Binûn

A'râf Suresi — 7. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٠٩ الى ١١٦]

[A'râf Suresi (7), Ayetler 109-116]

قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هذا لَساحِرٌ عَلِيمٌ (١٠٩) يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ فَماذا تَأْمُرُونَ (١١٠) قالُوا أَرْجِهْ وَأَخاهُ وَأَرْسِلْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ (١١١) يَأْتُوكَ بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ (١١٢) وَجاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ قالُوا إِنَّ لَنا لَأَجْراً إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغالِبِينَ (١١٣)

{ قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هذا لَساحِرٌ عَلِيمٌ (١٠٩) يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ فَماذا تَأْمُرُونَ (١١٠) قالُوا أَرْجِهْ وَأَخاهُ وَأَرْسِلْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ (١١١) يَأْتُوكَ بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ (١١٢) وَجاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ قالُوا إِنَّ لَنا لَأَجْراً إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغالِبِينَ (١١٣) } “Firavun'un kavminden ileri gelenler dediler ki: «Şüphesiz bu, çok bilgili bir büyücüdür. Sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyor. O halde ne buyurursunuz?» Onlar da: «Onu ve kardeşini alıkoy; şehirlere toplayıcılar gönder ki, bütün bilgili büyücüleri sana getirsinler» dediler. Büyücüler Firavun'a gelip: «Eğer üstün gelen biz olursak, bize mutlaka bir mükâfat var değil mi?» dediler.”

قالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ (١١٤) قالُوا يا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ (١١٥) قالَ أَلْقُوا فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجاؤُ بِسِحْرٍ عَظِيمٍ (١١٦)

{ قالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ (١١٤) قالُوا يا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ (١١٥) قالَ أَلْقُوا فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجاؤُ بِسِحْرٍ عَظِيمٍ (١١٦) } “[Firavun:] «Evet, üstelik siz [bana] en yakın kimselerden olacaksınız» dedi. [Büyücüler:] «Ey Mûsâ! [Hünerini] ya sen at ya da ilk atanlar biz olalım» dediler. [Mûsâ:] «Siz atın» dedi. Onlar [iplerini ve değneklerini] atınca insanların gözlerini büyülediler, onları dehşete düşürdüler ve büyük bir büyü sergilediler.”

الساحر كان عندهم في ذلك الزمن أعلى المراتب وأعظم الرجال، ولكن وصفهم موسى بذلك مع مدافعتهم له عن النبوة ذم عظيم وحط، وذلك قصدوا إذ لم يمكنهم أكثر، وقولهم يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ يعنون بأنه يحكم فيكم بنقل رعيتكم في بني إسرائيل فيفضي ذلك إلى خراب دياركم إذا ذهب الخدمة والعمرة، وأيضا فلا محالة أنهم خافوا أن يقاتلهم وجالت ظنونهم كل مجال، وقال النقاش: كانوا يأخذون من بني إسرائيل خرجا كالجزية فرأوا أن ملكهم يذهب بزوال ذلك، وقوله فَماذا تَأْمُرُونَ الظاهر أنه من كلام الملأ بعضهم إلى بعض، وقيل هو من كلام فرعون لهم، وروى كردم عن نافع «تأمرون» بكسر النون، وكذلك في الشعراء و «في» استفهام و «ذا» بمعنى الذي فهما ابتداء وخبر، وفي تَأْمُرُونَ ضمير عائد على الذي تقديره تأمرون به ويجوز أن تجعل فَماذا بمنزلة اسم واحد في موضع نصب ب تَأْمُرُونَ ولا يضمر فيه على هذا، قال الطبري: والسحر مأخوذ من سحر المطر الأرض إذا جادها حتى يقلب نباتها ويقلعه من أصوله فهو يسحرها سحرا والأرض مسحورة.

O dönemde büyücü, onların nezdinde en yüksek mertebeye ve en büyük konuma sahip kimseydi. Ne var ki, Mûsâ'nın peygamberliğini bertaraf etme çabası içinde onu bu şekilde nitelemeleri, büyük bir yergi ve onu küçümsemeydi; ellerinden bundan fazlası gelmediği için bu yola başvurdular. { يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ } “Sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyor” sözleriyle, İsrâiloğulları'ndan oluşan tebaalarını alıp götürmek suretiyle onlar üzerinde hüküm süreceğini, hizmetkârlar ve imar edenler gidince bunun yurtlarının harap olmasına yol açacağını kastetmektedirler. Ayrıca onların Mûsâ'nın kendileriyle savaşmasından korktukları ve akıllarına her türlü ihtimalin geldiği de muhakkaktır. en-Nakkâş şöyle demiştir: «İsrâiloğulları'ndan cizye gibi bir vergi alıyorlardı; bunun ortadan kalkmasıyla iktidarlarının zail olacağını düşündüler.» { فَماذا تَأْمُرُونَ } “O halde ne buyurursunuz?” sözünün zahiri, ileri gelenlerin birbirlerine hitabı olmasıdır. Firavun'un onlara hitabı olduğu da söylenmiştir. Kerdem, Nâfi'den { تَأْمُرُونَ } lafzını nûn harfinin kesresiyle rivayet etmiştir; Şuarâ suresinde de böyledir. «Fî» (فِي) soru edatı, «zâ» (ذا) ise «ellezî» (الذي) anlamındadır; dolayısıyla mübteda ve haberdirler. { تَأْمُرُونَ } fiilinde «ellezî»ye dönen bir zamir vardır ve takdiri «te'murûne bihî» (تأمرون به) şeklindedir. { فَماذا } kelimesinin { تَأْمُرُونَ } fiiliyle nasb mahallinde tek bir isim konumunda sayılması da caizdir ve bu durumda fiilde gizli zamir takdir edilmez. et-Taberî şöyle der: «Sihir (سحر), yağmurun toprağa bolca yağıp üzerindeki bitkiyi altüst etmesi ve kökünden sökmesi durumunda kullanılan ‘sehere’l-mataru’l-arda’ (سحر المطر الأرض) ifadesinden türetilmiştir; bu durumda yağmur toprağı altüst etmiştir (yeshuruhâ sehran) ve toprak da büyülenmiş gibidir (meshûre).»

قال القاضي أبو محمد: وإنما سحر المطر الطين إذا أفسده حتى لا يمكن فيه عمل، والسحر الآخذة التي تأخذ العين حتى ترى الأمر غير ما هو، وربما سحر الذهن، ومنه قول ذي الرمة: [الوافر]

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Yağmurun çamuru bozup artık onda iş yapılamaz hale getirmesine de «sehere» denir. Sihir ise gözü bağlayıp ona bir şeyi olduğundan farklı gösteren etkidir; bazen zihni de büyüler. Zü'r-Rimme'nin şu beyti bu kabildendir: [Vâfir]

وساحرة السراب من الموامي ... يرقص في نواشزها الأروم

«Issız çöllerin serap büyücüsü ki, onun yüksek yerlerinde ana kökler [sıcaklıktan] titreşir durur.»

أراد أنه يخيل نفسه ماء للعيون.

Gözlere kendini su gibi gösterdiğini kastetmiştir.

ثم أشار الملأ على فرعون بأن يؤخر موسى وهارون ويدع النظر في أمرهما ويجمع السحرة من كل مكان حتى تكون غلبة موسى بحجة واضحة معلومة بينة، وقرأ ابن كثير «أرجئهو» بواو بعد الهاء المضمومة وبالهمز قبل الهاء، وقرأ أبو عمرو «أرجئه» بالهمز، دون واو بعدها وقرأ نافع وحده في رواية قالون: «أرجه» بكسر الهاء، ويحتمل أن يكون المعنى: أخره فسهل الهمزة، ويحتمل من الرجا بمعنى أطعمه ورجه قاله المبرد، وقرأ ورش عن نافع: «أرجهي» بياء بعد كسرة الهاء، وقرأ ابن عامر: «أرجئه» بكسر الهاء وبهمزة قبلها، قال الفارسي وهذا غلط وقرأ عاصم والكسائي «أرجه» بضم الهاء دون همز، وروى أبان عن عاصم:

Sonra ileri gelenler, Mûsâ'nın alt edilmesinin açık, bilinen ve kesin bir delille olması için Mûsâ ve Hârûn'u ertelemeyi, haklarındaki hükmü bekletmeyi ve her yerden büyücüleri toplamayı Firavun'a önerdiler. İbn Kesîr, zammeli he harfinden sonra vâv ile ve he'den önce hemze ile «erciehhû» (أرجئهو) şeklinde okumuştur. Ebû Amr, sonrasında vâv olmaksızın hemze ile «ercih» (أرجئه) şeklinde okumuştur. Nâfi' tek başına Kâlûn rivayetinde he harfinin kesresiyle «ercihi» (أرجه) şeklinde okumuştur; bunun anlamının hemzenin teshil edilmesiyle «onu tehir et» olması muhtemel olduğu gibi, el-Müberred'in belirttiğine göre «onu umutlandır ve beklet» anlamında «er-recâ» (الرجا) kökünden gelmesi de muhtemeldir. Verş'in Nâfi'den rivayetinde ise he'nin kesresinden sonra ye ile «ercihî» (أرجهي) şeklinde okunmuştur. İbn Âmir, he'nin kesresi ve öncesinde hemze ile «erci'hi» (أرجئه) şeklinde okumuştur. el-Fârisî bunun bir hata olduğunu söylemiştir. Âsım ve el-Kisâî hemzesiz ve he'nin zammesiyle «ercihü» (أرجه) şeklinde okumuşlardır. Ebân'ın Âsım'dan rivayetinde ise:

«أرجه» بسكون الهاء وهي لغة تقف على هاء الكناية إذا تحرك ما قبلها، ومنه قول الشاعر: [منظور بن حبة الأسدي]

He'nin sükûnu ile «ercih» (أرجه) şeklinde rivayet edilmiştir; bu, öncesi harekeli olduğunda zamir he'si üzerinde vakıf yapan bir lehçedir. Şairin [Manzûr b. Habbe el-Esedî] şu sözü bu kabildendir: [Recez]

أنحى عليّ الدهر رجلا ويدا ... يقسم لا أصلح إلا أفسدا

«Zaman bana hem eliyle hem ayağıyla yüklendi; ıslah etmeyip hep bozacağına yemin ediyor.»

فيصلح اليوم ويفسد غدا.

«Bugün düzeltir, yarın bozar.»

وقال الآخر:

Bir diğeri de şöyle demiştir:

لما رأى أن لا دعة ولا شبع ... مال إلى أرطاة حقق فاضطجع

«Rahatlığın ve doygunluğun olmadığını görünce, eğilmiş bir erâtâ ağacına yönelip yanı üzerine yattı.»

وحكى النقاش أنه لم يكن يجالس فرعون ولد غية وإنما كانوا أشرافا ولذلك أشاروا بالإرجاء ولم يشيروا بالقتل وقالوا: إن قتلته دخلت على الناس شبهة ولكن اغلبه بالحجة، والْمَدائِنِ جمع مدينة وزنها فعيلة من مدن أو مفعلة من دان يدين وعلى هذا يهمز مدائن أو لا يهمز، وحاشِرِينَ معناه جامعين، قال المفسرون: وهم الشرط، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وعاصم وابن عامر «بكل ساحر» ، وقرأ حمزة والكسائي: «بكل سحار» على بناء المبالغة وكذلك في سورة يونس، وأجمعوا على «سحار» في سورة الشعراء، وقال قتادة: معنى الإرجاء الذي أشاروا إليه السجن والحبس.

en-Nakkâş, Firavun'un meclisinde gayrimeşru çocukların bulunmadığını, onların eşraftan kimseler olduğunu; bu yüzden öldürmeyi değil tehir etmeyi önerdiklerini ve: «Eğer onu öldürürsen halkın zihnine şüphe düşer, en iyisi onu delille mağlup et» dediklerini nakletmiştir. «el-Medâin» (الْمَدائِنِ), «medîne» (şehir) kelimesinin çoğuludur; vezni ya «medene» kökünden «faîle» veya «dâne yedînu» kökünden «mef'ale»dir; buna göre «medâin» hemzeli veya hemzesiz okunur. «Hâşirîn» (حاشِرِينَ) ise toplayıcılar demektir; müfessirler bunların muhafızlar ve polisler olduğunu söylemişlerdir. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr, Âsım ve İbn Âmir { بِكُلِّ ساحِرٍ } “bütün büyücüleri” şeklinde okumuşlardır. Hamza ve el-Kisâî ise mübalağa vezniyle «bi-külli sehhâr» (بكل سحار) şeklinde okumuşlardır; Yûnus suresinde de böyledir. Şuarâ suresinde ise ittifakla «sehhâr» (سحار) lafzı üzerinde birleşmişlerdir. Katâde, onların işaret ettiği ertelemenin (ircânın) hapis ve tevkif anlamına geldiğini söylemiştir.

وقوله تعالى: وَجاءَ السَّحَرَةُ الآية، هنا محذوفات يقتضيها ظاهر الكلام وهي أنه بعث إلى السحرة وأمرهم بالمجيء، وقال ابن عباس أنه بعث غلمانا فعلموا بالفرما وقرأ ابن كثير ونافع وعاصم في رواية حفص «أن لنا لأجرا» على جهة الخبر، وقرأوا في الشعراء إِنَّ لَنا ممدودة مفتوحة الألف غير عاصم فإنه لا يمدها، قال أبو علي ويجوز أن تكون على جهة الاستفهام وحذف ألفها، وقد قيل ذلك في قوله أَنْ عَبَّدْتَ بَنِي إِسْرائِيلَ [الشعراء: ٢٢] ومنه قول الشاعر: [حضرمي بن عامر] .

Yüce Allah'ın: { وَجاءَ السَّحَرَةُ } “Büyücüler geldiler” ayetinde, sözün zahirinin gerektirdiği bazı hazifler vardır; bu da Firavun'un büyücülere haber gönderip gelmelerini emretmesidir. İbn Abbâs, onun gençleri gönderdiğini ve bunların Fermâ'da sihir öğrendiklerini söylemiştir. İbn Kesîr, Nâfi' ve Hafs rivayetinde Âsım, haber kipi olarak «enne lenâ le-ecren» (أن لنا لأجرا) şeklinde okumuşlardır. Şuarâ suresinde ise Âsım hariç, elifi medli ve fethalı olarak { إِنَّ لَنا } şeklinde okumuşlardır; Âsım ise med yapmamıştır. Ebû Ali bunun elifi hazfedilmiş bir istifham (soru) olmasının caiz olduğunu söylemiştir; bu durum { أَنْ عَبَّدْتَ بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrâiloğullarını köle yapman” ayetinde de söylenmiştir. Şairin [Hadramî b. Âmir] şu sözü bu kabildendir:

أفرح أن أرزأ الكرام وقرأ عاصم وابن عامر وحمزة والكسائي هنا وفي الشعراء «آإن» بألف الاستفهام قبل «إن» ، وقرأت فرقة «أئن» دون مد، وقرأ أبو عمرو هنا وفي الشعراء «أئن» ، والأجر هنا الاجرة فاقترحوها إن غلبوا فأنعم فرعون لهم بها وزادهم المنزلة والجاه، ومعناه المقربين مني، وروي أن السحرة الذين جاءوا إلى فرعون كانوا خمسة عشر ألفا قاله ابن إسحاق، وقال ابن جريج كانوا تسعمائة، وذكر النقاش أنهم كانوا اثنين وسبعين رجلا، وقال عكرمة: كانوا سبعين ألفا قال محمد بن المنكدر كانوا ثمانين ألفا، وقال السدي مائتي ألف ونيفا.

«Kerem sahiplerine musibet gelmesine sevinir miyim hiç?» Âsım, İbn Âmir, Hamza ve el-Kisâî burada ve Şuarâ suresinde «inne»den önce soru elifiyle «e-inne» (آإن) şeklinde okumuşlardır. Bir grup med yapmaksızın «e-inne» (أئن) şeklinde okumuştur. Ebû Amr da burada ve Şuarâ suresinde «e-inne» (أئن) şeklinde okumuştur. Buradaki ecir, ücrettir; galip gelirlerse bunu talep ettiler, Firavun da bunu onlara bahşetti ve üstelik onlara makam ve mevki de vadetti; bunun anlamı «bana yakın olanlar» demektir. Firavun'a gelen büyücülerin on beş bin kişi olduğu rivayet edilmiştir; bunu İbn İshâk söylemiştir. İbn Cüreyc dokuz yüz kişi olduklarını söylemiştir. en-Nakkâş yetmiş iki adam olduklarını zikretmiştir. İkrime: «Yetmiş bin kişiydiler» demiştir. Muhammed b. el-Münkedir: «Seksen bin kişiydiler» demiştir. es-Süddî ise: «İki yüz bin küsur kişiydiler» demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذه الأقوال ليس لها سند يوقف عنده، وقال كعب الأحبار: اثني عشر ألفا، وقال السدي: كانوا بضعة وثلاثين ألف رجل مع كل رجل حبل وعصا، وقال أبو ثمامة: كانوا سبعة عشر ألفا.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu görüşlerin dayanılacak sağlam bir senedi yoktur. Kâ'b el-Ahbâr: «On iki bin kişiydiler» demiştir. es-Süddî: «Otuz küsur bin adamdılar, her bir adamın yanında bir ip ve bir asa vardı» demiştir. Ebû Sümâme ise: «On yedi bin kişiydiler» demiştir.

وقوله تعالى: قالُوا يا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ الآية، أَنْ في قوله إِمَّا أَنْ في موضع نصب أي إما أن تفعل الإلقاء، ويحتمل أن تكون في موضع رفع أي إما هو الإلقاء، وخير السحرة موسى في أن يتقدم في الإلقاء أو يتأخر.

Yüce Allah'ın: { قالُوا يا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ } “Dediler ki: «Ey Mûsâ! Ya sen at...»” ayetinde, { إِمَّا أَنْ } ifadesindeki «en» (أَنْ) nasb mahallindedir; yani «ya sen atmayı gerçekleştir» demektir. Ref mahallinde olması da muhtemeldir; yani «ya atma eylemidir» takdirindedir. Büyücüler Mûsâ'yı önce atmak veya sonraya kalmak hususunda serbest bıraktılar.

قال القاضي أبو محمد: وهذا فعل المدل الواثق بنفسه، والظاهر أن التقدم في التخيلات والمخارق والحج، لأن بدليتهما تمضي بالنفس، فليظهر الله أمر نبوة موسى قوى نفسه ويقينه ووثق بالحق فأعطاهم التقدم فنشطوا وسروا حتى أظهر الله الحق وأبطل سعيهم.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu, kendine güvenen ve kendinden emin olan kimsenin tavrıdır. Zahir olan şudur ki, gözbağcılıkta, olağanüstülüklere başvurmakta ve delil getirmede önce davranmak [daha etkilidir]; zira ilk sunum zihinleri hemen etkisi altına alır. Allah Teâlâ Mûsâ'nın peygamberlik davasını üstün kılmak için onun nefsini ve yakinini kuvvetlendirmiş, Mûsâ da hakka güvenerek önceliği onlara vermiştir; onlar da sevinip gayrete gelmişler, nihayetinde Allah hakkı ortaya çıkarmış ve onların çabalarını boşa çıkarmıştır.

وقوله تعالى: سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ نص في أن لهم فعلا ما زائدا على ما يحدثونه من التزيق

Yüce Allah'ın: { سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ } “İnsanların gözlerini büyülediler” buyruğu, onların asaların ve sanatlarını icra ettikleri diğer cisimlerin üzerinde meydana getirdikleri şekil değişiklikleri ve izlerin ötesinde

والآثار في العصا وسائر الأجسام التي يصرفون فيها صناعتهم وَاسْتَرْهَبُوهُمْ بمعنى أرهبوهم أي فزعوهم فكأن فعلهم اقتضى واستدعى الرهبة من الناس، ووصف الله سحرهم بالعظم، ومعنى ذلك من كثرته، وروي أنهم جلبوا ثلاثمائة وستين بعيرا موقرة بالحبال والعصي فلما ألقوها تحركت وملأت الوادي يركب بعضها بعضا، فاستهول الناس ذلك واسترهبوهم، قال الزجاج: قيل إنهم جعلوا فيها الزئبق فكانت لا تستقر.

ayrıca bir fiillerinin bulunduğuna açık bir nastır. { وَاسْتَرْهَبُوهُمْ } buyruğu, onları korkuttular yani dehşete düşürdüler demektir; sanki onların bu fiili insanlarda korkuyu gerektirmiş ve tetiklemiştir. Allah onların büyüsünü büyük olmakla nitelemiştir; bunun anlamı büyünün çokluğundan ileri gelmesidir. Rivayet edildiğine göre ipler ve asalarla yüklü üç yüz altmış deve getirmişlerdi; bunları yere attıklarında kımıldamaya başladılar ve vadiyi birbirinin üzerine biner halde doldurdular. İnsanlar bunu dehşet verici buldular ve onlardan korktular. ez-Zeccâc şöyle demiştir: «Denildiğine göre onların içine cıva koymuşlardı, bu yüzden yerinde duramıyorlardı.»

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]’ın buyruğu:

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١١٧ الى ١٢٤]

[A'râf Suresi (7), Ayetler 117-124]

وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَلْقِ عَصاكَ فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ ما يَأْفِكُونَ (١١٧) فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (١١٨) فَغُلِبُوا هُنالِكَ وَانْقَلَبُوا صاغِرِينَ (١١٩) وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ (١٢٠) قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ (١٢١)

{ وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَلْقِ عَصاكَ فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ ما يَأْفِكُونَ (١١٧) فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (١١٨) فَغُلِبُوا هُنالِكَ وَانْقَلَبُوا صاغِرِينَ (١١٩) وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ (١٢٠) قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ (١٢١) } “Biz de Mûsâ'ya: «Asanı at!» diye vahyettik. Bir de baktılar ki asa, onların uydurduklarını yutuyor! Böylece hak yerini buldu ve onların yaptıkları boşa çıktı. Orada yenildiler ve küçük düşerek geri döndüler. Büyücüler ise secdeye kapandılar. «Âlemlerin Rabbine iman ettik» dediler.”

رَبِّ مُوسى وَهارُونَ (١٢٢) قالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّ هذا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْها أَهْلَها فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (١٢٣) لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ (١٢٤)

{ رَبِّ مُوسى وَهارُونَ (١٢٢) قالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّ هذا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْها أَهْلَها فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (١٢٣) لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ (١٢٤) } “«Mûsâ'nın ve Hârûn'un Rabbine!» Firavun: «Ben size izin vermeden ona iman mı ettiniz? Şüphesiz bu, halkını oradan çıkarmak için şehirde kurduğunuz bir tuzaktır. Yakında bileceksiniz! Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim, sonra da hepinizi asacağım!» dedi.”

أَنْ في موضع نصب ب أَوْحَيْنا أي بأن ألق، ويحتمل أن تكون مفسرة بمعنى أي فلا يكون لها موضع من الإعراب، وروي أن موسى لما كان يوم الجمع خرج متكئا على عصاه ويده في يد أخيه وقد صف له السحرة في عدد عظيم حسبما ذكر، فلما ألقوا واسترهبوا أوحى الله إليه، فألقى فإذا هي ثعبان مبين، فعظم حتى كان كالجبل، وقيل إنه طال حتى جاز النيل، وقيل كان الجمع بالإسكندرية وطال حتى جاز مدينة البحيرة، وقيل كان الجمع بمصر وإنه طال حتى جاز بذنبه بحر القلزم.

{ أَنْ أَلْقِ } ifadesindeki «en» (أَنْ), { أَوْحَيْنا } fiili ile nasb mahallindedir; yani «asanı atmanı vahyettik» demektir. «Yani» anlamında müfessire (açıklayıcı) olması da muhtemeldir ki bu durumda iraptan mahalli olmaz. Rivayet edildiğine göre toplanma günü olunca Mûsâ asasına dayanarak ve eli kardeşinin elinde olduğu halde çıktı; büyücüler de zikredildiği üzere büyük bir kalabalık halinde onun karşısında saf tutmuşlardı. Onlar ellerindekileri atıp insanları korkutunca Allah Mûsâ'ya vahyetti. Mûsâ asasını attı, bir de baktılar ki o apaçık bir ejderha oluvermiş; o kadar büyüdü ki dağ gibi oldu. Boyunun Nil'i aşacak kadar uzadığı da söylenmiştir. Toplanmanın İskenderiye'de olduğu ve ejderhanın Buhayre şehrini aşacak kadar uzadığı da söylenmiştir. Toplanmanın Mısır'da olduğu ve ejderhanın kuyruğuyla Kızıldeniz'i aştığı da söylenmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا قول بعيد من الصواب مفرط الإغراق لا ينبغي أن يلتفت إليه، وروي أن السحرة لما ألقوا وألقى موسى عصاه جعلوا يرقون وجعلت حبالهم وعصيهم تعظم وجعلت عصى موسى تعظم حتى سدت الأفق وابتلعت الكل ورجعت بعد ذلك عصا فعندها آمن السحرة، وروي أن عصا موسى كانت عصا آدم ﵍ وكانت من الجنة، وقيل كانت من العين الذي في وسط ورق الريحان، وقيل كانت غصنا من الخبيز أو قيل كانت لها شعبتان وقيل كانت عصا الأنبياء مختزنة عند شعيب فلما استرعى موسى قال له اذهب فخذ عصا فذهب إلى البيت فطارت هذه إلى يده فأمره شعيب بردها وأخذ غيرها ففعل فطارت هي إلى يده فأخبر بذلك شعيبا وتركها له، وقال ابن عباس: إن ملكا من الملائكة دفع العصا إلى موسى في طريق مدين، وتَلْقَفُ معناه تبتلع وتزدرد، وما يَأْفِكُونَ معناه: ما صوروا فيه إفكهم وكذبهم، وقرأ جمهور الناس «تلقف» ، وقرأ عاصم في رواية حفص «تلقف» بسكون اللام وفتح القاف، وقرأ ابن كثير في بعض ما روي عنه «هي تلقف» بتشديد التاء على إدغام التاء من تتلقف، وهذه القراءة لا تترتب إلا في الوصول، وأما في الابتداء في الفعل فلا يمكن، وقرأ سعيد بن جبير «تلقم» بالميم أي تبتلع كاللقمة، وروي أن الثعبان استوفى تلك الحبال والعصي أكلا وأعدمها الله ﷿، ومد موسى يده إلى فمه فعاد عصا كما كان، فعلم السحرة حينئذ أن ذلك ليس من عند البشر فخروا سجدا مؤمنين بالله ورسوله.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu, doğrudan uzak ve aşırı mübalağalı bir sözdür; itibar edilmemelidir. Rivayet edildiğine göre büyücüler iplerini atıp Mûsâ da asasını atınca, büyücüler efsun yapmaya başladılar; ipleri ve asaları büyüdü, Mûsâ'nın asası da büyüdü, öyle ki ufku kapladı ve hepsini yuttu, ardından yine asa haline döndü; işte o anda büyücüler iman ettiler. Mûsâ'nın asasının Âdem aleyhisselâm'ın asası olduğu ve cennetten çıktığı da rivayet edilmiştir. Fesleğen yaprağının ortasındaki damardan olduğu da söylenmiştir. Ebegümeci dalından olduğu veya iki çatallı olduğu da söylenmiştir. Peygamberlerin asası olup Şuayb'ın yanında muhafaza edildiği, Mûsâ çobanlık yapacağı zaman Şuayb'ın ona: «Git bir asa al» dediği, Mûsâ eve gidince bu asanın onun eline uçup geldiği, Şuayb'ın onu geri koyup başkasını almasını emrettiği, Mûsâ öyle yapınca yine aynı asanın eline uçtuğu, durumu Şuayb'a haber verince Şuayb'ın asayı ona bıraktığı da rivayet edilmiştir. İbn Abbâs: «Meleklerden bir melek Medyen yolunda asayı Mûsâ'ya verdi» demiştir. { تَلْقَفُ } lafzı yutuyor, silip süpürüyor demektir. { ما يَأْفِكُونَ } ise uydurdukları iftira ve yalanlarını şekillendirdikleri şeyler demektir. Kurrânın cumhuru «telkafu» (تَلْقَفُ) şeklinde okumuştur. Âsım, Hafs rivayetinde lâmın sükûnu ve kâfın fethasıyla «telkafu» (تَلْقَفُ) şeklinde okumuştur. İbn Kesîr'den gelen bazı rivayetlerde «tetelakkafu»dan te harfinin idğâmıyla te'nin teşdidi ile «hiye tellekkafu» (هي تلقف) şeklinde okunmuştur; bu kıraat ancak vasl (bağlantı) halinde mümkündür, fiile başlarken ise mümkün değildir. Saîd b. Cübeyr mîm ile «telkumu» (تلقم) şeklinde okumuştur; yani lokma gibi yutuyor demektir. Rivayet edildiğine göre ejderha o ipleri ve asaları tamamen yiyip bitirdi ve Aziz ve Celil olan Allah onları yok etti; Mûsâ elini ejderhanın ağzına uzatınca eskisi gibi asa haline döndü. Büyücüler işte o anda bunun beşer katından olmadığını anladılar ve Allah'a ve elçisine iman ederek secdeye kapandılar.

وقوله تعالى: فَوَقَعَ الْحَقُّ الآية، «وقع» معناه نزل ووجد، والْحَقُّ يريد به سطوع البرهان وظهور الإعجاز واستمر التحدي إلى الدين على جميع العالم، وما كانُوا يَعْمَلُونَ لفظ يعم سحر السحرة وسعي فرعون وشيعته.

Yüce Allah'ın: { فَوَقَعَ الْحَقُّ } “Böylece hak yerini buldu” ayetindeki «vaka'a» (وقع) indi ve gerçekleşti demektir. { الْحَقُّ } “hak” ile delilin parlaması, mucizenin açığa çıkması ve dine meydan okumanın bütün âleme karşı devam etmesi kastedilmektedir. { ما كانُوا يَعْمَلُونَ } “onların yaptıkları” ifadesi ise büyücülerin sihrini, Firavun ve yandaşlarının çabalarını kapsayan genel bir ifadedir.

والضمير في قوله فَغُلِبُوا عائد على «جميعهم» من سحرة وسعي فرعون وشيعته، وفي قوله وَانْقَلَبُوا صاغِرِينَ إن قدرنا انقلاب الجمع قبل إيمان السحرة فهم في الضمير وإن قدرناه بعد إيمانهم فليسوا في الضمير ولا لحقهم صغار يصفهم الله به لأنهم آمنوا واستشهدوا ﵃.

{ فَغُلِبُوا } “yenildiler” buyruğundaki zamir, büyücüler, Firavun'un çabası ve yandaşları olmak üzere «onların hepsine» döner. { وَانْقَلَبُوا صاغِرِينَ } “küçük düşerek geri döndüler” buyruğunda ise; eğer bu topluluğun geri dönüşünü büyücülerin iman etmesinden önce takdir edersek onlar da bu zamire dâhildir; şayet imanlarından sonra takdir edersek onlar bu zamire dâhil değillerdir ve Allah'ın onları nitelediği bu küçüklük onlara dokunmamıştır; çünkü onlar iman etmiş ve şehit olmuşlardır (radıyallâhu anhüm).

وقوله تعالى: وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ الآيات، لما رأى السحرة من عظيم القدرة وما تيقنوا به نبوة موسى آمنوا بقلوبهم وانضاف إلى ذلك الاستهوال والاستعظام والفزع من قدرة الله تعالى فخروا سجدا لله تعالى متطارحين وآمنوا نطقا بألسنتهم، وتبينهم الرب بذكر موسى وهارون زوال عن ربوبية فرعون وما كان يتوهم فيه الجهال من أنه رب الناس، وهارون أخو موسى أسن منه بثلاث سنين، وقول فرعون قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ دليل على وهن أمره لأنه إنما جعل ذنبهم مفارقة الإذن ولم يجعله نفس الإيمان إلا بشرط، وقرأ عاصم في رواية حفص عنه في كل القرآن «آمنتم» على الخبر، وقرأ نافع وأبو عمرو وابن عامر «آمنتم» بهمزة ومدة على الاستفهام وكذلك في طه والشعراء، وقرأ حمزة والكسائي في الثلاثة المواضيع «أآمنتم» بهمزتين الثانية ممدودة، ورواها الأعمش عن أبي بكر عن عاصم، وقرأ ابن كثير في رواية أبي الأخريط عنه «وآمنتم» وهي على ألف الاستفهام إلا أنه سهلها واوا فأجرى المنفصل مجرى المتصل في قولهم تودة في تؤدة، وقرأ قنبل عن القواس «وآمنتم» وهي على القراءة بالهمزتين «اآمنتم» إلا أنه سهل ألف الاستفهام واوا وترك ألف أفعلتم على ما هي عليه، والضمير في بِهِ يحتلم أن يعود على اسم الله تعالى، ويحتمل أن يعود على موسى ﵇، وعنفهم فرعون على الإيمان قبل إذنه ثم ألزمهم أن هذا كان على اتفاق منهم، وروي في ذلك عن ابن عباس وابن مسعود: أن موسى اجتمع مع رئيس السحرة واسمه شمعون فقال له موسى: أرأيت إن غلبتكم أتؤمنون بي فقال له نعم، فعلم بذلك فرعون، فلذلك قال إِنَّ هذا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ ثم قال للسحرة لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ الآية، فرجع فرعون في مقالته هذه إلى الخذلان والغشم وعادة ملوك السوء إذا غولبوا، وقرأ حميد المكي وابن محصن ومجاهد «لأقطعن» بفتح الهمزة والطاء وإسكان القاف، «ولأصلبن» بفتح الهمزة وإسكان الصاد وضم اللام، وروي بكسرها، ومِنْ خِلافٍ معناه يمنى ويسرى.

Yüce Allah'ın: { وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ } “Büyücüler secdeye kapandılar” ayetleri hakkında: Büyücüler kudretin büyüklüğünü ve Mûsâ'nın peygamberliğini kesin olarak anlayınca kalpleriyle iman ettiler; buna Allah Teâlâ'nın kudretinden duyulan dehşet, ululama ve korku da eklenince Allah Teâlâ'ya kendilerini yere atarak secdeye kapandılar ve dilleriyle ikrar ederek iman ettiler. Mûsâ ve Hârûn'u zikrederek Rabbi açıklamaları, Firavun'un rabliğinden ve cahillerin onun insanların rabbi olduğuna dair vehimlerinden sıyrılmaktır. Hârûn, Mûsâ'nın kardeşidir ve ondan üç yaş büyüktür. Firavun'un { قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ } “Ben size izin vermeden önce” sözü, onun davasının zayıflığına delildir; zira onların günahını bizzat iman etmek değil, izninin bulunmaması kılmıştır; ancak bir şarta bağlamıştır. Âsım, Hafs rivayetinde Kur'an'ın tamamında haber kipi olarak «âmentüm» (آمنتم) şeklinde okumuştur. Nâfi', Ebû Amr ve İbn Âmir, istifham (soru) olarak bir hemze ve bir med ile «âmentüm» (آمنتم) şeklinde okumuşlardır; Tâhâ ve Şuarâ surelerinde de böyledir. Hamza ve el-Kisâî her üç yerde de ikincisi medli iki hemze ile «e-âmentüm» (أآمنتم) şeklinde okumuşlardır; el-A'meş bunu Ebû Bekr tarikiyle Âsım'dan rivayet etmiştir. İbn Kesîr, Ebu'l-Ahrît rivayetinde «ve-âmentüm» (وآمنتم) şeklinde okumuştur; bu soru elifi üzeredir, ancak elifi vâv olarak teshil etmiş ve kelimeler ayrıyken «te'ede» (تؤدة) yerine «tüvede» (تودة) demeleri gibi munfasılı muttasıl yerine koymuştur. Kunbül'ün el-Kavvâs'tan rivayetinde de «ve-âmentüm» (وآمنتم) şeklindedir; bu iki hemzeli «e-âmentüm» (اآمنتم) kıraati üzeredir, ancak istifham elifini vâv olarak teshil etmiş ve «ef'altüm»ün elifini olduğu gibi bırakmıştır. { بِهِ } “ona” lafzındaki zamirin Allah Teâlâ'nın ismine dönmesi muhtemel olduğu gibi, Mûsâ aleyhisselâm'a dönmesi de muhtemeldir. Firavun izni olmadan iman ettikleri için onları azarladı, ardından bunun aralarındaki bir anlaşmadan kaynaklandığını iddia etti. Bu konuda İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd'dan şöyle rivayet edilmiştir: Mûsâ, büyücülerin başı olan Şem'ûn ile bir araya geldi. Mûsâ ona: «Sizi yenersem bana iman eder misiniz?» dedi, o da: «Evet» dedi. Firavun bunu öğrenince: { إِنَّ هذا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ } “Şüphesiz bu, şehirde kurduğunuz bir tuzaktır” dedi. Sonra büyücülere: { لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ } “Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı keseceğim...” dedi. Firavun bu sözüyle, mağlup edildiklerinde kötü hükümdarların âdeti olan acziyete ve zorbalığa geri dönmüştür. Humeyd el-Mekkî, İbn Muhaysın ve Mücâhid hemze ve tâ'nın fethası, kâfın sükûnu ile «le-akta'anne» (لأقطعن); hemzenin fethası, sâdın sükûnu ve lâmın zammesiyle «ve-le-aslübenneküm» (ولأصلبن) şeklinde okumuşlardır; lâmın kesresiyle de rivayet edilmiştir. { مِنْ خِلافٍ } “çaprazlama” ifadesinin anlamı ise sağ el ve sol ayaktır.

قال القاضي أبو محمد: والظاهر من هذه الآيات أن فرعون توعد وليس في القرآن نص على أنه أنفذ ذلك وأوقعه، ولكنه روي أنه صلب بعضهم وقطع، قال ابن عباس: فرعون أول من صلب وقطع من خلاف، وقال ابن عباس وغيره فيهم: أصبحوا سحرة وأمسوا شهداء، وأما التوعد فلجميعهم.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu ayetlerden zahir olan, Firavun'un tehdit ettiğidir; Kur'an'da bunu fiilen uyguladığına ve gerçekleştirdiğine dair açık bir nass yoktur. Ancak bazılarının asıldığı ve kesildiği rivayet edilmiştir. İbn Abbâs: «Firavun, ilk asan ve çaprazlama kesen kimsedir» demiştir. İbn Abbâs ve başkaları onlar hakkında: «Sabah büyücü idiler, akşam şehit oldular» demiştir. Tehdit ise onların tamamınadır.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]’ın buyruğu:

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٢٥ الى ١٢٧]

[A'râf Suresi (7), Ayetler 125-127]

قالُوا إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ (١٢٥) وَما تَنْقِمُ مِنَّا إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بِآياتِ رَبِّنا لَمَّا جاءَتْنا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَتَوَفَّنا مُسْلِمِينَ (١٢٦) وَقالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ قالَ سَنُقَتِّلُ أَبْناءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ (١٢٧)

{ قالُوا إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ (١٢٥) وَما تَنْقِمُ مِنَّا إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بِآياتِ رَبِّنا لَمَّا جاءَتْنا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَتَوَفَّنا مُسْلِمِينَ (١٢٦) وَقالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ قالَ سَنُقَتِّلُ أَبْناءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ (١٢٧) } “Dediler ki: «Biz şüphesiz Rabbimize döneceğiz. Sen bizden sırf Rabbimizin ayetleri bize geldiğinde onlara iman ettik diye intikam alıyorsun. Ey Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır ve canımızı Müslümanlar olarak al!» Firavun'un kavminden ileri gelenler dediler ki: «Mûsâ'yı ve kavmini, yeryüzünde bozgunculuk yapsınlar, seni ve ilahlarını terk etsinler diye mi bırakacaksın?» [Firavun:] «Onların oğullarını öldüreceğiz, kadınlarını sağ bırakacağız; şüphesiz biz onların üzerinde mutlak hâkimleriz» dedi.”

هذا تسليم من مؤمني السحرة، واتكال على الله، وثقة بما عنده.

Bu, iman eden büyücülerin teslimiyeti, Allah'a tevekkülü ve O'nun katındakilere olan güvenidir.

وقرأ جمهور الناس «تنقم» بكسر القاف، وقرأ أبو حيوة وأبو البرهسم وابن أبي عبلة والحسن بن أبي الحسن «تنقم» بفتحها وهما لغتان، قال أبو حاتم: الوجه في القراءة كسر القاف، وكل العلماء أنشد بيت ابن الرقيات: ما نقموا من بني أمية، بفتح القاف ومعناه وما تعد علينا ذنبا وتؤاخذنا به؟ وقولهم أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً معناه عمنا كما يعم الماء من أفرغ عليه، وهي هنا مستعارة، وقال ابن عباس: لما آمنت السحرة اتبع موسى ستمائة ألف من بني إسرائيل، وحكى النقاش عن مقاتل أنه قال: مكث موسى بمصر بعد إيمان السحرة عاما أو نحوه يريهم الآيات.

Kurrânın cumhuru kâfın kesresiyle «tenkımu» (تنقم) şeklinde okumuştur. Ebû Hayve, Ebu'l-Berhesîm, İbn Ebî Able ve Hasan-ı Basrî kâfın fethasıyla «tenkamu» (تنقم) şeklinde okumuşlardır; bunlar iki ayrı lehçedir. Ebû Hâtim: «Kıraatte tercih edilen vecih kâfın kesresidir» demiştir. Bütün âlimler İbnü'r-Rukayyat'ın: «Mâ nekemû min Benî Ümeyye» beytini kâfın fethasıyla okumuşlardır. Bunun anlamı: «Bize neyi günah sayıyor ve bizi neyle cezalandırıyorsun?» demektir. Onların: { أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً } “Üzerimize sabır yağdır” sözü, üzerine su dökülen kimseyi suyun bütünüyle kaplaması gibi «bizi [sabırla] kuşat» demektir ve buradaki ifade istiaredir. İbn Abbâs: «Büyücüler iman edince İsrâiloğulları'ndan altı yüz bin kişi Mûsâ'ya tâbi oldu» demiştir. en-Nakkâş, Mukâtil'den şunu nakletmiştir: «Mûsâ büyücülerin iman etmesinden sonra Mısır'da bir yıl kadar kaldı ve onlara mucizeleri gösterdi.»

وقول ملأ فرعون أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ مقالة تتضمن إغراء فرعون بموسى وقومه وتحريضه على قتلهم أو تغيير ما بهم حتى لا يكون لهم خروج عن دين فرعون، ومعنى أَتَذَرُ مُوسى: أتترك، وقرأ جمهور الناس «ويذرك» بفتح الراء، ونصبه على معنيين: أحدهما أن يقدر «وأن يذرك» فهي واو الصرف فكأنهم قالوا أتذره، وأن يذرك أي أتتركه وتركك، والمعنى الآخر أن يعطف على قوله لِيُفْسِدُوا وقرأ نعيم بن ميسرة والحسن بخلاف عنه «ويذرك» بالرفع عطفا على قولهم أَتَذَرُ، وقرأ الأشهب العقيلي «ويذرك» بإسكان الراء وهذا على التحقيق من يذرك، وقرأ أنس بن مالك «وينذرك» بالنون ورفع الفعل على معنى توعد منهم أو على معنى إخبار أن الأمر يؤول إلى هذا، وقرأ أبي بن كعب وعبد الله «في الأرض» وقد تركوك أن يعبدوك وآلهتك» ، قال أبو حاتم وقرأ الأعمش «وقد تركك وآلهتك» ، وقرأ السبعة وجمهور من العلماء «وآلهتك» على الجمع.

Firavun'un ileri gelenlerinin: { أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ } “Mûsâ'yı ve kavmini bırakacak mısın?” sözü, Firavun'u Mûsâ ve kavmine karşı kışkırtmayı, onları öldürmeye veya Firavun'un dininden çıkamayacakları bir hale getirmeye teşvik etmeyi içeren bir sözdür. { أَتَذَرُ مُوسى } ifadesinin anlamı «onları serbest mi bırakacaksın?» demektir. Kurrânın cumhuru râ harfinin fethasıyla «ve-yezerake» (ويذرك) şeklinde okumuştur; bunun nasbı iki anlama dayanır: Birincisi, «ve en yezerake» (ve seni terk etmelerini) takdirindedir ki buradaki vâv, sarf vâvıdır; sanki «onu bırakacak mısın ve onun seni terk etmesini [onaylayacak mısın]» demişlerdir. İkinci anlam ise { لِيُفْسِدُوا } “bozgunculuk yapsınlar diye” sözüne matuf olmasıdır. Nuaym b. Meysere ve kendisinden gelen farklı bir rivayette el-Hasan, { أَتَذَرُ } sözüne atıfla ref ile «ve-yezeruke» (ويذرك) şeklinde okumuşlardır. el-Eşheb el-Ukaylî râ harfinin sükûnu ile «ve-yezürk» (ويذرك) şeklinde okumuştur ki bu «yezeruke»nin tahfifidir. Enes b. Mâlik, onlardan bir tehdit veya işin bu noktaya varacağını haber verme anlamında fiilin ref'i ve nûn harfi ile «ve-yünziruke» (وينذرك) şeklinde okumuştur. Übey b. Ka'b ve Abdullah [b. Mes'ûd] ise: «Yeryüzünde seni ve ilahlarını terk edip ibadet etmesinler diye» (في الأرض وقد تركوك أن يعبدوك وآلهتك) şeklinde okumuşlardır. Ebû Hâtim, el-A'meş'in «ve kad terakeke ve âlihetek» (وقد تركك وآلهتك) şeklinde okuduğunu belirtmiştir. Yedi kıraat imamı ve ulemanın ekserisi { وَآلِهَتَكَ } “ve ilahlarını” şeklinde çoğul olarak okumuştur.

قال القاضي أبو محمد: وهذا على ما روي أن فرعون كان في زمنه للناس آلهة من بقر وأصنام وغير ذلك، وكان فرعون قد شرع ذلك وجعل نفسه الإله الأعلى، فقوله على هذا أنا ربكم الأعلى، إنما هو بمناسبة بينه وبين سواه من المعبودات.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu, rivayet edildiğine göre Firavun zamanında insanların inekler, putlar ve başka ilahlarının bulunduğu, Firavun'un bunu meşru kıldığı ve kendisini en yüce ilah yaptığı rivayetine dayanır. Buna göre onun «Ben sizin en yüce rabbinizim» sözü, kendisi ile diğer tapınılanlar arasındaki bir kıyaslamaya dayanmaktadır.

وقيل: إن فرعون كان يعبد حجرا كان يعلقه في صدره كياقوتة أو نحوها، قال الحسن: كان لفرعون حنانة معلقة في نحره يعبدها ويسجد لها، وقال سليمان التيمي: بلغني أنه كان يعبد البقر، ذكره أبو حاتم وقرأ ابن عباس وعلي بن أبي طالب وابن مسعود وأنس بن مالك وجماعة وغيرهم، وَآلِهَتَكَ أي وعبادتك والتذلل لك، وزعمت هذه الفرقة: أن فرعون لم يبح عبادة شيء سواه وأنه في قوله: الأعلى إنما أراد:

Firavun'un göğsüne taktığı yakut veya benzeri bir taşa taptığı da söylenmiştir. Hasan[-ı Basrî]: «Firavun'un boynuna astığı bir putu (hınnâne) vardı; ona tapar ve secde ederdi» demiştir. Süleymân et-Teymî: «Bana ulaştığına göre o ineğe tapıyordu» demiştir; bunu Ebû Hâtim zikretmiştir. İbn Abbâs, Ali b. Ebî Tâlib, İbn Mes'ûd, Enes b. Mâlik ve diğer bir grup ise «ve ilâheteke» (وَآلِهَتَكَ) şeklinde okumuşlardır; yani «sana ibadeti ve boyun eğmeyi terk etsinler diye» demektir. Bu fırka, Firavun'un kendisinden başka hiçbir şeye ibadet edilmesine izin vermediğini ve { الْأَعْلى } “en yüce” sözüyle:

الأعظم والأكبر دون مناسبة، قال ابن عباس: كان فرعون يعبد ولا يعبد، وقرأ ابن كثير «سنقتل» بالتخفيف و «يقتّلون» بالتشديد وخففهما جميعا نافع وقرأ أبو عمرو وعاصم وابن عامر وحمزة والكسائي: «يقتّلون» و «سنقتّل» بالتشديد على المبالغة، والمعنى سنستمر على ما كنا عليه من تعذيبهم وقطعهم.

herhangi bir kıyaslama olmaksızın sadece en büyük ve en ulu olmayı kastettiğini iddia etmiştir. İbn Abbâs: «Firavun'a tapılırdı, o tapmazdı» demiştir. İbn Kesîr «senukattilü» fiilini tahfif ile «senaktülü» (سنقتل), «yukattelûne» fiilini ise teşdit ile okumuştur. Nâfi' her ikisini de tahfif ile okumuştur. Ebû Amr, Âsım, İbn Âmir, Hamza ve el-Kisâî mübalağa kastederek her ikisini de teşdit ile «yukattelûne» ve «senukattilü» (سنقتّل) şeklinde okumuşlardır. Bunun anlamı: «Onlara azap etme ve onları katletme hususunda eskiden sürdürdüğümüz uygulamaya devam edeceğiz» demektir.

وقوله تعالى: وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ يريد في المنزلة والتمكن من الدنيا، وقاهِرُونَ يقتضي تحقير أمرهم أي هم أقل من أن يهتم بهم.

Yüce Allah'ın: { وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ } “Ve şüphesiz biz onların üzerinde mutlak hâkimleriz” buyruğu, makam ve dünyalık imkânlar bakımından üstünlüğü kastetmektedir. { قاهِرُونَ } “mutlak hâkimleriz” ifadesi onların durumunu küçümsemeyi gerektirir; yani onlar önemsenmeyecek kadar değersizdirler demektir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]’ın buyruğu:

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٢٨ الى ١٣٠]

[A'râf Suresi (7), Ayetler 128-130]

قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ (١٢٨) قالُوا أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا وَمِنْ بَعْدِ ما جِئْتَنا قالَ عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ (١٢٩) وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٣٠)

{ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ (١٢٨) قالُوا أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا وَمِنْ بَعْدِ ما جِئْتَنا قالَ عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ (١٢٩) وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٣٠) } “Mûsâ kavmine dedi ki: «Allah'tan yardım dileyin ve sabredin. Şüphesiz yeryüzü Allah'ındır; kullarından dilediğini ona vâris kılar. Güzel akıbet ise takvâ sahiplerinindir.» Onlar: «Sen bize gelmeden önce de geldikten sonra da eziyete uğratıldık» dediler. [Mûsâ:] «Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helâk eder ve nasıl davranacağınızı görmek için sizi yeryüzünde onların yerine geçirir» dedi. Andolsun ki biz Firavun hanedanını, düşünüp ibret alsınlar diye yıllarca süren kıtlık ve ürün noksanlığıyla cezalandırdık.”

لما قال فرعون سنقتل أبناءهم وتوعدهم قال موسى ﵇ لبني إسرائيل يثبتهم ويعدهم عند الله اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا وظاهر هذا الكلام كله وعد بغيب فكأن قوته تقتضي أنه من عند الله وليس في اللفظ شيء من ذلك والْأَرْضَ أرض الدنيا وهو الأظهر، وقيل المراد هنا أرض الجنة، وأما في الثانية فأرض الدنيا لا غير، وقرأت فرقة «يورثها» بفتح الراء، وقرأ السبعة «يورثها» ساكنة الواو خفيفة الراء مكسورة، وروى حفص عن عاصم وهي قراءة الحسن «يورّثها» بتشديد الراء على المبالغة، والصبر في هذه الآية يعم الانتظار الذي هو عبادة والصبر في المناجزات.

Firavun «Onların oğullarını öldüreceğiz» deyip onları tehdit edince, Mûsâ aleyhisselâm İsrâiloğulları'nı teskin etmek ve Allah katındaki mükâfatı müjdelemek üzere: { اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا } “Allah'tan yardım dileyin ve sabredin” demiştir. Bu sözlerin tamamının zahiri gaybî bir vaaddir; ifadesinin kuvveti bunun Allah katından olduğunu düşündürür, ancak lafızda buna dair açık bir ibare yoktur. { الْأَرْضَ } lafzı dünya yurdudur ve en zahir olan görüş budur. Burada cennet yurdunun kastedildiği, ikincisinde ise sadece dünya yurdunun kastedildiği de söylenmiştir. Bir grup «yûrasühâ» (يورثها) şeklinde râ'nın fethasıyla okumuştur. Yedi kıraat imamı vâv'ın sükûnu, râ'nın şeddesiz ve kesreli okunuşuyla «yûrisühâ» (يُورِثُها) şeklinde okumuştur. Hafs'ın Âsım'dan rivayetinde -ki el-Hasan'ın da kıraatidir- mübalağa için râ'nın teşdidiyle «yüverrisühâ» (يورّثها) şeklinde okunmuştur. Bu ayetteki sabır, bir ibadet olan beklemeyi ve zorluklara karşı direnmeyi kapsamaktadır.

وقولهم: مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا يعنون به الذبح الذي كان فالمدة التي كان فرعون يتخوف فيها أن يولد المولود الذي يخرب ملكه، والذي من بعد مجيئه يعنون به وعيد فرعون وسائر ما كان خلال تلك المدة من الإخافة لهم، وقال السدي وابن عباس ﵁: إنما قالت بنو إسرائيل هذه المقالة حين اتبعهم فرعون واضطرهم إلى البحر فضاقت صدورهم ورأوا بحرا أمامهم وعدوا كثيفا وراءهم فقالوا هذه المقالة.

Onların: { مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا } “Sen bize gelmeden önce” sözüyle kastettikleri, Firavun'un kendi saltanatını yıkacak çocuğun doğmasından korktuğu dönemde yapılan boğazlamalardır. Mûsâ'nın gelişinden sonraki dönemle kastettikleri ise Firavun'un tehditleri ve bu süre boyunca onları korkutmak için yapılan diğer eziyetlerdir. es-Süddî ve İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demişlerdir: «İsrâiloğulları bu sözü, ancak Firavun peşlerine düşüp onları denize sıkıştırdığı, göğüsleri daralıp önlerinde denizi, arkalarında ise kalabalık düşmanı gördükleri zaman söylemişlerdir.»

قال القاضي أبو محمد: وبالجملة هو كلام يجري مع المعهود من بني إسرائيل من اضطرابهم على أنبيائهم وقلة يقينهم وصبرهم على الدين واستعطاف موسى لهم بقوله: عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ ووعده لهم بالاستخلاف في الأرض يدل على أنه يستدعي نفوسا نافرة، ويقوي هذا الظن في بني إسرائيل سلوكهم هذه السبيل في غير قصة، وحكى النقاش أنهم قالوا ذلك بمصر حين كلفهم فرعون من العمل ما لا يطيقون، وروي أنه كان يكلفهم عمل الطوب ويمنعهم التبن ليشق عليهم عمله، وقوله تعالى: فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ تنبيه وحض على الاستقامة، وإن قدر هذا الوعد أنه من عند الله فيتخرج عليه قول الحسن بن أبي الحسن: عَسى من الله واجبة، وقد استخلفوا في مصر في زمن داود وسليمان، وقد فتحوا بيت المقدس مع يوشع.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Özetle bu söz, İsrâiloğulları'nın peygamberlerine karşı sergiledikleri hırçınlık, din hususundaki yakin ve sabır azlığı gibi bilinen huylarına uygun düşmektedir. Mûsâ'nın: { عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ } “Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helâk eder” diyerek onlara şefkat göstermesi ve yeryüzünde onların yerine geçeceklerini vadetmesi, onun ürkek ve ürkmüş nefisleri yatıştırmaya çalıştığını göstermektedir. İsrâiloğulları hakkında bu zannı kuvvetlendiren husus, onların birçok kıssada aynı yolu tutmuş olmalarıdır. en-Nakkâş, Firavun kendilerine güç yetiremeyecekleri işleri yüklediğinde bu sözü Mısır'da söylediklerini nakletmiştir. Rivayet edildiğine göre Firavun onlara kerpiç yapma işini yüklüyor, işleri zorlaşsın diye saman vermiyordu. Yüce Allah'ın: { فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ } “nasıl davranacağınızı görmek için” buyruğu, bir uyarı ve istikamete teşviktir. Şayet bu vaadin Allah katından olduğu kabul edilirse, Hasan-ı Basrî'nin: «Allah'tan gelen ‘asâ’ (عسى / umulur ki) ifadesi bir kesinlik (vücûb) bildirir» sözü buna tatbik edilir. Nitekim Dâvûd ve Süleyman zamanında Mısır'a vâris kılınmışlar, Yûşa' ile birlikte de Beytülmakdis'i fethetmişlerdir.

وقوله: وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ الآية خبر أنه أخذ آل فرعون في تلك المدة التي كان موسى يدعوهم فيها بالسنين وهو الجدوب والقحوط، وهذه سيرة الله في الأمم، وكذلك فعل بقريش والسنة في كلام العرب: القحط ومنه قول ليلى والناس مسنتون، وسنة وعضة وما جرى مجراها من الأسماء المنقوصة تجمع بالواو والنون ليس على جهة جمع السلامة لكن على جهة العوض مما نقص، وكذلك أرض توهموا فيها نقص هاء التأنيث لأنه كان حقها أن تكون أرضة، وأما حرة وأحرون فلأن التضعيف أبدا

Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ } “Andolsun ki biz Firavun hanedanını kıtlık yıllarıyla cezalandırdık” ayeti, Mûsâ'nın onları davet ettiği o süre zarfında Firavun hanedanını kuraklık ve kıtlık yıllarıyla yakaladığını bildirmektedir; Allah'ın ümmetler hakkındaki sünneti böyledir. Nitekim Kureyş'e de aynı şeyi yapmıştır. Arap kelamında «es-sene» (السنة) kıtlık demektir; Leylâ'nın «insanlar kıtlık içindeyken» (والناس مسنتون) sözü bu kabildendir. «Sene» (سنة), «ıda» (عضة) ve benzeri nâkıs isimler kurallı eril çoğul (cem'-i müzekker sâlim) gibi vâv ve nûn ile çoğul yapılır; bu tam bir kurallı çoğul olduğundan değil, eksilen harfin yerine telafi olması içindir. Aynı şekilde «ard» (أرض) kelimesinde de müenneslik tâ'sının eksik olduğunu varsaymışlardır, çünkü aslı «arda» (أرضة) olmalıydı. «Harra» (حرة) ve «aharûn» (أحرون) kelimelerine gelince, şeddeli harf daima

يعتل فتوهموه مثل النقص، وكسر السين من سنون وسنين وزيادة الألف في أحرين دليل على أنه ليس بجمع سلامة.

illetli kabul edildiğinden onu eksiklik gibi varsaymışlardır. «Sinûn» ve «sinîn» kelimelerinde sîn harfinin kesreli olması ve «aharîn»de elifin ziyade edilmesi, bunun kurallı müzekker çoğul (cem'-i sâlim) olmadığına delildir.

وقوله تعالى: وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ روي أن النخلة كانت لا تحمل إلا ثمرة واحدة، وقال نحوه رجاء بن حيوة، وأراد الله ﷿ أن ينيبوا ويزدجروا عما هم عليه من الكفر، إذ أحوال الشدة ترق القلوب وترغب فيما عند الله.

Yüce Allah'ın: { وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ } “ve ürün noksanlığıyla” buyruğu hakkında; hurma ağacının tek bir meyveden başka meyve vermediği rivayet edilmiştir; Recâ b. Hayve de buna benzer bir söz söylemiştir. Aziz ve Celil olan Allah, onların küfürden vazgeçip tevbe etmelerini ve sakınmalarını murat etmiştir; zira darlık ve sıkıntı halleri kalpleri yumuşatır ve Allah katındakilere rağbeti artırır.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٣١ الى ١٣٣]

[A'râf Suresi (7), 131-133. Ayetler]

فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (١٣١) وَقالُوا مَهْما تَأْتِنا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنا بِها فَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ (١٣٢) فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الطُّوفانَ وَالْجَرادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفادِعَ وَالدَّمَ آياتٍ مُفَصَّلاتٍ فَاسْتَكْبَرُوا وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ (١٣٣)

{ فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (١٣١) وَقالُوا مَهْما تَأْتِنا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنا بِها فَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ (١٣٢) فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الطُّوفانَ وَالْجَرادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفادِعَ وَالدَّمَ آياتٍ مُفَصَّلاتٍ فَاسْتَكْبَرُوا وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ (١٣٣) } “Onlara bir iyilik (bolluk ve refah) geldiğinde: ‘Bu bizim hakkımızdır’ derlerdi. Başlarına bir kötülük (kıtlık ve darlık) geldiğinde ise Mûsâ ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlardı. Dikkat edin! Onların uğursuzluk dedikleri şey ancak Allah katındadır, fakat onların çoğu bilmezler. (131) Ve dediler ki: ‘Bizi büyülemek için her ne ayet getirirsen getir, biz sana inanacak değiliz.’ (132) Bunun üzerine biz de açık ve ayrıntılı mucizeler olarak üzerlerine tufan, çekirge, haşere (kımıl), kurbağalar ve kan gönderdik; yine de büyüklük tasladılar ve suçlu/günahkâr bir topluluk oldular. (133)”

كان القصد في إصابتهم بالقحط والنقص في الثمرات أن ينيبوا ويرجعوا فإذا بهم قد ضلوا وجعلوها تشاؤما بموسى فكانوا إذا اتفق لهم اتفاق حسن في غلات ونحوها قالوا هذا لنا وبسببنا وعلى الحقيقة لنا، وإذا نالهم ضر قالوا هذا بسبب موسى وشؤمه، قاله مجاهد وغيره، وقرأ جمهور الناس بالياء وشد الطاء والياء الأخيرة «يطيّروا» ، وقرأ عيسى بن عمر وطلحة بن مصرف بالتاء وتخفيف الطاء «تطيروا» ، وقرأ مجاهد «تشاءموا بموسى» بالتاء من فوق وبلفظ الشؤم.

Onların kıtlık ve ürün noksanlığı ile cezalandırılmalarındaki maksat, tevbe edip [hakka] dönmeleriydi; fakat onlar sapıklığa düştüler ve bunu Mûsâ'nın uğursuzluğuna yordular. Mahsullerinde ve benzeri şeylerde iyi bir durum meydana geldiğinde: «Bu bizim hakkımızdır, bizim sayemizdedir ve hakikatte bize aittir» derlerdi; kendilerine bir zarar isabet ettiğinde ise: «Bu, Mûsâ ve onun uğursuzluğu yüzündendir» derlerdi. Bunu Mücâhid ve başkaları söylemiştir. İnsanların cumhuru yâ ile, tâ ve son yâ şeddeli olarak «يطيّروا» (yeteyyerû) şeklinde okumuştur. Îsâ b. Ömer ve Talha b. Musarrif ise tâ ile ve tâ'yı şeddesiz olarak «تطيروا» (tetayyerû) şeklinde okumuştur. Mücâhid ise üstten tâ ile ve şe'm (uğursuzluk) lafzıyla «تشاءموا بموسى» şeklinde okumuştur.

وقوله تعالى: أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ معناه حظهم ونصيبهم، قاله ابن عباس وهو مأخوذ من زجر الطير فسمي ما عند الله من القدر للإنسان طائرا لما كان الإنسان يعتقد أن كل ما يصيبه إنما هو بحسب ما يراه في الطائر، فهي لفظة مستعارة، وقرأ جمهور الناس «طائرهم» ، وقرأ الحسن بن أبي الحسن «طيرهم» . وقال أَكْثَرَهُمْ وجميعهم لا يعلم إما لأن القليل علم كالرجل المؤمن وآسية امرأة فرعون وإما أن يراد الجميع وتجوز في العبارة لأجل الإمكان، ويحتمل أن يكون الضمير في قوله طائِرُهُمْ لجميع العالم ويجيء تخصيص الأكثر على ظاهره، ويحتمل أن يريد ولكن أكثرهم ليس قريبا أن يعلم لانغمارهم في الجهل، وعلى هذا فيهم قليل معد لأن يعلم لو وفقه الله.

Yüce Allah'ın: { أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ } “Dikkat edin! Onların uğursuzluk dedikleri şey ancak [Allah katındadır]” buyruğunun manası: Onların payı ve nasibidir. Bunu İbn Abbâs söylemiştir. Bu, kuş uçurarak uğur/uğursuzluk arama âdetinden (zecre't-tayr) alınmadır. İnsan, başına gelen her şeyin kuşta gördüğü duruma göre gerçekleştiğine inandığı için, Allah katında insan için takdir edilen şeye «tâir» denmiştir; dolayısıyla bu istiare yoluyla kullanılmış bir kelimedir. İnsanların cumhuru «طائرهم» (tâiruhum) şeklinde, Hasan-ı Basrî ise «طيرهم» (tayruhum) şeklinde okumuştur. [Ayetin devamında] { أَكْثَرَهُمْ } “onların çoğu [bilmezler]” buyurmuştur; oysa onların hepsi bilmemektedir. Bu ya mümin adam ve Firavun'un hanımı Âsiye gibi az bir kısmının bilmesi sebebiyledir ya da hepsi kastedilmiş olup bir ihtimalden ötürü ifadede mecaz yapılmıştır. { طائِرُهُمْ } ifadesindeki zamirin bütün âleme ait olması ve çoğunluğun tahsis edilmesinin zahiri üzere kalması da muhtemeldir. Şöyle kastedilmiş olması da muhtemeldir: Fakat cehalete gömüldükleri için onların çoğunun bilmesi yakın bir ihtimal değildir; bu takdirde içlerinde, Allah muvaffak kılarsa bilmeye hazır az bir kısım vardır.

ومَهْما أصلها عند الخليل «ما ما» فبدلت الألف الأولى هاء، وقال سيبويه: هي «مه ما» خلطتا وهي حرف واحد، وقال غيره: معناه «مه وما» جزاء ذكره الزجّاج، وهذه الآية تتضمن طغيانهم وعتوهم وقطعهم على أنفسهم بالكفر البحت.

{ مَهْما } “her ne” kelimesinin aslı Halîl'e göre «mâ mâ» (ما ما) olup ilk elif he harfine dönüştürülmüştür. Sîbeveyh ise: «O, 'meh' ve 'mâ' (مه ما) kelimelerinin birleşimidir ve tek bir edattır» demiştir. Başkası da şöyle demiştir: Manası «meh» (مه / vazgeç) ve şart bildiren «mâ» (وما) demektir; bunu ez-Zeccâc zikretmiştir. Bu ayet onların azgınlıklarını, taşkınlıklarını ve katıksız küfür üzerinde kesin kararlılıklarını içermektedir.

وقوله تعالى: فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الطُّوفانَ الآية، قال الأخفش الطُّوفانَ جمع طوفانة وهذه عقوبات وأنواع من العذاب بعثها الله عليهم ليزدجروا وينيبوا، والطُّوفانَ مصدر من قولك طاف يطوف فهو عام في كل شيء يطوف إلا أن استعمال العرب له كثر في الماء والمطر الشديد، ومنه قول الشاعر: [الرمل]

Yüce Allah'ın: { فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الطُّوفانَ } “Bunun üzerine biz de üzerlerine tufan gönderdik” ayeti hakkında el-Ahfeş şöyle demiştir: «et-Tûfân» (الطُّوفانَ), «tûfâne»nin çoğuludur. Bunlar, sakınıp tevbe etsinler diye Allah'ın üzerlerine gönderdiği cezalar ve azap türleridir. «et-Tûfân», senin «tâfe yetûfu» (طاف يطوف / dolaştı, kuşattı) sözünden türemiş bir mastardır; dolayısıyla kuşatan her şey hakkında geneldir; ancak Arapların bu kelimeyi kullanımı su ve şiddetli yağmur hakkında çok olmuştur. Şairin şu sözü bu kabildendir: [Remel]

غير الجدة من عرفانه ... خرق الريح وطوفان المطر

Rüzgârın şiddeti ve yağmurun tufanı / Onun bilinir halindeki yeniliği değiştirdi.

ومنه قول أبي النجم: [الرجز]

Ebû'n-Necm'in şu sözü de bu kabildendir: [Recez]

ومد طوفان فبث مددا ... شهرا شآبيب وشهرا بردا

Tufan kabardı ve sular yaydı / Bir ay sağanaklar, bir ay dolu olarak.

وقال ابن عباس ومجاهد والضحاك: إن الطُّوفانَ في هذه الآية المطر الشديد أصابهم وتوالى عليهم حتى هدم بيوتهم وضيق عليهم، وقيل طم فيض النيل عليهم وروي في كيفيته قصص كثير، وقالت عائشة عن النبي ﷺ: إن الطُّوفانَ المراد في هذه الآية هو الموت، وقال ابن عباس في بعض ما روي عنه هو مصدر معمى عني به شيء أطافه الله بهم، والْجَرادَ معروف، قال الأخفش هو جمع جرادة للمذكر والمؤنث فإن أردت الفصل قلت رأيت جرادة ذكرا، وروي: أن الله ﷿ لما والى عليهم المطر غرقت أرضهم وامتنعوا الزراعة قالوا يا موسى ادع في كشف هذا عنا ونحن نؤمن، فدعا فدفعه الله عنهم فأنبتت الأرض إنباتا حسنا فطغوا وقالوا ما نود أنا لم نمطر وما هذا الإحسان من الله إلينا، فبعث الله حينئذ الجراد فأكل جميع ما أنبتت الأرض، وروى ابن وهب عن مالك أنه روي أنه أكل أبوابهم وأكل الحديد والمسامير وضيق عليهم غاية التضييق وترك الله من نباتهم ما يقوم به الرمق فقالوا لموسى ادع في كشف الجراد ونحن نؤمن، فدعا فكشف فرجعوا إلى كفرهم ورأوا أن ما أقام رمقهم قد كفاهم، فبعث الله عليهم القمل وهي الدبى صغار الجراد الذي يثب ولا يطير قاله ابن عباس ومجاهد وقتادة، وقيل هو الحمثان وهو صغار القردان وقيل هو البراغيث وقال ابن عباس الْقُمَّلَ السوس الذي يخرج من الحنطة، وقيل الْقُمَّلَ الزرع إنه حيوان صغير جدا أسود وإنه بأرض مصر حتى الآن، قال حبيب بن أبي ثابت: الْقُمَّلَ الجعلان، وقرأ الحسن «القمل» بفتح القاف وسكون الميم فهي على هذا بينة القمل المعروف، وروي أن موسى مشى بعصاه إلى كثيب أهيل فضربه فانتشر كله قملا في مصر، ثم إنهم قالوا ادع في كشف هذا فدعا ورجعوا إلى طغيانهم وكفرهم، وبعث الله عليهم الضفادع فكانت تدخل في فرشهم وبين ثيابهم وإذا هم الرجل أن يتكلم وثب الضفدع في فمه، قال ابن جبير: كان الرجل يجلس إلى دفنه في الضفادع، وقال ابن عباس: كانت الضفادع برية فلما أرسلت على آل فرعون سمعت وأطاعت فجعلت تقذف أنفسها في القدور وهي تغلي فأثابها الله بحسن طاعتها برد الماء.

İbn Abbâs, Mücâhid ve ed-Dahhâk şöyle demişlerdir: Bu ayetteki «et-Tûfân», kendilerine isabet eden ve evlerini yıkıp onları darlığa düşürene kadar peş peşe yağan şiddetli yağmurdur. Nil taşkınının onları kapladığı da söylenmiştir; bunun keyfiyeti hakkında birçok kıssa rivayet edilmiştir. Âişe, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle nakletmiştir: «Bu ayette kastedilen tufan ölümdür.» İbn Abbâs'tan nakledilen bazı rivayetlerde ise: «O, kapalı bir mastardır; Allah'ın onları kuşattığı bir şey kastedilmiştir» demiştir. { الْجَرادَ } “çekirge” ise bilinmektedir. el-Ahfeş şöyle demiştir: O, hem eril hem dişil için «cerâde»nin çoğuludur; şayet ayırmak istersen «erkek bir çekirge gördüm» dersin. Rivayet edildiğine göre: Aziz ve Celil olan Allah üzerlerine aralıksız yağmur yağdırınca toprakları sular altında kaldı ve tarım yapamaz oldular. «Ey Mûsâ! Bunu bizden kaldırması için dua et, biz de iman edelim» dediler. Mûsâ dua etti, Allah da bunu onlardan giderdi ve yer çok güzel bitki bitirdi. Bunun üzerine azgınlaştılar ve: «Bize yağmur yağmamış olmasını istemezdik; bu, Allah'ın bize olan bir lütfu değildir» dediler. İşte o zaman Allah çekirgeyi gönderdi; o da yerin bitirdiği her şeyi yedi. İbn Vehb, Mâlik'ten rivayet ettiğine göre şöyle nakledilmiştir: Çekirge onların kapılarını, demirleri ve çivileri yedi ve onları son derece sıkıştırdı. Allah ise bitkilerinden sadece canlarını kurtaracak kadarını bıraktı. Bunun üzerine Mûsâ'ya: «Çekirgenin kaldırılması için dua et, biz de iman edelim» dediler. Mûsâ dua etti, bela kalktı; fakat onlar yine inkârlarına döndüler ve canlarını kurtaracak miktarın kendilerine yeteceğini düşündüler. Bunun üzerine Allah onların üzerine { الْقُمَّلَ } “kımıl/haşere”yi gönderdi. O; sıçrayan fakat uçamayan küçük çekirge (dübâ) türüdür; bunu İbn Abbâs, Mücâhid ve Katâde söylemiştir. «Himsân» yani küçük keneler olduğu, pireler olduğu da söylenmiştir. İbn Abbâs: «el-Kummel, buğdaydan çıkan kurtçuktur (güve)» demiştir. Ekin kımılı olduğu, çok küçük siyah bir hayvan olduğu ve halen Mısır topraklarında bulunduğu da söylenmiştir. Habîb b. Ebî Sâbit: «el-Kummel, bok böcekleridir» demiştir. Hasan[-ı Basrî] gafın fethası ve mîmin sükûnu ile «el-kaml» (القمل) şeklinde okumuştur; bu kıraate göre o, bilinen bittir. Rivayet edildiğine göre Mûsâ asasıyla çökmüş bir kum tepesine doğru yürüdü ve ona vurdu; bunun üzerine tepenin tamamı Mısır'da bit/haşere olarak yayıldı. Sonra onlar: «Bunun kaldırılması için dua et» dediler; Mûsâ dua etti, onlar ise yine azgınlıklarına ve küfürlerine döndüler. Allah da üzerlerine kurbağaları gönderdi. Kurbağalar yataklarına ve elbiselerinin arasına giriyordu; adam tam konuşacağı sırada ağzına kurbağa sıçrıyordu. İbn Cübeyr: «Kişi kurbağaların içine gömülerek oturuyordu» demiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Kurbağalar kara kurbağalarıydı; Firavun hanedanının üzerine gönderildiklerinde dinleyip itaat ettiler ve kendilerini kaynayan tencerelerin içine atmaya başladılar; bu güzel itaatleri sebebiyle Allah onları suyun serinliği ile mükâfatlandırdı.

فقالوا ادع في كشف هذا فدعا فكشف فرجعوا إلى كفرهم وعتوهم فبعث الله عليهم الدم فرجع ماؤهم الذي يستقونه ويحصل عندهم دما، فروي أن الرجل منهم كان يستقي من البئر فإذا ارتفع إليه الدلو عاد دما، وروي أنه كان يستقي القبطي والإسرائيلي بإناء واحد فإذا خرج الماء كان الذي يلي القبطي دما والذي يلي الإسرائيلي ماء إلى نحو هذا وشبهه من العذاب بالدم المنقلب عن الماء، هذا قول جماعة المتأولين، وقال زيد بن أسلم: إنما سلط الله عليهم الرعاف فهذا معنى قوله والدم.

Bunun üzerine: «Bunun kaldırılması için dua et» dediler; Mûsâ dua etti ve bela kaldırıldı, ancak onlar yine inkârlarına ve taşkınlıklarına döndüler. Allah da üzerlerine kanı gönderdi; böylece kovalardan çektikleri ve yanlarında bulunan suları kana dönüştü. Rivayet edildiğine göre onlardan biri kuyudan su çeker, kova kendisine yükseldiğinde ise kana dönüşmüş olurdu. Kıptî ile İsrailoğlunun aynı kaptan su doldurdukları, su çıktığında Kıptî tarafındakinin kan, İsrailoğlu tarafındakinin ise su olduğu ve sudan kana dönüşen azap hakkında buna benzer rivayetler nakledilmiştir. Bu, müfessirler topluluğunun görüşüdür. Zeyd b. Eslem ise: «Allah onların üzerine burun kanamasını musallat etti; 'kan' sözünün manası budur» demiştir.

وقوله تعالى: آياتٍ مُفَصَّلاتٍ التفصيل أصله في الأجرام إزالة الاتصال، فهو تفريق شيئين، فإذا استعمل في المعاني فيراد أنه فرق بينها وأزيل اشتراكها وإشكالها، فيجيء من ذلك بيانها وقالت فرقة من المفسرين: مُفَصَّلاتٍ يراد به مفرقات بالزمن، والمعنى أنه كان العذاب يرتفع ثم يبقون مدة شهر،

Yüce Allah'ın: { آياتٍ مُفَصَّلاتٍ } “ayrıntılı mucizeler/ayetler” buyruğunda yer alan «tafsîl» (detaylandırma/ayırma) kavramının aslı, cisimlerde bitişikliği gidermek, yani iki şeyi birbirinden ayırmaktır. Manalarda kullanıldığında ise aralarının ayrıldığı, ortaklık ve kapalılıklarının giderildiği kastedilir; bundan da o şeylerin açıklığa kavuşması (beyan) anlamı doğar. Müfessirlerden bir grup şöyle demiştir: «Mufassalât» ile zaman bakımından birbirinden ayrılmış olması kastedilmiştir; yani azap kalkar, sonra bir ay boyunca [öylece] kalırlardı,

وقيل ثمانية أيام ثم يرد الآخر، فالمراد أن هذه الأنواع من العذاب لم تجىء جملة ولا متصلة، ثم وصفهم الله ﷿ بالاستكبار عن الآيات والإيمان، وأنهم كان لهم اجترام على الله تعالى وعلى عباده.

sekiz gün [kaldıkları] da söylenmiştir, ardından diğeri gelirdi. Kastedilen, bu azap türlerinin toptan veya kesintisiz olarak gelmediğidir. Sonra Aziz ve Celil olan Allah onları ayetlere ve imana karşı büyüklük taslamakla ve Allah Teâlâ'ya ve O'nun kullarına karşı cürüm işlemiş olmakla nitelemiştir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٣٤ الى ١٣٦]

[A'râf Suresi (7), 134-136. Ayetler]

وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ قالُوا يا مُوسَى ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرائِيلَ (١٣٤) فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلى أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ (١٣٥) فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ فِي الْيَمِّ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ (١٣٦)

{ وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ قالُوا يا مُوسَى ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرائِيلَ (١٣٤) فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلى أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ (١٣٥) فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ فِي الْيَمِّ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ (١٣٦) } “Üzerlerine azap çökünce: ‘Ey Mûsâ! Sana verdiği ahit hürmetine bizim için Rabbine dua et. Eğer bu azabı bizden kaldırırsan, andolsun ki sana kesinlikle inanacağız ve İsrailoğullarını mutlaka seninle birlikte göndereceğiz’ dediler. (134) Fakat ulaşacakları bir süreye kadar azabı onlardan kaldırdığımızda bir de baktın ki onlar sözlerinden dönüyorlar. (135) Biz de ayetlerimizi yalanladıkları ve onlardan gafil kaldıkları için kendilerinden intikam aldık ve onları denizde boğduk. (136)”

الرِّجْزُ العذاب، والظاهر من الآية أن المراد بالرجز هاهنا العذاب المتقدم الذكر من الطوفان والجراد وغيره، وقال قوم من المفسرين: الإشارة هنا بالرجز إنما هي إلى طاعون أنزله فيهم مات منهم في ليلة واحدة سبعون ألف قبطي، وروي في ذلك أن موسى ﵇ أمر بني إسرائيل بأن يذبحوا كبشا ويضمخوا أبوابهم بالدم ليكون ذلك فرقا بينهم وبين القبط في نزول العذاب.

{ الرِّجْزُ } azaptır. Ayetin zahirine göre burada ricz ile kastedilen, tufan, çekirge ve benzeri olarak daha önce zikredilen azaptır. Müfessirlerden bir topluluk şöyle demiştir: Buradaki ricz ile işaret edilen, üzerlerine indirilen ve bir gecede onlardan yetmiş bin Kıptî'nin öldüğü veba (tâûn) salgınıdır. Bu hususta şöyle rivayet edilmiştir: Mûsâ aleyhisselâm, azabın inişinde Kıptîler ile aralarında bir fark olsun diye İsrailoğullarına birer koç boğazlamalarını ve kanını kapılarına sürmelerini emretmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف، وهذه الأخبار وما شاكلها إنما تؤخذ من كتب بني إسرائيل فلذلك ضعفت، وقولهم: بِما عَهِدَ يريدون بذمامك وماتتك إليه فهي تعم جميع الوسائل بين الله وبين موسى من طاعة من موسى ونعمة من الله ﵎، ويحتمل أن يكون ذلك منهم على جهة القسم على موسى، ويحتمل أن يكون المعنى ادع لنا ربك ماتّا إليه بما عهد إليك، ويحتمل إن كان شعر أن بين الله تعالى وبين موسى في أمرهم عهد ما أن تكون الإشارة إليه، والأول أعم وألزم، والآخر يحتاج إلى رواية، وقولهم: لَئِنْ كَشَفْتَ أي بدعائك لَنُؤْمِنَنَّ ولَنُرْسِلَنَّ قسم وجوابه، وهذا عهد من فرعون وملئه الذين إليهم الحل والعقد، ولهم ضمير الجمع في قوله لَنُؤْمِنَنَّ، وألفاظ هذه الآية تعطي الفرق بين القبط وبين بني إسرائيل في رسالة موسى، لأنه لو كان إيمانهم به على أحد إيمان بني إسرائيل لما أرسلوا بني إسرائيل ولا فارقوا دينهم، بل كانوا يشاركون فيه بني إسرائيل، وروي أنه لما انكشف العذاب قال فرعون لموسى اذهب ببني إسرائيل حيث شئت فخالفه بعض ملئه فرجع فنكث.

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] der ki: Bu zayıftır; bu ve benzeri haberler İsrailoğullarının kitaplarından alınmaktadır, bu yüzden zayıf sayılmıştır. Onların: { بِما عَهِدَ } “sana verdiği ahit hürmetine” sözleriyle kastettikleri, senin O'nun katındaki ahdin ve yakınlığındır; bu da Allah ile Mûsâ arasındaki vesilelerin tamamını —Mûsâ'nın itaati ve Yüce Allah'ın nimeti dâhil— kapsar. Bunun onlar tarafından Mûsâ'ya karşı bir yemin tarzında söylenmiş olması da muhtemeldir. Mananın «Sana verdiği ahdi vesile kılarak bizim için Rabbine dua et» şeklinde olması da muhtemeldir. Şayet Allah Teâlâ ile Mûsâ arasında onların durumu hakkında bir ahit olduğunu hissetmişlerse, işaretin buna yönelik olması da muhtemeldir. Birinci ihtimal daha kapsamlı ve daha uygundur; diğeri ise rivayete muhtaçtır. Onların: { لَئِنْ كَشَفْتَ } “eğer kaldırırsan” yani duan vesilesiyle kaldırırsan, { لَنُؤْمِنَنَّ } “kesinlikle inanacağız” ve { وَلَنُرْسِلَنَّ } “mutlaka göndereceğiz” ifadeleri, yemin ve onun cevabıdır. Bu, Firavun ve emir-komuta sahibi ileri gelenlerinin verdiği bir sözdür; { لَنُؤْمِنَنَّ } ifadesindeki çoğul zamiri onlara aittir. Bu ayetin lafızları, Mûsâ'nın elçiliği hususunda Kıptîler ile İsrailoğulları arasındaki farkı ortaya koymaktadır; zira onların Mûsâ'ya imanı İsrailoğullarının imanından birinin imanı gibi olsaydı, İsrailoğullarını serbest bırakmazlar ve kendi dinlerinden ayrılmazlar, bilakis bu dinde İsrailoğullarına katılırlardı. Rivayet edildiğine göre azap kalktığında Firavun Mûsâ'ya: «İsrailoğullarını dilediğin yere götür» dedi; fakat ileri gelenlerinden bazıları buna karşı çıktı, o da geri dönüp sözünden caydı.

وأخبر الله ﷿ أنه لما كشف عنهم العذاب نكثوا عهدهم الذي أعطوه موسى. وإِذا هاهنا للمفاجأة، وإِلى متعلقة ب كَشَفْنا و «الأجل» يراد به غاية كل واحد منهم بما يخصه من الهلاك والموت. وهذا اللازم من اللفظ كما تقول أخذت كذا إلى وقت وأنت لا تريد وقتا بعينه، وقال يحيى بن سلام «الأجل» هنا الغرق.

Aziz ve Celil olan Allah, azabı onlardan kaldırdığında Mûsâ'ya verdikleri sözü bozduklarını haber vermiştir. Buradaki { إِذا } sürpriz (müfâcea) içindir; { إِلى } edatı { كَشَفْنا } fiiline bağlıdır; «ecel» (süre) ile de her birinin helak ve ölümden kendine özgü son noktası kastedilmektedir. Lafzın gerektirdiği anlam budur; nitekim belirli bir vakti kastetmeksizin «falan vakte kadar şunu aldım» dersin. Yahyâ b. Sellâm buradaki «ecel»in boğulma olduğunu söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد: وإنما هذا القول لأنه رأى جمهور هذه الطائفة قد اتفق أن هلكت غرقا فاعتقد أن الإشارة هنا بالأجل إنما هي إلى الغرق، وهذا ليس بلازم لأنه لا بد أنه مات منهم قبل الغرق عالم وهم ممن أخر وكشف عنهم العذاب إلى أجل بلغه، ودخل في هذه الآية فأين الغرق من هؤلاء؟ وأين هو

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] der ki: Bu görüş, bu topluluğun çoğunluğunun boğularak helak olduğu görüldüğü için ileri sürülmüş ve buradaki ecel ile işaret edilenin boğulma olduğu zannedilmiştir. Ancak bu zorunlu bir anlam değildir; zira boğulmadan önce onlardan pek çok kimsenin öldüğü muhakkaktır; onlar da kendilerine süre tanınan, ulaştıkları bir ecele kadar azabın üzerlerinden kaldırıldığı kimselerdendir ve bu ayetin kapsamına dâhildirler. O halde boğulma nerede, bu kimseler nerede? Ve boğulma nerede,

ممن بقي بمصر ولم يغرق؟ وذكر بعض الناس أن معنى الكلام فلما كشفنا عنهم الرجز المؤجل إلى أجل هم بالغوه إذا هم ينكثون، ومحصول هذا التأويل أن العذاب كان مؤجلا، والمعنى الأول أفصح لأنه تضمن توعدا ما وقرأ أبو البرهسم وأبو حيوة: «ينكثون» بكسر الكاف، والنكث نقض ما أبرم، ويستعمل في الأجسام وفي المعاني، وقرأ ابن محيصن ومجاهد وابن جبير «الرّجز» بضم الراء في جميع القرآن، قال أبو حاتم: إلا أن ابن محيصن كسر حرفين «رجز الشيطان» «والرجز فاهجر» .

Mısır'da kalıp boğulmayanlar nerede? Bazı kimseler sözün manasının: «Ulaşacakları bir süreye kadar ertelenmiş olan azabı onlardan kaldırdığımızda bir de baktın ki onlar sözlerini bozuyorlar» şeklinde olduğunu belirtmişlerdir. Bu tevilin özeti azabın süreli olduğudur. Birinci mana ise bir nevi tehdit içerdiği için daha fasihtir. Ebû'l-Berhesm ve Ebû Hayve, kâf harfinin kesresiyle «ينكِثون» (yenkisûn) şeklinde okumuşlardır. «en-Neks» (النكث), sağlamlaştırılmış bir şeyi bozmaktır; hem cisimlerde hem de manalarda kullanılır. İbn Muhaysın, Mücâhid ve İbn Cübeyr, Kur'an'ın tamamında râ harfinin zammesiyle «الرُّجز» (er-rücz) şeklinde okumuşlardır. Ebû Hâtim şöyle demiştir: Ancak İbn Muhaysın şu iki kelimeyi kesreli okumuştur: «رجز الشيطان» ve «والرجز فاهجر».

قال القاضي أبو محمد: رآهما بمعنى آخر بمثابة الرجز والنتن الذي يجب التطهر منه. والْيَمِّ البحر، ومنه قول ذي الرمة:

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] der ki: O, bu ikisini temizlenilmesi gereken pislik ve murdarlık mesabesinde başka bir manada görmüştür. { الْيَمِّ } denizdir; Zü'r-Rimme'nin şu sözü bu kabildendir:

ذوية ودجا ليل كأنهما ... يم تراطن في حافاته الروم

Karanlık bir gece ve ıssız bir çöl, sanki ikisi / Kıyılarında Rumların anlaşılmaz dille konuştuğu bir denizdir.

والباء في قوله: بِأَنَّهُمْ باء التسبيب، ووصف الكفار بالغفلة وهم قد كذبوا وردوا في صدر الآيات من حيث غفلوا عما تتضمنه الآيات من الهدى والنجاة فعن ذلك غفلوا.

{ بِأَنَّهُمْ } buyruğundaki bâ harfi sebep bildiren bâ'dır (bâ-i sebebiyye). Ayetlerin başında kâfirlerin yalanlayıp reddettikleri belirtilmişken burada gafletle nitelenmeleri, ayetlerin içerdiği hidayet ve kurtuluştan gafil olmaları bakımındandır; işte onlar bundan gafil kalmışlardır.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٣٧ الى ١٣٨]

[A'râf Suresi (7), 137-138. Ayetler]

وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا الَّتِي بارَكْنا فِيها وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ بِما صَبَرُوا وَدَمَّرْنا ما كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَما كانُوا يَعْرِشُونَ (١٣٧) وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ قالُوا يا مُوسَى اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (١٣٨)

{ وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا الَّتِي بارَكْنا فِيها وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ بِما صَبَرُوا وَدَمَّرْنا ما كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَما كانُوا يَعْرِشُونَ (١٣٧) وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ قالُوا يا مُوسَى اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (١٣٨) } “Hor görülüp ezilmekte olan o kavmi de, içini bereketlerle donattığımız yerin doğularına ve batılarına mirasçı kıldık. Sabretmelerine karşılık Rabbinin İsrailoğullarına verdiği o pek güzel söz tam olarak yerine geldi. Firavun ve kavminin yapageldikleri şeyleri ve yükselttikleri binaları ise yerle bir ettik. (137) İsrailoğullarını denizden geçirdik; derken kendilerine ait putlara tapan bir topluluğa rastladılar. Dediler ki: ‘Ey Mûsâ! Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap.’ Mûsâ dedi ki: ‘Şüphesiz siz cahillik eden bir topluluksunuz.’ (138)”

قوله: الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ كناية عن بني إسرائيل لاستعباد فرعون لهم وغلبته عليهم، وقوله:

Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ } “Hor görülüp ezilmekte olanlar” buyruğu, Firavun'un onları köleleştirmesi ve üzerlerine tahakküm kurması sebebiyle İsrailoğullarından kinayedir. Yüce Allah'ın:

مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا قال الحسن وقتادة وغيرهما: يريد أرض الشام، وقال أبو جعفر النحاس: وقيل يراد أرض مصر وهو قول الحسن في كتاب النقاش، وقالت فرقة: يريد الأرض كلها.

{ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا } “yerin doğuları ve batıları” buyruğu hakkında Hasan, Katâde ve başkaları: «Şam topraklarını kastediyor» demişlerdir. Ebû Ca'fer en-Nahhâs: «Mısır topraklarının kastedildiği de söylenmiştir; bu, en-Nakkâş'ın kitabında Hasan'ın sözü olarak geçer» demiştir. Bir topluluk ise: «Bütün yeryüzünü kastediyor» demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا يتجه إما على المجاز لأنه ملكهم بلادا كثيرة، وإما على الحقيقة في أنه ملك ذريتهم وهو سليمان بن داود ولكن الذي يليق بمعنى الآية وروي فيها هو أنه ملك أبناء المستضعفين بأعيانهم مشارق الأرض ومغاربها لا سيما بوصفه الأرض بأنها التي بارك فيها ولا يتصف بهذه الصفة وينفرد بها أكثر من غيرها إلا أرض الشام لما بها من الماء والشجر والنعم والفوائد، وحكى الطبري عن قائل لم يسمه وذكر الزهراوي أنه الفراء: أن مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا نصب على الظرف أي يستضعفون في مشارق الأرض ومغاربها، وأن قوله: الَّتِي بارَكْنا فِيها معمول ل أَوْرَثْنَا، وضعفه الطبري، وكذلك هو قول غير متجه، والَّتِي في موضع خفض نعت ل الْأَرْضِ، ويجوز أن يكون في موضع نصب نعت لمشارق ومغارب، وقوله: وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى أي ما سبق لهم في علمه وكلامه في الأزل من النجاة من عدوهم والظهور عليه، قاله مجاهد، وقال المهدوي: وهي قوله وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ [القصص: ٥] وقيل هي قوله: عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] der ki: Bu görüş ya mecaz yoluyla yönlendirilebilir —çünkü onları birçok beldeye mâlik kılmıştır— ya da hakikat üzere onların zürriyetine, yani Dâvûd oğlu Süleyman'a mülk kıldığı anlamına gelir. Ancak ayetin manasına en uygun düşen ve bu hususta rivayet edilen şudur: Allah, ezilip hor görülenlerin bizzat kendilerini yeryüzünün doğularına ve batılarına mirasçı kılmıştır; bilhassa yeryüzünü «içini bereketlerle donattığımız» şeklinde nitelemesi de bunu gösterir. Zira bol suyu, ağaçları, nimetleri ve faydaları sebebiyle Şam topraklarından başka hiçbir yer bu sıfatla bu derece tek başına nitelenemez. et-Taberî, ismini vermediği birinden; ez-Zührâvî ise el-Ferrâ'dan şunu nakletmiştir: { مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا } zarf olarak mansubdur; yani «yerin doğularında ve batılarında ezilip hor görülüyorlardı» demektir; { الَّتِي بارَكْنا فِيها } buyruğu ise { أَوْرَثْنَا } fiilinin mefulüdür. et-Taberî bu görüşü zayıf bulmuştur; nitekim bu isabetli olmayan bir görüştür. { الَّتِي }, { الْأَرْضِ } kelimesinin sıfatı olarak cer (mecrur) konumundadır; { مَشارِقَ } ve { مَغارِبَهَا } kelimelerinin sıfatı olarak nasb (mansub) konumunda olması da caizdir. Yüce Allah'ın: { وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى } “Rabbinin o pek güzel sözü tam olarak yerine geldi” buyruğu; düşmanlarından kurtulmaları ve onlara üstün gelmeleri konusunda ezeli ilminde ve kelamında kendileri için önceden takdir edilmiş olan şeyin gerçekleşmesidir; bunu Mücâhid söylemiştir. el-Mehdevî: «O, { وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ } 'Biz ise, yeryüzünde hor görülüp ezilenlere lütufta bulunmak istiyorduk' [Kasas: 5] ayetidir» demiştir. Bunun: { عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ } “Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder”

[الأعراف: ١٢٩] ، وروي عن أبي عمرو «كلمات» ويَعْرِشُونَ قال ابن عباس ومجاهد معناه يبنون وعرش البيت سقفه والعرش البناء والتنضيد، وقال الحسن هي في الكروم وما أشبهها، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وحمزة والكسائي وحفص عن عاصم بكسر الراء، وقرأ الباقون: ابن عامر وعاصم فيما روي عنه والحسن وأبو رجاء ومجاهد بضمها، وكذلك في سورة النحل وهما لغتان، وقرأ ابن أبي عبلة «يعرّشون ويعكّفون» بضم الياء فيهما وفتحة العين مشددة الراء والكاف مكسورتين.

[A'râf: 129] ayeti olduğu da söylenmiştir. Ebû Amr'dan «kelimât» (كلمات) çoğul olarak da rivayet edilmiştir. { يَعْرِشُونَ } hakkında İbn Abbâs ve Mücâhid: «İnşa ediyorlardı demektir; evin arşı tavanıdır; el-arş ise bina etmek ve üst üste dizmektir» demişlerdir. Hasan[-ı Basrî]: «Üzüm bağları ve benzeri çardaklardır» demiştir. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr, Hamza, el-Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs, râ harfinin kesresiyle [ya'rişûn] okumuştur. Geriye kalanlar; İbn Âmir, kendisinden gelen rivayette Âsım, Hasan, Ebû Recâ ve Mücâhid ise râ'nın zammesiyle [ya'ruşûn] okumuşlardır. Nahl Suresi'nde de böyledir ve ikisi iki ayrı lehçedir. İbn Ebî Able ise her ikisinde yâ'nın zammesi, ayın'ın fethası, şeddeli ve kesreli râ ve kâf ile «يعرّشون ويعكّفون» (yu'arrişûne ve yu'akkifûne) şeklinde okumuştur.

قال القاضي أبو محمد: ورأيت للحسن البصري أنه احتج بقوله تعالى: وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ إلى آخر الآية، على أنه لا ينبغي أن يخرج على ملوك السوء وإنما ينبغي أن يصبر عليهم، فإن الله تعالى يدمرهم، ورأيت لغيره أنه قال: إذا قابل الناس البلاء بمثله وكلهم الله إليه، وإذا قابلوه بالصبر وانتظار الفرج أتى الله بالفرج، وروي هذا القول أيضا عن الحسن.

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] der ki: Hasan-ı Basrî'nin, Yüce Allah'ın: { وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ } ayetinin sonuna kadar olan kısmını delil getirerek; kötü hükümdarlara karşı ayaklanılmaması gerektiği, aksine onlara sabredilmesi gerektiği, zira Allah Teâlâ'nın onları helak edeceği yönünde görüş belirttiğini gördüm. Başka bir âlimin de şöyle dediğini gördüm: İnsanlar bir belayı benzeriyle karşılarlarsa, Allah onları o belayla baş başa bırakır; fakat sabır ve kurtuluşu beklemekle karşılarlarsa, Allah kurtuluşu getirir. Bu söz Hasan[-ı Basrî]'den de rivayet edilmiştir.

وقرأ جمهور الناس «وجاوزنا» وقرأ الحسن بن أبي الحسن: «وجوزنا» ذكره أبو حاتم والمهدوي، والمعنى قطعناه بهم وجزعناه وهذه الآية ابتداء خبر عنهم، قال النقاش: جاوزوا البحر يوم عاشوراء، وأعطي موسى التوراة يوم النحر القابل بين الأمرين أحد عشر شهرا، وروي أن قطعهم كان من ضفة البحر إلى ضفة المناوحة الأولى وروي أنه قطع من الضفة إلى موضع آخر منها.

İnsanların cumhuru «وجاوزنا» (ve câveznâ) şeklinde, Hasan-ı Basrî ise «وجوّزنا» (ve cevveznâ) şeklinde okumuştur; bunu Ebû Hâtim ve el-Mehdevî zikretmiştir. Manası: «Onları [denizden] geçirdik, aşırdık» demektir. Bu ayet onlar hakkında yeni bir haberin başlangıcıdır. en-Nakkâş: «Denizi Âşûrâ günü geçtiler; Mûsâ'ya Tevrat ise bir sonraki Kurban Bayramı günü verildi; iki hadise arasında on bir ay vardır» demiştir. Denizi geçişlerinin bir kıyıdan karşı kıyıya olduğu rivayet edildiği gibi, kıyıdan yine aynı kıyının başka bir yerine doğru geçtiği de rivayet edilmiştir.

قال القاضي أبو محمد: فإما أن يكون ذلك بوحي من الله وأمر لينفذ أمره في فرعون وقومه وهذا هو الظاهر، وإما بحسب اجتهاد موسى في التخلص بأن يكون بين وضعين أوعار وحايلات، ووقع في كتاب النقاش أنه نيل مصر.

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] der ki: Bu ya Firavun ve kavmi hakkındaki emrini infaz etmek üzere Allah'tan bir vahiy ve emirle olmuştur —ki zahir olan da budur— ya da iki yer arasında sarp yerler ve engeller bulunması sebebiyle Mûsâ'nın kurtulma yönündeki ictihadına göre olmuştur. en-Nakkâş'ın kitabında bunun Mısır Nil'i olduğu yer almıştır.

قال القاضي أبو محمد: وهذا خطأ لا تساعده رواية ولا يحتمله لفظ إلا على تحامل، وإنما هو بحر القلزم و «القوم» المشار إليهم في الآية العرب، قيل هم الكنعانيون، وقال قتادة وقال أبو عمران الجوني: هم قوم من لخم وجذام، والقوم في كلام العرب الرجال خاصة، ومنه قول زهير:

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] der ki: Bu bir hatadır; bunu hiçbir rivayet desteklemez ve zorlama tevil dışında hiçbir lafız buna elvermez. O deniz ancak Kulzüm (Kızıldeniz) denizidir. Ayette işaret edilen { الْقَوْمَ } “topluluk” ise Araplardır; Kenanlılar oldukları söylenmiştir. Katâde ve Ebû İmrân el-Cevnî: «Lahm ve Cüzâm kabilelerinden bir topluluktur» demişlerdir. Arap kelamında «kavm» özellikle erkekler için kullanılır; Züheyr'in şu sözü bu kabildendir:

ولا أدري وسوف إخال أدري ... أقوم آل حصن أم نساء

Ve bilmiyorum, yakında bileceğimi sanıyorum / Hısn hanedanı erkekler topluluğu mudur yoksa kadınlar mı?

ومنه قوله ﷿: لا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ.. وَلا نِساءٌ مِنْ نِساءٍ [الحجرات: ١١] وقرأ نافع وابن كثير وأبو عمرو وعاصم وابن عامر «يعكفون» بضم الكاف، وقرأ حمزة والكسائي وأبو عمرو في رواية عبد الوارث عنه «يعكفون» بكسرها وهما لغتان والعكوف: الملازمة بالشخص لأمر ما والإكباب عليه، ومنه الاعتكاف في المساجد ومنه قول الراجز: [الرجز]

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { لا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ.. وَلا نِساءٌ مِنْ نِساءٍ } “Bir topluluk (erkekler) başka bir toplulukla alay etmesin... Kadınlar da kadınlarla [alay etmesin]” [Hucurât: 11]. Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım ve İbn Âmir, kâf harfinin zammesiyle «يعكُفون» (ya'kufûn) şeklinde okumuşlardır. Hamza, el-Kisâî ve kendisinden gelen rivayette Abdülvâris yoluyla Ebû Amr ise kesre ile «يعكِفون» (ya'kifûn) şeklinde okumuşlardır; bunlar iki lehçedir. «el-Ukûf» (العكوف), bir kimsenin bir işe devam etmesi ve ona kapanmasıdır; mescitlerde yapılan i'tikâf da bundandır. Recez şairinin şu sözü bu kabildendir: [Recez]

عكف النّبيط يلعبون الفنزجا

Nebatîler finzic oyunu oynamaya koyuldular.

و «الأصنام» في هذه الآية قيل كانت بقرا على الحقيقة، وقال ابن جريج: كانت تماثيل بقر من حجارة وعيدان ونحوه وذلك كان أول فتنة العجل.

Bu ayette geçen { الأصنام } “putlar”ın hakikatte sığır şeklinde olduğu söylenmiştir. İbn Cüreyc: «Taş ve ağaç benzeri şeylerden yapılmış sığır heykelleriydi; bu da buzağı fitnesinin başlangıcı oldu» demiştir.

قال القاضي أبو محمد: والظاهر من مقالة بني إسرائيل لموسى: اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ أنهم استحسنوا ما رأوه من آلهة أولئك القوم فأرادوا أن يكون ذلك في شرع موسى وفي جملة ما يتقرب به

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] der ki: İsrailoğullarının Mûsâ'ya söylediği: { اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ } “Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap” sözünden anlaşılan zahir mana; o kavmin ilahlarında gördükleri şeyi güzel buldukları ve bunun Mûsâ'nın şeriatında da yer almasını ve

إلى الله، وإلا فبعيد أن يقولوا لموسى: اجعل لنا صنما نفرده بالعبادة ونكفر بربك، فعرفهم موسى أن هذا جهل منهم إذ سألوا أمرا حراما فيه الإشراك في العبادة ومنه يتطرق إلى إفراد الأصنام بالعبادة والكفر بالله ﷿، وعلى هذا الذي قلت يقع التشابه الذي قصه النبي ﷺ في قول أبي واقد الليثي له في غزوة حنين إذ مروا على دوح سدرة خضراء عظيمة: اجعل لنا يا رسول الله ذات أنواط كما لهم ذات أنواط، وكانت ذات أنواط سرحة لبعض المشركين يعلقون بها أسلحتهم ولها يوم يجتمعون إليها فيه، فأراد أبو واقد وغيره أن يشرع ذلك رسول الله ﷺ في الإسلام، فرأى رسول الله ﷺ أنها ذريعة إلى عبادة تلك السرحة، فأنكره وقال: «الله أكبر قلتم والله كما قالت بنو إسرائيل اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ لتتبعن سنن من قبلكم» .

Allah'a yakınlaşma vesilelerinden biri olmasını istedikleridir. Aksi takdirde Mûsâ'ya: «Bize yalnız kendisine ibadet edeceğimiz bir put yap ve senin Rabbini inkâr edelim» demiş olmaları uzak bir ihtimaldir. Bunun üzerine Mûsâ onlara, ibadette şirk barındıran ve putlara müstakil olarak tapmaya ve Aziz ve Celil olan Allah'ı inkâr etmeye yol açacak haram bir şeyi talep ettikleri için bunun bir cehalet olduğunu bildirmiştir. Benim söylediğim bu açıklamaya göre, Huneyn Gazvesi'nde büyük ve yeşil bir sidre ağacına rastladıklarında Ebû Vâkıd el-Leysî'nin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e söylediği şu sözde geçen benzerlik ortaya çıkar: «Ey Allah'ın Resulü! Onların Zât-ı Envât'ı olduğu gibi bize de bir Zât-ı Envât yap.» Zât-ı Envât, müşriklerden bir grubun silahlarını astıkları ve yılda bir gün etrafında toplandıkları büyük bir ağaçtı (serha). Ebû Vâkıd ve diğerleri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu İslam'da meşru kılmasını istemişlerdi; fakat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunun o ağaca tapmaya bir vesile olacağını görerek bunu reddetti ve şöyle buyurdu: «Allahu Ekber! Vallahi siz, İsrailoğullarının Mûsâ'ya: { اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ } 'Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap' dedikleri gibi dediniz. Siz kesinlikle sizden öncekilerin yollarına uyacaksınız.»

قال القاضي أبو محمد: ولم يقصد أبو واقد بمقالته فسادا، وقال بعض الناس كان ذلك من بني إسرائيل كفرا ولفظة الإله تقتضي ذلك، وهذا محتمل، وما ذكرته أولا أصح عندي والله تعالى أعلم.

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] der ki: Ebû Vâkıd bu sözüyle bir fesat kastetmemiştir. Bazı âlimler ise bunun İsrailoğullarından açık bir küfür olduğunu, «ilâh» lafzının da bunu gerektirdiğini söylemişlerdir. Bu da muhtemeldir; fakat ilk zikrettiğim görüş bana göre daha doğrudur. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:

[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٣٩ الى ١٤١]

[A'râf Suresi (7), 139-141. Ayetler]

إِنَّ هؤُلاءِ مُتَبَّرٌ ما هُمْ فِيهِ وَباطِلٌ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٣٩) قالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلهاً وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ (١٤٠) وَإِذْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ يُقَتِّلُونَ أَبْناءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ (١٤١)

{ إِنَّ هؤُلاءِ مُتَبَّرٌ ما هُمْ فِيهِ وَباطِلٌ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٣٩) قالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلهاً وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ (١٤٠) وَإِذْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ يُقَتِّلُونَ أَبْناءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ (١٤١) } “Şüphesiz bunların içinde bulundukları [din] yok olmaya mahkûmdur ve yapmakta oldukları ameller de batıldır. (139) Dedi ki: ‘O sizi âlemlere üstün kılmışken, ben size Allah'tan başka bir ilah mı arayayım?’ (140) Hani sizi Firavun hanedanından kurtarmıştık; onlar size azabın en kötüsünü tattırıyor, oğullarınızı öldürüyor ve kadınlarınızı (kız çocuklarınızı) sağ bırakıyorlardı. Bunda sizin için Rabbinizden büyük bir imtihan vardı. (141)”

أعلمهم موسى عن الله ﷿ بفساد حال أولئك القوم ليزول ما استحسنوه من حالهم فقال إِنَّ هؤُلاءِ إشارة إلى أولئك القوم مُتَبَّرٌ أي مهلك مدمر ردي العاقبة، قاله السدي وابن زيد، والتبار الهلاك وسوى العقبى وإناء متبر أي مكسور وكسارته تبر ومنه تبر الذهب لأنه كسارة، وقوله: ما هُمْ فِيهِ لفظ يعم جميع حالهم وَباطِلٌ معناه فاسد ذاهب مضمحل.

Mûsâ, o topluluğun durumunda güzel buldukları şey zihinlerinden silinsin diye, Aziz ve Celil olan Allah'tan aldıklarına dayanarak o kavmin durumunun bozukluğunu onlara bildirdi ve: { إِنَّ هؤُلاءِ } “Şüphesiz bunlar” dedi; bu, o topluluğa bir işarettir. { مُتَبَّرٌ } helak edilmiş, yıkılmış, akıbeti kötü olandır; bunu es-Süddî ve İbn Zeyd söylemiştir. «et-Tebâr» (التبار), helak olmak ve kötü sondur. «İnâün mütebber» (إناء متبر) kırık kap, kırıkları ise «tibr» (تبر) demektir; altının kırıntılarına da bu sebeple «tibru'z-zeheb» denmiştir. Yüce Allah'ın: { ما هُمْ فِيهِ } “içinde bulundukları şey” buyruğu, onların bütün hallerini kapsayan bir ifadedir. { وَباطِلٌ } ise bozuk, yok olup giden ve hükümsüz kalan demektir.

وقوله تعالى: قالَ أَغَيْرَ اللَّهِ الآية، أمر الله موسى ﵇ أن يوقفهم ويقررهم على هذه المقالة، ويحتمل أن يكون القول من تلقائه ﵇، أَبْغِيكُمْ معناه: أطلب لكم، من بغيت الشيء إذا طلبته، وغَيْرَ منصوبة بفعل مضمر هذا هو الظاهر، ويحتمل أن ينتصب على الحال كأن تقدير الكلام: قال أبغيكم إلها غير الله فهي في مكان الصفة فلما قدمت نصبت على الحال، والْعالَمِينَ لفظ عام يراد به تخصيص عالم زمانهم، لأن أمة محمد ﷺ أفضل منهم بإجماع، ولقوله تعالى: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ [آل عمران: ١١٠] اللهم إلا أن يراد بالفضل كثرة الأنبياء منهم فإنهم فضلوا في ذلك على العالمين بالإطلاق.

Yüce Allah'ın: { قالَ أَغَيْرَ اللَّهِ } “Dedi ki: ‘Allah'tan başka mı...’” ayetinde; Allah Mûsâ aleyhisselâm'a bu sözleri sebebiyle onları kınayıp sorgulamasını emretmiştir. Sözün aleyhisselâm'ın kendiliğinden söylenmiş olması da muhtemeldir. { أَبْغِيكُمْ } sizin için arayayım/isteyeyim demektir; bir şeyi talep ettiğinde «bağaytü'ş-şey'e» denir. { غَيْرَ } kelimesi takdir edilen gizli bir fiille mansubdur; zahir olan budur. Hâl olarak mansub olması da muhtemeldir; sanki cümlenin takdiri: «Sizin için Allah'tan gayrı bir ilah mı arayayım?» şeklindedir, nitekim sıfat konumundayken öne geçtiği için hâl olarak mansub olmuştur. { الْعالَمِينَ } “âlemler” ifadesi umum bildiren bir lafız olup kendi dönemlerinin âlemlerinin kastedildiği bir tahsis içerir; çünkü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti icma ile onlardan daha üstündür; nitekim Yüce Allah: { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ } “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” [Âl-i İmrân: 110] buyurmuştur. Ancak üstünlük ile aralarından çok sayıda peygamber çıkması kastedilmişse, bu hususta mutlak olarak âlemlere üstün kılınmış olurlar.

ثم عدد عليهم في هذه الآية النعم التي يجب من أجلها أن لا يكفروا به ولا يرغبوا عبادة غيره، وقرأت فرقة «نجيناكم» ، وقرأ جمهور الناس: «أنجيناكم» وقد تقدم، وروي عن ابن عباس «وإذ أنجاكم» أي أنجاكم الله وكذلك هي في مصاحف أهل الشام، ويَسُومُونَكُمْ معناه يحملونكم ويكلفونكم، تقول

Sonra bu ayette kendilerine, O'nu inkâr etmemelerini ve O'ndan başkasına ibadete meyletmemelerini gerektiren nimetleri bir bir saymıştır. Bir grup «neccaynâküm» (نجيناكم) şeklinde okumuştur; insanların cumhuru ise «enceynâküm» (أنجيناكم) şeklinde okumuştur ve bu daha önce geçmişti. İbn Abbâs'tan: «Ve iz encâküm» (وإذ أنجاكم / Hani Allah sizi kurtarmıştı) şeklinde de rivayet edilmiştir; Şam ehlinin mushaflarında da böyledir. { يَسُومُونَكُمْ } sizi maruz bırakıyorlar ve yüklüyorlar demektir; nitekim

سامه خطة خسف، ونحو هذا، ومساومة البيع ينظر إلى هذا وأن كل واحد من المتساومين يكلف صاحبه إرادته، ثم فسر سُوءَ الْعَذابِ بقوله: يُقَتِّلُونَ ويَسْتَحْيُونَ، وبَلاءٌ في هذا الموضع معناه اختبار وامتحان، وقوله: ذلِكُمْ إشارة إلى سوء العذاب، ويحتمل أن يشير به إلى التنجية فكأنه قال وفي تنجيتكم امتحان لكم واختبار هل يكون منكم وفاء بحسب النعمة.

«sâmehu huttate hasfin» (ona zillet ve haksızlık planını dayattı) ve benzeri ifadeler kullanılır. Alışverişteki pazarlık da (müsâveme) buna dayanır; zira pazarlık yapan tarafların her biri diğerine kendi isteğini kabul ettirmeye çalışır. Sonra { سُوءَ الْعَذابِ } “azabın en kötüsü” ifadesini { يُقَتِّلُونَ } “öldürüyorlar” ve { وَيَسْتَحْيُونَ } “sağ bırakıyorlar” buyruklarıyla açıklamıştır. Buradaki { بَلاءٌ } “imtihan” kelimesi deneme ve sınama manasındadır. { ذلِكُمْ } “bunda” buyruğu ise kötü azaba işarettir. Kurtuluşa işaret etmesi de muhtemeldir; bu durumda sanki: «Kurtarılmanızda, bu nimete karşı vefanızın ne olacağını görmek için sizin adınıza bir imtihan ve sınama vardır» buyurmuş gibidir.