المعنى: وإن كنتم يا قوم قد اختلفتم عليّ وشعبتم بكفركم أمري فآمنت طائفة وكفرت طائفة فاصبروا أيها الكفرة حتى يأتي حكم الله بيني وبينكم، وفي قوله: فَاصْبِرُوا قوة التهديد والوعيد، هذا ظاهر الكلام وأن المخاطبة بجميع الآية للكفار، وحكى منذر بن سعيد عن ابن عباس أن الخطاب بقوله:
Anlam şudur: Ey kavmim! Eğer bana karşı ihtilafa düşmüş ve küfrünüzle işimi bölük pörçük etmişseniz, bir topluluk iman edip bir topluluk da inkâr etmişse, ey kâfirler, Allah'ın benimle sizin aranızda hükmü gelinceye kadar sabredin/bekleyin! { فَاصْبِرُوا } buyruğunda şiddetli bir tehdit ve uyarı vardır. Sözün zahiri budur ve ayetin tamamındaki hitap kâfirleredir. Münzir b. Saîd, İbn Abbâs'tan şu buyruktaki hitabın:
فَاصْبِرُوا للمؤمنين على معنى الوعد لهم، وقاله مقاتل بن حيان، قال النقاش وقال مقاتل بن سليمان المعنى «فاصبروا» يا معشر الكفار.
{ فَاصْبِرُوا } [ifadesinin] müminlere yönelik olduğu ve onlara bir vaat anlamı taşıdığını nakletmiştir. Mukâtil b. Hayyân da böyle demiştir. en-Nakkâş ise Mukâtil b. Süleyman'ın anlamın «Ey kâfirler topluluğu, sabredin [bakalım]!» şeklinde olduğunu söylediğini aktarmıştır.
قال القاضي أبو محمد: وهذا قول الجماعة.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Çoğunluğun görüşü de budur.
وتقدم القول في معنى الْمَلَأُ ومعنى الاستكبار، وقولهم: لَنُخْرِجَنَّكَ يا شُعَيْبُ تهديد بالنفي، والقرية المدينة الجامعة للناس لأنها تقرت أي اجتمعت، وقولهم أو لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا معناه أو لتصيرن، وعاد: تجيء في كلام العرب على وجهين. أحدهما عاد الشيء إلى حال قد كان فيها قبل ذلك، وهي على هذه الجهة لا تتعدى فإن عديت فبحرف، ومنه قول الشاعر: [السريع]
{ الْمَلَأُ } lafzının ve istikbârın (büyüklük taslamanın) anlamı hakkında açıklama daha önce geçmişti. Onların: { لَنُخْرِجَنَّكَ يا شُعَيْبُ } sözleri sürgünle tehdittir. «el-Karye» (kasaba/şehir), insanları bir araya toplayan şehirdir; zira toplanıp bir araya gelmiştir (tekarrat). Onların: { أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا } sözlerinin anlamı ise «yahut mutlaka [bizim dinimize] döneceksiniz/olacaksınız» demektir. «Âde» (عاد) fiili Arap kelamında iki vecihle gelir: Birincisi, bir şeyin daha önce içinde bulunduğu bir hâle geri dönmesidir. Bu cihette fiil geçişsizdir (lâzım); şayet geçişli yapılırsa harf[-i cer] ile yapılır. Şairin şu sözü bu kabildendir: [Serî‘]
إن عادت العقرب عدنا لها ... وكانت النعل لها حاضرة
Akrep dönerse biz de ona döneriz / Ve [ezmek için] ayakkabı ona hazır bulunur.
ومنه قول الآخر: [الطويل]
Bir diğer şairin şu sözü de bundandır: [Tavîl]
ألا ليت أيام الشباب جديد ... وعصرا تولّى يا بثين يعود
Ah ne olurdu gençlik günleri taze olsaydı / Ve ey Büseyne, geçip giden bir asır/zaman geri dönseydi!
ومنه قوله تعالى: وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا [الأنعام: ٢٨] ومنه قول الشاعر: [الطويل]
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bundandır: { وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا } [el-En'âm: 28] “Geri gönderilseler bile, menedildikleri şeye mutlaka yine dönerlerdi.” Şairin şu sözü de bundandır: [Tavîl]
فإن تكن الأيام أحسن مرة ... إليّ فقد عادت لهنّ ذنوب
Günler bir defacık bana iyilik etmişse de / Muhakkak onların [eski] günahları/kötülükleri geri döndü.
والوجه الثاني أن تكون بمعنى صار وعاملة عملها ولا تتضمن أن الحال قد كانت متقدمة. ومن هذه قول الشاعر: [البسيط]
İkinci vecih ise, «sâra» (صار - oldu/dönüştü) anlamında olup onun amelini görmesidir ve durumun daha önceden var olmuş olmasını gerektirmez. Şairin şu sözü bunlardandır: [Basît]
تلك المكارم لاقعبان من لبن ... شيبا بماء فعادا بعد أبوالا
İşte asıl erdemler bunlardır; suyla karıştırılıp / Sonra da sidik haline gelen iki kadeh süt değil!
ومنه قول الآخر: [الرجز] وعاد رأسي كالثغامة ومنه قوله تعالى: حَتَّى عادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ [يس: ٣٩] على أن هذه محتملة، فقوله في الآية أو لَتَعُودُنَّ وشُعَيْبُ ﵇ لم يكن قط كافرا يقتضي أنها بمعنى صار، وأما في جهة المؤمنين بعد كفرهم فيترتب المعنى الآخر ويخرج عنه «شعيب» إلا أن يريدوا عودته إلى حال سكوته قبل أن يبعث، وقوله أَوَلَوْ كُنَّا كارِهِينَ توقيف منه لهم على شنعة المعصية وطلب أن يقروا بألسنتهم بإكراه المؤمنين بالله على الإخراج ظلما وغشما.
Bir diğerinin [Recez veznindeki] şu sözü de bundandır: «Ve başım seğame (beyaz çiçekli bir ot) gibi oldu». Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bundandır: { حَتَّى عادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ } [Yâsîn: 39] “Nihayet kuru bir hurma dalı gibi oldu.” Gerçi bunun [ilk anlama da gelmesi] muhtemeldir. Dolayısıyla ayette geçen { أَوْ لَتَعُودُنَّ } ifadesi ve Şuayb aleyhisselâm'ın hiçbir zaman kâfir olmamış bulunması, bu fiilin «sâra» (olmak/dönüşmek) anlamında olmasını gerektirir. İnkârlarının ardından iman eden müminler açısından ise diğer mana (eski duruma dönmek) geçerli olur ve Şuayb bunun kapsamı dışında kalır; meğerki peygamber olarak gönderilmeden önceki sessizlik hâline dönmesini kastetmiş olsunlar. { أَوَلَوْ كُنَّا كارِهِينَ } sözü ise onun tarafından, [kavminin] masiyetin çirkinliğini anlamalarını sağlamak ve Allah'a inananları zulüm ve zorbalıkla [yurtlarından] çıkarmaya zorladıklarını dilleriyle itiraf ettirmek istemesidir.
والظاهر في قوله: قَدِ افْتَرَيْنا عَلَى اللَّهِ كَذِباً إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ أنه خبر منه أي لقد كنا نواقع عظيما ونفتري على الله الكذب في الرجوع إلى الكفر، ويحتمل أن يكون على جهة القسم الذي هو في صيغة الدعاء، مثل قول الشاعر: بقيت وفري.
{ قَدِ افْتَرَيْنا عَلَى اللَّهِ كَذِباً إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ } sözünde zahir olan, bunun kendisinden bir haber olmasıdır; yani 'küfre dönmekle büyük bir cürüm işlemiş ve Allah'a karşı yalan uydurmuş olurduk' demektir. Şairin «Malımı koruyayım [şöyle şöyle olursa]» sözünde olduğu gibi, dua kalıbında gelen bir yemin tarzında olması da muhtemeldir.
وكما تقول «افتريت على الله» إن كلمت فلانا، وافْتَرَيْنا معناه شققنا بالقول واختلفنا. ومنه قول عائشة: من زعم أن محمدا ﷺ رأى ربه فقد أعظم على الله الفرية، ونجاة «شعيب» من ملتهم كانت منذ أول أمره، ونجاة من آمن معه كانت بعد مواقعة الكفر، وقوله: إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ يحتمل أن يريد إلا أن يسبق علينا من الله في ذلك سابق وسوء وينفذ منه قضاء لا يرد.
Nitekim kişinin «Eğer falanla konuşursam Allah'a iftira etmiş olayım» demesi gibidir. «İftereynâ» (افْتَرَيْنا) kelimesi, sözü uydurduk ve hilaf-ı hakikat söyledik demektir. Âişe'nin şu sözü de bundandır: «Kim Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem Rabbini gördüğünü iddia ederse, Allah'a karşı büyük bir iftirada bulunmuş olur.» Şuayb'ın onların dininden kurtulmuş olması durumunun başından beridir; onunla birlikte iman edenlerin kurtuluşu ise küfrü yaşadıktan sonra olmuştur. { إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } buyruğuna gelince; bunda, bu hususta Allah'tan aleyhimize geçmiş bir takdir ve bir musibet tecelli etmesi ve O'ndan geri çevrilmez bir kazanın vuku bulması müstesna anlamının kastedilmiş olması muhtemeldir.
قال القاضي أبو محمد: والمؤمنون هم المجوزون لذلك وشعيب قد عصمته النبوة، وهذا أظهر ما يحتمل القول، ويحتمل أن يريد استثناء ما يمكن أن يتعبد الله به المؤمنين مما يفعله الكفار من القربات، فلما قال لهم: إنا لا نعود في ملتكم ثم خشي أن يتعبد الله بشيء من أفعال الكفرة فيعارض ملحد بذلك ويقول: هذه عودة إلى ملتنا استثنى مشيئة الله تعالى فيما يمكن أن يتعبد به ويحتمل أن يريد بذلك معنى الاستبعاد كما تقول: لا أفعل كذا حتى يشيب الغراب وحتى يلج الجمل في سم الخياط، وقد علم امتناع ذلك فهو إحالة على مستحيل.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bunu [dinden dönmeyi] mümkün görenler müminlerdir; Şuayb'ı ise peygamberlik korumuştur. Bu sözün taşıdığı ihtimallerin en açığı budur. Kâfirlerin yaptıkları kurbetlerden (iyiliklerden) olup da Allah'ın müminleri kendisiyle ibadet ettirebileceği şeyleri istisna etmek istemiş olması da muhtemeldir. Onlara «Biz sizin dininize dönmeyiz» dedikten sonra, Allah'ın kâfirlerin fiillerinden bir şeyle kulluk emretmesinden ve mülhid birinin buna karşı çıkıp «İşte bu bizim dinimize dönmektir» demesinden çekinince, Allah'ın kendisiyle ibadet ettirebileceği hususlarda Allah Teâlâ'nın dilemesini istisna etmiştir. Bununla imkânsız kılma (isti'bâd) manasını kastetmiş olması da muhtemeldir; nitekim «Karga beyazlaşıncaya ve deve iğne deliğinden geçinceye kadar bunu yapmam» dersin; bunun imkânsızlığı bilindiğinden bu, imkânsıza havale etmektir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا تأويل إنما هو للمعتزلة الذين من مذهبهم أن الكفر والإيمان ليسا
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu tevil, küfür ve imanın Allah Teâlâ'nın dilemesiyle olmadığını savunan
بمشيئة من الله تعالى فلا يترتب هذا التأويل إلا عندهم، وهذا تأويل حكاه المفسرون ولم يشعروا بما فيه، وقيل: إن هذا الاستثناء إنما هو تستر وتأدّب.
Mutezile'ye aittir; dolayısıyla bu tevil ancak onların mezhebine göre tutarlı olur. Bu, müfessirlerin naklettiği ve içinde ne olduğunu fark etmedikleri bir tevildir. Bu istisnanın yalnızca [kaderi bilmemekten ötürü] bir örtünme ve edep gereği olduğu da söylenmiştir.
قال القاضي أبو محمد: ويقلق هذا التأويل من جهة استقبال الاستثناء ولو كان في الكلام إن شاء الله قوى هذا التأويل، وقوله: وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً معناه: وسع علم ربنا كل شيء كما تقول: تصبب زيد عرقا أي تصبب عرق زيد، ووَسِعَ بمعنى أحاط، وقوله: افْتَحْ معناه أحكم والفاتح والفتاح القاضي بلغة حمير، وقيل بلغة مراد، وقال بعضهم: [الوافر]
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu tevil, istisnanın gelecek zamana yönelik olması yönünden zayıf kalmaktadır; eğer ifadede «inşâallâh» (Allah dilerse) şeklinde olsaydı bu tevil güç kazanırdı. { وَسِعَ رَبُّنا كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً } buyruğunun anlamı şudur: «Rabbimizin ilmi her şeyi kuşatmıştır». Nitekim «Zeyd ter döktü» dersin, yani «Zeyd'in teri döküldü» demektir. «Vesia» (وَسِعَ), kuşattı (ehâta) manasındadır. { افْتَحْ } buyruğu ise «hükmet» demektir. «el-Fâtih» ve «el-Fettâh», Himyer lügatinde -Murâd kabilesinin lügatinde olduğu da söylenmiştir- kadı/hâkim demektir. Şairlerden biri şöyle demiştir: [Vâfir]
ألا أبلغ بني عصم رسولا ... فإني عن فتاحتكم غنيّ
Haber ver Asm oğullarına benden bir elçiyle / Şüphesiz ben sizin hükmünüze muhtaç değilim!
وقال الحسن بن أبي الحسن: إن كل نبي أراد الله هلاك قومه أمره بالدعاء عليهم ثم استجاب له فأهلكهم، وقال ابن عباس ما كنت أعرف معنى هذه اللفظة حتى سمعت بنت ذي يزن تقول لزوجها: تعال أفاتحك أي أحاكمك، وقوله عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا استسلام لله وتمسك بلفظه وذلك يؤيد التأويل الأول في قوله: إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ.
el-Hasan b. Ebi'l-Hasan şöyle demiştir: Allah Teâlâ helak etmeyi dilediği her kavmin peygamberine onlar aleyhine dua etmesini emreder, sonra duasını kabul edip onları helak ederdi. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Zû Yezen'in kızının kocasına «Gel seninle fetihleşelim (ufâtihuke)», yani «hükümleşelim/mahkeme olalım» dediğini işitene kadar bu lafzın anlamını bilmiyordum. { عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنا } buyruğu ise Allah'a teslimiyet ve O'nun sözüne tutunmaktır; bu da { إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } buyruğundaki birinci tevili desteklemektedir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٩٠ الى ٩٣]
[A'râf Suresi (7), 90-93. Âyetler]
وَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ (٩٠) فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ (٩١) الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كانُوا هُمُ الْخاسِرِينَ (٩٢) فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ فَكَيْفَ آسى عَلى قَوْمٍ كافِرِينَ (٩٣)
{ وَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْباً إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ (٩٠) فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ (٩١) الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْباً كانُوا هُمُ الْخاسِرِينَ (٩٢) فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقالَ يا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ فَكَيْفَ آسى عَلى قَوْمٍ كافِرِينَ (٩٣) } “Kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki: «Eğer Şuayb’a uyarsanız, o takdirde mutlaka hüsrana uğrarsınız.» Derken onları o şiddetli sarsıntı yakalayıverdi de yurtlarında dizüstü çökekaldılar. Şuayb’ı yalanlayanlar, sanki orada hiç yaşamamış gibi oldular. Şuayb’ı yalanlayanlar var ya, asıl hüsrana uğrayanlar onlar oldu. Bunun üzerine [Şuayb] onlardan yüz çevirdi ve dedi ki: «Ey kavmim! Andolsun ki ben size Rabbimin gönderdiği mesajları tebliğ ettim ve size öğüt verdim. Artık kâfir bir kavme nasıl üzüleyim?»”
هذه المقالة قالها الملأ لتبّاعهم وسائر الناس الذي يقلدونهم، والرَّجْفَةُ الزلزلة الشديدة التي ينال معها الإنسان اهتزاز وارتعاد واضطراب.
Bu sözü ileri gelenler, kendilerine tabi olanlara ve onları taklit eden diğer insanlara söylemişlerdir. «er-Recfe» (الرَّجْفَةُ), insanın sarsıntıya, titremeye ve çalkantıya maruz kaldığı şiddetli depremdir.
قال القاضي أبو محمد: ويحتمل أن فرقة من قوم شعيب أهلكت ب الرَّجْفَةُ وفرقة بالظلة ويحتمل أن الظلة والرَّجْفَةُ كانتا في حين واحد، وروي أن الله تعالى بعث شُعَيْباً إلى أهل مدين وإلى أصحاب الأيكة، وقيل هما طائفتان وقيل واحدة وكانوا مع كفرهم يبخسون الكيل والوزن فدعاهم فكذبوه فجرت بينهم هذه المقاولة المتقدمة، فلما عتوا وطالت بهم المدة فتح الله عليهم بابا من أبواب جهنم فأهلكهم الحر منه فلم ينفعهم ظل ولا ماء، ثم إنه بعث سحابة فيها ريح طيبة فوجدوا برد الريح وطيبها فتنادوا، عليكم الظلة، فلما اجتمعوا تحت الظلة وهي تلك السحابة انطبقت عليهم فأهلكتهم، قال الطبري:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Şuayb'ın kavminden bir fırkanın recfe (şiddetli sarsıntı) ile, bir fırkanın da zulle (gölge/bulut azabı) ile helak edilmiş olması muhtemel olduğu gibi, zulle ile recfenin aynı anda gerçekleşmiş olması da muhtemeldir. Rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ Şuayb'ı hem Medyen halkına hem de Eyke halkına göndermiştir; bunların iki ayrı topluluk olduğu da aynı topluluk olduğu da söylenmiştir. Onlar küfürlerinin yanı sıra ölçü ve tartıyı da eksik yaparlardı. [Şuayb] onları davet etti, onlar ise onu yalanladılar ve aralarında yukarıda geçen konuşmalar cereyan etti. Azgınlaşıp süreleri uzayınca Allah onların üzerine cehennem kapılarından bir kapı açtı; oradan gelen sıcaklık onları helak etti, öyle ki onlara ne bir gölge ne de su fayda verdi. Sonra [Allah] içinde hoş bir rüzgâr bulunan bir bulut gönderdi; rüzgârın serinliğini ve hoşluğunu hissettiklerinde «Gölgeye koşun!» diye birbirlerine seslendiler. O bulut olan gölgenin (zulle) altında toplandıklarında, bulut üzerlerine kapandı ve onları helak etti. et-Taberî der ki:
فبلغني أن رجلا من أهل مدين يقال له عمرو بن جلهاء قال لما رآها: [البسيط]
Bana ulaştığına göre Medyen halkından Amr b. Cülhâ adlı bir adam o bulutu görünce şöyle demiştir: [Basît]
يا قوم إن شعيبا مرسل فذروا ... عنكم سميرا وعمران بن شداد
Ey kavmim! Şüphesiz Şuayb gönderilmiş bir elçidir; bırakın artık / Semîr'i ve İmrân b. Şeddâd'ı!
إني أرى غيمة يا قوم قد طلعت ... تدعو بصوت على ضمّانة الواد
Ey kavmim! Ben yükselen bir bulut görüyorum ki / Vadinin orta yerinde bir sesle çağırıyor!
وإنه لن تروا فيها ضحاء غد ... إلا الرقيم يمشّي بين انجاد
Ve yarın kuşluk vakti orada / Tepeler arasında dolaşan Rakîm'den başkasını göremeyeceksiniz!
وسمير وعمران كاهناهم والرقيم كلبهم، وروي أن رسول الله ﷺ كان إذا ذكر «شعيبا» قال: ذلك خطيب الأنبياء لقوله لقومه: وَما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى ما أَنْهاكُمْ عَنْهُ إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَما تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ. [هود: ٨٨] .
Semîr ve İmrân onların iki kâhini, Rakîm ise köpekleridir. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Şuayb'ı andığı zaman: «O, peygamberlerin hatibidir» derdi; zira o kavmine şöyle demişti: { وَما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى ما أَنْهاكُمْ عَنْهُ إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَما تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ } [Hûd: 88] “Size yasakladığım şeylerde size aykırı davranmak istemiyorum. Ben gücümün yettiğince ancak ıslah etmek istiyorum. Başarım ancak Allah iledir. Yalnız O’na tevekkül ettim ve yalnız O’na yönelirim.”
قال القاضي أبو محمد: يريد لحسن مراجعته وجميل تلطفه. وحكى الطبري عن أبي عبد الله البجلي أنه قال: أبو جاد وهو زوحطي وكلمن وصعفض وقرست أسماء ملوك مدين، وكان الملك يوم الظلة كلمن، فقالت أخته ترثيه: [مجزوء الرمل]
Kâdı Ebû Muhammed der ki: [Hatip denmesi] hitabının güzelliği ve ince nezaketinden ötürüdür. et-Taberî, Ebû Abdillâh el-Becelî'den nakletmiştir ki o şöyle demiştir: Ebû Câd, Hevvaz, Huttî, Kelemen, Sa'fas ve Kareşet Medyen krallarının isimleridir. Zulle (bulut azabı) günündeki kral Kelemen idi. Kız kardeşi ona ağıt yakarak şöyle demiştir: [Meczûü'r-Remel]
كلمن قد هد ركني ... هلكه وسط المحلة
Kelemen... Yurdun ortasında helak oluşu / Çökertti benim direğimi!
سيد القوم اتساه ... حتف نار وسط ظله
Kavmin efendisine, bir gölge ortasında / Ateşten bir ölüm gelip çattı!
جعلت نار عليهم ... دارهم كالمضمحله
Üzerlerindeki ateş / Yurtlarını yok olup gitmiş bir hale getirdi!
قال القاضي أبو محمد: وهذه حكاية مظنون بها والله علم، وقد تقدم معنى جاثِمِينَ.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu, doğruluğu şüpheli görülen bir rivayettir, en doğrusunu Allah bilir. { جاثِمِينَ } lafzının anlamı daha önce geçmişti.
وقوله: كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا لفظ فيه للإخبار عن قوة هلاكهم ونزول النقمة بهم والتنبيه على العبرة بهم، ونحو هذا قول الشاعر:
{ كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا } buyruğundaki lafız, onların helakinin şiddetini, cezalandırılmalarının vukuunu bildirmek ve onlardan ibret alınmasına dikkat çekmek içindir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
كأن لم يكن بين الحجون إلى الصفا
Sanki Hacûn ile Safâ arasında hiç kimse yokmuş gibi...
ويَغْنَوْا معناه يقيموا ويسكنوا.
«Yeğnev» (يَغْنَوْا) fiilinin anlamı: Kalsınlar, ikamet etsinler ve yerleşsinler demektir.
قال القاضي أبو محمد: وغنيت في المكان إنما يقال في الإقامة التي هي مقترنة بتنعم وعيش مرض، هذا الذي استقريت من الأشعار التي ذكرت العرب فيها هذه اللفظة فمن ذلك قول الشاعر:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: «Mekânda ganitü (ikamet ettim)» ifadesi, ancak refah ve hoş bir geçimle birlikte olan ikamet için kullanılır. Arapların bu lafzı zikrettikleri şiirleri incelememden çıkardığım sonuç budur. Şairin şu sözü bunlardandır:
[الوافر]
[Vâfir]
وقد نغنى بها ونرى عصورا ... بها يقتدننا الخرد الخذالا
Biz orada bolluk içinde yaşardık ve öyle zamanlar görürdük ki / Utangaç ve salınan güzeller bizi peşlerinden sürüklerdi.
ومنه قول الآخر: [الرمل]
Bir diğer şairin şu sözü de bundandır: [Remel]
ولقد يغنى بها جيرانك المس ... تمسكو منكم بعهد ووصال
Sizinle ahde ve kavuşmaya sımsıkı sarılan komşularınız / Orada refah içinde yaşarlardı.
أنشده الطبري، ومنه قول الآخر: [الطويل] ألا حيّ من أجل الحبيب المغانيا ومنه قول مهلهل: [الخفيف]
Bunu et-Taberî nakletmiştir. Bir başkasının [Tavîl veznindeki] şu sözü de bundandır: «Sevgiliden ötürü o meskenleri selamla!» Mühelhil'in şu sözü de bundandır: [Hafîf]
غنيت دارنا تهامة في الدهر ... وفيها بنو معد حلّوا
Yurdumuz Tihâme zaman boyunca mamur ve müreffeh kaldı / Ve oraya Maad oğulları yerleşti.
ويشبه أن تكون اللفظة من الاستغناء، وأما قوله: كأن لم تغن بالأمس ففيه هذا المعنى لأن المراد كأن لم تكن ناعمة نضرة مستقلة، ولا توجد فيما علمت إلا مقترنة بهذا المعنى وأما قول الشاعر: [الطويل]
Bu lafzın «istiğnâ» (başkasına ihtiyaç duymayacak kadar zengin/müstakil olma) kökünden gelmiş olması muhtemeldir. { كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ } buyruğunda da bu mana vardır; çünkü murad, sanki orası hiç nimet içinde, terütaze ve müstakil olmamış gibi demektir. Bildiğim kadarıyla bu kelime ancak bu manayla birlikte kullanılır. Şairin şu sözüne gelince: [Tavîl]
غنينا زمانا بالتصعلك والغنا ... وكلا سقاناه بكأسيهما الدهر
Bir müddet fakirlikle ve zenginlikle yetindik / Zaman ise her ikisini de kendi kadehleriyle bize içirdi.
فمعناه استغنينا بذلك ورضيناه مع أن هذه اللفظة ليست مقترنة بمكان.
Bunun anlamı: «Bununla yetindik ve buna razı olduk» demektir; bununla birlikte bu lafız bir mekânla bağlantılı kılınmamıştır.
وقوله: يا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي إلى آخر الآية كلام يقتضي أن شُعَيْباً ﵇ وجد في نفسه لما رأى هلاك قومه حزنا وإشفاقا إذ كان أمله فيهم غير ذلك، فلما وجد ذلك طلب أن يثير في نفسه سبب التسلي عنهم والقسوة عليهم فجعل يعدد معاصيهم وإعراضهم الذي استوجبوا به أن لا يتأسف عليهم، فذكر أنه بلغ الرسالة ونصح، والمعنى فأعرضوا وكذبوا، ثم قال لنفسه لما نظرت في هذا وفكرت فيه فَكَيْفَ آسى على هؤلاء الكفرة، ويحتمل أن يقول هذه المقالة على نحو قول النبي ﷺ لأهل قليب بدر، وقال مكي: وسار شعيب بمن معه حتى سكن مكة إلى أن ماتوا بها، وآسى:
{ يا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي } buyruğundan ayetin sonuna kadar olan kısım, Şuayb aleyhisselâm'ın kavminin helakini gördüğünde -onlar hakkındaki ümidi başka türlü olduğundan- içinde bir hüzün ve acıma hissettiğini göstermektedir. İçinde bunu hissedince, onlardan teselli bulma ve onlara karşı sert olma sebebini nefsinde uyandırmak istedi de kendilerine üzülünmemesini gerektiren günahlarını ve yüz çevirmelerini saymaya başladı. Böylece elçiliği tebliğ ettiğini ve öğüt verdiğini zikretti; mana ise «Onlar da yüz çevirip yalanladılar» demektir. Sonra buna bakıp düşündüğünde kendi kendine: «Artık bu kâfirlere { فَكَيْفَ آسى } (nasıl üzüleyim?)» demiştir. Bu sözü Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir kuyusundakilere hitabı kabilinden söylemiş olması da muhtemeldir. Mekkî şöyle demiştir: Şuayb beraberindekilerle birlikte yürüyüp Mekke'ye yerleşti ve orada vefat ettiler. «Âsâ» (آسى) ise:
أحزن، وقرأ ابن وثاب وطلحة بن مصرف والأعمش: «إيسى» بكسر الهمزة وهي لغة كما يقال أخال وأيمن، قال عبد الله ابن عمر لا أخاله، وقال ابنه عبد الله بن عبد الله بن عمر في كتاب الحج لا أيمن وجميع ذلك في البخاري، وهذه اللغة تطرد في العلامات الثلاث، همزة التكلم ونون الجماعة وتاء المخاطبة، ولا يجوز ذلك في ياء الغائب كذا قال سيبويه، وأما قولهم من وجل ييجل فلعله من غير هذا الباب.
Üzülürüm (ahzenü) demektir. İbn Vessâb, Talha b. Musarrıf ve el-A'meş, hemzenin kesresiyle «îsâ» (إيسى) şeklinde okumuşlardır. Bu bir lehçedir; nitekim [müzaride] «ihâlu» (أخال) ve «îmenu» (أيمن) denmesi gibidir. Abdullah b. Ömer «lâ ihâluhû» demiş, oğlu Abdullah b. Abdillâh b. Ömer de Kitâbü'l-Hac'da «lâ îmenu» demiştir; bunların tamamı el-Buhârî'de geçer. Bu lehçe üç alamette düzenli olarak uygulanır: Mütekellim (birinci tekil şahıs) hemzesi, çoğul nunu ve muhatap (ikinci şahıs) tası. Gaib (üçüncü şahıs) yasında ise bu caiz olmaz; Sîbeveyh böyle demiştir. «Vecile» fiilinden «yeycelü» (ييجل) demelerine gelince, bu muhtemelen bu babdan değildir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]’ın buyruğu:
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٩٤ الى ٩٦]
[A'râf Suresi (7), 94 ila 96. Ayetler]
وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلاَّ أَخَذْنا أَهْلَها بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ (٩٤) ثُمَّ بَدَّلْنا مَكانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقالُوا قَدْ مَسَّ آباءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْناهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (٩٥) وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ وَلكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٩٦)
{ وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلاَّ أَخَذْنا أَهْلَها بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ (٩٤) ثُمَّ بَدَّلْنا مَكانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقالُوا قَدْ مَسَّ آباءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْناهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (٩٥) وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ وَلكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٩٦) } “Biz hiçbir memlekete bir peygamber göndermedik ki, halkı yalvarsınlar/boyun eğsinler diye onları darlık ve sıkıntıyla yakalamış olmayalım. (94) Sonra kötülüğün yerine iyiliği getirdik de nihayet çoğaldılar ve: «Babalarımıza da darlık ve ferahlık dokunmuştu» dediler. Biz de onları hiç farkında değillerken ansızın yakalayıverdik. (95) Eğer o memleketlerin halkı iman edip sakınsalardı, elbette onların üzerine gökten ve yerden bereketler açardık; fakat yalanladılar, biz de kazandıkları sebebiyle onları yakalayıverdik. (96)”
هذه الآية خبر من الله ﷿ أنه ما بعث نبيا في مدينة وهي «القرية» إلا أخذ أهلها المكذبين له بِالْبَأْساءِ وهي المصائب في الأموال والهموم وعوارض الزمن، وَالضَّرَّاءِ وهي المصائب في البدن كالأمراض ونحوها، هذا قول ابن مسعود وكثير من أهل اللغة، وحكي عن السدي ما يقتضي أن اللفظتين تتداخل فتقال كل واحدة على المعنيين، ولَعَلَّهُمْ ترج بحسب اعتقاد البشر وظنونهم، يَضَّرَّعُونَ أي ينقادون إلى الإيمان، وهكذا قولهم الحمى أضرعتني لك.
Bu ayet, Aziz ve Celil olan Allah'tan, bir şehre -ki o «el-karye»dir- bir peygamber gönderdiğinde, onu yalanlayan halkını mutlaka { بِالْبَأْساءِ } “darlıkla” -ki o mallardaki musibetler, kederler ve zamanın getirdiği sıkıntılardır- ve { وَالضَّرَّاءِ } “sıkıntıyla” -ki o da hastalıklar ve benzeri gibi bedendeki musibetlerdir- yakaladığına dair bir haberdir. Bu, İbn Mes'ûd'un ve dilcilerin çoğunun görüşüdür. es-Süddî'den ise bu iki lafzın birbiri yerine kullanılabileceğini, dolayısıyla her birinin iki anlam için de söylenebileceğini gerektiren bir görüş nakledilmiştir. { لَعَلَّهُمْ } “umulur ki onlar” ifadesi, insanların inancı ve zannı bakımından bir umuttur. { يَضَّرَّعُونَ } “yalvarıp boyun eğerler”, yani imana boyun eğerler demektir. Nitekim «Sıtma beni sana boyun eğdirdi (muhtaç etti)» sözleri de böyledir.
ثم قال تعالى أنه بعد إنفاذ الحكم في الأولين بدل للخلق مكان السيئة وهي «البأساء» و «الضراء» الحسنة وهي «السراء» والنعمة، وهذا بحسب ما عند الناس، وإلا فقد يجيء الأمر كما قال الشاعر:
Sonra Yüce Allah, öncekiler hakkındaki hükmü infaz ettikten sonra, kullar için kötülüğün -ki o «be'sâ» ve «darrâ»dır- yerine iyiliği -ki o «serrâ» (genişlik/ferahlık) ve nimettir- getirdiğini bildirmiştir. Bu, insanların algısına göredir; yoksa iş şairin dediği gibi de olabilir:
[البسيط]
[Basît]
قد ينعم الله بالبلوى وإن عظمت ... ويبتلي الله بعض القوم بالنعم
Allah bela ile -büyük de olsa- nimet verebilir / Bazı toplulukları da nimetlerle imtihan eder.
قال القاضي أبو محمد: وهذا إنما يصح مع النظر إلى الدار الآخرة والجزاء فيها، والنعمة المطلقة هي التي لا عقوبة فيها: والبلوى المطلقة هي التي لا ثواب عليها، وحَتَّى عَفَوْا معناه: حتى كثروا يقال عفا النبات والريش «يعفو» إذا كثر نباته، ومن هذا المعنى قول الشاعر: [الوافر]
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu ancak ahiret yurduna ve oradaki karşılığa bakıldığında doğru olur. Mutlak nimet, içinde hiçbir ceza bulunmayan nimettir; mutlak bela ise üzerinde hiçbir sevap bulunmayan beladır. { حَتَّى عَفَوْا } buyruğunun anlamı ise: «Nihayet çoğaldılar» demektir. Bitki ve tüy çoğalıp gürleştiğinde ‘afâ (عفا) [fiilinden hareketle] ‘ya‘fû’ (يعفو) denir. Bu manada şairin şu sözü yer alır: [Vâfir]
ولكنها يعضّ السيف منها ... بأسوق عافيات الشحم كوم
Fakat kılıç, onlardan yağı bol ve hörgüçleri yüksek olanların bacaklarını keser.
وعليه قوله ﷺ «أحفوا الشوارب واعفوا اللحى» وعفا أيضا في اللغة بمعنى درس وبلى فقال بعض الناس هي من الألفاظ التي تستعمل للضدين، وأما قول زهير:
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem «Bıyıkları kısaltın, sakalları uzatın/bırakın» hadisi de bu manadadır. ‘Afâ (عفا) kelimesi dilde aynı zamanda izi silinmek ve eskimek (drese/beliye) anlamına da gelir; bu yüzden bazı kimseler onun zıt anlamlı (ezdâd) lafızlardan olduğunu söylemişlerdir. Züheyr'in şu sözüne gelince:
على آثار من ذهب العفاء فيحتمل ثلاثة معان الدعاء بالدرس، والإخبار به، والدعاء بالنمو والنبات، كما يقال جادته الديم وسقته العهاد ولما بدل الله حالهم بالخير لطفا بهم فنموا رأى الخلق بعد ذلك للكفر الذي هم فيه أن إصابة الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ إنما هي بالاتفاق، وليست بقصد كما يخبر النبي، واعتقدوا أن ما أصابهم من ذلك إنما هو كالاتفاق الذي كان لآبائهم فجعلوه مثالا، أي قد أصاب هذا آباءنا فلا ينبغي لنا أن ننكره، فأخبر الله تعالى أنه أخذ هذه الطوائف التي هذا معتقدها، وقوله بَغْتَةً أي فجأة وأخذة أسف وبطشا للشقاء السابق لهم في قديم علمه، والسَّرَّاءُ السرور والحبرة، وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ معناه وهم مكذبون بالعذاب لا يتحسسون لشيء منه ولا يستشعرونه باستذلال وغيره.
«... yok olup gidenlerin izleri üzerine» sözü üç manaya ihtimal taşır: İzin silinmesine beddua, bunu haber verme ve nitekim «Sürekli yağan yağmurlar orayı suladı, ilkbahar yağmurları suladı» denmesi gibi büyüme ve yeşermesi için dua. Allah onlara lütfederek hallerini hayırla değiştirip de çoğalıp geliştiklerinde, insanlar içinde bulundukları küfür sebebiyle { الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ } “darlık ve ferahlığın” başa gelmesinin peygamberin haber verdiği gibi bir maksatla değil, sadece bir tesadüf olduğunu gördüler ve başlarına gelenlerin tıpkı atalarının başına gelen tesadüfler gibi olduğuna inandılar. Bunu da bir örnek kıldılar; yani «Bu babalarımıza da dokunmuştu, öyleyse bunu yadırgamamamız gerekir» dediler. Bunun üzerine Yüce Allah, inancı bu olan toplulukları yakaladığını haber verdi. { بَغْتَةً } buyruğu; ezeli ilmindeki bedbahtlıkları sebebiyle ansızın, şiddetli bir yakalayış ve gazapla demektir. «es-Serrâ» (السَّرَّاءُ), sevinç ve neşe/ferahlıktır. { وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ } buyruğunun anlamı ise: Onlar azabı yalanlamakta olup ondan hiçbir şey hissetmezken, boyun eğerek veya başka bir şekilde onu sezmezlerken [yakalayıverdik] demektir.
وقوله تعالى: وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا الآية المعنى في هذه الآية أنهم لو كانوا ممن سبق في علم الله أن يكتسبوا الإيمان والطاعات ويتصفوا بالتقى لتبع ذلك من فضل الله ورحمته وإنعامه ما ذكر من بركات المطر والنبات ولكنهم لما كانوا ممن سبق كفرهم وتكذيبهم تبع ذلك أخذ الله لهم بسوء ما اجترموه، وكل مقدور، والثواب والعقاب متعلق بكسب البشر، وبسببه استندت الأفعال إليهم في قوله: آمَنُوا وَاتَّقَوْا وفي كَذَّبُوا وقرأ الستة من القراء السبعة «لفتحنا» بخفيف التاء وهي قراءة الناس، وقرأ ابن عامر وحده وعيسى الثقفي وأبو عبد الرحمن: «لفتّحنا» بتشديد التاء، وفتح البركات إنزالها على الناس ومنه قوله تعالى: ما يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ [فاطر: ٢] ومنه قالت الصوفية: الفتوح والبركات النمو والزيادات، ومن السماء لجهة المطر والريح والشمس، ومن الأرض لجهة الإنبات والحفظ لما ينبت، هذا هو الذي يدركه نظر البشر ولله خدام غير ذلك لا يحصى عددهم، وما في علم الله أكثر.
Yüce Allah'ın { وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا } “Eğer o memleketlerin halkı iman edip sakınsalardı...” ayetindeki mana şudur: Şayet onlar Allah'ın ilminde imanı ve taatleri kazanacak ve takva ile nitelenecek kimselerden olsalardı, Allah'ın lütfu, rahmeti ve nimeti olarak zikredilen yağmur ve bitki bereketleri bunu takip ederdi. Fakat onlar küfürleri ve yalanlamaları önceden [takdir edilmiş] kimselerden olunca, işledikleri kötülük sebebiyle Allah'ın onları yakalaması bunu takip etti. Her şey takdir edilmiştir; sevap ve ceza ise insanın kesbine (kazanımına) bağlıdır. İşte bu sebeple { آمَنُوا وَاتَّقَوْا } “iman edip sakındılar” ve { كَذَّبُوا } “yalanladılar” buyruklarında fiiller onlara isnat edilmiştir. Yedi kıraat imamından altısı «lefetahnâ» şeklinde ta harfini şeddesiz okumuştur ki insanların kıraati budur. Yalnızca İbn Âmir ile Îsâ es-Sekafî ve Ebû Abdirrahmân ise ta harfinin şeddesiyle «lefettehnâ» okumuşlardır. Bereketlerin açılması, onların insanlara indirilmesidir; nitekim Yüce Allah'ın { ما يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ } “Allah'ın insanlara açacağı herhangi bir rahmeti...” [Fâtır 2] buyruğu da bundandır. Tasavvuf ehlinin «fütûh» (açılışlar/feyizler) ve bereketlerin artması/fazlalaşması sözü de buradan gelir. Gökten olması yağmur, rüzgâr ve güneş yönüyledir; yerden olması ise bitirme ve biteni muhafaza etme yönüyledir. Bu, insan aklının/bakışının idrak edebildiğidir; Allah'ın bundan başka sayılamayacak kadar çok hizmetkârı (görevlileri) vardır ve Allah'ın ilminde olanlar daha çoktur.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]’ın buyruğu:
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٩٧ الى ١٠٠]
[A'râf Suresi (7), 97 ila 100. Ayetler]
أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا بَياتاً وَهُمْ نائِمُونَ (٩٧) أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ (٩٨) أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ (٩٩) أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِها أَنْ لَوْ نَشاءُ أَصَبْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَنَطْبَعُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَسْمَعُونَ (١٠٠)
{ أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا بَياتاً وَهُمْ نائِمُونَ (٩٧) أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرى أَنْ يَأْتِيَهُمْ بَأْسُنا ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ (٩٨) أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ (٩٩) أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِها أَنْ لَوْ نَشاءُ أَصَبْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَنَطْبَعُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَسْمَعُونَ (١٠٠) } “O memleketlerin halkı, geceleyin kendileri uyurlarken azabımızın kendilerine gelivermesinden emin mi oldular? (97) Yoksa o memleketlerin halkı, kuşluk vakti kendileri oynayıp eğlenirlerken azabımızın kendilerine gelivermesinden emin mi oldular? (98) Allah'ın tuzağından/mükerinden emin mi oldular? Hüsrana uğrayan topluluktan başkası Allah'ın tuzağından emin olmaz. (99) Önceki sahiplerinden sonra yeryüzüne vâris olanlara belli olmadı mı ki, eğer dileseydik onları da günahları sebebiyle cezalandırırdık ve kalplerini mühürlerdik de artık işitmezlerdi? (100)”
هذه الآية تتضمن وعيدا للكفار المعاصرين لمحمد ﷺ لأنه لما أخبر عما فعل في الأمم الخالية قال: ومن يؤمن هؤلاء أن ينزل بهم مثل ما نزل بأولئك، وهذا استفهام على جهة التوقيف، والبأس: العذاب، وبَياتاً نصب على الظرف أي وقت مبيتهم بالليل، ويحتمل أن يكون هذا في موضع الحال.
Bu ayet, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem dönemindeki kâfirlere yönelik bir tehdit içermektedir; zira geçmiş ümmetlere ne yaptığını haber verince: «Bunları, öncekilerin başına gelenin kendi başlarına da gelmesinden kim temin edebilir?» demiştir. Bu, tevakkuf/uyarı ve azarlama kabilinden bir istifhamdır (sorudur). «el-Be's» (البأس), azap demektir. { بَياتاً } kelimesi zarf olarak mansuptur; yani geceleyin gecelemleri vaktinde demektir. Bunun hâl konumunda olması da muhtemeldir.
وقرأ ابن كثير ونافع وابن عامر أَوَأَمِنَ بسكون الواو وإظهار الهمزتين، وقرأ ورش عن نافع «أوامن» بفتح الواو وإلقاء حركة الهمزة الثانية عليها، وهذه القراءة في معنى الأولى ولكن سهلت، وقرأ عاصم وأبو عمرو وحمزة والكسائي، «أو أمن» بفتح الواو وإظهار الهمزتين ومعنى هذه القراءة: أنه دخل ألف الاستفهام على حرف العطف، ومعنى القراءة الأولى: أنه عطف با والتي هي لأحد الشيئين، المعنى: أَفَأَمِنُوا هذا أو هذا كما تقول: أجاء زيد أو عمرو وليست هذه أو التي هي للإضراب عن الأول كما تقول: أنا أقوم أو أجلس وأنت تقصد الإضراب عن القيام والإثبات للجلوس وتقريره، وقولنا التي هي لأحد الشيئين يعم الإباحة والتخيير كقولك: جالس الحسن أو ابن سيرين أو قولك: جالس الحسن أو جالس ابن سيرين، وقوله يَلْعَبُونَ يريد في غاية الغفلة والإعراض.
İbn Kesîr, Nâfi' ve İbn Âmir, { أَوَأَمِنَ } kelimesini vav harfinin sükûnu ve iki hemzenin ızharıyla [ev emine şeklinde] okumuşlardır. Nâfi'den rivayetle Verş ise vav harfinin fethası ve ikinci hemzenin harekesinin ona aktarılmasıyla «evâmene» şeklinde okumuştur; bu kıraat birinci kıraat anlamındadır ancak teshîl edilmiştir (kolaylaştırılmıştır). Âsım, Ebû Amr, Hamza ve el-Kisâî ise vav harfinin fethası ve iki hemzenin ızharıyla «eve emine» şeklinde okumuşlardır. Bu kıraatin anlamı: İstifham elifinin atıf harfinin üzerine dahil olmasıdır. Birinci kıraatin anlamı ise: İki şeyden biri için olan «ev» (veya/yahut) ile atfedilmiş olmasıdır. Manası şudur: { أَفَأَمِنُوا } “Emin mi oldular”, bundan yahut bundan mı? Nitekim «Zeyd mi geldi yoksa Amr mı?» demen gibidir. Bu «ev», birinciden vazgeçmek (ıdrâb) için olan «ev» değildir; nitekim kalkmaktan vazgeçip oturmayı ispat ve takrir etmeyi kastederek «Kalkıyorum, yok [aslında] oturuyorum» demen gibi değildir. «İki şeyden biri içindir» dememiz, ibâha (serbestlik) ve tahyîr (seçme hakkı) manasını da kapsar; nitekim «el-Hasan ile veya İbn Sîrîn ile otur» demen veya «el-Hasan ile otur yahut İbn Sîrîn ile otur» demen gibi. { يَلْعَبُونَ } “oynayıp eğlenirlerken” buyruğunda ise son derece gaflet ve yüz çevirme içinde oldukları kastedilmektedir.
ومَكْرَ اللَّهِ هي إضافة مخلوق إلى الخالق كما تقول: ناقة الله وبيت الله، والمراد فعل يعاقب به مكرة الكفار، وأضيف إلى الله لما كان عقوبة الذنب فإن العرب تسمي العقوبة على أي وجه كانت باسم الذنب الذي وقعت عليه العقوبة، وهذا نص في قوله وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ، وهذا الموضع أيضا كان كفرهم بعد الرسالة وظهور دعوة الله مكر وخديعة واستخفاف، وقيل عومل في مثل هذا وغيره اللفظ دون المعنى في مثل قوله اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ [البقرة: ١٥] و «أن الله لا يمل حتى تملوا» وغير ذلك.
{ مَكْرَ اللَّهِ } “Allah'ın tuzağı/mekri” ifadesi, «Nâkatullâh» (Allah'ın devesi) ve «Beytullâh» (Allah'ın evi) demen gibi yaratılanın Yaratıcı'ya izafe edilmesidir. Murad edilen ise, kâfirlerin tuzak kurmalarına karşı kendisiyle cezalandırıldıkları bir fiildir. Günahın cezası olduğu için Allah'a izafe edilmiştir; zira Araplar, hangi şekilde olursa olsun cezayı, üzerine ceza terettüp eden günahın adıyla isimlendirirler. { وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ } “Onlar tuzak kurdular, Allah da tuzak kurdu” buyruğu buna açık bir delildir (nassdır). Bu ayette de risaletten ve Allah'ın davetinin ortaya çıkışından sonraki küfürleri bir tuzak, hile ve hafife alma idi. Şöyle de denilmiştir: Bunun ve benzerlerinin lafzına itibar edilmiş olup hakiki manası kastedilmemiştir; nitekim { اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } “Allah onlarla alay eder” [Bakara 15] ve «Siz usanmadıkça Allah usanmaz» hadisi ile benzeri ifadeler de böyledir.
وقوله أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ الآية، هذه ألف تقرير دخلت على واو العطف، و «يهدي» معناه يبين والهدى الصباح وأنشدوا على ذلك:
{ أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ } “Yeryüzüne vâris olanlara belli olmadı mı ki...” ayetindeki elif, atıf vavının üzerine dahil olmuş takrir elifidir. «Yehdî»nin anlamı, açıklar/belli eder demektir. «el-Hüdâ» ise sabah demektir ve buna dair şu beyti inşad etmişlerdir:
حتى استبنت الهدى والبيد هاجمة ... يسبحن في الآل غلفا أو يصلينا
Nihayet sabah aydınlığını apaçık gördüm, çöller ise karanlıktı / [Develer] serap içinde ya yalpalayarak ya da dosdoğru yüzüyorlardı.
ويحتمل أن يكون المبين الله تعالى ويحتمل أن يكون المبين قوله أَنْ لَوْ نَشاءُ أي علمهم بذلك وقال ابن عباس ومجاهد وابن زيد: و «يهدي» معناه يتبين، وهذه أيضا آية وعيد، أي ألم يظهر لوارث الأرض بعد أولئك الذين تقدم ذكرهم وما حل بهم أنا نقدر لو شئنا أن نصيبهم إصابة إهلاك بسبب معاصيهم كما فعل بمن تقدم وكنا نطبع: أي نختم، ونختم عليها بالشقاوة، وفي هذه العبارة ذكر القوم الذين قصد ذكرهم وتعديد النعمة عليهم فيما «ورثوا» والوعظ بحال من سلف من المهلكين، ونطبع عطف على المعاصي إذ المراد به الاستقبال، ويحتمل أن يكون ونطبع منقطعا إخبارا عن وقوع الطبع لا أنه متوعد به ويبقى التوعد بالإهلال الذي هو بعذاب كالصيحة والغرق ونحوه، وقرأ أبو عمرو: وَنَطْبَعُ عَلى بإدغام العين في العين وإشمام الضم، ذكره أبو حاتم.
Açıklayanın Yüce Allah olması muhtemel olduğu gibi, açıklayanın { أَنْ لَوْ نَشاءُ } buyruğu olması da muhtemeldir; yani bunu bilmeleridir. İbn Abbâs, Mücâhid ve İbn Zeyd: «Yehdî» fiilinin anlamı «yetebeyyenu» (açıkça belli olmak/anlaşılmak) demektir, demişlerdir. Bu da bir tehdit ayetidir; yani daha önce zikredilen ve başlarına felaket gelen kimselerden sonra yeryüzüne vâris olanlara, dileseydik öncekilere yaptığımız gibi günahları sebebiyle onları helak edici bir azapla yakalayabileceğimiz ve [kalplerini] mühürleyeceğimiz açıkça belli olmadı mı? Yani mühür basarız ve üzerlerini bedbahtlıkla kapatırız. Bu ifadede, zikredilmesi kastedilen kavmin zikri, «vâris oldukları» şeyler hususunda onlara nimetlerin sayılması ve helak edilen geçmişlerin durumuyla öğüt verilmesi vardır. { وَنَطْبَعُ } “ve mühürlerdik”, günahlara matuftur; zira bununla gelecek zaman kastedilmiştir. { وَنَطْبَعُ } kelimesinin münkatı' (ayrı bir cümle) olup tehdit edilen bir şey değil de mühürlemenin vuku bulduğunu haber vermesi, tehdidin ise çığlık, boğulma ve benzeri bir azapla helak etmeye yönelik kalması da muhtemeldir. Ebû Amr ise { وَنَطْبَعُ عَلى } ibaresini ayn harfini ayn harfine idğam ederek ve dammeyi işmâm ile okumuştur; bunu Ebû Hâtim zikretmiştir.
وقوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]’ın buyruğu:
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٠١ الى ١٠٢]
[A'râf Suresi (7), 101 ila 102. Ayetler]
تِلْكَ الْقُرى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبائِها وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الْكافِرِينَ (١٠١) وَما وَجَدْنا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَإِنْ وَجَدْنا أَكْثَرَهُمْ لَفاسِقِينَ (١٠٢)
{ تِلْكَ الْقُرى نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبائِها وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الْكافِرِينَ (١٠١) وَما وَجَدْنا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَإِنْ وَجَدْنا أَكْثَرَهُمْ لَفاسِقِينَ (١٠٢) } “İşte o memleketler! Onların haberlerinden bir kısmını sana anlatıyoruz. Andolsun, peygamberleri onlara apaçık delillerle gelmişti; fakat daha önce yalanladıklarına iman edecek değillerdi. İşte Allah, kâfirlerin kalplerini böyle mühürler. (101) Onların çoğunda hiçbir ahde vefa bulmadık; doğrusu onların çoğunu yoldan çıkmış (fâsık) kimseler bulduk. (102)”
تِلْكَ ابتداء، والْقُرى قال قوم هو نعت والخبر نَقُصُّ ويؤيد هذا أن القصد إنما الإخبار بالقصص.
{ تِلْكَ } mübtedadır. { الْقُرى } ise bir topluluğa göre sıfattır, haberi ise { نَقُصُّ } cümlesidir. Maksadın kıssaları haber vermek olması da bunu desteklemektedir.
قال القاضي أبو محمد: والظاهر عندي أن الْقُرى هي خبر الابتداء، وفي ذلك معنى التعظيم لها ولمهلكها، وهذا كما قيل في ذلِكَ الْكِتابُ [البقرة: ٢] أنه ابتداء وخبر، وكما قال ﷺ «أولئك الملأ» ، وكقول أبي الصلت تلك المكارم وهذا كثير، وكأن في اللفظ معنى التحسر على القرى المذكورة، والمعنى: نقص عليك من أنباء الماضين لتتبين العبر وتعلم المثلات التي أوقعها الله بالماضين ثم ابتدأ الخبر عن جميعهم بقوله وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bana göre zahir olan, { الْقُرى } kelimesinin mübtedanın haberi olmasıdır. Bunda hem o memleketleri hem de onların helakini tazim manası vardır. Bu, { ذلِكَ الْكِتابُ } “İşte o Kitap” [Bakara 2] ayetinde mübteda ve haber denilmesi gibidir; nitekim Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem «İşte onlar ileri gelenlerdir» buyurması ve Ebü's-Salt'ın «İşte o yüceliklerdir» sözü gibidir ve bu kullanım çoktur. Sanki bu lafızda söz konusu memleketlere yönelik bir teessüf (acıma/ibret) manası vardır. Mana şudur: İbretler ortaya çıksın ve Allah'ın geçmişlerin başına getirdiği ibret verici cezaları bilesin diye geçmişlerin haberlerinden bir kısmını sana anlatıyoruz. Sonra { وَلَقَدْ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ } “Andolsun, peygamberleri onlara apaçık delillerle gelmişti; fakat daha önce yalanladıklarına iman edecek değillerdi” buyruğuyla hepsine dair habere başlamıştır.
قال القاضي أبو محمد: وهذا الكلام يحتمل أربعة وجوه من التأويل، أحدها أن يريد أن الرسول جاء لكل فريق منهم فكذبوه لأول أمره ثم استبانت حجته وظهرت الآيات الدالة على صدقه مع استمرار دعوته فلجّوا هم في كفرهم ولم يؤمنوا بما تبين به تكذيبهم من قبل، وكأنه وصفهم على هذا التأويل باللجاج في الكفر والصرامة عليه ويؤيد هذا قوله كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الْكافِرِينَ ويحتمل في هذا الوجه أن يكون المعنى فما كانوا ليؤمنوا أي ما كانوا ليوفقهم الله إلى الإيمان بسبب أنهم كذبوا قبل فكان تكذيبهم سببا لأن يمنعوا الإيمان بعد، والثاني من الوجوه أن يريد فما كان آخرهم في الزمن والعصر ليهتدي ويؤمن بما كذب به أولهم في الزمن والعصر، بل كفر كلهم ومشى بعضهم عن سنن بعض في الكفر.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu söz dört tevil vechini muhtemeldir: Birincisi; elçinin onlardan her bir topluluğa gelmesi, onların da ilk anda onu yalanlamaları, ardından elçinin hüccetinin apaçık ortaya çıkması ve davetinin devam etmesiyle birlikte doğruluğunu gösteren ayetlerin belirmesi; fakat onların küfürlerinde inat edip daha önce yalanladıkları apaçık ortaya çıkan şeye iman etmemeleridir. Sanki bu tevile göre onları küfürde inat etmekle ve bunda kararlı olmakla nitelemiştir. { كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الْكافِرِينَ } “İşte Allah, kâfirlerin kalplerini böyle mühürler” buyruğu da bunu destekler. Bu vecihte mananın: «İman edecek değillerdi», yani daha önce yalanlamaları sebebiyle Allah onları imana muvaffak kılacak değildi, böylece yalanlamaları sonradan imandan menedilmelerine sebep oldu şeklinde olması da muhtemeldir. İkinci vecih ise; zaman ve asır bakımından sonrakilerin, zaman ve asır bakımından öncekilerin yalanladığı şeye hidayet bulup iman etmeyeceklerini; bilakis hepsinin kâfir olduğunu ve bazılarının küfürde bazılarının yolunu takip ettiğini kastetmesidir.
قال القاضي أبو محمد: أشار إلى هذا القول النقاش، فكأن الضمير في قوله كانُوا يختص بالآخرين، والضمير في قوله كَذَّبُوا يختص بالقدماء منهم، والثالث من الوجوه يحتمل أن يريد فما كان هؤلاء المذكورون بأجمعهم لو ردوا إلى الدنيا ومكنوا من العودة ليؤمنوا بما كذبوا في حال حياتهم ودعاء الرسول لهم، قاله مجاهد وقرنه بقوله تعالى: وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ [الأنعام: ٢٨] وهذه أيضا صفة بليغة في اللجاج والثبوت على الكفر، بل هي غاية في ذلك، والرابع من الوجوه أنه يحتمل أن يريد وصفهم بأنهم لم يكونوا ليؤمنوا بما قد سبق في علم الله تعالى أنهم مكذبون به، فجعل سابق القدر عليهم بمثابة تكذيبهم بأنفسهم لا سيما وقد خرج تكذيبهم إلى الوجود في وقت مجيء الرسل، وذكر هذا التأويل المفسرون وقرنوه بأن الله ﷿ حتم عليهم التكذيب وقت أخذ الميثاق، وهو قول أبي بن كعب.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: en-Nakkâş bu söze işaret etmiştir; sanki { كانُوا } buyruğundaki zamir sonrakilere, { كَذَّبُوا } buyruğundaki zamir ise onlardan öncekilere mahsustur. Üçüncü vecih ise; sözü edilen bu kimselerin tamamı şayet dünyaya geri döndürülseler ve geri dönüşlerine imkân verilseydi, hayattayken ve elçi kendilerini davet ederken yalanladıkları şeye yine de iman edecek değillerdi manasını kastetmiş olmasıdır. Bunu Mücâhid söylemiş ve Yüce Allah'ın { وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ } “Şayet geri döndürülselerdi, yine menedildikleri şeye dönerlerdi” [En'âm 28] buyruğuyla birleştirmiştir. Bu da inatta ve küfürde sebat etmede pek beliğ bir nitelemedir, hatta bu hususta zirvedir. Dördüncü vecih ise; onları, Allah Teâlâ'nın ezeli ilminde kendisini yalanlayacakları önceden geçmiş olan şeye iman edecek olmadıklarıyla nitelemeyi kastetmiş olmasıdır. Böylece haklarındaki geçmiş kaderi, bizzat kendilerinin yalanlaması mesabesinde kılmıştır; nitekim elçiler geldiği vakit yalanlamaları fiilen varlık sahasına çıkmıştır. Müfessirler bu tevili zikretmiş ve bunu, Aziz ve Celil olan Allah'ın misak alma vaktinde onlar üzerine yalanlamayı kesin kılmış olmasıyla ilişkilendirmişlerdir ki bu, Übeyy b. Ka'b'ın görüşüdür.
وقوله تعالى: وَما وَجَدْنا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ الآية، أخبر تعالى أنه لم يجد لأكثرهم ثبوتا على العهد الذي أخذه على ذرية آدم وقت استخراجهم من ظهره، قاله أبو العالية عن أبي بن كعب، ويحتمل أن يكون الكلام عبارة عن أنهم لم يصرفوا عقولهم في الآيات المنصوبة ولا شكروا نعم الله ولا قادتهم معجزات الأنبياء، لأن هذه الأمور عهد في رقاب العقلاء كالعهود ينبغي أن يوفى بها، وأيضا فمن لدن آدم تقرر العهد الذي هو بمعنى الوصية وبه فسر الحسن هذه الآية فيجيء المعنى: وما وجدنا لأكثرهم التزام عهد وقبول وصاة، ذكره المهدوي، ومِنْ في هذه الآية زائدة، إلا أنها تعطي استغراق جنس العهد ولا تجيء هذه إلا بعد النفي، وإِنْ هي المخففة من الثقيلة عند سيبويه، واللام في قوله لَفاسِقِينَ للفرق بين إِنْ المخففة وغيرها، وإِنْ عند الفراء هي بمعنى ما واللام بمعنى إلا والتقدير عنده وما وجدنا أكثرهم إلا فاسقين.
Yüce Allah'ın { وَما وَجَدْنا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ } “Onların çoğunda hiçbir ahde vefa bulmadık...” ayetinde Allah Teâlâ, Âdem'in zürriyetini onun sırtından çıkardığı vakit onlardan aldığı ahit üzerinde onların çoğunun sebat etmediğini haber vermiştir; bunu Ebü'l-Âliye, Übeyy b. Ka'b'dan nakletmiştir. Sözün; dikilen ayetler üzerinde akıllarını yormadıkları, Allah'ın nimetlerine şükretmedikleri ve peygamberlerin mucizelerinin onları [hidayete] sevketmediği anlamına gelmesi de muhtemeldir; çünkü bu hususlar akıl sahiplerinin boynunda ifa edilmesi gereken ahitler gibidir. Ayrıca Âdem'den itibaren vasiyet/öğüt anlamındaki ahit yerleşmiştir ki el-Hasan bu ayeti böyle tefsir etmiştir. Buna göre mana: «Onların çoğunda bir ahde bağlılık ve vasiyeti kabul ediş bulmadık» şeklinde olur; bunu el-Mehdevî zikretmiştir. Bu ayetteki { مِنْ } harfi [irap bakımından] zâiddir, ancak ahit cinsinin tamamını kapsama (istiğrâk) manası verir ve bu ancak nefiyden (olumsuzluktan) sonra gelir. { وَإِنْ } ise Sîbeveyh'e göre şeddeli halden hafifletilmiş (muhaffefe mine's-sekîle) «in»dir; { لَفاسِقِينَ } buyruğundaki lâm ise muhaffefe olan «in» ile diğerlerini ayırmak için gelen fark lâmıdır (lâm-ı fârika). el-Ferrâ'ya göre ise { إِنْ }, «mâ» (olumsuzluk) anlamında, lâm ise «illâ» anlamındadır ve ona göre takdir: «Onların çoğunu ancak fâsıklar olarak bulduk» şeklindedir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]’ın buyruğu:
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٠٣ الى ١٠٨]
[A'râf Suresi (7), 103 ila 108. Ayetler]
ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى بِآياتِنا إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ فَظَلَمُوا بِها فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ (١٠٣) وَقالَ مُوسى يا فِرْعَوْنُ إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٠٤) حَقِيقٌ عَلى أَنْ لا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرائِيلَ (١٠٥) قالَ إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِها إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٠٦) فَأَلْقى عَصاهُ فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ (١٠٧)
{ ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى بِآياتِنا إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ فَظَلَمُوا بِها فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ (١٠٣) وَقالَ مُوسى يا فِرْعَوْنُ إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٠٤) حَقِيقٌ عَلى أَنْ لا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرائِيلَ (١٠٥) قالَ إِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِها إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (١٠٦) فَأَلْقى عَصاهُ فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ (١٠٧) } “Sonra onların ardından Mûsâ'yı ayetlerimizle Firavun'a ve ileri gelenlerine gönderdik; fakat onlar bunlara karşı haksızlık/zulmettiler. Bak, bozguncuların akıbeti nasıl oldu! (103) Mûsâ dedi ki: «Ey Firavun! Şüphesiz ben Âlemlerin Rabbi tarafından [gönderilmiş] bir elçiyim. (104) Bana yakışan/üzerime borç olan, Allah hakkında haktan başkasını söylememektir. Doğrusu size Rabbinizden apaçık bir delil getirdim; artık İsrâiloğullarını benimle beraber gönder.» (105) [Firavun] dedi ki: «Eğer bir ayet/mucize getirdiysen ve doğrulardan isen, haydi getir onu!» (106) Bunun üzerine [Mûsâ] asasını attı; birden o, apaçık bir ejderha/büyük yılan oluverdi! (107)”
وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذا هِيَ بَيْضاءُ لِلنَّاظِرِينَ (١٠٨)
{ وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذا هِيَ بَيْضاءُ لِلنَّاظِرِينَ (١٠٨) } “Elini çekip çıkardı; birden o, bakanlar için bembeyaz [parıldayan bir el] oluverdi. (108)”
الضمير في قوله مِنْ بَعْدِهِمْ عائد على الأنبياء المتقدم ذكرهم وعلى أممهم، و «الآيات» في هذه الآية عام في التسع وغيرها، وقوله فَظَلَمُوا بِها المعنى فظلموا أنفسهم فيها وبسببها وظلموا أيضا مظهرها، ومتبعي مظهرها وقيل لما نزلت ظلموا منزلة كفروا وجحدوا عديت بالباء كما قال: [الفرزدق]
{ مِنْ بَعْدِهِمْ } “onların ardından” buyruğundaki zamir, daha önce zikredilen peygamberlere ve onların ümmetlerine dönmektedir. Bu ayetteki «el-Âyât» (ayetler/mucizeler), dokuz mucizeyi ve diğerlerini kapsayacak şekilde umumidir. { فَظَلَمُوا بِها } “fakat onlar bunlara karşı haksızlık/zulmettiler” buyruğunun anlamı; onlar bunlar hakkında ve bunlar sebebiyle kendi nefislerine zulmettiler, ayrıca bu ayetleri ortaya koyana ve ona tabi olanlara da zulmettiler demektir. Şöyle de denilmiştir: «Zalemû» (zulmettiler) fiili «keferû» (inkâr ettiler) ve «cahedû» (bile bile inkâr ettiler) yerine kullanıldığı için ba harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır; nitekim el-Ferazdak şöyle demiştir: [Tavîl]
قد قتل الله زيادا عني
Allah Ziyâd'ı benden defetti.
فأنزل قتل منزلة صرف، ثم حذر الله من عاقبة المفسدين الظالمين وجعلهم مثالا يتوعد به كفرة عصر النبي ﷺ.
[Burada] «katele» (öldürdü) fiilini «sarafe» (defetti/çevirdi) yerine koymuştur. Sonra Allah, bozguncu zalimlerin akıbetinden sakındırmış ve onları Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminin kâfirlerinin kendisiyle tehdit edildiği bir ibret örneği kılmıştır.
وفِرْعَوْنُ اسم كل ملك لمصر في ذلك الزمان فخاطبه موسى بأعظم أسمائه وأحبها إليه إذ كان من الفراعنة كالنمارذة في يونان وقيصر في الروم وكسرى في فارس والنجاشي في الحبشة، وروي أن موسى بن عمران بن فاهت بن لاوي بن يعقوب بن إسحاق بن إبراهيم خليل الرحمن، وروي أن اسم فرعون موسى ﵇ الوليد بن مصعب، وقيل هو فرعون يوسف وأنه عمر نيفا وأربعمائة سنة.
{ فِرْعَوْنُ } (Firavun), o dönemde Mısır'ın her hükümdarının unvanıdır. Mûsâ ona, Firavunlardan olduğu için isimlerinin en büyüğü ve kendisine en sevimli olanıyla hitap etmiştir; nitekim Yunan'da Nemrutlar, Rum'da Kayser, Fars'ta Kisrâ ve Habeş'te Necâşî böyledir. Rivayet edildiğine göre Mûsâ; Halîlurrahmân İbrâhim oğlu İshâk oğlu Ya'kûb oğlu Lâvî oğlu Fâhis oğlu İmrân'ın oğludur. Mûsâ aleyhisselâm'ın Firavun'unun adının el-Velîd b. Mus'ab olduğu rivayet edilmiştir; onun Yûsuf'un Firavun'u olduğu ve dört yüz küsur sene yaşadığı da söylenmiştir.
قال القاضي أبو محمد: ومن قال إن يوسف المبعوث الذي أشار إليه موسى في قوله وَلَقَدْ جاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَيِّناتِ [غافر: ٣٤] هو غير يوسف الصديق فليس يحتاج إلى نظر، ومن قال إنه يوسف الصديق فيعارضه ما يظهر من قصة يوسف، وذلك أنه ملك مصر بعد عزيزها، فكيف يستقيم أن يعيش عزيزها إلى مدة موسى، فينفصل أن العزيز ليس بفرعون الملك إنما كان حاجبا له.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Mûsâ'nın { وَلَقَدْ جاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَيِّناتِ } “Andolsun, daha önce Yûsuf da size apaçık delillerle gelmişti” [Mü'min 34] sözünde işaret ettiği peygamber olarak gönderilen Yûsuf'un, Yûsuf es-Sıddîk'tan başkası olduğunu söyleyen kimsenin [bu sözü üzerinde] durmaya gerek yoktur. Onun Yûsuf es-Sıddîk olduğunu söyleyen kimseye gelince; Yûsuf kıssasından anlaşılan durum buna aykırıdır; zira o, Azîz'inden sonra Mısır'a hükümdar olmuştur. O halde Azîz'in Mûsâ'nın dönemine kadar yaşamış olması nasıl tutarlı olabilir? Buna şöyle cevap verilir: Azîz, hükümdar Firavun değildir, o yalnızca hükümdarın veziri/hacibi idi.
وقرأ نافع وحده عَلى بإضافة «على» إليه، وقرأ الباقون «على» سكون الياء، قال الفارسي: معنى هذه القراءة أن «على» وضعت موضع الباء، كأنه قال حقيق بأن لا أقول على الله الحق كما وضعت الباء موضع «على» في قوله وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ [الأعراف: ٨٦] فيتوصل إلى المعنى بهذه، وبهذه وكما تجيء «على» أيضا بمعنى عن، ومنه قول الشاعر في صفة قوسه:
Yalnızca Nâfi', «alâ» harfini mütekellim yasına izafe ederek { عَلَيَّ } okumuştur. Geri kalanlar ise ya harfinin sükûnuyla «alâ» (عَلى) okumuşlardır. el-Fârisî şöyle demiştir: Bu kıraatin manası, «alâ» harfinin bâ harf-i cerri yerine konulmuş olmasıdır; sanki { وَلا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِراطٍ } “Her yolun başına oturmayın” [A'râf 86] buyruğunda bâ harfinin «alâ» yerine konulması gibi, o da «Allah hakkında haktan başkasını söylememek bana yakışandır (hakîkun bi-en lâ ekûle)» demiştir. Böylece manaya hem bununla hem de onunla ulaşılır. Nitekim «alâ» harfi «an» (عن) manasında da gelir. Şairin yayını nitelerken söylediği şu söz de bundandır:
أرمي عليها وهي فرع أجمع ... وهي ثلاث أذرع وإصبع
Onunla (üzerinden) ok atarım; o tamamen tek bir daldandır / Ve o üç arşın bir parmaktır.
قال القاضي أبو محمد: وحَقِيقٌ عَلى هذا معناه جدير وخليق، وقال الطبري: قال قوم: حَقِيقٌ معناه حريص فلذلك وصلت ب عَلى، وفي هذا القول بعد، وقال قوم: حَقِيقٌ صفة لرسول تم عندها الكلام، وعلى خبر مقدم وأَنْ لا أَقُولَ ابتداء تقدم خبره، وإعراب أَنْ على قراءة من سكن الياء خفض، وعلى قراءة من فتحها مشددة رفع، وقال الكسائي في قراءة عبد الله «حقيق بأن لا أقول» ، وقال أبو
Kâdı Ebû Muhammed der ki: { حَقِيقٌ } kelimesinin buna göre anlamı: Lâyık ve yaraşır (cedîr ve halîk) demektir. et-Taberî şöyle demiştir: Bir topluluk, { حَقِيقٌ } kelimesinin manasının «harîs» (düşkün/istekli) olduğunu, bu sebeple { عَلى } ile birleştirildiğini söylemiştir; fakat bu görüşte bir uzaklık vardır. Bir topluluk ise şöyle demiştir: { حَقِيقٌ } kelimesi «resûl»ün sıfatıdır ve söz orada tamamlanmıştır. { عَلَيَّ } öne geçmiş haber (haber-i mukaddem), { أَنْ لا أَقُولَ } ise haberi öne geçmiş mübtedadır. { أَنْ } harfinin irabı, yâ'yı sâkin okuyanın kıraatine göre cer (hafz), onu şeddeli ve fethalı okuyanın kıraatine göre ise reftir. el-Kisâî, Abdullah'ın kıraatinde «hakîkun bi-en lâ ekûle» şeklinde olduğunu zikretmiş, Ebû
عمرو في قراءة عبد الله: «حقيق أن أقول» وبه قرأ الأعمش، وهذه المخاطبة إذا تأملت غاية في التلطف ونهاية في القول اللين الذي أمر ﵇ به.
Amr ise Abdullah'ın kıraatinde «hakîkun en ekûle» şeklinde olduğunu söylemiştir ki el-A'meş de böyle okumuştur. Düşünüldüğünde bu hitap, nezaketin zirvesi ve [Mûsâ] aleyhisselâm'ın emrolunduğu yumuşak sözün (kavl-i leyyin) nihayetidir.
وقوله قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ الآية، البينة هنا إشارة إلى جميع آياته وهي على المعجزة هنا أدل، وهذا من موسى عرض نبوته ومن فرعون استدعاء خرق العادة الدال على الصدق.
{ قَدْ جِئْتُكُمْ بِبَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ } “Doğrusu size Rabbinizden apaçık bir delil getirdim...” ayetindeki «el-Beyyine» (apaçık delil), burada onun bütün mucizelerine işarettir ve buradaki manası mucizeye daha çok delalet eder. Bu, Mûsâ tarafından peygamberliğini arz etme, Firavun tarafından ise doğruluğa delalet eden harikulade olayı (mucizeyi) talep etmedir.
وظاهر الآية وغيرها أن موسى ﵇ لم تنبن شريعته إلا على بني إسرائيل فقط، ولم يدع فرعون وقومه إلا إلى إرسال بني إسرائيل، وذكره لعله يخشى أو يزكى ويوحد كما يذكر كل كافر، إذ كل نبي داع إلى التوحيد وإن لم يكن آخذا به ومقاتلا عليه، وأما إن دعاه إلى أن يؤمن ويلتزم جميع الشرع فلم يرد هذا نصا، والأمر محتمل، وبالجملة فيظهر فرق ما بين بني إسرائيل وبين فرعون والقبط، ألا ترى أن بقية القبط وهم الأكثر لم يرجع إليهم موسى أبدا ولا عارضهم وكان القبط مثل عبدة البقر وغيرهم وإنما احتاج إلى محاورة فرعون لتملكه على بني إسرائيل.
Bu ve diğer ayetlerin zahiri, Mûsâ aleyhisselâm'ın şeriatının yalnızca İsrâiloğulları üzerine kurulduğunu; Firavun ve kavmini ise ancak İsrâiloğullarını salıvermeye davet ettiğini göstermektedir. Nitekim her kâfire hatırlatıldığı gibi, belki korkar veya arınır ve tevhidi kabul eder diye ona da hatırlatmada bulunmuştur; zira her peygamber -bununla [zorla] yükümlü kılmasa ve bunun için savaşmasa bile- tevhide davet edicidir. Onu iman etmeye ve şeriatın tamamına bağlanmaya davet edip etmediğine gelince, bu husus açık bir nass olarak gelmemiştir ve ihtimallidir. Kısacası, İsrâiloğulları ile Firavun ve Kıptîler arasındaki fark açıkça görülmektedir; görmez misin ki Kıptîlerin geri kalanı -ki onlar çoğunluktur- Mûsâ onlara asla başvurmamış ve onlarla muhatap olmamıştır. Kıptîler ise ineğe tapanlar ve benzerleri gibi idi; [Mûsâ] ancak İsrâiloğulları üzerindeki hâkimiyeti sebebiyle Firavun ile muhatap olmaya ihtiyaç duymuştur.
وقوله تعالى: فَأَلْقى عَصاهُ الآية، روي أن موسى ﵇ قلق به وبمحاورته فرعون فقال لأعوانه خذوه فألقى موسى العصا فصارت ثعبانا وهمت بفرعون فهرب منها، وقال السدي: إنه أحدث وقال يا موسى كفه عني فكفه، وقال نحوه سعيد بن جبير.
Yüce Allah'ın { فَأَلْقى عَصاهُ } “Bunun üzerine asasını attı...” ayeti hakkında rivayet edildiğine göre, Firavun Mûsâ aleyhisselâm'dan ve onunla konuşmaktan rahatsız olup adamlarına: «Onu yakalayın!» dedi. Bunun üzerine Mûsâ asayı attı; asa büyük bir ejderhaya dönüştü ve Firavun'a yöneldi, o da ondan kaçtı. es-Süddî şöyle demiştir: Firavun [korkudan] altına kaçırdı ve: «Ey Mûsâ! Onu benden uzaklaştır» dedi, o da onu uzaklaştırdı. Saîd b. Cübeyr de buna benzer bir söz söylemiştir.
و «إذا» ظرف مكان في هذا الموضع عند المبرد من حيث كانت خبرا عن جثة، والصحيح الذي عليه الناس أنها ظرف زمان في كل موضع، ويقال: إن الثعبان وضع أسفل لحييه في الأرض وأعلاها في شرفات القصر، والثعبان الحية الذكر، وهو أهول وأجرأ، قاله الضحاك، وقال قتادة صارت حية أشعر ذكرا، وقال ابن عباس: غرزت ذنبها في الأرض ورفعت صدرها إلى فرعون، وقوله مُبِينٌ معناه لا تخييل فيه بل هو بين أنه حقيقة، وهو من أبان بمعنى بان أو من بان بمعنى سلب عن أجزائه، وقوله وَنَزَعَ يَدَهُ
«İzâ» (إِذا) edatı, bu makamda bir cismin (cüssenin) haberi olması hasebiyle el-Müberred'e göre mekân zarfıdır. İlim ehlinin çoğunluğunun üzerinde olduğu sahih görüşe göre ise o her yerde zaman zarfıdır. Denildiğine göre ejderha alt çenesini yere koymuş, üst çenesini ise sarayın burçlarına dayamıştır. «es-Su'bân» (الثعبان) erkek yılandır; o daha korkunç ve daha cüretkârdır; bunu ed-Dahhâk söylemiştir. Katâde: «Kıllı bir erkek yılan oldu» demiştir. İbn Abbâs ise: «Kuyruğunu yere sapladı ve göğsünü Firavun'a doğru kaldırdı» demiştir. { مُبِينٌ } buyruğunun anlamı; içinde hiçbir gözbağcılık/hayal olmayan, bilakis hakikat olduğu apaçık ortada olandır. Bu, «bâne» (açık oldu) anlamındaki «ebâne»den veya parçalarından ayrıldı anlamındaki «bâne»dendir. { وَنَزَعَ يَدَهُ } buyruğu ise:
، معناه من جيبه أو كمه حسب الخلاف في ذلك، وقوله فَإِذا هِيَ بَيْضاءُ قال مجاهد كاللبن أو أشد بياضا، وروي أنها كانت تظهر منيرة شفافة كالشمس تأتلق، وكان موسى ﵇ ذا دم أحمر إلى السواد، ثم كان يرد يده فترجع إلى لون بدنه.
Bu konudaki ihtilafa göre, koynundan veya yeninden [elini çıkardı] demektir. { فَإِذا هِيَ بَيْضاءُ } “birden o bembeyaz oluverdi” buyruğu hakkında Mücâhid: «Süt gibi veya daha da beyaz» demiştir. Rivayet edildiğine göre el, güneş gibi parıldayan, nurlu ve şeffaf bir şekilde görünüyordu; oysa Mûsâ aleyhisselâm siyaha çalan esmer tenli (âdem) idi. Sonra elini geri koyar ve el bedeninin rengine dönerdi.
قال القاضي أبو محمد: وهاتان الآيتان عرضهما موسى ﵇ للمعارضة ودعا إلى الله بهما، وخرق العادة بهما وتحدى الناس إلى الدين بهما، فإذا جعلنا التحدي الدعاء إلى الدين مطلقا فبهما تحدى، وإذا جعلنا التحدي الدعاء بعد العجز عن معارضة المعجزة وظهور ذلك فتنفرد حينئذ العصا بذلك لأن المعارضة والعجز فيها وقعا.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Mûsâ aleyhisselâm bu iki ayeti (mucizeyi) meydan okuma (muâraza) için sergilemiş, onlarla Allah'a davet etmiş, onlarla âdeti aşmış (harikuladelik göstermiş) ve onlarla insanları dine meydan okuyarak davet etmiştir. Eğer meydan okumayı (tehaddîyi) mutlak olarak dine davet sayarsak, her ikisiyle de meydan okumuştur. Şayet meydan okumayı, mucizeye karşı koymaktan âciz kalındıktan ve bu durum ortaya çıktıktan sonraki davet sayarsak, bu durumda asa bu hususta tek kalır; zira karşı koyma ve acziyet onda meydana gelmiştir.
قال القاضي أبو محمد: ويقال التحدي هو الدعاء إلى الإتيان بمثل المعجزة، فهذا نحو ثالث وعليه يكون تحدي موسى بالآيتين جميعا لأن الظاهر من أمره أنه عرضهما للنظر معا وإن كان لم ينص على الدعاء إلى الإتيان بمثلها، وروي عن فرقد السبخي أن فم الحية كان ينفتح أربعين ذراعا.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Tehaddînin (meydan okumanın), mucizenin bir benzerini getirmeye davet etmek olduğu da söylenir; bu ise üçüncü bir yöndür. Buna göre Mûsâ'nın meydan okuması her iki ayetle de olmuştur; çünkü durumunun zahirine göre -benzerini getirmeye daveti açıkça belirtmemiş olsa bile- her ikisini de birlikte ibretle bakılması için sunmuştur. Ferkad es-Sebahî'den, yılanın ağzının kırk arşın açıldığı rivayet edilmiştir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]’ın buyruğu: