanların amelleri boşa gitmiştir. Onlar yaptıklarından başkasıyla mı cezalandırılacaklar? (147)”

المعنى سأمنع وأصد، وقال سفيان بن عيينة: الآيات هنا كل كتاب منزل.

Manası: «Engelleyeceğim ve çevireceğim» demektir. Süfyân b. Uyeyne: «Buradaki ayetler indirilmiş olan her kitaptır» demiştir.

قال القاضي أبو محمد: فالمعنى عن فهمها وتصديقها، وقال ابن جريج: الآيات العلامات المنصوبة الدالة على الوحدانية.

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] şöyle dedi: Bu durumda mana, onları anlamaktan ve doğrulamaktan [uzaklaştırma]dır. İbn Cüreyc ise şöyle demiştir: Ayetler, birliğe delalet eden dikilmiş alametlerdir.

قال القاضي أبو محمد: فالمعنى عن النظر فيها والتفكير والاستدلال بها، واللفظ يعم الوجهين، والمتكبرون بغير حق في الأرض هم الكفرة، والمعنى في هذه الآية سأجعل الصرف عن الآيات عقوبة للمتكبرين على تكبرهم، وقوله وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لا يُؤْمِنُوا بِها حتم من الله ﷿ على الطائفة التي قدر ألا يؤمنوا، وقراءة الجمهور: «يروا» بفتح الياء قرأها ابن كثير وعاصم ونافع وأبو جعفر وشيبة وشبل وابن وثاب وطلحة بن مصرف وسائر السبعة، وقرأها مضمومة الياء مالك بن دينار، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وعاصم وابن عامر «الرشد» ، وقرأ ابن عامر في بعض ما روي عنه وأبو البرهسم «الرّشد» بضم الراء والشين وقرأ حمزة والكسائي على أن «الرّشد» بضم الراء وسكون الشين و «الرّشد» بفتحهما بمعنى واحد، وقال أبو عمرو بن العلاء: «الرّشد» بضم الراء: الصلاح في النظر و «الرّشد» بفتحهما الدين، وأما قراءة ابن عامر بضمهما فأتبعت الضمة الضمة، وقرأ ابن أبي عبلة «لا يتخذوها وتتخذوها» على تأنيث «السبيل» ، والسبيل تؤنث وتذكر، وقوله ذلِكَ إشارة إلى الصرف أي صرفنا إياهم وعقوبتنا لهم هي بكفرهم وتكذيبهم وغفلتهم عن النظر في الآيات والوقوف عند الحجج، ويحتمل أن يكون ذلك خبر ابتداء تقديره: الأمر ذلك، ويحتمل أن يكون في موضع نصب بفعل تقديره فعلنا ذلك.

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] şöyle dedi: Bu durumda mana, onlara bakıp düşünmekten ve onlarla delil getirmekten [uzaklaştırma]dır. Lafız her iki yönü de kapsar. Yeryüzünde haksız yere büyüklük taslayanlar kâfirlerdir. Bu ayetteki mana: «Ayetlerden uzaklaştırmayı, kibirlenenlere kibirlerinin bir cezası kılacağım» şeklindedir. { وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لا يُؤْمِنُوا بِها } “Onlar bütün ayetleri görseler de onlara inanmazlar” buyruğu, Yüce Allah'ın inanmayacaklarını takdir ettiği zümre hakkında kesinleşmiş bir hükmüdür. Cumhurun kıraati yânın fethasıyla «yerav» (يَرَوْا) şeklindedir; bunu İbn Kesîr, Âsım, Nâfi', Ebû Ca'fer, Şeybe, Şibl, İbn Vessâb, Talha b. Musarrif ve Yedi Kârî'nin geri kalanı okumuştur. Mâlik b. Dînâr ise yânın zammesiyle [yürav] okumuştur. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr, Âsım ve İbn Âmir «er-ruşd» (الرُّشْد) şeklinde okumuşlardır. İbn Âmir'den gelen bazı rivayetlerde ve Ebü'l-Berhessem kıraatinde rânın ve şînin zammesiyle «er-ruşud» (الرُّشُد) şeklinde okunmuştur. Hamza ve Kisâî ise rânın zammesi ve şînin sükûnu ile okumuşlardır; nitekim rânın zammesi ve şînin sükûnuyla «er-ruşd» ile her ikisinin fethasıyla «er-raşed» aynı manadadır. Ebû Amr b. el-Alâ: «Rânın zammesiyle 'er-ruşd' görüşteki isabetliliktir, her ikisinin fethasıyla 'er-raşed' ise dindir» demiştir. İbn Âmir'in ikisini de zammeli okumasına gelince, burada zammeye zamme uydurulmuştur (ittibâ). İbn Ebî Able «sebîl» kelimesini müennes kabul ederek «lâ yettehızûhâ ve tettehızûhâ» şeklinde okumuştur; zira «sebîl» hem müzekker hem müennes olarak kullanılır. { ذلِكَ } “Bu” ifadesi uzaklaştırmaya işarettir; yani onları uzaklaştırmamız ve cezalandırmamız inkârları, yalanlamaları ve ayetleri tefekkür etmekten ve deliller karşısında durup düşünmekten gafil olmaları sebebiyledir. { ذلِكَ } kelimesinin «durum böyledir» takdiriyle mübtedanın haberi olması muhtemel olduğu gibi «bunu böyle yaptık» takdiriyle bir fiille mansub konumda olması da muhtemeldir.

وقوله تعالى: وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَلِقاءِ الْآخِرَةِ الآية، هذه الآية مؤكدة للتي قبلها وسوقها في جملة المكذب به، ولقاء الآخرة لفظ يتضمن تهديدا أي هنالك يفتضح لهم حالهم، وحَبِطَتْ معناه سقطت وفسدت وأصل الحبط فيما تقدم صلاحه ولكنه قد يستعمل في الذي كان أول مرة فاسدا إذ مئال العاملين واحد، وقوله هَلْ يُجْزَوْنَ استفهام بمعنى التقرير أي يستوجبون بسوء فعلهم إلا عقوبة، وساغ أن يستعمل حَبِطَتْ هنا إذ كانت أعمالهم في معتقداتهم جارية في طريق صلاح فكأن الحبط فيها إنما هو بحسب معتقداتهم وأما بحسب ما هي عليه في أنفسها ففاسدة منذ أول أمرها، ومن هذه اللفظة قول النبي ﷺ إن مما ينبت الربيع ما يقتل حبطا أو يلم أي فسادا لكثرة الأكل بعد الصلاح الذي كان أولا، وقرأ ابن عباس وأبو السمال «حبطت» بفتح الباء.

Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَلِقاءِ الْآخِرَةِ } “Ayetlerimizi ve ahirete kavuşmayı yalanlayanlar...” ayeti, önceki ayeti tekit etmekte ve onu yalanlanan hususlar cümlesinden saymaktadır. Ahirete kavuşma ifadesi bir tehdit içermektedir; yani orada durumları rezil rüsvâ olacaktır. { حَبِطَتْ } boşa çıktı ve heder oldu demektir. Hubûtun (حَبَط) aslı, daha önce iyi ve düzgün olan şey hakkında kullanılır; ancak iş yapanların akıbeti bir olduğu için baştan itibaren fasit olan şey hakkında da kullanılabilir. { هَلْ يُجْزَوْنَ } “cezalandırılacaklar mı?” buyruğu takrir (onaylatma) manasında bir soru olup «kötü amelleri sebebiyle cezadan başkasını mı hak ediyorlar?» demektir. Burada { حَبِطَتْ } ifadesinin kullanılması caiz olmuştur; çünkü onların amelleri kendi inançlarına göre salah (iyilik) yolunda cereyan ediyordu; sanki amellerin boşa çıkması onların kendi inançlarına göredir; amellerin bizzat kendi mahiyetine göre ise ta başından beri fasittir. Bu lafızdan mülhem olarak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Baharın bitirdiği öyle otlar vardır ki çok yemekten ötürü ya şişkinlikten (habaten) öldürür veya ölüme yaklaştırır» buyurmuştur; yani başlangıçtaki salah halinden sonra çok yemek yüzünden telef olmayı ifade etmiştir. İbn Abbâs ve Ebü's-Semmâl «habetat» (حَبَطَتْ) şeklinde bânın fethasıyla okumuşlardır.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın şu buyruğu:

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٤٨ الى ١٤٩]

[A'râf Suresi (7), Ayetler 148-149]

وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لا يُكَلِّمُهُمْ وَلا يَهْدِيهِمْ سَبِيلاً اتَّخَذُوهُ وَكانُوا ظالِمِينَ (١٤٨) وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنا رَبُّنا وَيَغْفِرْ لَنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ (١٤٩)

{ وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لا يُكَلِّمُهُمْ وَلا يَهْدِيهِمْ سَبِيلاً اتَّخَذُوهُ وَكانُوا ظالِمِينَ (١٤٨) وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنا رَبُّنا وَيَغْفِرْ لَنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ (١٤٩) } “Mûsâ’nın kavmi onun [ayrılışının] ardından ziynet eşyalarından böğürmesi olan bir buzağı heykelini [ilah] edindiler. Görmediler mi ki o kendileriyle ne konuşabiliyor ne de onlara yol gösterebiliyordu? Onu [ilah] edindiler ve zalim kimseler oldular. (148) Başları elleri arasına düşüp [pişman olduklarında] ve sapıttıklarını görünce: «Eğer Rabbimiz bize merhamet etmez ve bizi bağışlamazsa kesinlikle hüsrana uğrayanlardan oluruz» dediler. (149)”

اتَّخَذَ أصله ايتخذ وزنه افتعل من تخذ هذا قول أبي علي الفارسي، والضمير في بَعْدِهِ عائد

{ اتَّخَذَ } kelimesinin aslı «iytahaze» (ايتخذ) olup «tehize» (تخذ) kökünden ifti'âl babındadır; bu Ebû Ali el-Fârisî'nin görüşüdür. { بَعْدِهِ } “onun ardından” ifadesindeki zamir

على موسى أي بعد مضيه إلى المناجاة وأضاف الحليّ إلى بني إسرائيل وإن كان مستعارا من القبط إذ كانوا قد تملكوه إما بأن نفلوه كما روي وحكى يحيى بن سلام عن الحسن أنه قال: استعار بنو إسرائيل حلي القبط ليوم الزينة فلما أمر موسى أن يسري بهم ليلا تعذر عليهم رد العواري، وأيضا فخشوا أن يفتضح سرهم، ثم إن الله نفلهم إياه، ويحتمل أن يضاف الحلي إلى بني إسرائيل من حيث تصرفت أيديهم فيه بعد غزو آل فرعون، ويروى أن السامري واسمه موسى بن ظفر وينسب إلى قرية تسمى سامرة قال لهارون حين ذهب موسى إلى المناجاة: يا هارون إن بني إسرائيل قد بددوا الحلي الذي استعير من القبط وتصرفوا فيه وأنفقوا منه، فلو جمعته حتى يرى موسى فيه رأيه، قال: فجمعه هارون فلما اجتمع قال للسامري: أنت أولى الناس بأن يختزن عندك، فأخذه السامري وكان صائغا فصاغ منه صورة عجل وهو ولد البقرة جَسَداً أي جثة وجمادا وقيل كان جسدا بلا رأس وهذا تعلق بأن الجسد في اللغة ما عدا الرأس وقيل إن الله جعل له لحما ودما.

Mûsâ'ya dönmektedir; yani onun münâcâta gitmesinden sonra demektir. Kıptîlerden ödünç alınmış olmasına rağmen ziynet eşyalarını İsrâiloğullarına nispet etmiştir; zira rivayet edildiği üzere kendilerine ganimet kılınmasıyla ona malik olmuşlardı. Yahyâ b. Sellâm'ın Hasan'dan naklettiğine göre Hasan şöyle demiştir: «İsrâiloğulları ziynet gününde Kıptîlerin takılarını ödünç aldılar; Mûsâ'ya onları geceleyin yürütmesi emredilince emanetleri iade etmek onlara zor geldi, ayrıca sırlarının açığa çıkmasından da korktular; sonra Allah onu kendilerine ganimet kıldı.» Takıların İsrâiloğullarına nispet edilmesi, Firavun hanedanının helakinden sonra onların elinde tasarruf edilmesi bakımından da muhtemeldir. Adı Mûsâ b. Zafer olan ve Sâmire adlı bir köye nispet edilen Sâmirî'nin, Mûsâ münâcâta gittiğinde Hârûn'a şöyle dediği rivayet edilir: «Ey Hârûn! İsrâiloğulları Kıptîlerden ödünç alınan takıları darmadağın ettiler, onlarda tasarrufta bulunup harcadılar; Mûsâ gelip bu konuda fikrini belirtene kadar bunları toplasan.» Hârûn da onları topladı. Toplanınca Sâmirî'ye: «Bunun senin yanında saklanmasına sen insanların en layığısın» dedi. Kuyumcu olan Sâmirî onu aldı ve ondan bir buzağı yani sığır yavrusu sûreti döktü. { جَسَداً } “ceset/heykel” yani cansız bir cüsse ve donuk bir cisim yaptı. Başsız bir ceset olduğu da söylenmiştir; bu, dilde cesedin baş dışındaki beden olduğu görüşüne dayanır. Allah'ın ona et ve kan verdiği de söylenmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف لأن الآثار في أن موسى برده بالمبارد تكذب ذلك، و «الخوار» صوت البقر، ويروى أن هذا العجل إنما خار مرة واحدة، وذلك بحيلة صناعية من السامري أو بسحر تركب له من قبضه القبضة من أثر الرسول، أو بأن الله أخار العجل لفتن بني إسرائيل، وقرأت فرقة له «جوار» بالجيم وهو الصياح قال أبو حاتم وشدة الصوت، وقرأ ابن كثير ونافع وعاصم وابن عامر وأبو عمرو والحسن وأبو جعفر وشيبة «من حليهم» بضم الحاء وكسر اللام، وهو جمع حلي على مثال ثدي، وثديّ، وأصله حلوي قلبت الواو ياء وأدغمت فجاء حلي فكسرت اللام لتناسب الياء، وقرأ حمزة والكسائي «من حليهم» بكسر الحاء على ما قدمنا من التعليل، قال أبو حاتم إلا أنهم كسروا الحاء اتباعا لكسرة اللام، قال أبو علي وقوى التغيير الذي دخل على الجمع على هذا التغيير الأخير، قال ومما يؤكد كسر الفاء في هذا النحو من الجمع قولهم قسيّ، قال أبو حاتم وقرأ هكذا يحيى بن وثاب وطلحة والأعمش وأصحاب عبد الله، وقرأ يعقوب الحضرمي «من حليهم» بفتح الحاء وسكون اللام، فإما أن يكون مفردا يراد به الجميع وإما أن يكون جمع حلية كتمرة وتمر ومعنى الحلي ما يتجمل به من حجارة وذهب وفضة، ثم بين الله تعالى سوء فطرهم وقرر فساد اعتقادهم بقوله أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لا يُكَلِّمُهُمْ الآية، وذلك أن الصامت الجماد لا يتصف بالإلهية والذي لا يرشد إلى خير ولا يكشف غما كذلك، والضمير في اتَّخَذُوهُ عائد على العجل، وقوله وَكانُوا إخبار لنا عن جميع أحوالهم ماضيا وحالا ومستقبلا، ويحتمل أن تكون الواو واو حال، وقد مر في البقرة سبب اتخاذ العجل وبسط تلك الحال بما أغنى عن إعادته هاهنا.

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] şöyle dedi: Bu zayıftır; zira Mûsâ'nın onu eğelerle törpülediğine dair rivayetler bunu yalanlamaktadır. { الخوار } sığır sesidir (böğürme). Bu buzağının sadece bir defa böğürdüğü, bunun da Sâmirî'nin mekanik bir hilesiyle yahut elçinin izinden bir avuç toprak almasıyla oluşan bir sihirle ya da Allah'ın İsrâiloğullarını imtihan etmek için buzağıyı böğürtmesiyle gerçekleştiği rivayet edilir. Bir grup «civar» (جوار) şeklinde cîm harfiyle okumuştur ki bu bağırmadır; Ebû Hâtim «sesin şiddetidir» demiştir. İbn Kesîr, Nâfi', Âsım, İbn Âmir, Ebû Amr, Hasan, Ebû Ca'fer ve Şeybe «min huliyyihim» (من حُلِيِّهم) şeklinde hânın zammesi ve lâmın kesresiyle okumuşlardır; bu «südy / südiyy» (ثدي / ثديّ) misalinde olduğu gibi «haly» kelimesinin çoğuludur. Aslı «hulvüy» idi, vâv yâya dönüştürülüp idgam edildi ve «huliyy» oldu, yâ harfine uygun düşsün diye de lâm kesrelendi. Hamza ve Kisâî ise zikrettiğimiz illet gereğince «min hıliyyihim» (من حِلِيِّهم) şeklinde hânın kesresiyle okumuşlardır. Ebû Hâtim: «Ancak onlar lâmın kesresine uyarak hâyı kesrelemişlerdir» demiştir. Ebû Ali: «Çoğula giren değişiklik bu son değişikliği güçlendirmiştir; bu tür çoğulda fâü'l-fiilin kesrelenmesini teyit eden hususlardan biri de 'kısiyy' (قسيّ) demeleridir» demiştir. Ebû Hâtim: «Yahyâ b. Vessâb, Talha, A'meş ve Abdullah [b. Mes'ûd]'un ashabı böyle okumuştur» demiştir. Ya'kûb el-Hadramî ise hânın fethası ve lâmın sükûnuyla «min halyihim» (من حَلْيِهم) şeklinde okumuştur; bu ya çoğul kastedilen bir tekildir yahut «tamra / tamr» misali «hilye» kelimesinin çoğuludur. «Haly», taşlardan, altın ve gümüşten kendisiyle süslenilen şey demektir. Sonra Yüce Allah: { أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لا يُكَلِّمُهُمْ } “Görmediler mi ki o kendileriyle konuşamıyor...” ayetiyle fıtratlarının bozukluğunu açıklamış ve inançlarının batıllığını ortaya koymuştur. Zira dilsiz ve cansız bir varlık ilahlıkla nitelenemez; bir hayra iletmeyen ve bir sıkıntıyı gideremeyen de öyledir. { اتَّخَذُوهُ } buyruğundaki zamir buzağıya dönmektedir. { وَكانُوا } buyruğu ise geçmiş, şimdiki ve gelecek bütün hallerini bize haber vermektedir; vâvın hâl vâvı olması da muhtemeldir. Bakara Suresi'nde buzağı edinmenin sebebi ve o durumun ayrıntısı burada tekrar edilmesine hacet bırakmayacak şekilde geçmişti.

وقرأ جمهور الناس بكسر القاف وضم السين «سقط في أيديهم» وقرأت فرقة «سقط» بفتح السين والقاف حكاه الزّجاج، وقرأ ابن أبي عبلة «أسقط» وهي لغة حكاها الطبري بالهمزة المضمومة وسين ساكنة، والعرب تقول لمن كان ساعيا لوجه أو طالبا غاية ما، فعرضه ما غلبه وصده عن وجهته وأوقفه موقف العجز عن بغيته وتيقن أنه قد عجز: سقط في يد فلان، وقال أبو عبيدة: يقال لمن قدم على أمر وعجز عنه سقط في يده.

İnsanların cumhuru sînin zammesi ve kâfın kesresiyle «sükita fî eydîhim» (سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ) şeklinde [meçhul olarak] okumuştur. Bir grup ise Zeccâc'ın naklettiğine göre sîn ve kâfın fethasıyla «sekata» (سَقَطَ) şeklinde okumuştur. İbn Ebî Able ise Taberî'nin naklettiği bir lügate göre zammeli hemze ve sakin sîn ile «üskita» (أُسْقِطَ) şeklinde okumuştur. Araplar bir hedefe koşan veya bir gaye talep eden, ancak karşısına kendisini mağlup edip yönünden alıkoyan, arzusuna karşı acziyet içinde bırakan ve aciz kaldığını kesin olarak anlayan kimse hakkında: «Falanın eli arasına düşüldü / falan pişman oldu» (سقط في يد فلان) derler. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Bir işe girişip de ondan aciz kalan kimse hakkında «sukita fî yedihî» denilir.

قال القاضي أبو محمد: والندم عندي عرض يعرض صاحب هذه الحال وقد لا يعرضه فليس الندم

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] şöyle dedi: Bana göre pişmanlık, bu halde olan kimseye bazen gelen bazen de gelmeyen arızî bir durumdur; dolayısıyla pişmanlık

بأصل في هذا أما أن أكثر أصحاب هذه الحال يصحبهم الندم وكذلك صحب بني إسرائيل المذكورين في الآية والوجه الذي يصل بين هذه الألفاظ وبين المعنى الذي ذكرناه هو أن السعي أو الصرف أو الدفاع سقط في يد المشار إليه فصار في يده لا يجاوزها ولا يكون له خارجها تأثير وقال الزجاج: المعنى أن الندم سقط في أيديهم ويحتمل أن الخسران والخيبة سقط في أيديهم.

bu deyimin asıl unsuru değildir; ancak bu halde olanların çoğuna pişmanlık eşlik eder ve ayette zikredilen İsrâiloğullarına da öyle olmuştur. Bu lafızlar ile zikrettiğimiz mana arasındaki bağı kuran yön şudur: Gayret, savuşturma veya müdafaa işaret edilen kimsenin eline düşmüş, onun elinde kalıp orayı aşamamış ve elinin dışında hiçbir tesiri olmamıştır. Zeccâc: «Mana, pişmanlığın ellerine düşmesidir; hüsran ve hayal kırıklığının ellerine düşmesi de muhtemeldir» demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وعلى هذا كله يلزم أن يكون «سقط» يتعدى فإن «سقط» يتضمن مفعولا وهو هاهنا المصدر الذي هو الإسقاط كما يقال ذهب بزيد وفي هذا عندي نظر، وأما قراءة من قرأ «سقط» على بناء الفعل للفاعل أو «أسقط» على التعدية بالهمزة فبين في الاستغناء عن التعدي ويحتمل أن يقال سقط في يديه على معنى التشبيه بالأسير الذي تكتف يداه فكأن صاحب هذه الحال يستأسر ويقع ظهور الغلبة عليه في يده، أو كأن المراد سقط بالغلب والقهر في يده، وحدثت عن أبي مروان بن سراج أنه كان يقول: قول العرب سقط في يديه مما أعياني معناه، وقال الجرجاني: هذا مما دثر استعماله مثلما دثر استعمال قوله تعالى: فَضَرَبْنا عَلَى آذانِهِمْ [الكهف: ١١] .

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] şöyle dedi: Bütün bunlara göre «sekata» fiilinin geçişli olması gerekir; zira «sekata», «zehebe bi-Zeydin» dendiği gibi burada mastar olan «iskāt»ı mef'ûl olarak içermektedir; fakat bana göre bunda eleştirilecek bir yön vardır. «Sekata» şeklinde etken (mâlum) sîgada okuyan veya hemze ile geçişli yaparak «üskita» şeklinde okuyan kimsenin kıraatine gelince, geçişliliğe ihtiyaç duymama hususunda açıktır. «Sukita fî yedeyhi» ifadesinin, elleri arkadan bağlanan esire benzetme manasında söylenmiş olması da muhtemeldir; sanki bu durumda olan kimse esir düşmüş ve ona galip gelindiği eli üzerinde zahir olmuştur; yahut murat edilen, galebe ve kahır ile eline düşmüş olması gibidir. Ebû Mervân b. Sirâc'ın şöyle dediği bana nakledildi: «Arapların 'sukita fî yedeyhi' sözü, manası beni aciz bırakan sözlerdendir.» Cürcânî ise şöyle demiştir: «Bu, Yüce Allah'ın: { فَضَرَبْنا عَلَى آذانِهِمْ } “Biz de onların kulaklarına vurduk [onları uyuttuk]” [el-Kehf: 11] buyruğunun kullanımının unutulup gittiği gibi kullanımı unutulup gitmiş ifadelerdendir.»

قال القاضي أبو محمد: وفي هذا الكلام ضعف والسقاط في كلام العرب كثرة الخطأ والندم عليه ومنه قول سويد بن أبي كاهل: [الرمل]

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] şöyle dedi: Bu sözde zayıflık vardır. Arap kelâmında «sekāt» (السقاط), hatanın çok olması ve buna pişmanlık duyulmasıdır; Suveyd b. Ebî Kâhil'in şu beyti de bundandır: [Remel]

كيف يرجون سقاطي بعد ما ... لفع الرأس مشيب وصلع

Başımı ak saçlar ve kellik bürüdükten sonra... Nasıl benden bir yanılgı ve pişmanlık umarlar?

وقول بني إسرائيل لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنا رَبُّنا إنما كان بعد رجوع موسى وتغييره عليهم ورؤيتهم أنهم قد خرجوا عن الدين ووقعوا في الكفر، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وابن عامر وعاصم والحسن والأعرج وأبو جعفر وشيبة بن نصاح ومجاهد وغيرهم «قالوا لئن لم يرحمنا ربنا» بالياء في يرحمنا وإسناد الفعل إلى الرب تعالى، «ويغفر» بالياء، وقرأ حمزة والكسائي والشعبي وابن وثاب والجحدري وطلحة بن مصرف والأعمش وأيوب «ترحمنا ربّنا» بالتاء في «ترحمنا» ونصب لفظة ربنا على جهة النداء «وتغفر» بالتاء، من فوق، وفي مصحف أبيّ «قالوا ربنا لئن لم ترحمنا وتغفر لنا لنكونن من الخاسرين» .

İsrâiloğullarının: { لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنا رَبُّنا } “Eğer Rabbimiz bize merhamet etmezse...” sözü, ancak Mûsâ'nın dönüp onları azarlamasından ve dinden çıkıp küfre düştüklerini görmelerinden sonra olmuştur. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr, İbn Âmir, Âsım, Hasan, A'rec, Ebû Ca'fer, Şeybe b. Nassâh, Mücâhid ve başkaları «yerhamnâ» kelimesini yâ ile ve fiili Yüce Rabbe isnat ederek «ve yağfir» kelimesini de yâ ile «kālû lein lem yerhamnâ rabbünâ ve yağfir lenâ» (قالوا لئن لم يرحمنا ربنا ويغفر لنا) şeklinde okumuşlardır. Hamza, Kisâî, Şa'bî, İbn Vessâb, Cahderî, Talha b. Musarrif, A'meş ve Eyyûb ise «terhamnâ» kelimesini tâ ile, «rabbenâ» lafzını nida makamında mansub olarak ve «ve tağfir» kelimesini de üstten tâ ile «terhamnâ rabbenâ ve tağfir lenâ» (ترحمنا ربّنا وتغفر لنا) şeklinde okumuşlardır. Übey'in mushafında ise «Kālû rabbenâ lein lem terhamnâ ve tağfir lenâ lenekûnenne mine'l-hâsirîn» (قالوا ربنا لئن لم ترحمنا وتغفر لنا لنكونن من الخاسرين / Dediler ki: Ey Rabbimiz! Eğer bize merhamet etmez ve bizi bağışlamazsan kesinlikle hüsrana uğrayanlardan oluruz) şeklindedir.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın buyruğu:

[سورة الأعراف (٧) : آية ١٥٠]

[A'râf Suresi (7), Âyet 150]

وَلَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَأَلْقَى الْأَلْواحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْداءَ وَلا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (١٥٠)

{ وَلَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَأَلْقَى الْأَلْواحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْداءَ وَلا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Mûsâ, kavmine kızgın ve üzgün olarak döndüğünde: «Benden sonra arkamdan ne kötü işler yaptınız! Rabbinizin emrini [beklemeyip] acele mi ettiniz?» dedi. Levhaları yere attı ve kardeşinin başından tutup onu kendisine doğru çekmeye başladı. [Hârûn] dedi ki: «Ey anamın oğlu! Gerçekten bu kavim beni güçsüz düşürdü, neredeyse beni öldürüyorlardı. Sen de düşmanları bana güldürme ve beni o zalimler topluluğuyla bir tutma!»” (150)

يريد رجع من المناجاة، ويروى: أنه لما قرب من محلة بني إسرائيل سمع أصواتهم فقال: هذه أصوات قوم لاهين، فلما تحقق عكوفهم على عبادة العجل داخله الغضب والأسف وألقى الألواح، قاله ابن إسحاق، وقال الطبري: أخبره الله تعالى قبل رجوعه أنهم قد فتنوا بالعجل فلذلك رجع وهو غاضب، و «الأسف» قد يكون بمعنى الغضب الشديد، وأكثر ما يكون بمعنى الحزن والمعنيان مترتبان هاهنا، و «ما»

Münacattan döndüğünü kastetmektedir. Rivayet edildiğine göre İsrâiloğullarının bulunduğu yere yaklaştığında onların seslerini işitti ve: «Bu, eğlenen bir kavmin sesleridir» dedi. Buzağıya tapmaya koyulduklarını kesin olarak görünce içine öfke ve keder düştü ve levhaları attı; bunu İbn İshâk söylemiştir. Taberî ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ dönmesinden önce ona buzağı ile imtihan edilip saptıklarını haber vermişti, bu sebeple öfkeli olarak döndü. «el-Esef» (الأسف) bazen şiddetli öfke manasına gelir, çoğunlukla da hüzün manasındadır; burada her iki mana da birbiri ardınca geçerlidir. «Bi'se» (بئس) fiiline bitişen «mâ» (ما)

المتصلة ب «بئس» مصدرية، هذا قول الكسائي، وفيها اختلاف قد تقدم في البقرة، أي بئس خلافتكم لي من بعدي، ويقال: خلفه بخير أو بشر إذا فعله بمن ترك من بعده، ويقال عجل فلان الأمر إذا سبق فيه، فقوله: أَعَجِلْتُمْ معناه: أسابقتم قضاء ربكم واستعجلتم إتياني قبل الوقت الذي قدر به، وقوله تعالى:

ise masdariyyedir; bu Kisâî'nin görüşüdür. Bu husustaki ihtilaf daha önce Bakara suresinde geçmişti. Yani «Benden sonra arkamda yerime geçişiniz ne kötüdür!» demektir. Bir kimsenin arkasında bıraktığı kimselere iyi veya kötü muamelede bulunması durumunda «halefehû bi-hayrin ev bi-şerrin» denir. Bir kimse bir işin önüne geçtiğinde de «acele fulânun el-emra» denir. Dolayısıyla { أَعَجِلْتُمْ } “Acele mi ettiniz?” buyruğunun manası: «Rabbinizin kazasının/hükmünün önüne mi geçtiniz ve takdir edilen vakitten önce dönmemi mi aceleye getirdiniz?» demektir. Yüce Allah'ın şu buyruğuna gelince:

وَأَلْقَى الْأَلْواحَ الآية، قال سعيد بن جبير عن ابن عباس: كان سبب إلقائه الألواح غضبه على قومه في عبادتهم العجل وغضبه على أخيه في إهمال أمرهم، وقال قتادة إن صح عنه: بل كان ذلك لما رأى فيها من فضيلة أمة محمد ﷺ فرغب أن يكون ذلك لأمته فلما علم أنه لغيرها غضب.

{ وَأَلْقَى الْأَلْواحَ } “Levhaları yere attı” ayeti hakkında Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: «Levhaları atmasının sebebi, buzağıya tapmaları hususunda kavmine ve onların durumunu ihmal etmesi sebebiyle kardeşine duyduğu öfkeydi.» Katâde ise –eğer ondan gelen rivayet sahihse– şöyle demiştir: «Aksine bu, levhalarda Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinin faziletini görüp bunun kendi ümmetine ait olmasını arzu etmesi, ancak başkasına ait olduğunu öğrenince öfkelenmesi sebebiyleydi.»

قال القاضي أبو محمد: وهذا قول رديء لا ينبغي أن يوصف موسى ﵇ به والأول هو الصحيح، وبالجملة فكان في خلق موسى ﵇ ضيق وذلك مستقر في غير موضع، وروي أنها كانت لوحان وجمع إذ التثنية جمع، وروي أنها كانت وقر سبعين بعيرا يقرأ منها الجزء في سنة.

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] şöyle dedi: Bu asılsız/kötü bir sözdür, Mûsâ aleyhisselâm'ın bununla nitelenmesi uygun düşmez; doğru olan birinci görüştür. Netice itibariyle Mûsâ aleyhisselâm'ın tabiatında bir sertlik/öfke mevcuttu ve bu husus birden fazla yerde sabittir. Levhaların iki levha olduğu ve tesniye de bir çoğul kabul edildiği için çoğul kipiyle ifade edildiği rivayet edilmiştir. Yetmiş deve yükü olduğu ve bir cüzünün bir yılda okunduğu da rivayet edilmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف مفرط، وقاله الربيع بن أنس، وقال ابن عباس: إن موسى لما ألقاها تكسرت فرفع أكثرها الذي فيه تفصيل كل شيء وبقي الذي في نسخته الهدى والرحمة، وهو الذي أخذ بعد ذلك، وقد تقدم القول من أي شيء كانت الألواح، وأخذه برأس أخيه ولحيته من الخلق المذكور، هذا ظاهر اللفظ، وروي أن ذلك إنما كان ليساره فخشي هارون أن يتوهم الناظر إليهما أنه لغضب فلذلك نهاه ورغب إليه.

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] şöyle dedi: Bu aşırı derecede zayıftır; bunu er-Rebî' b. Enes söylemiştir. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: «Mûsâ levhaları attığında kırıldılar; her şeyin açıklamasını içeren büyük bir kısmı göğe kaldırıldı, nüshasında hidayet ve rahmet bulunan kısmı kaldı ki sonradan aldığı da budur.» Levhaların neden yapılmış olduğuna dair söz daha önce geçmişti. Kardeşinin başını ve sakalını tutması da zikredilen tabiatından ileri gelmiştir; lafzın zahiri budur. Bunun sadece onunla gizlice fısıldaşmak için olduğu, Hârûn'un ise bakan birinin bunu öfkeden kaynaklandığını zannetmesinden korktuğu, bu yüzden onu bundan menedip yalvardığı da rivayet edilmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف، والأول هو الصحيح لقوله رَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] şöyle dedi: Bu zayıftır; doğru olan birincisidir, çünkü [Hârûn şöyle demiştir]: «...İsrâiloğulları arasına ayrılık soktun, sözümü gözetmedin...»

[طه: ٩٤] وقوله: ابْنَ أُمَ

[Tâhâ: 94]. Ve onun: { ابْنَ أُمَّ } “Ey anamın oğlu!” sözü ise,

استلطاف برحم الأم إذ هو ألصق القرابات، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وحفص عن عاصم «ابن أمّ» بفتح الميم، فقال الكوفيون أصله ابن أماه فحذفت تخفيفا، وقال سيبويه هما اسمان بنيا على الفتح كاسم واحد كخمسة عشر ونحوها، وقرأ ابن عامر وعاصم في رواية أبي بكر وحمزة والكسائي «ابن أمّ» بكسر الميم، فكأن الأصل ابن أمي فحذفت الياء إما على حد حذفهم من: لا أبال ولا أدر تخفيفا، وإما كأنهم جعلوا الأول والآخر اسما واحدا ثم أضافوا كقولك يا أحد عشر أقبلوا، قاله سيبويه، وهذا أقيس من الحذف تخفيفا، ثم أضافوا إلى ياء المتكلم، ثم حذفت الياء من أمي على لغة من يقول يا غلام فيحذفها من المنادى، ولو لم يقدر جعل الأول والآخر اسما واحدا لما صح حذفها لأن الأم ليست بمناداة، واسْتَضْعَفُونِي: معناه اعتقدوا أني ضعيف، وقوله: كادُوا معناه قاربوا ولم يفعلوا، وقرأ جمهور الناس «فلا تشمت بي الأعداء» بضم التاء وكسر الميم ونصب الأعداء، وقرأ مجاهد فيما حكاه أبو حاتم «فلا تشمت بي» بفتح التاء من فوق والميم ورفع «الأعداء» أي لا يكون ذلك منهم لفعل تفعله أنت بي، وقرأ حميد بن قيس «تشمت» بتاء مفتوحة وميم مكسورة ورفع «الأعداء» حكاها أبو حاتم، وقرأ مجاهد أيضا فيما حكاه أبو الفتح «فلا تشمت بي الأعداء» بفتح التاء من فوق والميم ونصب الأعداء، هذا على أن يعدى شمت يشمت، وقد روي ذلك، قال أبو الفتح: فلا تشمت بي أنت يا رب، وجاز هذا كما قال تعالى: يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ [البقرة: ١٥] ونحو ذلك، ثم عاد إلى المراد فأضمر فعلا نصب به الأعداء كأنه قال: لا تشمت بي الأعداء كقراءة الجماعة.

akrabalıkların en yakını olması sebebiyle anne rahmine dayalı bir şefkat talebidir. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr ve Âsım'dan rivayetle Hafs «ibne umme» şeklinde mîm harfinin fethasıyla okumuşlardır; Kûfeliler bunun aslının «ibne ümmâhe» olduğunu, hafifletmek amacıyla hazfedildiğini söylemişlerdir. Sîbeveyh ise bunların «hamsete aşere» ve benzerleri gibi tek bir isim kabul edilerek fetha üzere mebni kılınmış iki isim olduğunu söylemiştir. İbn Âmir, Ebû Bekr rivayetiyle Âsım, Hamza ve Kisâî ise mîm harfinin kesresiyle «ibne ummi» şeklinde okumuşlardır; sanki aslı «ibne ümmî» idi de yâ harfi hafifletmek maksadıyla tıpkı «lâ ebâ li» ve «lâ edri» ifadelerinde yaptıkları hazif gibi hazfedilmiştir; yahut da birinci ve ikinci kelimeyi tek bir isim kılıp sonra izafet yapmışlar gibidir, tıpkı «yâ ehade aşera akbilû» sözünde olduğu gibi. Bunu Sîbeveyh söylemiştir ve bu, hafifletme amacıyla yapılan haziften kıyasa daha uygundur. Sonra mütekellim yâ'sına izafe edilmiş, ardından «yâ gulâm» deyip yâ harfini münadadan hazfedenlerin lehçesi üzere «ümmî» kelimesindeki yâ hazfedilmiştir. Şayet birinci ve ikinci kelimenin tek bir isim kılındığı takdir edilmeseydi yâ'nın hazfi sahih olmazdı, zira anne münada değildir. { اسْتَضْعَفُونِي } “Beni güçsüz buldular” ifadesinin manası: Benim güçsüz olduğuma kanaat getirdiler demektir. { كادُوا } “Neredeyse...” ifadesinin manası ise: Yaklaştılar ama yapmadılar demektir. Kıraat ehlinin cumhuru «felâ tüşmit biye'l-a'dâe» (فلا تشمت بي الأعداء) şeklinde tâ'nın dammesi, mîm'in kesresi ve «el-a'dâe» kelimesinin nasbı ile okumuştur. Mücâhid ise Ebû Hâtim'in naklettiğine göre tâ'nın üstten fethası, mîm'in fethası ve «el-a'dâu» kelimesinin ref'i ile «felâ teşmet biye'l-a'dâu» (فلا تشمت بي الأعداء) şeklinde okumuştur; yani «Senin bana yapacağın bir fiilden ötürü bu durum onlardan kaynaklanmasın» demektir. Humeyd b. Kays da Ebû Hâtim'in naklettiğine göre fethalı tâ, kesreli mîm ve «el-a'dâu» kelimesinin ref'i ile «teşmit» şeklinde okumuştur. Mücâhid ayrıca Ebu'l-Feth'in naklettiğine göre tâ'nın üstten fethası, mîm'in fethası ve «el-a'dâe» kelimesinin nasbı ile «felâ teşmet biye'l-a'dâe» şeklinde okumuştur; bu, «şemete yeşmetü» fiilinin geçişli kılınması esasına göredir ve böyle rivayet edilmiştir. Ebu'l-Feth şöyle demiştir: «Ey Rabbim, sen beni düşmanlara güldürme» demektir ve bu, Yüce Allah'ın: { يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } [el-Bakara: 15] buyruğunda olduğu gibi caizdir; ardından kastedilen manaya dönerek nasbettiği «el-a'dâe» kelimesi için bir fiil takdir etmiştir, sanki cemaat kıraatinde olduğu gibi: «Düşmanları bana güldürme» demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وفي كلام أبي الفتح هذا تكلف، وحكى المهدوي عن ابن محيصن:

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] şöyle dedi: Ebu'l-Feth'in bu sözünde bir zorlama (tekellüf) vardır. Mehdavî ise İbn Muhaysın'dan şöyle nakletmiştir:

«تشمت» بفتح التاء وكسر الميم، «الأعداء» بالنصب، والشماتة: فرحة العدو بمصاب عدوه، وقوله: وَلا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ يريد عبدة العجل.

Tâ'nın fethası ve mîm'in kesresiyle «teşmit», nasb ile «el-a'dâe» şeklindedir. Şemâte (الشماتة): Düşmanın, düşmanının başına gelen musibete sevinmesidir. { وَلا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Beni o zalimler topluluğuyla bir tutma!” buyruğuyla da buzağıya tapanları kastetmektedir.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın buyruğu:

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٥١ الى ١٥٣]

[A'râf Suresi (7), Âyetler 151-153]

قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِأَخِي وَأَدْخِلْنا فِي رَحْمَتِكَ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (١٥١) إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ (١٥٢) وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِها وَآمَنُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٥٣)

{ قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِأَخِي وَأَدْخِلْنا فِي رَحْمَتِكَ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (١٥١) إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ (١٥٢) وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِها وَآمَنُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٥٣) } “[Mûsâ] dedi ki: «Rabbim! Beni ve kardeşimi bağışla, bizi rahmetine dahil et; sen merhametlilerin en merhametlisisin!» (151) Buzağıyı [ilah] edinenlere Rablerinden bir gazap ve dünya hayatında bir zillet erişecektir. İşte biz iftiracıları böyle cezalandırırız. (152) Kötülükleri işleyip de sonra ardından tövbe eden ve iman edenlere gelince, şüphesiz Rabbin bundan sonra elbette çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (153)”

استغفر موسى من فعله مع أخيه ومن عجلته في إلقاء الألواح واستغفر لأخيه من فعله في الصبر لبني إسرائيل، ويمكن بأن الاستغفار كان لغير هذا مما لا نعلمه والله أعلم.

Mûsâ, kardeşine karşı yaptığı muameleden ve levhaları atmadaki aceleciliğinden dolayı kendisi için mağfiret diledi; kardeşi için de İsrâiloğullarına karşı sabretme konusundaki tutumundan dolayı mağfiret diledi. İstiğfarın bilmediğimiz başka bir sebepten ötürü olması da mümkündür; doğrusunu Allah bilir.

وقوله: إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ الآية، مخاطبة من الله لموسى ﵇ لقوله: سَيَنالُهُمْ ووقع ذلك النيل في عهد موسى ﵇، و «الغضب والذلة» هو أمرهم بقتل أنفسهم هذا هو الظاهر، وقال بعض المفسرين: الذلة الجزية، ووجه هذا القول أن الغضب والذلة بقيت في عقب هؤلاء المقصودين بها أولا وكأن المراد سينال أعقابهم، وقال ابن جريج: الإشارة في قوله الَّذِينَ إلى من مات من عبدة العجل قبل التوبة بقتل النفس وإلى من فر فلم يكن حاضرا وقت القتل.

{ إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ } “Buzağıyı [ilah] edinenlere...” ayeti, { سَيَنالُهُمْ } “erişecektir” buyruğundan dolayı Allah'ın Mûsâ aleyhisselâm'a bir hitabıdır ve bu erişme Mûsâ aleyhisselâm'ın döneminde gerçekleşmiştir. «Gazap ve zillet» ise zahir olan görüşe göre onların kendi canlarını öldürmeleriyle emrolunmalarıdır. Bazı müfessirler: «Zillet cizyedir» demişlerdir; bu görüşün gerekçesi, gazap ve zilletin öncelikle kastedilen bu kimselerin soyunda devam etmesidir, sanki kastedilen onların soylarına erişeceğidir. İbn Cüreyc ise şöyle demiştir: { الَّذِينَ } lafzındaki işaret, buzağıya tapanlardan canlarını öldürme suretiyle tövbe etmeden önce ölenler ile kaçıp öldürülme anında hazır bulunmayanlaradır.

قال القاضي أبو محمد: والغضب على هذا والذلة هو عذاب الآخرة، والغضب من الله ﷿ إن أخذ بمعنى الإرادة فهو صفة ذات، وإن أخذ بمعنى العقوبة وإحلال النقمة فهو صفة فعل، وقوله:

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] şöyle dedi: Bu durumda gazap ve zillet ahiret azabıdır. Yüce Allah'tan gelen gazap eğer irade manasında alınırsa zatî sıfattır; eğer ceza ve intikamın indirilmesi manasında alınırsa fiilî sıfattır. Yüce Allah'ın şu buyruğuna gelince:

وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ المراد أولا أولئك الذين افتروا على الله في عبادة العجل وتكون قوة اللفظ تعم كل مفتر إلى يوم القيامة، وقد قال سفيان بن عيينة وأبو قلابة وغيرهما: كل صاحب بدعة أو فرية ذليل، واستدلوا بالآية.

{ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ } “İşte biz iftiracıları böyle cezalandırırız” ifadesinde öncelikli olarak buzağıya tapmak suretiyle Allah'a iftira eden kimseler kastedilmiştir; lafzın genel gücü ise kıyamet gününe kadar her müfteriyi kapsar. Nitekim Süfyân b. Uyeyne, Ebû Kılâbe ve başkaları: «Her bidat veya iftira sahibi zelildir» demişler ve bu ayeti delil getirmişlerdir.

وقوله تعالى: وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ الآية، تضمنت هذه الآية الوعد بأن الله ﷿ يغفر للتائبين، والإشارة إلى من تاب من بني إسرائيل، وفي الآية ترتيب الإيمان بعد التوبة، والمعنى في ذلك أنه أراد وآمنوا أن التوبة نافعة لهم منجية فتمسكوا بها فهذا إيمان خاص بعد الإيمان على الإطلاق، ويحتمل أن يريد بقوله: وَآمَنُوا أي وعملوا عمل المؤمنين حتى وافوا على ذلك، ويحتمل أن يريد التأكيد فذكر التوبة والإيمان إذ هما متلازمان، إلا أن التوبة على هذا تكون من كفر ولا بد فيجيء «تابوا وآمنوا» بمعنى واحد، وهذا لا يترتب في توبة المعاصي فإن الإيمان متقدم لتلك ولا بد وهو وتوبة الكفر متلازمان، وقوله:

Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ } “Kötülükleri işleyenler...” ayeti, Yüce Allah'ın tövbe edenleri bağışlayacağına dair vaadi içermektedir ve işaret İsrâiloğullarından tövbe edenleredir. Ayette tövbeden sonra imanın zikrediliş sırası yer almaktadır. Bunun manası şudur: Onlar tövbenin kendilerine fayda sağlayacağına ve kurtarıcı olduğuna inanıp ona sarıldılar; bu ise mutlak imandan sonra özel bir imandır. { وَآمَنُوا } “ve iman edenler” buyruğu ile «müminlerin amelini işlediler ve bu hal üzere [Rablerine] vardılar» manasını kastetmiş olması da muhtemeldir. Tevhid ile tövbenin birbirinden ayrılmaz olması sebebiyle tekit kastıyla hem tövbeyi hem imanı zikretmiş olması da muhtemeldir; ancak bu takdirde tövbenin mutlaka küfürden olması gerekir ki «tâbû ve âmenû» aynı manaya gelsin. Bu sıralama günahlardan tövbe hakkında geçerli olmaz; çünkü iman mutlaka günahlardan önce mevcuttur; iman ile küfürden tövbe ise birbirini gerektirir. Yüce Allah'ın:

إِنَّ رَبَّكَ إيجاب ووعد مرج.

{ إِنَّ رَبَّكَ } “Şüphesiz Rabbin...” buyruğu kesin bir vaat ve umut vadeden bir hükümdür.

قال القاضي أبو محمد: ويحتمل قوله: «تابوا وآمنوا» أن يكون لم تقصد رتبة الفعلين على عرف الواو في أنها لا توجب رتبة ويكون وَآمَنُوا بمعنى وهم مؤمنون قبل وبعد، فكأنه قال ومن صفتهم أن آمنوا.

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] şöyle dedi: «Tâbû ve âmenû» (tövbe edip iman ettiler) ifadesinde, vav harfinin bir tertip gerektirmediği kuralı gereğince iki fiil arasında bir öncelik-sonralık sırasının kastedilmemiş olması ve { وَآمَنُوا } lafzının «öncesinde ve sonrasında mümin oldukları halde» manasına gelmesi de muhtemeldir; sanki: «Onların vasfı iman etmiş olmalarıdır» denilmiş gibidir.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın buyruğu:

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٥٤ الى ١٥٥]

[A'râf Suresi (7), Âyetler 154-155]

وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْواحَ وَفِي نُسْخَتِها هُدىً وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ (١٥٤) وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً لِمِيقاتِنا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلاَّ فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشاءُ أَنْتَ وَلِيُّنا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغافِرِينَ (١٥٥)

{ وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْواحَ وَفِي نُسْخَتِها هُدىً وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ (١٥٤) وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً لِمِيقاتِنا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلاَّ فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشاءُ أَنْتَ وَلِيُّنا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغافِرِينَ (١٥٥) } “Mûsâ'nın öfkesi yatışınca levhaları aldı. Onların bir nüshasında, Rablerinden korkanlar için bir hidayet ve rahmet vardı. (154) Mûsâ, belirlediğimiz vakit için kavminden yetmiş adam seçti. Onları o şiddetli sarsıntı yakalayınca [Mûsâ] dedi ki: «Rabbim! Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin. İçimizdeki beyinsizlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin? Bu, senin bir imtihanından başka bir şey değildir; onunla dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletirsin. Sen bizim velimizsin; bizi bağışla, bize merhamet et! Sen bağışlayanların en hayırlısısın.» (155)”

معنى هذه الآية أن موسى ﵇ لما سكن غضبه أخذ الألواح التي كان ألقى، وقد تقدم ما روي أنه رفع أكثرها أو ذهب في التكسر، وقوله: سَكَتَ لفظة مستعارة شبه خمود الغضب بانقطاع كلام المتكلم وهو سكوته، قال يونس بن حبيب: تقول العرب سال الوادي يومين ثم سكت، وقال الزجاج وغيره:

Bu ayetin manası şudur: Mûsâ aleyhisselâm'ın öfkesi yatışınca atmış olduğu levhaları aldı. Daha önce rivayet edildiği üzere bunların çoğunun semaya kaldırıldığı veya kırılma esnasında kaybolup gittiği geçmişti. { سَكَتَ } “yatıştı/sustu” kelimesi istiare yoluyla kullanılmış bir lafızdır; öfkenin sönmesi, konuşanın sözünün kesilmesine yani susmasına benzetilmiştir. Yûnus b. Habîb şöyle demiştir: Araplar: «Vadi iki gün aktı, sonra sustu» derler. Zeccâc ve başkaları ise şöyle demiştir:

مصدر قولك سكت الغضب، سكت، ومصدر قولك سكت الرجل سكوت، وهذا يقتضي أنه فعل على حدة وليس من سكوت الناس، وقيل إن في المعنى قلبا، والمراد ولما سكت موسى عن الغضب فهو من باب أدخلت فمي في الحجر وأدخلت القلنسوة في رأسي، وفي هذا أيضا استعارة، إذ الغضب ليس يتكلم فيوصف بالسكوت، وقرأ معاوية بن قرة: «ولما سكن» ، وفي مصحف حفصة «ولما سكت» ، وفي مصحف ابن مسعود «ولما صبر عن موسى الغضب» ، قال النقاش: وفي مصحف أبيّ: «ولما اشتق عن موسى الغضب» ، وقوله: وَفِي نُسْخَتِها معناه وفيما ينسخ منها ويقرأ، واللام في قوله لِرَبِّهِمْ يحتمل وجوها، مذهب المبرد أنها تتعلق بمصدر كأنه قال الذين رهبتهم لربهم، ويحتمل أنه لما تقدم المفعول ضعف الفعل فقوي على التعدي باللام، ويحتمل أن يكون المعنى: هم لأجل طاعة ربهم وخوف ربهم يرهبون العقاب والوعيد ونحو هذا.

«Sekete'l-gadabu» (öfke dindi) sözünün masdarı «sekt» (سكت), «sekete'r-raculü» (adam sustu) sözünün masdarı ise «sükût»tur (سكوت). Bu da onun insanların sükûtundan farklı, müstakil bir fiil olduğunu iktiza eder. Manada bir kalp (ters çevirme) olduğu, muradın «Mûsâ öfkeden yatışınca» şeklinde olduğu da söylenmiştir; bu durum «ağzımı taşa soktum» ve «kavuğu başıma soktum» kabilindendir. Bunda da bir istiare vardır; zira öfke konuşmaz ki susmakla nitelensin. Muâviye b. Kurre: «Ve lemmâ sekene» (ولما سكن) şeklinde okumuştur. Hafsa'nın mushafında «Ve lemmâ sekete» (ولما سكت), İbn Mes'ûd'un mushafında «Ve lemmâ sabara an Mûse'l-gadabu» (ولما صبر عن موسى الغضب) şeklindedir. Nakkâş ise Übey'in mushafında «Ve lemmaştakka an Mûse'l-gadabu» (ولما اشتق عن موسى الغضب) şeklinde olduğunu belirtmiştir. { وَفِي نُسْخَتِها } “Onların bir nüshasında...” buyruğunun manası: Ondan istinsah edilen ve okunan şeylerde demektir. { لِرَبِّهِمْ } “Rablerinden...” ifadesindeki lâm harfi çeşitli vecihleri muhtemeldir. Müberred'in mezhebine göre bu lâm bir masdara taalluk etmektedir; sanki: «Korkuları Rableri için olan kimseler» demiştir. Meful öne geçtiğinde fiil zayıfladığı için lâm harfiyle geçişli kılınarak güçlendirilmiş olması da muhtemeldir. Mananın: «Onlar Rablerine itaat etmek ve Rablerinin korkusu sebebiyle azaptan, tehditten ve benzeri şeylerden korkarlar» şeklinde olması da muhtemeldir.

وقوله تعالى: وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ الآية، معنى هذه الآية أن موسى ﵇ اختار من قومه هذه العدة ليذهب بهم إلى موضع عبادة وابتهال ودعاء ليكون منه ومنهم اعتذار إلى الله ﷿ من خطأ بني إسرائيل في عبادة العجل وطلب لكمال العفو عمن بقي منهم، وروي عن علي بن أبي طالب أن اختيارهم إنما كان بسبب قول بني إسرائيل أن موسى قتل هارون حين ذهب معه ولم يرجع، فاختار هؤلاء ليذهبوا فيكلمهم هارون بأنه مات بأجله، وقوله: لِمِيقاتِنا يؤيد القول الأول وينافر هذا القول لأنها تقتضي أن ذلك كان عن توقيت من الله ﷿ وعدة في الوقت الموضع، وتقدير الكلام: واختار موسى من قومه، فلما انحذف الخافض تعدى الفعل فنصب، وهذا كثير في كلام العرب.

Yüce Allah'ın: { وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ } “Mûsâ kavminden seçti...” ayetinin manası şudur: Mûsâ aleyhisselâm İsrâiloğullarının buzağıya tapma hatasından dolayı Yüce Allah'a kendisi ve onlar adına özür dilemek ve geride kalanlar için tam bir af talep etmek üzere bir ibadet, yalvarış ve dua yerine götürmek için kavminden bu sayıda kimseyi seçti. Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet edildiğine göre onların seçilmesi, İsrâiloğullarının: «Hârûn onunla gidip dönmeyince Mûsâ onu öldürdü» demeleri sebebiyle olmuştur; Mûsâ da gidip Hârûn'un eceliyle öldüğünü kendilerine bizzat söylemesi için bu kimseleri seçmiştir. { لِمِيقاتِنا } “Belirlediğimiz vakit için” buyruğu birinci görüşü desteklemekte, bu görüşe ise ters düşmektedir; çünkü bu ifade, söz konusu buluşmanın Yüce Allah tarafından belirlenen bir vakitte ve tayin edilen bir mekânda gerçekleştiğini iktiza etmektedir. Cümlenin takdiri: «Mûsâ kavminden seçti» (واختار موسى من قومه) şeklindedir; harf-i cer hazfedilince fiil doğrudan geçişli olup nasbetmiştir. Bu durum Arap kelâmında çokça görülür.

واختلف العلماء في سبب الرَّجْفَةُ التي حلت بهم، فقيل كانت عقوبة لهم على سكوتهم وإغضائهم على عبادة العجل، وقيل: كانت على عبادتهم العجل بأنفسهم وخفي ذلك عن موسى في وقت الاختيار حتى أعلمه الله، قاله السدي، وقيل: كانت عقوبة لهم لأنهم لما دنوا وعلموا أن موسى يسمع كلام الله قالوا له: أرنا ربك فأخذتهم الرجفة، وقيل كانت عقوبة لتشططهم في الدعاء بأن قالوا اللهم أعطنا ما لم تعطه أحدا قبلنا ولا تعطيه أحدا بعدنا، فأخذتهم الرجفة، وقيل: إنما أخذتهم لما سمعوا كلام هارون وهو

İlim adamları başlarına gelen { الرَّجْفَةُ } sarsıntının sebebi hususunda ihtilaf etmişlerdir: Buzağıya tapılması karşısında sessiz kalmaları ve göz yummaları sebebiyle kendilerine bir ceza olduğu söylenmiştir. Bizzat kendilerinin buzağıya tapmaları sebebiyle olduğu ve Allah kendisine bildirene kadar seçim anında bu durumun Mûsâ'dan gizli kaldığı da söylenmiştir; bunu Süddî söylemiştir. Yaklaşıp Mûsâ'nın Allah'ın kelâmını işittiğini anlayınca ona: «Bize Rabbini göster» demeleri üzerine onları bu sarsıntının yakaladığı ve bunun onlara bir ceza olduğu da söylenmiştir. Duada haddi aşarak: «Allahım! Bize bizden önce hiç kimseye vermediğin ve bizden sonra da hiç kimseye vermeyeceğin şeyleri ver» dedikleri için onları sarsıntının yakaladığı ve bunun bir ceza olduğu da söylenmiştir. Onları bu sarsıntının ancak Hârûn'un ölü iken

ميت، وذلك أن موسى وهارون ذهبا إلى التعبد أو نحوه فمات هارون فدفنه موسى وجاء فقالت له بنو إسرائيل: أين هارون؟ فقال: مات، فقالوا بل أنت قتلته لأنك حسدتنا على حسن خلقه وعشرته، فاختار السبعين ليمضوا معه حتى يروا برهان ما قال لهم، فلما وصلوا قال له موسى يا هارون أقتلت أم مت؟ فناداه من القبر بل مت فأخذت القوم الرجفة.

konuşmasını işittikleri zaman yakaladığı da söylenmiştir. Şöyle ki: Mûsâ ile Hârûn ibadet veya benzeri bir amaçla gitmişlerdi, Hârûn vefat etti, Mûsâ da onu defnedip geri döndü. İsrâiloğulları ona: «Hârûn nerede?» dediler. O da: «Öldü» dedi. Onlar: «Aksine güzel ahlakı ve iyi geçimi sebebiyle bizi kıskandığın için onu sen öldürdün» dediler. Bunun üzerine Mûsâ, kendilerine söylediği sözün delilini görsünler diye kendisiyle gitmek üzere yetmiş kişiyi seçti. Oraya vardıklarında Mûsâ ona: «Ey Hârûn! Öldürüldün mü yoksa ecelinle mi öldün?» dedi. Hârûn da kabirden: «Aksine ecelimle öldüm» diye seslendi; bunun üzerine o topluluğu şiddetli bir sarsıntı yakaladı.

قال القاضي أبو محمد: وروي أنهم ماتوا في رجفتهم هذه، ويحتمل أن كانت كالإغماء ونحوه، والرَّجْفَةُ الاهتزاز والتقلقل للهول العظيم، فلما رأى موسى ذلك أسف عليهم وعلم أن أمر بني إسرائيل سيتشعب عليه إذا لم يأت بالقوم فجعل يستعطف ربه أي رب لو أهلكتهم قبل هذه الحال وإياي لكان أحق عليّ، وهذا وقت هلاكهم فيه مفسد على مؤذلي، ثم استفهم على جهة الرغبة والتضرع والتذلل، ويحتمل قوله: رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أن يريد وقت إغضائهم على عبادة العجل أي وقت عبادتهم على القول بذلك وفي نفسه هو وقت قتله القبطي، أي فأنت قد سترت وعفوت حينئذ فكيف الآن إذ رجوعي دونهم فساد لبني إسرائيل، فمنحى الكلام على هذا محض استعطاف، وعلى التأويل الأول منحاه الإدلاء بالحجة في صيغة استعطاف، وإذا قلنا إن سبب «الرجفة» كان عبادة العجل كان الضمير في قوله:

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] şöyle dedi: Onların bu sarsıntıda öldükleri rivayet edilmiştir; bunun bayılma ve benzeri bir durum olması da muhtemeldir. «er-Racfe» (الرَّجْفَةُ): Büyük bir korkudan dolayı titremek ve sarsılmaktır. Mûsâ bunu görünce onlar için üzüldü ve bu topluluk olmadan [kavmine] dönmediği takdirde İsrâiloğullarının durumunun karmakarışık olacağını anladı. Rabbine niyazda bulunmaya başladı: «Ey Rabbim! Eğer onları ve beni bu durumdan önce helak etseydin bu bana daha kolay gelirdi; şu an ise onların helak vakti benim işimi ifsat edip bana eziyet verecektir.» Sonra yalvarış, yakarış ve tezellül yoluyla soru sordu. { رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ } “Rabbim! Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin” sözü ile buzağıya tapılmasına göz yumdukları vakti –yani bu görüşe göre taptıkları vakti– kastetmiş olması muhtemeldir; kendisi hakkında ise Kıptî'yi öldürdüğü vakittir. Yani: «Sen o vakit örtmüş ve bağışlamıştın; şimdi ise onlar olmaksızın dönüşüm İsrâiloğulları için bir fesat iken nasıl helak edersin?» demektir. Buna göre kelâmın akışı sırf bir merhamet dileğidir; birinci yoruma göre ise merhamet dileği sîgasında bir hüccet sunmadır. «Racfe»nin (sarsıntının) sebebinin buzağıya tapmak olduğunu söylediğimiz takdirde,

أَتُهْلِكُنا له وللسبعين، والسُّفَهاءُ إشارة إلى العبدة من بني إسرائيل، وكذلك إذا كان سببها قول بني إسرائيل له قتلت هارون، وإذا كان سبب الرجفة طلبهم الرؤية وتشططهم في الدعاء أو عبادتهم بأنفسهم العجل فالضمير في قوله: أَتُهْلِكُنا يريد به نفسه وبني إسرائيل، أي بالتفرق والكفر والعصيان يكون هلاكهم، ويكون قوله: السُّفَهاءُ إشارة إلى السبعين، وروي أن السبعين لم يكن فيهم من زاد على الأربعين ولا من قصر عن العشرين، وروي عن علي بن أبي طالب أنهم أحيوا وجعلوا أنبياء كلهم، وقالت فرقة: إن موسى ﵇ لما أعلمه الله ﷿ أن السبعين عبدوا العجل تعجب وقال: إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ أي الأمور بيدك تفعل ما تريد، وقيل: إن الله تعالى لما أعلم موسى بعبادة بني إسرائيل العجل وبصفته قال موسى: أي رب ومن أخاره؟ قال أنا، قال موسى: فأنت أضللتهم إن هي إلا فتنتك ويحتمل أن يشير بها إلى قولهم: أرنا الله إذ كانت فتنة من الله أوجبت الرجفة، وفي هذه الآية رد على المعتزلة، وفَاغْفِرْ معناه استر.

{ أَتُهْلِكُنا } “Bizi helak mi edeceksin?” ifadesindeki zamir hem kendisine hem yetmiş kişiye aittir; { السُّفَهاءُ } “beyinsizler” ifadesi ise İsrâiloğullarından buzağıya tapanlara işarettir. Aynı şekilde sarsıntının sebebi İsrâiloğullarının ona «Hârûn'u öldürdün» demeleri olduğu takdirde de böyledir. Şayet sarsıntının sebebi rüyet (Allah'ı görme) talepleri, duada haddi aşmaları veya bizzat buzağıya tapmış olmaları ise { أَتُهْلِكُنا } sözündeki zamir ile kendisini ve İsrâiloğullarını kastetmektedir; yani onların helaki ayrılık, küfür ve isyan yoluyla olacaktır; { السُّفَهاءُ } “beyinsizler” sözü ise bu yetmiş kişiye işaret olur. Rivayet edildiğine göre yetmiş kişinin içinde kırk yaşını geçen veya yirmi yaşından küçük olan kimse yoktu. Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet edildiğine göre onlar yeniden diriltilmiş ve hepsi peygamber kılınmıştır. Bir grup şöyle demiştir: Mûsâ aleyhisselâm, Yüce Allah kendisine bu yetmiş kişinin buzağıya taptığını bildirince hayrete düşmüş ve: { إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ } “Bu, senin bir imtihanından başka bir şey değildir; onunla dilediğini saptırırsın” yani işler senin elindedir, dilediğini yaparsın demiştir. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ Mûsâ'ya İsrâiloğullarının buzağıya taptıklarını ve buzağının vasfını bildirince Mûsâ: «Ey Rabbim! Onu kim böğürttü?» dedi. Allah: «Ben» buyurdu. Mûsâ: «Öyleyse onları sen saptırdın, bu senin imtihanından başka bir şey değildir» dedi. Bununla onların «Bize Allah'ı göster» sözlerine işaret etmiş olması da muhtemeldir; zira bu, sarsıntıyı gerektiren Allah'tan bir imtihandı. Bu ayette Mutezile'ye bir reddiye vardır. { فَاغْفِرْ } kelimesinin manası ise: [Günahlarımızı] ört/bağışla demektir.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın buyruğu:

[سورة الأعراف (٧) : آية ١٥٦]

[A'râf Suresi (7), Âyet 156]

وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ قالَ عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ (١٥٦)

{ وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ قالَ عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ } “Bize bu dünyada da bir iyilik yaz, ahirette de. Şüphesiz biz sana yöneldik.» [Allah] buyurdu ki: «Azabım var ya, onu dilediğime isabet ettiririm. Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır. Onu, [kötülüklerden] sakınanlara, zekâtı verenlere ve âyetlerimize iman edenlere yazacağım.»” (156)

اكْتُبْ معناه أثبت واقض، والكتب مستعمل في ما يخلد، وحَسَنَةً لفظ عام في كل ما يحسن في الدنيا من عافية وغنى وطاعة لله تعالى وغير ذلك وحسنة الآخرة الجنة لا حسنة دونها ولا مرمى وراءها، وهُدْنا بضم الهاء معناه تبنا، وقرأ أبو وجزة «هدنا» بكسر الهاء ومعناه حركنا أنفسنا وجذبناها لطاعتك، وهو

{ اكْتُبْ } “Yaz” ifadesinin manası: Sabit kıl ve takdir et demektir; yazma fiili kalıcı olan şeyler için kullanılır. { حَسَنَةً } “bir iyilik” ifadesi, dünyada afiyet, zenginlik, Allah Teâlâ'ya itaat ve benzeri iyi olan her şeyi kapsayan genel bir lafızdır; ahiretin hasenesi ise cennettir ki ondan aşağı bir hasene ve onun ötesinde bir hedef yoktur. Hâ harfinin dammesiyle { هُدْنا } “hüdna” ifadesinin manası: Tövbe ettik demektir. Ebû Vecze ise hâ'nın kesresiyle «hidnâ» şeklinde okumuştur; bunun manası ise: «Kendimizi hareket ettirip senin itaatine yönelttik» demektir. Bu da

مأخوذ من هاد يهيد إذا حرك، وقوله تعالى: قالَ عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ الآية، قال الله ﷿: إن الرجفة التي أنزلت بالقوم هي عذابي أصيب به من شئت ثم أخبر عن رحمته، ويحتمل وهو الأظهر أن الكلام قصد الخبر عن عذابه وعن رحمته من أول ما ابتدأ، ويندرج أمر أصحاب الرجفة في عموم قوله عند عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ وقرأ الحسن وطاوس وعمرو بن فائد «من أساء» من الإساءة أي من عمل غير صالح، وللمعتزلة بهذه القراءة تعلق من وجهين: أحدهما إنفاذ الوعيد، والآخر خلق المرء أفعاله وأن أساء لا فعل فيه لله، وهذان التعلقان فيهما احتمال ينفصل عنه كما ينفصل عن سائر الظواهر إلا أن القراءة أطنبوا في التحفظ من هذه القراءة، وقال أبو عمرو الداني: لا تصح هذه القراءة عن الحسن وطاوس، وعمرو بن فائد رجل سوء، وذكر أبو حاتم أن سفيان بن عيينة قرأها مرة واستحسنها فقام إليه عبد الرحمن المقبري وصاح به وأسمعه فقال سفيان: لم أدر ولم أفطن لما يقول أهل البدع وهذا إفراط من المقربين وحملهم على ذلك شحهم على الدين وظنهم أن الانفصال عن تعلق المعتزلة متعذر.

hareket ettirdi manasındaki «hâde yehîdü» (هاد يهيد) fiilinden alınmıştır. Yüce Allah'ın: { قالَ عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ } “[Allah] buyurdu ki: «Azabım var ya, onu dilediğime isabet ettiririm...»” ayetinde Yüce Allah şöyle buyurmuştur: O kavme indirilen sarsıntı benim dilediğime isabet ettirdiğim azabımdır; ardından rahmetini haber vermiştir. Daha zahir olan ihtimale göre ise söz, en başından itibaren genel olarak azabını ve rahmetini haber vermeyi amaçlamıştır; sarsıntıya uğrayanların durumu da { عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ } “Azabımı dilediğime isabet ettiririm” genel ifadesinin kapsamına girmektedir. Hasan, Tâvûs ve Amr b. Fâid ise kötülük yapmaktan türemiş olarak yani salih olmayan amel işleyen kimse manasında «men esâe» (من أساء) şeklinde okumuşlardır. Mutezile'nin bu kıraate iki açıdan tutunma noktası vardır: Biri tehdidin mutlaka infaz edileceği, diğeri ise kulun kendi fiillerini yarattığı ve kötülük yapmasında Allah'a ait bir fiil bulunmadığıdır. Bu iki tutunma noktasında, diğer zahirî delillerden cevap verildiği gibi cevap verilebilecek ihtimaller mevcuttur; ancak kurrâ bu kıraatten sakınma hususunda aşırı hassasiyet göstermişlerdir. Ebû Amr ed-Dânî: «Bu kıraat Hasan ve Tâvûs'tan sahih değildir; Amr b. Fâid ise kötü bir adamdır» demiştir. Ebû Hâtim'in zikrettiğine göre Süfyân b. Uyeyne bir defasında bu şekilde okumuş ve güzel bulmuş, bunun üzerine Abdurrahman el-Makburî ona karşı çıkıp bağırmış ve ağır sözler söylemiştir; Süfyân ise: «Bidat ehlinin ne dediğini bilmiyordum ve farkına varmadım» demiştir. Bu, Makburî'nin aşırıya kaçmasıdır; onları buna sevk eden şey dine olan aşırı düşkünlükleri ve Mutezile'nin tutunduğu bu noktadan kurtulmanın imkânsız olduğunu zannetmeleridir.

ثم وصف الله تعالى رحمته بأنها وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فقال بعض العلماء: هو عموم في الرحمة وخصوص في قوله كُلَّ شَيْءٍ والمراد من قد سبق في علم الله أن يرحمه دون من سواهم، وقال بعضهم:

Sonra Allah Teâlâ rahmetini { وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ } “her şeyi kuşatmıştır” şeklinde vasfetmiştir. Bazı ilim adamları şöyle demiştir: Bu, rahmette umumilik, { كُلَّ شَيْءٍ } “her şey” ifadesinde ise hususiliktir; murat edilen ise başkaları değil, sadece Allah'ın ilminde kendisine merhamet edileceği önceden takdir edilmiş olan kimselerdir. Bazıları da şöyle demiştir:

هو عموم في رحمة الدنيا لأن الكافر والمؤمن والحيوان كله متقلب في رحمة الله الدنياوية، وقالت فرقة:

Bu, dünya rahmetinde bir umumiliktir; zira kâfir, mümin ve bütün hayvanlar Allah'ın dünyevi rahmeti içinde yaşayıp durmaktadır. Bir grup ise şöyle demiştir:

قوله: وَرَحْمَتِي يراد به التوبة وهي خاصة على هذا في الرحمة وفي الأشياء لأن المراد من قد تقع منه التوبة، وقال نوف البكالي: إن إبليس لما سمع قول الله تعالى: وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ طمع في رحمة الله فلما سمع فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ يئس إبليس وبقيت اليهود والنصارى، فلما تمادت الصفة تبين أن المراد أمة محمد ﷺ ويئس اليهود والنصارى من الآية، وقال نحوه قتادة، وقوله: فَسَأَكْتُبُها أي أقدرها وأقضيها، وقال نوف البكالي: إن موسى ﵇ قال يا رب جعلت وفادتي لأمة محمد ﷺ، وقال نوف البكالي: فاحمدوا الله الذي جعل وفادة بني إسرائيل لكم، وقوله: يَتَّقُونَ في هذه الآية قالت فرقة: معناه يتقون الشرك، وقالت فرقة: يتقون المعاصي.

{ وَرَحْمَتِي } “Rahmetim...” buyruğundan kasıt tövbedir; bu takdirde rahmette de nesnelerde de özeldir, zira murat edilen kendisinden tövbe sadır olacak kimselerdir. Nevf el-Bikâlî şöyle demiştir: İblis Allah Teâlâ'nın: { وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ } “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır” buyruğunu işitince Allah'ın rahmetini umut etti; ardından: { فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ } “Onu, [kötülüklerden] sakınanlara ve zekâtı verenlere yazacağım” buyruğunu işitince İblis ümidini kesti, Yahudiler ile Hristiyanlar kaldı. Vasfın devamı gelince kastedilenin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti olduğu ortaya çıktı ve Yahudiler ile Hristiyanlar bu ayetten ümitlerini kestiler. Katâde de buna benzer bir söz söylemiştir. { فَسَأَكْتُبُها } “Onu yazacağım” buyruğunun manası: Onu takdir edip hükme bağlayacağım demektir. Nevf el-Bikâlî şöyle demiştir: Mûsâ aleyhisselâm: «Ey Rabbim! Benim heyetimi/talebimi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine tahsis ettin» dedi. Nevf el-Bikâlî devamla şöyle demiştir: «İsrâiloğullarının heyetini size tahsis eden Allah'a hamdedin.» Bu ayette geçen { يَتَّقُونَ } “sakınırlar” kelimesi hakkında bir grup: «Şirkten sakınırlar demektir» demiş; bir grup da: «Günahlardan sakınırlar demektir» demiştir.

قال القاضي أبو محمد: ومن قال: الشرك لا غير خرج إلى قول المرجئة، ويرد عليه من الآية شرط الأعمال بقوله: وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ، ومن قال المعاصي ولا بد خرج إلى قول المعتزلة، والصواب بأن تكون اللفظة عامة ولكن ليس بأن نقول ولا بد من اتقاء المعاصي بل بأن نقول مع أن مواقع المعاصي في مشيئة الله تعالى، ومعنى: يَتَّقُونَ يجعلون بينهم وبين المتقى وقاية وحجابا، فذكر الله تعالى الرتبة العالية ليتسابق السامعون إليها، وقوله: وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ الظاهر من قوله يُؤْتُونَ أنها الزكاة المختصة بالمال وخصها هنا بالذكر تشريفا لها وجعلها مثالا لجميع الطاعات، وقال ابن عباس فيما روي عنه: ويؤتون الأعمال التي يزكون بها أنفسهم.

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] şöyle dedi: «Sadece şirkten sakınmaktır» diyen kimse Mürcie'nin görüşüne kaymış olur; ayetteki { وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ } “zekâtı verirler” ifadesiyle amellerin şart koşulması bu görüşü reddeder. «Mutlaka günahlardan sakınmaktır» diyen kimse ise Mutezile'nin görüşüne kaymış olur. Doğru olan lafzın genel olmasıdır; ancak günahlardan mutlaka sakınmak gerekir diyerek değil, günah işleyenlerin durumunun Allah Teâlâ'nın meşietine bağlı olduğunu söyleyerek umumiliğini kabul etmektir. { يَتَّقُونَ } fiilinin manası: Kendileri ile sakındıkları şey arasına bir siper ve perde koyarlar demektir. Allah Teâlâ işitenlerin ona doğru yarışması için en yüce mertebeyi zikretmiştir. { وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ } “zekâtı verirler” buyruğundaki { يُؤْتُونَ } lafzının zahirinden anlaşılan, bunun mala mahsus zekât olduğudur; şerefine binaen burada ayrıca zikretmiş ve onu bütün itaatlere bir misal kılmıştır. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o: «Kendilerini arındıracakları amelleri yaparlar» demiştir.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın buyruğu:

[سورة الأعراف (٧) : آية ١٥٧]

[A'râf Suresi (7), Âyet 157]

الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٥٧)

{ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “Onlar ki, yanlarındaki Tevrat ve İncil'de yazılı buldukları o ümmî peygambere, o elçiye uyarlar. O, onlara iyiliği emreder, onları kötülükten meneder; onlara temiz şeyleri helal, pis şeyleri haram kılar; onların sırtındaki ağır yükleri ve üzerlerindeki bağları kaldırıp atar. Artık ona iman edenler, ona saygı gösterip destek olanlar, ona yardım edenler ve onunla birlikte indirilen nura uyanlar var ya, işte kurtuluşa erenler onlardır.” (157)

هذه الألفاظ أخرجت اليهود والنصارى من الاشتراك الذي يظهر في قوله فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ [الأعراف: ١٥٦] وخلصت هذه العدة لأمة محمد ﷺ قاله ابن عباس وابن جبير وغيرهما، ويَتَّبِعُونَ معناه في شرعه ودينه، والرَّسُولَ والنَّبِيَّ اسمان لمعنيين فإن الرسول، أخص من النبي هذا في الآدميين لاشتراك الملك في لفظة الرسول، والنَّبِيَّ مأخوذ من النبأ، وقيل لما كان طريقا إلى رحمة الله تعالى وسببا شبه بالنبيء الذي هو الطريق، وأنشدوا:

Bu ifadeler, { فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } [el-A'râf: 156] buyruğunda zahiren görünen ortaklıktan Yahudileri ve Hristiyanları çıkarmış ve bu vaadi sadece Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine has kılmıştır; bunu İbn Abbâs, İbn Cübeyr ve başkaları söylemiştir. { يَتَّبِعُونَ } “uyarlar” fiilinin manası: Onun şeriatına ve dinine uyarlar demektir. { الرَّسُولَ } ve { النَّبِيَّ } iki ayrı mana ifade eden iki isimdir; zira rasûl, nebîden daha özeldir; bu insanlara göredir, çünkü melek de rasûl lafzına ortak olur. { النَّبِيَّ } kelimesi «en-Nebe'» (haber) kelimesinden alınmıştır. Allah Teâlâ'nın rahmetine giden bir yol ve vesile olduğu için yol manasına gelen «en-Nebî'» (النبيء) kelimesine benzetildiği de söylenmiştir. Nitekim şu beyti okumuşlardır:

لأصبح رتما دقاق الحصى ... مكان النبيء من الكاثب

Ufalanmış ince taşlar yığılıp tepecikteki açık yolun yerini aldı.

وأصله الهمز ولكنه خفف كذا قال سيبويه وذلك كتخفيفهم خابية وهي من خبأ، واستعمل تخفيفه حتى قد روي أن رسول الله ﷺ قال: لا تنبروا اسمي، وقدم الرسول اهتماما بمعنى الرسالة عند المخاطبين بالقرآن وإلا فمعنى النبوءة هو المتقدم وكذلك رد رسول الله ﷺ على البراء بن عازب حين قال آمنت بكتابك الذي أنزلت وبرسولك الذي أرسلت، فقال له رسول الله ﷺ: «وبنبيك الذي أرسلت» ليترتب الكلام كما ترتب الأمر في نفسه، لأنه نبىء ثم أرسل، وأيضا في العبارة المردودة تكرار الرسالة وهو معنى واحد، و «الأمي» بضم الهمزة قيل نسب إلى أم القرى وهي مكة.

Kelimenin aslı hemzelidir fakat hafifletilmiştir; Sîbeveyh böyle söylemiştir, bu durum «habae» (خبأ) kelimesinden gelen «hâbiye»yi (خابية) hafifletmelerine benzer. Hafifletilmiş şekli öyle yaygınlaşmıştır ki rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Benim ismimi hemze ile okumayınız» buyurmuştur. Kur'an'ın muhatapları nezdinde risalet manasına verilen önem sebebiyle «er-Rasûl» öne geçirilmiştir; aksi takdirde nübüvvet manası öncedir. Nitekim Berâ b. Âzib: «İndirdiğin kitabına ve gönderdiğin elçine (resulüne) iman ettim» dediğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ve gönderdiğin peygamberine (nebine) [iman ettim]» diyerek onu düzeltmiştir; ta ki işin kendi hakikatinde sıralandığı gibi söz de sıralansın; çünkü o önce nebî kılınmış, sonra elçi olarak gönderilmiştir. Ayrıca düzeltilen ifadede aynı manayı ifade eden risalet kelimesinin tekrarı vardı. Hemzenin dammesiyle { الْأُمِّيَّ } “el-Ümmî” kelimesinin Mekke olan Ümmü'l-Kurâ'ya nispet edildiği söylenmiştir.

قال القاضي أبو محمد: واللفظة على هذا مختصة بالنبي ﷺ وغير مضمنة معنى عدم الكتابة، وقيل هو منسوب لعدمه الكتابة والحساب إلى الأم، أي هو على حال الصدر عن الأم في عدم الكتابة، وقالت فرقة هو منسوب إلى الأمة، وهذا أيضا مضمن عدم الكتابة لأن الأمة بجملتها غير كاتبة حتى تحدث فيها الكتابة كسائر الصنائع، وقرأ بعض القراء فيما ذكر أبو حاتم «الأمي» بفتح الهمزة وهو منسوب إلى الأم وهو القصد، أي لأن هذا النبي مقصد للناس وموضع أم يؤمونه بأفعالهم وتشرعهم، قال ابن جني:

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] şöyle dedi: Bu durumda lafız Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsustur ve okuma yazma bilmeme manasını içermez. Okuma yazma ve hesap bilmemesi sebebiyle anneye (el-ümm) nispet edildiği de söylenmiştir; yani okuma yazma bilmeme hususunda anneden doğduğu hal üzeredir. Bir grup da bunun ümmete nispet edildiğini söylemiştir; bu da okuma yazma bilmemeyi içerir, çünkü ümmetin tamamı –tıpkı diğer sanatlar gibi sonradan yazı öğrenilene kadar– okuma yazma bilmez. Bazı kurrâ Ebû Hâtim'in zikrettiğine göre hemzenin fethasıyla «el-Emmî» şeklinde okumuştur; bu da yönelmek/kastetmek manasındaki «el-emm» (الأم) kelimesine nispettir; yani bu peygamber insanların kastettiği, fiilleri ve şeriatlarıyla yöneldikleri bir yöneliş merciidir. İbn Cinnî şöyle demiştir:

وتحتمل هذه القراءة أن يريد الأمي فغير تغيير النسب.

Bu kıraatin «el-ümmiyy» kelimesini kastetmesi ve nispet değişikliğine uğramış olması da muhtemeldir.